Еттің морфологиялық және химиялық құрамы


1 Еттің сапасына әсерін тигізетін факторлар
2 Етті тауарлау
Сойылған малдан алынған ұшаның ия болмаса жартылай ұшаның құрамына кіретін ұлпалардың жиынтығын ет дейді.
Ол негізінен мынандай ұлпалардан тұрады: бұлшық ет ұлпасы, дәнекер ұлпасы, май және сүйек ұлпалары. Бұл ұлпалардың құрамында адамға қажет барлық қоректік заттар бар. Ет құрамы жағынан, мал майының, минералдық және экстрактивтік заттардың қайнар көзі және олар еттің құрамында саны мен сапасы жағынан оптималды ара қатынаста, ағзада жақсы қорытылады. Еттің құрамы, тамақтық құндылығы және технологиялық қасиеттері, оның құрамына енетін ұлпалардың ара қатынасынан көп байланысты. Екіншіден, ұлпалардың өзара қатынасына көптеген факторлар әсерін тигізеді, олар: малдың түрі, тұқымы, жынысы, жасы, малды бордақылау технологиясы және т.б.
Бұлшық ет ұлпасы- еттің негізгі бөлшегі және тамақтық бағалығы өте жоғары. Ұшаның құрамында неғұрлым бұлшық ет ұлпасы көп болса, соғұрлым еттің тамақтық құны жоғары болады. Ірі қара мал ұшасында бұлшық еттің үлесіне 57-62 %, қой ұшасында 50-56, шошқанікінде 40-52 және жылқы ұшасында 60-65% дай келеді. Бұлшық ет ұлпасында, құрылымдық және функционалдық заттар ретінде рөл атқарушы-бұлшық ет талшығы, құрамына сарколемалар, бірнеше ядро және саркоплазмалар (мұнда миофибрилдер) жайғасады.
Бұлшық ет құрамында дәнекер ұлпаның үлесі көп болса, еттің құндылығы төмендеу болып келеді. Сақа малдың еті ірі талшықты болса, жас малдікі жұқа талшықты. Тым сақа, әрі және бұқадан алынған еттің құрамында дәнекер ұлпа өте дамыған, сол себептен ол құрғақ және тіске қатты болады. Ет бағытындағы малдың бұлшық етінде талшықтар орташа дамыған, сол сияқты дәнекер ұлпаныңда дамуы орташа және ол маймен байланған. Мұндай еттің кулинарлық құны өте жоғары және жақсы қорытылады. Еттің қызыл түсі оның құрамындағы белок миоглобинмен байланысты. Бұлшық еттің қызылдану интенсиві малдың түріне, жасына және қан шығу дәрежесіне байланысты. Мынадай заңшылық бар: малдың тірі кезінде бұлшық етке жүк неғұрлым көп түссе, соғұрлым етте миоглобин мөлшері жоғары, еттің түрі қара қызыл болады. Жұмыс малынан, ия болмаса кәрі сақа малынан алынған еттің түсі қара қызыл, жас малдардікі-қызыл болады. Еттің түсі сойылған малдың түріне де байланысты: ірі қара малдікі-қызыл, шошқанікі-қызыл-сұрғылттау, қойдікі-ашық қызыл. Етті қайнатқанда миоглобин денатурацияға ілігіп, еттің қызыл түсі кетеді. Бұлшық ет ұлпасының химиялық құрамы өте күрделі. Оның құрамында 70-75 % су, 18-22% белок, 2-3% май, 1,5-2% экстрактивтік және 1-1,5% минералдық заттар, сол сияқты витаминдер, ферменттер т.б. заттар бар. Бұлшық еттегі судың мөлшері әртүрлі факторларға байланысты. Мал жас болған сайын, оның етіннің құрамындағы судың мөлшері жоғары болып келеді. Малдың қоңы жоғарлаған сайын, судың шамасы төмендейді. Бұлшық еттің ең бағалы құрылымы-белок, ол еттің сапасын көрсетеді. Негізінен ол толық құнды, қорытылуы өте жоғары және адам ағзасының белокқа қажеттігін толық қамтамасыз етеді. Ірі қара мал және шошқаның етінде толық құнды белоктың мөлшері 85% ға дейін барады. Белоктар негізінен бұлшық етінің талшығында шоғырланған. Оны төменгі схемадан көруге болады.

Пән: Ет, сүт, шарап өнімдері
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 12 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ЕТТІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫ

6.1 Еттің сапасына әсерін тигізетін факторлар
6.2 Етті тауарлау

Сойылған малдан алынған ұшаның ия болмаса жартылай ұшаның құрамына кіретін ұлпалардың жиынтығын ет дейді.
Ол негізінен мынандай ұлпалардан тұрады: бұлшық ет ұлпасы, дәнекер ұлпасы, май және сүйек ұлпалары. Бұл ұлпалардың құрамында адамға қажет барлық қоректік заттар бар. Ет құрамы жағынан, мал майының, минералдық және экстрактивтік заттардың қайнар көзі және олар еттің құрамында саны мен сапасы жағынан оптималды ара қатынаста, ағзада жақсы қорытылады. Еттің құрамы, тамақтық құндылығы және технологиялық қасиеттері, оның құрамына енетін ұлпалардың ара қатынасынан көп байланысты. Екіншіден, ұлпалардың өзара қатынасына көптеген факторлар әсерін тигізеді, олар: малдың түрі, тұқымы, жынысы, жасы, малды бордақылау технологиясы және т.б.
Бұлшық ет ұлпасы- еттің негізгі бөлшегі және тамақтық бағалығы өте жоғары. Ұшаның құрамында неғұрлым бұлшық ет ұлпасы көп болса, соғұрлым еттің тамақтық құны жоғары болады. Ірі қара мал ұшасында бұлшық еттің үлесіне 57-62 %, қой ұшасында 50-56, шошқанікінде 40-52 және жылқы ұшасында 60-65% дай келеді. Бұлшық ет ұлпасында, құрылымдық және функционалдық заттар ретінде рөл атқарушы-бұлшық ет талшығы, құрамына сарколемалар, бірнеше ядро және саркоплазмалар (мұнда миофибрилдер) жайғасады.

15 сурет - - Бұлшық еттің көлденеңжолақты (поперечнополосатый) қаңқасы. А - бойлай кесіндісі; Б - көлденең кесіндісі; В - бөлшектенген бұлшық еті; а - талшығы; б - миофибрилл шоғыры (пучок); в - оқшауланған миофибриллдер; г - май ұлпалары; д - дәнекер ұлпа

Бұлшық ет құрамында дәнекер ұлпаның үлесі көп болса, еттің құндылығы төмендеу болып келеді. Сақа малдың еті ірі талшықты болса, жас малдікі жұқа талшықты. Тым сақа, әрі және бұқадан алынған еттің құрамында дәнекер ұлпа өте дамыған, сол себептен ол құрғақ және тіске қатты болады. Ет бағытындағы малдың бұлшық етінде талшықтар орташа дамыған, сол сияқты дәнекер ұлпаныңда дамуы орташа және ол маймен байланған. Мұндай еттің кулинарлық құны өте жоғары және жақсы қорытылады. Еттің қызыл түсі оның құрамындағы белок миоглобинмен байланысты. Бұлшық еттің қызылдану интенсиві малдың түріне, жасына және қан шығу дәрежесіне байланысты. Мынадай заңшылық бар: малдың тірі кезінде бұлшық етке жүк неғұрлым көп түссе, соғұрлым етте миоглобин мөлшері жоғары, еттің түрі қара қызыл болады. Жұмыс малынан, ия болмаса кәрі сақа малынан алынған еттің түсі қара қызыл, жас малдардікі-қызыл болады. Еттің түсі сойылған малдың түріне де байланысты: ірі қара малдікі-қызыл, шошқанікі-қызыл-сұрғылттау, қойдікі-ашық қызыл. Етті қайнатқанда миоглобин денатурацияға ілігіп, еттің қызыл түсі кетеді. Бұлшық ет ұлпасының химиялық құрамы өте күрделі. Оның құрамында 70-75 % су, 18-22% белок, 2-3% май, 1,5-2% экстрактивтік және 1-1,5% минералдық заттар, сол сияқты витаминдер, ферменттер т.б. заттар бар. Бұлшық еттегі судың мөлшері әртүрлі факторларға байланысты. Мал жас болған сайын, оның етіннің құрамындағы судың мөлшері жоғары болып келеді. Малдың қоңы жоғарлаған сайын, судың шамасы төмендейді. Бұлшық еттің ең бағалы құрылымы-белок, ол еттің сапасын көрсетеді. Негізінен ол толық құнды, қорытылуы өте жоғары және адам ағзасының белокқа қажеттігін толық қамтамасыз етеді. Ірі қара мал және шошқаның етінде толық құнды белоктың мөлшері 85% ға дейін барады. Белоктар негізінен бұлшық етінің талшығында шоғырланған. Оны төменгі схемадан көруге болады.

Бұлшық ет талшығының белогында, миозиннің мөлшері 40%-дай шамасында. Ол жақсы қорытылады, 45-500С қыздырғанда ұйиды, оның молекуласында 5 мыңға дейін аминқышқылдар қалдықтары болады, яғни 20 аминқышқылдарына бөлінген. Белоктың басқа құрамдары әртүрлі мөлшерде болады және әрқайсысы өзіне тән рөл атқарады.
Актин- бұлшық ет ұлпасының жобамен 15% құрайды. Ол жақсы қорытылады және 500С ыстықта табиғи қалпын бұзады (денатурируется).
Актимозин - актин (13) мен миозиннен (23) тұратын күрделі комплекс АТФ-ның әрекет ету барысында актин мен миозинге ыдырайды да, 45-480С табиғи қалпын бұзады.
Трипомиозин - талшық белогының жалпы мөлшерінің 2,5 % құрайды. Трипомизин аминқышқылдық құрамымен миозинге ұқсас болғанымен, бұл белокта триптофан болмайды. Табиғи қалпын бұзуға айтарлықтай тұрақтылық білдіреді.
Миоген- саркоплазманың құнды белогы, оның үлесіне барлық бұлшық ет ұлпа белогынан 20%-дай келеді. Суда жақсы еритін бірнеше фракциялардан тұрады, табиғи қалпын 55-600С бұзады. Етті сақтау барысында миогеннің бөлшектері, суда ерімейтін жағдайға көшеді.
Миоглобин (миохром) - саркоплазманың құнды белогы, глобин және белокты емес құрамында темір бар гемадан тұратын пигмент. Миоглобин құрамымен гемоглобиннен айырмашылықты. Миоглобиннің ерекше бір қасиеттілігі, оның қосымша байланыстар арқылы әртүрлі газдармен-оттегімен, азот тотығымен, күкіртті сутегімен және басқаларымен байлану қабілеттілігі.
Оттегімен байланғанда, ақшыл-қызыл түстес оксимиоглобин құрылады. Ұзақ уақыт оттегінің әрекетінен, азот тотығы және де басқа темір компоненттері үш валенттілікке тотығады, ал миоглобин қызыл-қоңыр түстес метмиоглобинге айналады. Бұл құбылыс етті ұзақ уақыт сақтағанда байқалады, яғни метмиоглобин құрылу нәтижесінде ет қызыл-қоңыр, соңынан қара қызыл-қоңыр түсті болуынан. Қызумен өңдегеннен кейін де қызыл түсін жоғалтпай, миоглобиннің азот тотығымен байлануы және NO-миоглобинге ауысу қабілеттілігі өте маңызды. Бұл қасиет шұжық өнімдерін, сан еттерін және т.б. өндіргенде пайдаланылады.
Глобулин - құнды белок, оның үлесіне бұлшық ет ұлпа белоктар затынан жобамен 20%-дай келеді. Оның физиологиялық рөлі жеткіліксіз зерттелген, әйткенмен де ол псевдоглобумин болып саналады, 45-47 градуста ұйды (коагуляция).
Миоальбумин - бұл да сапалы белок, бұлшық ет белогында оның мөлшері 1-2%. Басқа өнім альбуминдерінен және қаннан аминқышқылдық құрамымен айрықшыланады, 45-47 градуста ұйды.
Нуклепротеидтер-ядроның күрделі белогы, аздаған мөлшерде (0,2-0,3%) саркоплазмада болатыны байқалған. Нуклепротеидтер құрамында рибонуклеиндер қышқылы (РНК) бар да, триптофан жоқ.
Сарколемма - негізінен коллаген мен эластиннен құралады. Коллаген (дәнекер ұлпадағы негізгі белок) - құнсыз белок, құрамында азот көп, триптофан, цистин және цистеин мүлдем жоқ, аздаған мөлшерде тирозин және метионин болады.
Коллагеннің құрамында пролин, оксипролин және гликогол өте көп. Құрамындағы оксипролинді еттің сапасының дұрыстық көрсеткіші ретінде пайдаланады. Коллагенге өте ісіну қасиет тән, мұндайда оның көлемі 2-3 есе көбейеді. Сумен ұзақ уақыт қыздырғанда, құрамының гомогенизациялау нәтижесінде және көлденең байланыстарының үзілуі себебінен, коллаген суда еритін және ағзада жақсы қорытылатын-глютинге айналады. Коллаген мал ағзасында барлық белоктың 30%-ын құрайды.
Эластин - сапасы төмен белок, аминқышқылдар құрамы жағынан коллагенге ұқсас, әйтседе құрамында десмозин және изодесмозин (өзіне тән аминқышқылдар) болуымен айрықшыланады. Ол қышқылдар мен сілтілердің әрекетіне өте тұрақты, суда ерімейді, пісіргенде глютин құрамайды және іс жүзінде ағзада сіңірілмейді, осы себептен де тамақтық бағалығы төмен.
Ретикулин - күрделі сапасыз белок, химиялық құрамы жағынан коллагеннен айырмашылығы бар. Онда күкірт көпте, азот аз, одан басқа ретикулинде көмірсулар мен липоидтар бары байқалған. Бұл белок ісімейді, суда ерімейді, пісіргенде глютин құрамайды.
Муциндер және мукоидтер- глюкопротеидтік топтың кілегей түстес күрделі белогі, құрамында аздаған мөлшерде галактоза, глюкоза және қышқыл болады. Олар ағзада қорғау рөлін атқарады, яғни бұлшық ет шоғырының (пучка) жылжуын оңайлатады.
Еттің биологиялық және қоректілік қасиетін бағалауда, оның құрамындағы саны және сапасы жағынан аминқышқылдар тобының маңызы зор, кесте 14.

14 кесте - Бұлшық ет ұлпа белогының аминқышқылдар құрамы, %

Аминқышқылдар
Миозин
Актин
Миоген А
Тропо-
миозин
Мио-
глобин
1
2
3
4
5
6
Аланин
6,5
6,3
8,56
8,8
7,95
Глицин
1,9
5,0
5,61
0,4
5,85
Валин
2,6
4,9
7,4
3,13
4,09
Лейцин
15,6
8,25
11,5
15,6
16,8
Пролин
1,9
5,1
5,71
1,3
3,34
Фенилаланин
4,3
4,8
3,06
4,6
5,09
Тирозин
3,4
5,8
5,31
3,1
2,4

1
2
3
4
5
6
Триптофан
0,8
2,05
2,31
-
2,34
Серин
4,33
5,9
7,3
4,38
3,46
Треонин
5,1
7,0
7,47
2,9
4,56
Цистин
1,4
1,34
1,12
0,76
-
Метионин
3,4
4,5
1,17
2,8
1,71
Аргинин
7,36
6,6
6,33
7,8
2,2
Гистидин
2,41
2,9
4,21
0,85
8,5
Лизин
11,92
7,6
9,54
15,7
15,5
Аспарагин қышқылы
8,9
10,9
9,7
9,10
8,2
Глютамин қышқылы
22,1
14,8
11,4
32,9
16,48

Ет белогының аминқышқылдар құрамы малдың түріне, жынысына, жасына, кейде сойыс алдындағы физиологиялық жағдайына байланысты өзгереді. Етті көп уақыт сақтағанда аминқышқылдар мөлшері төмендейді. Етте триптофан көп, оксипролин аз болса, соғұрлым оның белоктық құндылығы жоғары деп есептелінеді. Қоңы жоғары ірі қара мал етінде, триптофан мен оксипролиннің арақатынасы 5,8 тең болса, арық етте-2,5. Бұлшық ет талшығының құрамында белоктан басқа, 3 %-дай май және майға ұқсас (фасфатид 0,2-1%, стерид 0,3%) заттар енеді. Олар ағзада қуаттың қоры рөлін атқарады. Бұлшық ет қарқынды түрде жұмыс атқарғанда және малдың жағдайына, азықтандырылуына және т.б. факторларға байланысты ағзада майдың мөлшері төмендейді. Бұлшық ет ұлпасындағы көмірсудың негізгі құрамы гликоген. Ол жеке, ия болмаса белокпен байланып, саркоплазма құрамында түгелдей жайғасады. Бұл негізгі қуат көзі, бұлшық ет жұмыс атқарғанда шығындалады да, дем алғанда шоғырланады. Бұлшық еттегі оның мөлшері малдың шынығуынан, қоңынан және сояр алдындағы жағдайына байланысты.
Ауру, аш, ия болмаса шаршаған малдың бұлшық етінде гликоген қашанда болмасын өте аз. Бұлшық етте оның мөлшері орташа алғанда 0,3-0,9%, кейде 2%-дай, 0,05%-дай глюкоза болады.
Еттің тамақтық қасиетін бағалауда, оның құрамындағы экстрактивті заттардың мәнісі жоғары. Етке тәтті дәм, хош иіс және басқада тән қасиет береді, сол себептен дайындалған өнімдер де осы қасиеттермен мінезделінеді. Жалпы экстрактивтік заттардың мөлшері 1,8-2,2% оның ішінде азотты заттар 1-1,6%, ал азотсыз заттар мөлшері 0,6-1,2%. Азотты заттар тобына-карнозин, ансерин, холин, карнитин, креатин, креатинфосфат, пурин негізі, бос аминқышқылдар, мочевина, аммоний тұздары, аммиак, бос нуклеотидтер жатады.
Аталған заттар зат алмасу процесіне пәрменді түрде қатынасады. Азотсыз экстрактивті заттарға гликоген және оның алмасу өнімдері (декстриндер, глюкоза, мальтоза, инозит, сүт қышқылы, пирожүзім қышқылы және т.б.) кіреді. Экстрактивтік заттардың мөлшері көп факторларға байланысты. Сақа мал етінде, жас малға қарағанда, олардың үлесі көптеу.
Минералдық заттардың шамасы 1-1,5%-пайыздай. Көп тараған минералдық заттар: натрий, магний, темір, мырыш, кобальт (кесте 15). Бұл элементтер ағзада белокпен байланған, сол себептен олардың қорытылуы жоғарлайды.

15 кесте - Әртүрлі мал етіндегі минералдық заттар мөлшері

Элементтер
Шошқа
еті
1 Қ М еті
Қой еті
Бұзау еті
Үй қоян еті
Күл, %
0,9
1
0,9
1,1
1,15
100г. етте,
мг%:
калий

316

355

329

345

335
кальций
8
10,2
9,8
12,5
12,5
магний
27
22
25,1
23,7
25
натрий
64,8
73
101
108
57
күкірт
220
230
165
213
225
фосфор
170
188
168
206
190
темір
1940
2900
2090
2920
3300
йод
6,6
7,2
2,7
2,7
5,0
кобальт
8
7
6
5
16,2
марганец
28,5
35
35
33,9
13
мыс
96
182
238
228
130
молибден
13
11,6
9
-
4,5
мырыш
2070
3240
2820
3170
2310

Бұлшық ет ұлпасының құрамына күкірт көміртегі (0,5мг%)кіреді, ет бүлінгенде күкіртті аминқышықылдарының ыдырауынан оның концентрациясы бірден жоғарлайды. Бұлшық еттің құрамында барлық суда еритін витаминдер қатысады, олардың мөлшері малдың түріне, ағзаның жағдайына және азықтың витаминдік қоректілігіне байланысты (кесте 16).
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мал тұқымы
Түйе еті және оның бөліктеріне стандарт дайындау
Ет комбинатының өндірістік алаңдарында ауаны салқындату жүйесінің жобалануы
Құс етінің классификацисы
Еттің тағамдық құндылығы және сапасын тексеру
Ет және ет өнімдерін сараптау
Жылқы етін өндіру, жылқының ет өнімділігі, еттің биологиялық құндылығы
Еттің биологиялық−тағамдық құндылығы
Сатылуға түскен қой ұшасы мен ішкі мүшелерінің сапасын ветеринарлық-санитарлық сараптау және сапасын бағалау
Құс етінің классификацисы. Жұмыртқаны жинау, сорттау, буу, сақтау және тасымалдау туралы ақпарат
Пәндер