Қазақстан Республикасының ақша жүйесі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

I. Ақшаның теориялық негіздері
1.1 Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні және атқаратын қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.2Ақшаның сандық, номиналдық, металдық теориясы ... ... ... ... ... ... 18
1.3 Ақша айналыс заңы және ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

II.Қазақстан Республикасының ақша жүйесі
2.1 Қазақстан Республикасының ақша жүйесіндегі реформалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.2 Қазақстан Республикасында ұлттық валютан тұрақтандыру шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Кіріспе

Ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар өндірісінің дамуындағы бірден-бір шарт және өнім болып абылады. Тауар - бұл сату немесе айырбастау үшін жас-алынған еңбек өнімі. Адам еңбегінің өнімі (зат), оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға ай-налуы ақшаның пайда болуындағы объективті алғышарттарды құрайды, Бірақ кез келген зат тауар бола алмайды. Егер (нақты еңбекпен белгіленген) тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткені оның қоғамға қажеті шамалы. Сондықтан да әрбір тауар қажетті тұтыну құнын алу құралы бола отырып, өзінің өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас құны ретінде көрінеді. "Айырбас құн тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және олармен бірге өз бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша"'.
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның құны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру жолымен табылады. Тауарлар және ақшалар бір және осы тауар формасының нақты қарама-қарсы жақтары бола отырып, айырбас процесінде бір-бірін табады және өзара бір-біріне аүысаяы
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға кездейсоқ айырбасталынуы барысында, айырбас құнның жай немесе кездейсоқ формалары қолданылады (1 балта = 5 құмыра, 1 қой = 1 қап бидай және т.б.).
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиіленді. Жалпы тауар массасының ішінен барынша жиі айырбасталатын тауардың бөлініп шығуымен құнның жай формасы толық формаға өте бастады. Мысалы, бидайды етке, майға, жүнге және т.б. айырбастауға мүмкін болды. Ақша дегеніміз — тауардың жалпы эквивалентінің тиянақталған түрі, құнның эквиваленттік формасы мен тұтыну құны біте қайнасқан ерекше тауар. Яғни ақша — тауар өндіру мен оны айырбастау үрдісінде басқа тауарлардан бөлініп шыққан ерекше тауар, оның айрықша қызметі - барлық тауарларға ортақ балама (эквивалент) рөлін атқару. Осыдан келіп ақшаның жаппай күші болады. Ақшаның қоғамдағы мәнін К. Маркс "жеке адам өзінің қоғамдық билігін де, қоғаммен байланысын да өзінің қалтасына салып жүреді" деген афоризммен сипаттады. Ол мынадан айқын көрінеді:
Біріншіден, тек ақшаға айырбастау арқылы ғана тауарлар қоғамдық еңбектің нәтижесі екенін анықтауға болады. Мысалы, ақшаның тауар айырбасында делдалдық етуі арқылы қоғамдық еңбектің сапалық деңгейі айқындалып, сандық есебі жүргізіледі.
Екіншіден, әр адамның еңбектегі, яғни қоғамдық өндірістегі үлесін де ақша арқылы анықтауға болады. Себебі адам қоғамдық еңбектегі үлесін жалақы ретінде алғанда, ақша төлем құралы қызметін атқарғаны.
Үшіншіден, айырбас үрдісінде ақшаның делдалдық етуімен тауардың ішкі қайшылықтары да шешіледі. Тек ақшаның пайда болуына байланысты бүкіл тауарлар тұтыну құны түрінде айырбас қатынасының бір жағында тұрады да, ал екінші жағында бүкіл тауарларға қарама-қарсы ақша тұрады.
Тауарлар дүниесінің тауар және ақша болып екіге бөлінуі оның тұтыну құны мен құнының, яғни тауардың ішкі қарама-қарсы жақтарының қайшылығын шешуге жол салады. Өйткені, егерде тауар сатылса, оның тұтыну құнының біреудің қажетін өтеуге керек болғандығы. Бұл бір жағынан, ал екінші жағынан оның құнының бар екендігі дәлелденгені. Сатылған құн енді ақша түрінде тауар өндірушінің қолына түседі. Сөйтіп, тауар өндіруідіге түскен ақшаның мөлшеріне қарай өз өндірісіне басқа кез келген қажетті тұтыну құнын алуға мүмкіндік туады.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі айыр-басталатын тауар - барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы бола бастады. Осыдан келіп, құнның толық немесе кең көлемдегі формасынан жалпы құндық формасына жасырын түрде өту басталды. Бірақ оның ролі бір тауарға нық бекітілмеген еді. Біртіндеп жалпы құндық эквивалент ролін белгілі бір тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп аталынды. Құнның жалпы құндық формасы ақша формасына айналды. Тауар айналысының тарихи эволюциялық процесінде жалпы құндық эквивалент немесе ресімделінбеген ақша формасын, әр түрлі тауарлар қабылдады. Әрбір тауарлы шаруашылық уклад өз эквивалентін алға тартады. Бір халықтың өзінде әр түрлі уақыттарда және әр түрлі халықтарда бір мезгілде әр түрлі эквиваленттер болды. Сонымен, бірінші , ірі еңбек бөлінісінің нәтижесінде мал бағушылардың шығуымен мал (ірі қара) айырбас құралына айналды. Олардың белгілі түрлері табиғи-климаттық жағдайларға байланысты нақты сол ортада айырбас құралы болды. Шалғынды аудандарда - жылқы, сиыр және қой; ал шөл және шөлейт аудандарда - түйе; тундрада - бұғы жалпы құнды эквивалент қызметін атқарады. Малды жалпы эквиваленті ретінде пайдаланылғаны туралы нақты дәлелдер әр түрлі қолжазбаларда, қазба жұмыстарының нәтижелерінде табылған заттарда, поэзияларда кездеседі. Гомердің көне Троя батырлары туралы поэмасында.Өгізді құн өлшемі ретінде пайдаланғаны жайлы айтылады. Осы уақыттарда металдан жасалынған ақшаларда "өгіз" деген атау ойып өрнектелініп жазылып жүрді. Латынның сөзі "пекуния" (ақша) "пекус" "мал") сөзінен шыққан. "Рупа" ("мал") сөзі үңділердің ақша бірлігінің атауы "рупия" негізінде жатыр.
Қолданылған әдебиеттер

1.2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының № 213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге арналған пруденциялық нормативтер туралы» ереже-Актілер жинағы, 2002, 18 құжат.
2.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы.-Егемен Қазақстан, 1995,5шілде.
3."Ұлттық банктің статистикалық бюллетені"-1999-2004 жж -Ақиқат, 1999, N5.
4.Ақша,несие,банктер.-Алматы,2001.
5.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы.-Егемен Қазақстан, 1995,5шілде.
6..«ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңы. 30.03. 1995.
7.«ҚР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы.
30.03. 1995.
8.2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының
№ 213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге арнал-
ған лруденциялық нормативтер туралы» ереже.
9.Қазақстандағы депозиттер нарығы –Қаржы-Қаражат,2001,N6.
10.Қазақстандағы депозиттер нарығы –Қаржы-Қаражат,2001,N6.
11. “Қазақстан Респудликасының Банк құқығы” Алматы, “Жеты Жарғы”, 2000г.
12. “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996г.
13. “Ақша, Несие, Банктер”, 2003-07.
14. “Ақша, Несие, Банктер”, 2002-11.
15. М.С. Саниев “Ақша, Несие, Банктер”, Алматы-2001ж
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.................................................................
.........................................5
I. Ақшаның теориялық негіздері
1. Ақшаның экономикалық категория ... мәні және ... ... ... ... Ақша ... заңы және ... Республикасының ақша жүйесі
2.1 Қазақстан Республикасының ақша ... ... ... ... ... ... ... заманда пайда болды. Олар ... ... ... шарт және өнім ... ... ... - бұл сату ... үшін жас-алынған еңбек өнімі. Адам ... ... оны ... ... ... ... тудыра
отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың ... ... ... ... объективті алғышарттарды құрайды, Бірақ кез келген зат
тауар бола ... Егер ... ... ... тұтыну құны өз сатып
алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан ... онда ... ... ... ... болғаны; мұндай бұйым тауарлық
формаға ие емес, өйткені оның қоғамға ... ... ... да әрбір
тауар қажетті тұтыну құнын алу құралы бола отырып, өзінің ... ... ... құны ... көрінеді. "Айырбас құн тауарлардың
өзінен бөлініп шыққан және олармен бірге өз ... өмір ... ... ... ... тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның
құны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру ... ... және ... бір және осы ... формасының нақты қарама-қарсы
жақтары бола отырып, айырбас процесінде бір-бірін ... және ... ... ... қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға
кездейсоқ айырбасталынуы барысында, айырбас ... жай ... ... ... (1 ... = 5 ... 1 қой = 1 қап ... және т.б.).
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиіленді. Жалпы
тауар массасының ішінен ... жиі ... ... ... ... жай ... ... формаға өте бастады. Мысалы, бидайды
етке, майға, жүнге және т.б. ... ... ... Ақша ...
тауардың жалпы эквивалентінің тиянақталған ... ... ... мен ... құны біте қайнасқан ерекше тауар. Яғни ақша — ... мен оны ... ... ... ... ... ... ерекше
тауар, оның айрықша қызметі - барлық тауарларға ортақ балама ... ... ... ... ... жаппай күші болады. Ақшаның қоғамдағы
мәнін К. ... ... адам ... қоғамдық билігін де, қоғаммен байланысын
да өзінің қалтасына салып жүреді" ... ... ... Ол ... ... тек ... айырбастау арқылы ғана тауарлар қоғамдық
еңбектің ... ... ... ... ... ... ... делдалдық етуі арқылы қоғамдық еңбектің сапалық ... ... ... ... әр ... еңбектегі, яғни қоғамдық өндірістегі үлесін де
ақша арқылы анықтауға болады. Себебі адам қоғамдық еңбектегі үлесін ... ... ақша ... құралы қызметін атқарғаны.
Үшіншіден, айырбас үрдісінде ақшаның делдалдық етуімен тауардың ішкі
қайшылықтары да шешіледі. Тек ... ... ... ... ... ... құны түрінде айырбас қатынасының бір жағында тұрады да, ал
екінші жағында бүкіл тауарларға ... ақша ... ... ... және ақша болып екіге бөлінуі оның тұтыну
құны мен құнының, яғни тауардың ішкі ... ... ... жол ... ... егерде тауар сатылса, оның тұтыну құнының
біреудің қажетін өтеуге керек болғандығы. Бұл бір ... ал ... оның ... бар ... ... ... құн енді ... тауар өндірушінің қолына түседі. Сөйтіп, тауар өндіруідіге түскен
ақшаның мөлшеріне қарай өз өндірісіне басқа кез ... ... ... ... ... ... ... өсуіне байланысты неғұрлым жиі айыр-басталатын тауар
- барлық ... ... ... ... ... ... ... Осыдан келіп, құнның толық немесе кең көлемдегі формасынан жалпы
құндық ... ... ... өту ... ... оның ролі бір тауарға
нық бекітілмеген еді. Біртіндеп жалпы құндық эквивалент ролін белгілі ... ... ... ... және осы ... ақша деп ... ... құндық формасы ақша формасына айналды. Тауар ... ... ... жалпы құндық эквивалент немесе ресімделінбеген ақша
формасын, әр ... ... ... ... ... ... уклад өз
эквивалентін алға тартады. Бір халықтың өзінде әр түрлі уақыттарда және ... ... бір ... әр ... ... ... ... , ірі еңбек бөлінісінің нәтижесінде мал бағушылардың шығуымен мал
(ірі қара) айырбас құралына айналды. Олардың ... ... ... ... ... нақты сол ортада айырбас құралы болды.
Шалғынды аудандарда - жылқы, сиыр және қой; ал шөл және ... ... ... ... - бұғы жалпы құнды эквивалент қызметін ... ... ... ... ... туралы нақты дәлелдер әр түрлі
қолжазбаларда, ... ... ... ... ... кездеседі. Гомердің көне Троя ... ... құн ... ... ... ... ... Осы
уақыттарда металдан жасалынған ақшаларда "өгіз" ... атау ... ... жүрді. Латынның сөзі "пекуния" (ақша) "пекус" "мал")
сөзінен шыққан. "Рупа" ... сөзі ... ақша ... ... негізінде жатыр.
I. Ақшаның теориялық негізі
1.1 Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні және атқаратын
қызметтері
Ақшаның ... ... ... ... ретінде пайдалану тауарларды
тікелей өткізуменен байланысты емес. Ақшаны бұл ... ... ... ... беру, бюджеттің кірістерін қарыздық берешектерді өтеу,
мемлекеттік бюджеттің кірістерін қалыптастыру, ... және ... ... ... ... ... ... ресурстарды басқа
банктерге сатуы және т.б.
Әлемде әр түрлі "экзотикалық" ақшалар ... ... ... ... Яв ... осы ... ... фея ақша айналысында қызмет етеді.
Олардың ... ... тас ... келе ... ... ... еске
түсіреді. Мұндай "монеталардың" диаметрі бірнеше метрге, ал массасы тоннаға
дейін жетеді. Сауда ... ... ... сатушы феяға бұрынғы
иесінің белгісін өшіріп, өзінің белгісін соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ретінде ... ... бір ... құны үш сиыр, алты бұзау, он екі қойға теңестірілді.
Өнер мен жер игерушілердің бөлінуімен эквиваленттің ... ... ... біркелкілік мінездемелері бар эквиваленттер пайда
болды. Бұл аз бұзылатын өсімдік өнімдері - зәйтүн майы, ... ... ... ... ... ... ... ретінде металдар да пайдалана бастады. Ежелгі Спартта,
Жапонияда, Африкада темір, мырыш, қорғасын, мыс, күміс, алтын ... ... Рим ... ... ... және орта ... ... мырыш ақшаларды құйды. Қытайда және Ежелгі Римде мыс
ақша ретінде пайдаланылды. ХҮІІ ... ... ... ... ұсақ ... ... ... қолданылды.
Бірақ XVI ғасырдың басында (1516 ж.) утопиялық социализмнің негізін
қалаушы Томас Моор ... ... ... ... және ... үздік
құрылымы туралы алтын кітап" деген еңбегінде: "Алдау, ұрлау, ... ... зан ... ... ... кім ... ... де бұл
жөнінде алдын ала ескертілмеу мүмкіндігі бар жерде алдымен ақша құрымай,
олар да ... ... ... ... ... ... ... қайғысы, қиыншылықтары және ұйқысыз түндері де ұмытылар еді.
Егер ақша адам өмірінен ... ... онда ... ақша қажеттілігінен
туған кедейліктің өзі де жойылар еді".
Ол аздай Т. Моор тағы ... ... "Қай ... ... ... ... ақша
өлшемімен өлшейтін болса, онда ол жерде мемлекеттік ... ... ... ... болуы мүмкін емес".
XIX ғ. Социал утопистері - Прудон, Оуэн, Грей және ... ... ... ... ... ... ... сақтай отырып, ақшаны жоюдың
жобасын ұсынды және оны дәлелдемек болды.
Мұндай ... ... де ... ... ... (1917) кейін,
азамат соғысы жылдарында ақшаның құнсыздануы байқала бастаған кезде ақшаны
жою сәті ... яғни ... өзі ... алып келді деген тұжырымдар пайда
бола бастады. Керек десеңіз ауыл ... ... ... өнімдеріне
тікелей айырбастауды ұйымдастыруға тырысты. Шындығында, оның бәрі сәтсіз
аяқталды. С.Г. Струмилин ақшаның орнына ... ... ... ... ... Смит Фальтнер энерг-етикалық бірліктерді - ... ... ... К. ... ... ... ақшаларды жоя отырып, біз
қоғамдық дамудың ең жоғары сатысында (коммунизмде) болуымыз мүмкін немесе
ең ... ... ... қауымдық құрылысқа) қайта оралар едік. Қанша
дегенмен де коммунизм - ол қиял, сондықтан да ақша ... олар бар ... ... Ақша ... дами ... тауар болып қала береді, бірақ тауар
ерекше жалпылама ... - ... ... ... ерекше тауар, онда барлық басқа
тауардың құны бейнеленеді және оның ... ... ... тауар
өндірушілер арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жасала береді.
Жалпыға бірдей эквивалент ролі тарша ... ... ... ... ... тауарлардың құнын бейнелеу қасиеті, оның табиғи қасиеті емес.
К. Маркс айтқандай: "Табиғат ақшаны жаратпайды. ... бұл ... ... ... ... ... ролін орындау үшін ең бір лайық тауар
болып қалып отыр. Біріншіден, ол ерекше табиғи сапаға ие: ... ... ... тот ... ... ... ... (2/3 тұзды және
1/3 азот қышқылында) ериді. Екіншіден, ең бастысы алтын жоғары ... ... ... оның ... аз болуы, алтынды өндіруге кететін еңбек
шығындарының өте жоғары болуына ... ... ... ... ... ... Ол әр түрлі салаларда пайдаланылады - электроникадан ... ... ... ... өте жұқа ... ... ... түрінде кездеседі. Тек қана циферблаты 6 м ... ... ... ... үшін 26 кг ... жұмсалады, мұндағы алтын жалату
қалындығы 3 мк. Жуық. XX ғасырда 60 мың тоннадан ... ... ... 30 мың ... ... - ... дүние жүзілік соғыстан кейін
өндірілген.
Ресей XIX ғасырдың 20-жылдарында ... ... ... ... болды.
Өткен ғасырдың 40-жылдарында оның дүниежүзілік алтын ... ... ... ... қиын және ... көп ... етеді. Сонымен, 1 кг алтын
алу үшін 3000 м орта ... тау ... 100 ... ... ... ең көп өндіретін Оңтүстік Африка Республикасында (ОАР) ... ... ету ... ... ... сияқты: олар 40°С-ден
жоғары температурада терең жер астыларында жұмыс ... ... ... ОАР-
да әлемдік алтын өндірісінің 2/3-і өндірілсе, ал қазір 1/3-і ... ... ... ... ... құлдырауда.
Қазақстанда 160 алтын кен орындары бар. Соның ішінде 60-сы жұмыс істеп
тұр және ... ... ... 1994 жылы 25 ... ... құрады.
Алтын тек қана алтын валюта резервтерді ғана құрамайды, сонымен бірге
электронды-есептеуіш және ... ... ... ... ... ... жасау үшін де қолданылады.
Жасанды алтынды ойлап табу ... әр кез ... ... ... уақыттарда алхимиктер еңбектенді. Ежелгі Египетте ... ... ... ... ғалымдар ұзақ уақыт іздену мен сынақтар
жүргізулері ... ... ... мынадай құрамда алды: палладий - 65%,
индий - 35%. Электр кедергісі алтынның ... ... ... ... қаттылығы алтыннан алты есе асып түседі.
Құрамын өзгерте ... ... - 55%, ... -45%) ... ... ... ... алтынды жасанды жасау бұл ... ... ... ядерлік физика атомдардан күкірт және ... ... ... ... берді. Бірақ жасанды алтынды жасау мүмкіндігі бұл
процесті тиімді етпейді. Мұндай алтынның өзіндік құны өте ... және ... ... ... табиғи алтынменен өзінің бағасының ... ... ... ... түсе алмайды. Сонымен қатар, жасанды алтын
өнеркәсіпте, тіс салуда және ... ... ... ... еш ... ол жалпыға бірдей эквивалент ретінде бола алмайды. "Ақша -
зат емес, ол - қоғамдық қатынас".
Олар шындығында қоғамдық қатынастарды тудырушылар ... ... ... ... ... ... үшін ақша ... еместігін білдіреді.
Робинзон Крузога олар керек болмаған. Батып бара жатқан кемеден ... ... оған адам аяғы ... ... ... болған, ал ақшалар
болса өзінің барлық құндылығын жоғалтты.
Ақша - өндіру мен бөлу процестерінде адамдар ... ... ... ... ... ... даму ... категория болып табылады. Экономикалық категория ретінде
ақшаның мәні оның үш ... ... ... ... ... ... ... дербес формасы;
еңбектің сыртқы заттық өлшемі.
Жалпыға тікелей айырбасталу формасында ақшаны пайдалану, кез келген
материалдық құндылықтарға ақшаны айырбастау ... бар ... ... жағдайында бұл мүмкіндік елеулі қысқарды және ... ... ... пайдалану және бөлумен ғана шектелді. Кәсіпорындар,
жер, орман, жер асты ... ... және ... алынбады. Қазіргі
кезде жекешелендіру процестерінің жүруімен ... ... ... формасында ақшаны пайдаланудың көлемі едәуір кеңіді.
Еңбектің ... ... ... тауарды өндіруге жұмсалған
еңбектің,олардың ақша ... ... ... ... ... ... Ғалым-экономистердің арасында алтынның ақшалай тауар ... ... әр ... ... бар. ... ... ... ол ... ... эквивалент және ақша
қызметтерін атқару ... ... ... ... ... Құнның
ақшалай формасынан жалпылама немесе ... ... ... ... ... ... ... эквивалент ретінде жүрді. Алтын, ақшаның
классикалық қызметтерін атқаруды ... ... ... ... Ал,
енді үшінші біреулер, алтынның жартылай демонетизациялануы жалғасуда және
ол жалпыға бірдей экривалент ролін орындаушы, ... ... ... ... ... ... дейді.
Жекелеген елдердің ішінде алтын айналысы жоқ. Төлем, айналыс және
қорлану құралы болып, алтын ... ... ... ... және ... қызмет атқарады. Бірақ та алтын дүниежүзілік ақша ... ... ... онда ол жалпыға бірдей эквивалентті білдіреді.
Ақшаның әрбір қызметі ақшаның тауар айырбастау ... ... ... өзара байланысының формасы ретіндегі әлеуметтік-
экономикалық маңызының белгілі бір жағын ... Ақша бес ... ... қүн ... ... ... ... құралы, қор және қазына жинау
құралы, дүниежүзілік ақша.
Ақша құн өлшемі ретінде. Құнның өлшем қызметі тауар ... ... Бұл ... ... тауарлар құнының өлшемі ... ... ... анықтауда делдал қызметін атқарады. Өзінің
жеке құны бар тауар ғана, құн ... бола ... ... тауар болып
өндіруіне қоғамдық еңбек жұмсалған, құнды ... ... ... ... ... толық құнды ақшалар атқарады. Ақша еңбек өлшемі - ол жұмыс
уақытын ... осы ... ... ... ... құн өлшемі қызметін идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды. Яғни
тауардың құнын өлшеу ақшаға айырбасталғанына ... ... ... ... ... ақша ... айналуы үшін тауардың бағасын
белгілесек жеткілікті.
Тауар бағасын өлшеу үшін қолма-қол ақшаның болуы ... ... ... өнімін теңестіру ойша орындалады. Тауарларды ... ... ... өйткені олар адам еңбегінің өнімі.
Ақша түрінде көрінетін тауардың құны, оның бағасы болып табылады. Толық
құнды ақша айналысы жағдайында алтынның ... ... жоқ. ... ... ... олардың құны өздерімен анықталуы мүмкін емес. Бағаның
орньтна ақшалар, кез ... ... ... ... алу ... бар. Сатып
алу қасиетімен ерекшеленеді.
Құн өлшеу қызметі жалпы эквивалент ... ... ... ... ... Бірақ тауардың бағасын анықтау үшін баға масштабы
қажет. Металл ақша айналысында (алтын, күміс, мыс) ... ... ... ... ... етіп ұстады. Металдың салмақтық санын ақша бірлігіне
бекітті. Алғаш рет ... ... ... баға ... ... ... сай келді. Мысалы, фунт стерлинг алғашында күмістің
фунты ... ... ... ... даму барысында баға масшта-бы ақшаның
салмақтық мазмұнынан ерекшелене ... ... және баға ... ... ақша ... арасында
едәуір айырмашылық бар. Құн өлшемі -мемлекетке тәуелді емес ... ... ... табылады. Ол құн заңыменен анықталады. Баға
масштабы ... ... ие бола ... мемлекет билігіне тәуелді және құнды
емес тауар бағасын көрсету үшін қызмет етеді.
Алғашында баға масштабы АҚШ қазынашылығымен ... ... ... г) 35 доллар есебінде анықталып бекітілді. Ол 1971 және 1973
жылдардағы ... ... ... сақталды және 1980 жылдың
қаңтарында 850 долларға дейін жетті.
Арнайы баға масштабы алтын құны мен оның ... ... ... ... ... ... байланысты өзінің экономикалық мағынасын
жоғалтты.
Ямайка валюта реформасының (1976-1978 жж.) ... ... ... және ... паритеті жойылды. Құн өлшеу қызметі нарықтық баға
масштабы негізінде ... ... ... тауарға тікелей айырбасталмайды және бағалар
алтынменен көрсетілмейді. ... ... ... қарай ығыстырып
тастау жағдайында ... ... ... ... ... емес, алтын
нарығындағы несие ақшалармен операциялар жүргізуге ... ... ... ... және несие ақшалардың құнын өлшеу ... ... ... ... ... ... ... құнды көрсетеді, өйткені өзінің
құны жоқ. Сонымен алтын белгілерінің, яғни ... ... емес және ... ... ... ақша ... ... алтындық мазмұнынан
ажырауына алып келді.
Ақша айналыс құралы. Ақша айналыс құралы ... ... ... болып табылады.
Тауар айналысы кезінде, ақша делдал ролін атқарады, ал бұл ... алу және сату ... ... ... мен кеңістігі бойынша сай
келмейді. Сатушы, тауарын сатқаннан ... ... ... ... ... ... ... Ол тауарды бір нарықта сатуы, ал ... ... ... ... Делдал ретіндегі ақшаның көмегімен ... пен ... сай ... ... құнын өткізгеннен кейін, айналыстан кететін тауарларға
қарағанда, ақшалар ... ... ... ... уақытта осында қалып
отырады және сату-сатып алу ... ... ... ақша ... ... ... ... мемлекеттік,
оперативтік, коммерциялық саудада тұрғындардың тауарларды сатып алуы
кезінде орындайды. Шет ... ... ... жоқ. Онда ... ... және т.б. қолма-қол ақшамен есептесуіне тыйым са-лынбаған.
Айналыс құралы ретінде ақша қызметтерінің ... ... мен ... ... ... ... ... емес, нақты ... ... ... бұл ... ... ... өте тез орындалатын
болғандықтан, оны нағыз ақшалар емес (алтын), оны ... ... ... бұл, несие және қағаз ақшалар ақшалы тауармен (алтын) ... ... сөз ... Бұл ... ... ... ... нарығында жасырын
айналыс болуыменен түсіндіріледі.
Акша айналыс құралы қызметін атқаратын ... ... ... саны ... тиіс ... ... мен массасы
негізінде, яғни өткізілуі тиіс тауарлар бағасының сомасымен анықталады.
Қанша дегенмен бір ақша ... бір - ... ... мәмілелеріне қызмет
ететін болғандықтан, ақша айналысы қанша көп ... ... үшін ... саны ... аз ... ақшаның айналыстағы массасы тауар массасынан көп болса, онда бұл
олардың құнсыздануына, яғни инфляцияға алып келеді.
Ақша ... ... ... ... ақша ... ... Бірақ
ақша қозғалысы міндетті түрде тауар қозғалысымен бір уақытта тоғысуы тиіс
емес. Ақша ... ... ... ... Олар ... процесін еркін
аяқтайды. Ақшаның ... ... ... ерте немесе кеш жүруі
мүмкін.
Егер тауар мен ... ... ... ... яғни тауар төлем
ақы түскенге дейін сатып алынған ... ... ... онда бұл жағдайда
ақшалар төлем құралы қызметін атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретінде тек қана ... ... ғана ... ... ... ... да ... етеді. Барлық ақшалай
төлемдерді төмендегідей етіп топтатуға ... және ... ... ... мін-
деттемелер;
еңбек ақы төлеуге байланысты міндеттемелер;
мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер;
банктік қарыз, мемлекеттік және ... ... ... борыштық міндеттеме;
сақтандыру міндеттемелері;
әкімшілік-сот сипатындағы міндеттемелер және басқа-
лары.
Ақша төлем құралы ретінде айналыс құралынан өзара айырмашылықтары бар.
Бұл ... ... ... ... ... ол тек қана сату-сатып алуды
аяқтайды. Нәтижесінде тауарларға ... ... өз ... ... ... ... ... сатып ала отырып, сатып алушы сатушыға
ақшаны берудің орнына, борыштық міндеттемені жазып ұсынады. Бұл ... ... ақша ... ... ... ... ... құралы қызметін толық бағалы емес нақты ақшалар ... ... ал ... ... ... ... идеалды ақшалар атқарады.
Төлем құралы ретіндегі ақшаның қызметі оның бұдан бұрын ... ... ... ол ... ... ... ... Ақшаның төлем құралы қызметі, оның құн өлшемі және айналыс ... ... етуі ... ... ... ... ... құралы ретінде
қызмет етуінің дамуы резервтік қор құрудың, яғни ақшаның қор және ... ... ... қажет екенін көрсетеді.
Ақшаның төлем құралы қызметін атқаруына байланысты ақша айналысы заңы
өзінің неғұрлым толық көрінісін ... Егер ... ... ... ... ақша ... емес. Бұл айналыстың қолма-қол ... ... ... ... ... мерзімі жақындаған сайын борыштарды жабу
үшін ақша айналымының қажеттілігі артады. Өзара өтелетін төлемдер соммасы
айналыс үшін ақшаның санын ... Егер ... да бір ... ... бойынша төлем өз уақытында түспейтін болса, онда бұл өзімен
бірге ... да ... ... ... (қарыз бойынша мерзімі өткен
берішек, бюджеттік төлемдер, жалақы бойынша және ... ... ... ақша нарығының графигінде әр түрлі
бейнеленеді. Қатаң ... ақша ... ... ұсыныс қисығының вертикалды
жағдайына сәйкес келетін деңгейінде орналастырады.
Ақша-несие саясатының вариантын тандау көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ... өсуі инфляциялық
үрдістермен байланысты болса, онда ақша жиынын қалыпты ұстау үшін ... ... жөн, бұл ... ақша ұсынысын вертикалды түрде
бейнелейді. Егерде ақша айналымының күтпеген, кездейсоқ ... ... ... ... қалса, онда пайыз мөлшерлемесін қалыпты
деңгейде ұстап тұратын саясат пайдаланылады. Бұл ... ақша ... ... Ls ... ... ... байланысты ақшаға
сұраныстың өзгерісі немесе ақша ... ... ... ... ... әсер ... ... банк бір мезгілде ақша жиыны мен ... ... ... ... ... ... ... кезде тұрақты
пайыз мөлшерлемесін ұстап тұру үшін, банк ақша ... ... ... ... байланысты пайыз мөлшерлемесін өте тез ... ... (Бұл ... Lr ... оңға ... ... ... R — пайыз мөлшерлемесі М — ақша жиыны
Сурет1.Салыстырмалы түрде
Сурет 2 Салыстырмалы түрде қарағанда икемді ақша саясаты
Ақша-несие саясатының ... ... және оның ... ... байланысы. Монетарлық саясат өте күрделі табыстау
механизмінен тұрады. ... ... ... әр ... ... ... ... кұнының дербес формасы ретінде пайдалану тауарларды
тікелей өткізуменен байланысты емес. Ақшаны бұл ... ... ... ... беру, бюджеттің кірістерін ... ... ... бюджеттің кірістерін қалыптастыру, өндірістік және өндірістік
емес шығындарды қаржыландыру, Ұлттық банктің несиелік ресурстарды ... ... және ... ... ... ... ... айырбасталмайды және бағалар
алтынменен көрсетілмейді. ... ... ... ... ығыстырып
тастау жағдайында ақшалы тауар (алтын) тікелей массасына ... ... ... ... операциялар жүргізуге қарсы тұрады. Осыдан
алтын қағаз және несие ақшалардың ... ... ... ... ... ... ... өлшемейді, өлшенген құнды көрсетеді, өйткені өзінің
құны жоқ. Сонымен алтын белгілерінің, яғни толық кұнды емес және ... ... ... ақша ... ... алтындық мазмұнынан
ажырауына алып келді.
1.2 Ақшаның сандық, номиналдық, металдық теориясы
Ақша өзінің ... ... екі ... бөлінеді: толық кұнды ақшалар
және толық құнсыз акшалар. ... ... ...... құны оны
дайындауга кеткен нақты құнымен сәйкес келетін ақшалар.
Мұндай ақшаларға металл ақшалар, соның ішінде: мыстан, ... ... ... ... ... ... әр ... формада болған.
Монета түріндегі формасы — бұл олардың соңғы формасы. Монетаның бет жағы ... ... жағы — ... және жаны гурт деп ... ... шығуын римдіктердің жүрегі саналатын шіркеу құдайы
Юнона-Монета есімімен байланыстырады, яғни сол ... ... ... көмегімен Римнің эпир ханы ... ... ... 275 ... ... ... аңыз бар. «Монета» сөзі латынша «mоnео» — «кеңес
беремін, ... ... ... білдіреді.
Алғашқы монеталар VII ғ. б.э.б Ертедегі Қытайда және Ертедегі Лидия
мемлекетінде пайда болды. Киев ... ... ... ... болуы IX
— Хғғ. жатады. Бастапқы кездері ... ... ... қатар, күміс
монеталар да қоса жүреді.
Алтын айналысына бірқатар елдер де XIX ғ. екінші жартысында ... ... ... алтын өндіру жағынан бірінші орынды, өзінің отарларымен
бірге ... елі ... ... ... ... ... қағаздай
белгілерінің пайда болуының мынадай объективті қажеттіліктері болған:
алтын өндірісі ... ... ... ... ... ... деген қажеттілікті толық өтей алмады;
жоғары қүнды алтын ақшалар ұсаң құнды айналымға қызмет көрсете алмады;
алтын ... ... ... ... және тауарайналымын
ынталандырмады.
Алтын айналысы не бары ... ... ... ... ... ... ... өздерінің шығыстарын жабу мақсатында құнның қағаздай
белгілерін шығаруды ұлғайтты. Соның ... ... ... ... бастайды.
Толық құнсыз ақшалар (құннын белгілері) — номиналдық құны нақты
құнынан, яғни ... ... ... қоғамдық еңбектен жоғары болып
келетін ақшалар.Оларға мыналар жатады:
құнның металдық белгілері — ... ... ... жасалған ұсақ
монеталар, мысалға жез, алюминий т.б. ... ... ... белгілері.
Құнның қағаздай белгілері екіге бөлінді: қағаз ақшалар және
несиелік ақшалар.
Қағаз ... — бұл ... ... ... ақшалар (қазыналық
билеттер) — бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарылатын және ... ... ... ... ... ... құнның
белгілері.Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және ... күрс ... ...... ... ... яғни тауарларды сатып алу
және сатудын уақытын кешіктіріп ... ... ... байланысты
пайда болған ақшалар.Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель,
банкнота және ...... бір ... алдын ала келісілген мерзімде және
белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордын қарыздық міндеттемесі.
Қазакстанда ... ... заң ... ... және онан ... де
вексель айналысы дамып келеді.
Банкнота (ағыл. сөзінде «Ваnk-nоtе» аударғанда «банк билеті») — орталық
банктін айналысқа ... әр ... ... ақша ...... шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару ... ... ... жазбаша бұйрығы.
Электрондық ақшалар — компыотер торабының ақпараттарды ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын
банктер және олардын клиенттері, сатушылар мен сатып ... ... ... ақшалар пластикалық карточка формасында болады.
Олар екі түрлі болып келеді: Дебеттік (төлем) карточка — ... ... ... бар, ... ... келісімшартқа сәйкес шоттағы
қаражатты пайдалануға, банкомат арқылы колма-қол ақша алуға, ... мен ... үшін ... арналған төлем құралы.Кредиттік
карточка — онын эмитенті мен ... иесі ... ... ... ... ... мен қызметтер үшін төлемді жасауға, не қолма-
қол ақша алуға арналған карточка.
Ежелгі Русьта да ақша ... ... ... кейін де "мал" атауға
ие болды. Ярослав Мудрый 1018 ж. ... ... дің ... ... 4 күн, ... ... және боярлардан 18 гривенен тұрады".
Ол кездегі қазынашы "малшы", қазына, ... ... орны - "мал ... деп аталынды.
"Капитал" сөзінің шығуы да малменен байланысты, өйткені ескі ... бұл сөз мал басы ... ... ... отырып, меншік иесінің
байлығын көрсетті.
Солтүстік халықтары ең бірінші тауар ретінде ... үшін ... ... ... ... ... әр ... тауарлар сатып алу
барысында құстардың, андардың жүндерін пайдаланды (үкі, ... және ... ... ... ... ... ал аң ... Солтүстік Америка
халықтарында жалпы құндық ... ... ... Жүн ... ... және ... аудандарында кең көлемде таралды. Ежелгі
Русьтардың арабтармен, хазарлармен, ... ... ... жүн ең басты құралдардың бірі болды. Ежелгі Русь елінде жүн ақша
жүйесінің бүгіні болып ... 1610 жылы ... ... орыстардың әскери
кассасында 5450 руб. күміс пен 7000 руб. жүн табылды.
Жылы теңіздердің жағасын мекендеген ... ... ... ретінде
бақалшақ (раковинді) ақшаларды пайдаланды. Тарихта ... ... ... ... ... ... ... бонгез, хайква және т.б.
Көлемі түймедей ақшыл-қызғылт ... Кари ... ... Безендірулер
түрінде жіпке тізілгендері Ежелгі Үнді елінде, Қытайда, ... ... ... ... және ... ... ... қызметін атқарды. Американдық үнділердің белдіктерінде бақалшақ
ақшалар құстардың, жыртқыш ... ... ... ... ... ... ... Бақалшақтарды Солтүстік ... ... ... ... Каролин және ... ... ... ... ... ... ... ақшалардың ең бір тұрақты формасы ... ... ... күндерімізге дейін өмір сүре отырып, олар ешқандай
өзгеріске ұшыраған жоқ. XX ғасырдың ... ... ... кейбір тұрғылықты тұрғындарының ақша айналысы ... үш ... ең ... - қара ... ... ақ ... (галиа),
аса қымбат - қызыл түсті (ронго) пайдаланылды.
Металл ақшаларының ... олар ... ... ... т.б. ... ... кең ... ақша есебінің салмақтық жүйесі
нақтылана түсті. Кейін келе ... ... ... роль ... ... өте бастады, өйткені олар жалпы эквивалент үшін аса қажетті сапаға
ие. Әрине, металдар ... ... ақша ... ... ығыстырып шығарып
тастаған жоқ. Ұзақ уақыт бойы металл ақшалар тауар формасын ... ... ... күрек, таға, шеге, шынжыр және т.б. формаларда ұзақ уақыт
бойына сақталынды. Грек ақшасының ... ... "бір уыс ... деген
мағынаны білдіреді. Мыс ақшалар қазандық, қалқан түрлерінде айналыста
болды. Күміс және алтын ақшалар ... ... ... ... ... б.э. ... XIII ғасырда салмағы көрсетілген құймалар пайда бола
бастаған. Осындай себепке байланысты көптеген ақша ... ... ливр ... ... ... (жарты фунт) салмақ бірліктері атауымен
аталады. ... ... ... бар ... ... ... ... әр түрлі массадағы біркелкі формасы бар металл ... ... ... ... болуы - ақшаның құрылуындағы соңғы кезең ... өмір ... ... ... ол тауар өндірісі және
тауар айналысының болуына негізделеді. Кез келген тауар ... ... ... ... ... Ақша айналыс заңы және ақша жүйесі
Қолма-қол ақша айналымы бұл ақшаның ... алу ... үшін және ... ... аз шығынмен ... ... ... ... ақша айналысы тауарлар массасының, олардың
баға деңгейлерінің және ақша ... ... ... ... ... ... заңмен реттеледі.
К. Маркс айналысқа қажетті ақша мөлшерін былайша анықтайды
Өткізілген ... ... ... ... ... ... - ... + ... ... ... ... ... ақша
Айналыс пен төлем құралы ретіндегі айналымның орташа мөлшері
Осылайша, К. Маркс ашып ... ... ақша ... ... мәні
мынада: айналыс құралының және төлем құрал құралының ... ... ақша ... ... ... айналысының
мөлшеріне бөлінген, ... ... баға ... тең ... ... М- ақша ... тауар массасы;
Б- тауарлардың орташа бағасы;
К. ... ... ақша ... ... ... ... ... ақша мөлшері автоматты түрде стихиялы жолмен реттелген:
егер ақша нақты қажетті деңгейінен асып ... онда ... ... асыл ... (қор ... яғни жеке ... жинауға кететін.
Егер ақшаға деген қажеттілік артатын болса, онда алтын асыл ... ... ... ... ... ... алтынға еркін
айырбасталатын банкнот айналысында да орын ... яғни ... ... ... ... мүлтіксіз (мінсіз) орындада.
К. Маркстің ... ... ... ... ақша ... ... алтын ақшаның теориялық мөлшерімен шектелуі керек.
Проблема мына ... ... ... ... ... ақша
эмиссиясы ақша белгілерін артығымен (шамадан тыс) ... ... ... бұзылуына жол ашып осыған байланысты ... ... ... ... - ... тұтынылатын ақша
массасын ... ... ... ... балансты түрде дамуына
ықпал ету болып табылады.
Металға немесе қағаз ақшаға ... ... ... ... ... ақша ... - ақша айналысының заңына
сәйкес ауыспалы айналымда ... ... ... ақша массасын анықтау бойынша
басқа ... ... ... ... ішкі өнім ... М = ... ... ... ... ... ... ... елде өндірілген
тауарлар мен ... ... ... ... ... ... өткізілетіндей деңгейде болуы керек.
Халықтық банк тарапынан ... ... ... ақша
мөлшері немесе айналыстағы ақша массасы ... ... ... ... әрі заңды және жеке ... ... ... ... алу және ... ... мөлшері ақша ... ... ... қолма-қол ақшалар, яғни ... ... ... ... және ... ... ... ақшалар мен ... ... ... ... ... ... ... халықтың, сондай-ақ
кәсіпорындардың, мекемелердің және ұйымдардың ... ... ... ... ... салым ақшаларын
құрайды. Өтімді актив ... ... ақша ... ... статистикасында шетелдік тәжірибе арқылы
мынадай ақша ... есеп ... ... 0 - ... ... ақша ... тиындар).
М1= М0 + заңды тұлғалардың есеп айырысу, ағымдық, ... ... ... ... ... ... ... талап еткенге дейінгі ... М1+ ... ... ... ... ... М2+ мемлекеттік қарыз ... ... ... ... ... тек ... қана қоймай,
жаңа ақшаларды ... ... яғни ... ... кезеңде
олардың мөлшерін жасай алатын ... ал ... ... ... жаңа ... мен ... ... алатын қабілеті көрінеді.
Алтын және ... ... ... біртіндеп орын босатып
келеді, ал олар өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... мөлшері банк жүйесіндегі
банкноттардың мөлшерінен асып ... яғни ... жаңа ... ... ... ... қана ... оны мультипликациялап
та отыр. Бұл - М1 = М0+ ... ... ... дейінгі
депозиттері+ заңды ... ... ... - ақша
агрегаттарының ... ... әкеп ... Несие ақшаның
болуы мен неселеудің ... ... көшу ... пассивтердің қалыптасуын ... ... яғни ... ... М2= М1+ мерзімді салым ақшалар + ... ... ... ... ... ақша ... ... ... ... жаңа ... ... болу ... тудырады. Ал бұл ... ... ... ... ол өз кезегінде - М3 ... ... ... ақша ... ... бұл ақша агрегаттары жиынтық ақша ... ... ... ... несиелеудің
мөлшерін сипаттайды.
Бұл агергаттардағы ақша ... ... ... ... әр ... ... толығырақ
сипаттауға, ақша ... даму ... және ... ... ... ... береді. Айналысқа
қажетті ақша ... ... ... ... ... ... анықтап қоймай, халықтың ... ... мен ... ... ақша ... мен
ұсынысының ... ... ... ақша ... ... ... базасы жатады. Оған М0+ ... ... ... ... қаражат, банктердің ... мен ... ... Республикасының Ұлттық
банктің корреснонденттік ... ... ... Бұл ... үлкен өтімділікке ғана ие емес, ... ... ... ... өз ... мүмкіндігін көрсетеді. ... ақша ... ақша ... ... ... айналысының жылдамдығы. Ақша айналысының жылдамдығы - бұл
айналыс ... және ... ... ... ... істейтін ақша
қозғалысының қарқын ... әрі бір ... ақша ... ... яғни ... жыл ... жылдамдығын
білдіреді.
Ақша массасының әрбір ... ... ... ... П. ... ... ақша айналысының жылдамдығы табыс
айналысының жылдамдығын көрсетеді.
Қазақстан ... ... ... ақша ... ескі көрсеткішке қарай ... ... ... кассасына ақшаның қайтарылу жылдамдығы. Ол ... ... ақша ... ... банктің кассасына түсетін ақша
сомасының қатынасы ретінде ... ... ақша ... ... ... ... ақша ... Қазпошта АҚ айналымын
қоса алғанда Ұлттық ... ... ... ... ... Ұлттық банктің кассасынан берілетін қолма-қол ... бөлу ... ... ... ... ... экономикалық және
монетарлық сипаттағы көптеген ... ... ... ... ... ... ... экономикалық өсімнің тақырыптары , бағаның ... ... ... ... ... ақша мен ... ... арақатынасы, несиелік операциялардың және ... ... ... ақша және несие нарықтарындағы ... ... ... есеп ... электрондық
құралының пайдаланылуы, халықтың ... ... және ... тең жағдайларда ақша айналымының жылдамдығы ... бұл ... ... өз ... ... ... ақша массасының айналымға шығарылуын қажет ... ... ... ... ... ақшаның массасын
арттыратын мүмкіндіктерін анықтайтын ақшалай мультипликатор көрсеткіші
пайдаланылады. Ол М2 ... ... ақша ... ... ... ... есептеледі.
Айналымдағы ақша массасын сипаттайтын әр ... ... ақша ... ... ... мүмкіндік тудырады.
Бұл Қазақстан Республикасының Ұлттық ... өзі ... ... - ... саясаты арқылы айналымдағы ақша массасын реттеуіне
жағдай ... ... тек ... ... қозғалысын ғана қамтиды, ал
ақша айналымына қолма-қол ақша қозғалысы да, қолма-қол ақшасыз ... ... Ақша ... ақша ... қарағанда сыйымдылығы
жоғары, яғни ... кең ұғым ... ... ... ақша ... Қазақстан Республикасының ақша жүйесіндегі реформалар
Қазақстан Республикасында 1993 жылы ақша ... ... ... — ақша ... ... ... КСРО ... кейінгі екі
жыл аралығында кеңестік рубль бұрынғы ... ... ... ... ... ... ақша ретінде қолданылды. Ол елдерде
1986 жылы ... ... ... құру ... ... құлдырап,
айналыстағы ақша массасы өсіп, инфляция ... ... ... ... ... ... ... 1990 ж. колма-қол ақша эмиссиясы
25 млрд сом ... ол 1981-85 жж. ... ... ... ... ... ж. ... КСРО Мемлекетптік банкінің 1961 ж. үлгідегі 50
және 100 сомдық ақша белгілерін төлемге қабылдамау және ... ... мен ... ... ... ақша беруді шектеу туралы
КСРО Президенттің ... және КСРО ... ... ... сай
1991 ж. үлгіде 50 және 100 сомдық купюралар шығарылды. Ескі ... ... ... жеке ... үшін үш ... ... ... 1992 ж
айналысқа 200, 500, 1000 сомдық кеңестік үлгідегі ірі купюралар шығарылды.
1992 ж қаңтарында Ресей КСРО Мемлекеттік банкін ... ... ... қайта құрып, кеңестік рублъдің (сол кезде жоқ мемлекеттің) басты
эмитенті кызметін атқаруды ... ... ... мемлекеті бағаны босату
бағдарламасын іске асыру шараларын жүргізе бастады, ... ... ... ... ақша массасын көбейту қажеттілігін ... ... ... ... ... ... 15 ... құрылып, олар бір-біріне тәуелсіз ... банк ... ... бастады. Бірақ олардың барлығын қолма-қол ақшамен қамтамыз ететін
жалғыз эмиссиялық орталық — ақша шығаратын станок - ... ол ... ... бағаны босатқаннан кейін әрбір тәуелсіз елдерде олардың қатал ақша-
несиелік ... ... ... сатып алу мүмкіндігі әр түрлі
қалыптасты және соған сәйкес рубльдің бағалануы да әр ... ... ... ақшаның осындай жетіспеуі жағдайында кейбір ... өз ... ... ... ... ... ... Литва). 1992 ж
маусымында Ресей Банкі 5000 купюраларды сом, ал кейін 10000 және 50000 сом
шығарды.
1992 ж. ... ... ... ... егемен мемлекеттерге Ресей
Банкімен күнбе-күн екі жақты ... ... ... ... талап
қойды. Қолма-қол ақшасыз өзара есеп ... тек ... ... ... ... ... ... шотындағы қаржы
көлемінде және техникалық ... ... ... Бұл ... Қазақстаннан
Ресейге және керісінше 2-3 ай бойы жүретіндіктен және бұл кезде инфляцияның
қарқыны жылына 2500% болғандықтан аударылған ақша ... оның ... тез ... ... мемлекеттердің директивалық экономика үлгісінен нарықтық
үлгіге өту ... ... тез ... үйлестірудің мүмкін еместігі және
өздерінің ақша, несие, баға, бюджет саясатын жүргізуге қабілетсіздігі Ресей
банкінің ... ... ... ... ... Бұл ... ақша
зонасын сақтап қалу процесінің сәтсіздікке ұшырауының дәлелі еді. Келесі іс-
әрекет - өзінің ұлттық ... ...... ... ... Ол 1992ж
маусымында Эстонияның, шілдесінде Латвияның, ... ... ... мен ... өз ұлттық валюталарын енгізумен
жалғасты.
1993 ж. ... ... ... ... өз ... ... ... бұл мемлекеттер рубль зонасынан шықты.
1993ж. 15 мамырында Минскіде рубль зонасында қалған мемлекеттер рубльді
ресми төлем құралы ретінде қолдану ... жаңа ... қол ... ... ... ... іс-әрекетіндегі ашықтық, айқындылық болуы. Бұл ең
маңыздысы — ... ... ... ... ... ... ... толық көлемінде оларды жою үшін
Ресейдің Орталық банкіне қайтару жөнінде өздеріне міндеттеме ... ... ... ... ... ақшаны пайдаланылатын елдерде қайтадан ... ... жою ... яғни бір ел екінші елдің жерінде ... ... ... ала ... еді. ... екі ... де
ешкім, оның ішінде Ресей де, орындаған жоқ. Рубль зонасын 1993 ... ... ... ... ... ... кезде аймағында қалған мемлекеттер жаңа типті рубльдік зона ... осы ... ... ... үшін 9 ... топ ... түрде келіссөздер жүргізді. Бірақ Ресей келіссөздер жүргізумен
қатар бір уақытта, 1993 ж көктемінде жаңа ... 1993 ж ... ... оны өз ... Қиыр ... ... ... кезде рубль зонасында үш мемлекет - Ресей, Қазақстан және Өзбекстан
қалған еді.
1993ж. 23 ... ... ... ... жж. ... ... ақша ... және 1992ж шығарылған ресейлік 5000, 10000, 50000
рублъді айналыстан шығаратыны ... және ... бір апта ... ... сомасы 35 мың рубль көлемінде белгілеген болатын. Екі
күннен соң ... ... ... ... ... 1993 ж. 1
қыркүйегіне дейін ұзартылып, айырбас ... бір ... 100 мың ... көбейтіледі.
Сөйтіп, 1992-1993 жж. Егемен елдердің бірсыпырасы өз ұлттық ... орай КСРО ... ... мен ... Орталық банкісінің 1961-1992
жылдардағы банкноталарының айналыстан ығыстырылуына байланысты оларды
Қазақстанға заңсыз ... ... ... ... ... ... ... жоғарылап, халықтың тұрмысы төмендеді.
1992 жылдың бірінші жартысында Қазақстан Республикасының ... ... ... ... өз ... ... ... түсініп,
шегіне жеткен құпия жағдайда Қазақстанның ұлттық ... ... топ ... оны басып шығаратын шетелдік фирмамен
келісімге қол ... 1993 ж. ... ... ... ... атты жеке ... ... ұлттық валюта — 1, 3, 5, 10, 20, 50,
100 теңге дайындалып, Алматыға ... ж. 12 ... ... ... ... ... ... Республикасында Ұлттық валюта енгізу туралы Жарлық
шығарды. Осы жарлыққа сәйкес:
• 1993 ж. 15 ... ... 8-де ... мемлекетінде ұлттық
валюта — теңге енгізді.
• 1993 ж. 18 ... ... ... ... ... занды төлем кұралы болып тағайындалды.
Бір теңге 100 тиыннан ... ол ... ақша ... ... ... ... түрінде жүреді. Қолма-қол ақша, рубльдік шоттардағы
жинақтар мен ... 500 ... 1 ... ... ол 18 қарашада сағат 18-де аяқталды. Қарашаның 15 мен 18
аралығында екі валюта — сом және ... ... ... ... ... жасы ... асқан барлық азаматтары 100 мың
сом ақша айырбастауға құқылы болды. Айырбас тек бір рет ... ол ... ... соғылды. Азаматтардың 100 мың сомнан артық ақшасы ... ... ... ... оны 6 ай бойы ... ... болмады.
Қазақстан Республикасының Ұ лттық банкі теңгенің валюталық курсын
бекітті: 1 АҚШ ... 4,7 ... тең ... 1993 ж. 15 ... Қазақстан тарихында алғашкы ұлттық валюта -
теңге енгізілді. Ақша реформасын ... ... ... бір ... уақыт өте құпия жағдайда дайындалып, нәтижесінде 700 ... ... ... ... ... мен ... ... қоры болды. Тәуелсіздік
жарияланған күннен ... ... ... ... мен күміс енді Москваға
жібермей, оны Ұлттық банк сатып алып, өз ... ... ... ... ... ... экспорттың валюталық түсім мен үкіметтің сыртқы заемдарын
да Ұлттық банк ... ... ... түсіретін. Айналымға теңгені ... жыл ... ... ... Президенті валюталық қаржыны жұмсауға
мораторий енгізді.
Халықаралық валюта қоры ҚР-да ұлттық валюта енгізу ... ... ... 90 млн. доллар көлемінде стенбай несиесін және ... ... ... ... ... мақсатында Қаржы министрлігіне 180млн. доллар
берді. Бұл 17 ... ... ... ... еді. Қорыта айтқанда, 1993
жылы ақша реформасы ойдағыдай өтті. Енді ... ... ішкі және ... ... ету ... теңгені инфляцияның қарқындауы және бұрынғы одақтас
республикалардың өзара байланысының ... мен ... ала ... ... ... дағдарыс жағдайында өтті. Теңгені енгізгеннен
кейінгі 2,5 айда, яғни 1994 ж. 1 ... ... ... ... қарағанда
2,5 есе төмендеді. Келесі 4 ... яғни ... мен ... ... ... ... кең ... компаниясы басталғанда
теңгенің курсы долларға 11,58 теңгеден 43,3 теңгеге ... ж. орта ... ... банк пен ... ... ... нарығына
алғашында қазыналық векселъдерді, одан соң міндеттемелер мен ноталарды
және ... ... ... ... ... ... ... тежеуге мүмкіндік туды. Инфляция теңге енгізген
1993 ж. 2500 ... ... ал 1994 ж. бас ... 1260 процентке дейін
төмендеді, 1995 ж. ҚР-ғы инфляция 58 процент болды.
1997 ж. ... ... ... ... әлемдік бағалардың
төмендеуі отандық өндірушілердің ... ... ... ҚР-на валюталық түсімдер біраз қысқартты. Сонымен қатар өндірістің
одан әрі құлдырауы, ... ... ... 25 ... ... өрістеуі және бюджет пен әлеуметтік проблемалары
теңгенің бағалығын одан әрі төмендетті. 1994 ж. ... ... ... өзгермейтіндігі және теңгемен инфлюцияны қатаң ... ... ... ... ... сарапшылары мен талдаушылары
1998 ж. күзінен бастап түсініп, оны өзгерту туралы ортақ ойға ... ж. ... ҚР ... ... еркін өзгермелі курсын енгізу
туралы шешім ... Ол ... ... ... ... ... ... бағамы валюта рыногында сұраныс пен ұсыныстың қалай қалыптасатынына
байланысты анықталады, ал Ұлттық банк ол процеске ... ... ... ... банк бүгінгі күнге дейін өзінің алтын валюталық резервін
айырбас бағамын белгілі бір ... ... ... үшін ... ... ... олай болмайды...
ҚР-ның төңірегіндегі елдерде - біздің негізгі сауда әріптесімізде —
ұлттық ... ... күрт ... ... ... ... рубльдің
бағамы 1998 жылғы тамыздың 17-сінен бері қарай 4 есе ... ... ... ... тез ... және біздің тауарымыз
бәсекеге түсу қабілетінен айырылып қалды, өнеркәсібіміз ... ... ... ... ... арта ... ҚР-ның сыртқы сауда
айналымы 9 процентке дерлік, немесе 1 ... 300 млн ... ... ал ... ... ... ... 1 млрд. 250 млн долларға
қысқарды.
... Біз Ресейден әкелінетін ... ... ... ... ... ... 200 ... дейін жеткіздік... Шетелден әкелінетін
арзан тауарлар біздің өндірісшілеріміздің ... ... ... валютаны
елімізден сыртқа қарай ағылтуда...
Міне осы тұрғыдан ... ... ... бір ғана жолы бар ... ... емін-еркін өзгермелі болуына жол беру керек .
Сонымен, ҚР теңгесі міне 11 жылдан астам уақыт берік төлем құралы болып
келеді. Ол ... ... ... шектеусіз айырбасталады.
2.2 Қазақстан Республикасында ұлттық валютаны тұрақтандыру шаралары
Теңгенің алғашқы банкоталарын полиграфиялық дайындауды «Харрисон және
ұлдары» ... ... ... ... ... (ол ең ... ... өнім
ретінде Ұлыбритания королевасынан «Алтын белгі» алды).
Ұлттық валюта енгізілгеннен кейін ... екі жыл ... ... ... қиын ... болды. Жалпы экономикалық сипаттағы объективті қиындықтар
(бағаларды ырықтандыруға және өндірістің ... ... ... ... ... ... қанағаттандырмайтын сұраныстың едәуір
көлемі) шетел валютасына сұраныстың едәуір өсуі не, ал ізінше,бағамның
өсуіне әкеп ... ... ... ... есеп ... ... ұлттық валюта тұрақтылығына ықпал ете алатын барлық негізгі факторлар
есепке алынады. Алғашқы кезде теңге ... ... деп ... ... мысалы, 1994 жылы кәсіпорындардың сәтсіз ... ... есеп ... ... ... экономикалық жаңсақтықтар алғашқы
айларда теңге айналысының жағдайын біршама қиындатты. Енгізілген кезден
бастап алғашқы 7 айда ... 8 есе ... ... ... ... АҚШ ... ... бойынша
құнсыздану қарқыны едәуір баяулады. Мәселен, егер 1995 жылы теңгенің ... 1996 жылы – 15,4% ... ... 2001 жылы ... ... 5,17%, ал 2002 жылы – 3,25% ... теңгенің он жылдық тарихын мынандай кезеңдерге бөлуге
болады:
1-кезең. Инфляцияны ауыздықтау, ... ... және және ... ... ... жылдар).
1995 жылдың аяғында – 8,2% болған ЖІӨ өсу қарқыны ... ... осы ... ... ... ... 60,3%-ға
дейін төмендетуге қол жетті.
1993 жылғы қарашада теңгенің енгізілу кезіне қарай Қазақстанның ... ... ... ... болатын: екі деңгейлі банк жүйесі
жұмыс істеді, барлық мамандандырылған банктер акционерлік ... ... ... ал ... ... ... ... бірқатар функциялары
берілді. Бұл өз валютвмызға көшуді және Қазақстанның ақша-кредит саясатын
жүргізуін ... ... ... ... ... ... ... жүргізу
нәтижесінде 1993-1996 жылдар ... ... ... ... саны ... 101-ге ... Экономиканы тұрақтандыруға қол жеткізу және банк жүйесін жедел
түрде реформалау (1997-1999 жылдар)
Банк секторын ... және ... ... ... ... ... санының 55-ке дейін азаюына ықпал етті. ... ... ... ... ... ... Қазақстан рыноктық қатынастар ... және ұзақ ... ... есептелген үш деңгейлізейнетақы
жүйесіне көшті.
3-кезең. Экономиканың ... ... ... секторын қарқынды дамыту және
барлық қаржы секторының халықаралық стандарттарға көше бастауы (2000 жылдан
бастап).
ЖІӨ-нің ... өсуі ... 3 ... 33%-ға жуық ... бұл Қазақстанның
экономикалық даму қарқыны жағынан әлемдік лидерлердің бірі ... ... 2003 ... 9 ... ... өсу 8,6% ... 3 жылда инфляцияның орташа жылдық деңгейі 13,2% -дан 5,9%-ға
дейін біртіндеп төмендеді. Инфляция 2003 ... 10 ... (2002 ... – 2003 ... ... аралығында) 4,2% болды.
Инфляция қарқынының баяулауы Ұлттық банкке қайта қаржыландыру ставкасын
Қазақстан ... ... ... бері ең төменгі деңгейге - 7%-ға дейін
төмендетуге мүмкіндік берді.
Банк секторы қаржы жүйесінің ең үлкен және тез ... ... ... ... күні ... банк секторын халықаралық ұйымдар мен
рейтинг ... ТМД ... ... ең ... ... ... және тез ... келе жатқан банк секторы деп танып отыр.
Қазіргі уақытта Қазақстанда 36 банк жұмыс ... оның ... ... Даму ... ... және ... ... үй
құрылыс жинақ банкін қоспағанда, барлық банктер жеке банктер ... ... ... ... ... Оның валюта баламасындағы
жиынтық меншікті капиталы 1,4 млрд. Астам АҚШ долларын құрайды. ТМД елдері
ішінде бір ... ... ... капиталының мөлшері бойынша Қазақстан
жетекші орында (43 млн. АҚШ ... 3 ... банк ... ... 5,1 млрд. астам АҚШ долларына
дейін 3 есе, ал ... ... ... ... ...... АҚШ ... дейін 4 есе өсті.
Банктердің ресуртық базасының қарқын алуы оларға экономиканы кредиттеу
қызметін едәуір ... ... ... ... Соңғы үш жылда
банктердің экономикаға кредиттері 5,9 млрд. АҚШ долларына дейін 4 есе ... 22%-ы). ... ... бенк ... 57%-ға ... ... ... нақты секторына орналастырылды.
Қорытынды
Алтын валюта резервінің азаюы немесе жұмсалуы мынадай жолдармен ... ... ... ... ішкі ... валютаны сату;
өнімдердің (қызметтердің, жұмыстардың) импортына төлеу үшін ... ... ... ... оған қоса шетелде дипломаттық және басқа да
өкіліттіліктерді ... және ... ... ... ... және ... банктің сметасы есебінен сыртқы қарыздарға қызмет
көрсету үшін;
басқа да ... ... ... алу үшін ... ... ... банктің алған несиелері бойынша негізгі соманы және ... ... ... ... ... зиянды алтын валюта
активтерін шегеру.
Ұлттың банк ақша-несие саясатының бағыттарын бір жылға ... ... ... ... ... үш жылға алдын ала анықтау тәжірибесіне көшті
және әр жыл өткен сайын өзгерістерді ... оған ... банк пен ... ... ... енгізеді. Мұндағы негізгі мақсат біртіндеп
инфляциялық таргеттеу принципіне өту, яғни ақша ... мен ... ... ... ... ... бойынша мақсатты
көрсеткіштерге көшу.
Осындай ақша-несие саясаты қана ... ... ... ... ... ... ... береді және сонымен қатар жүргізілетін
ақша-несие ... ... ... ... үлкен сенімін
қамтамасыз етеді. Басқа елдердің тәжірибесі ... ... ... ... мынадай факторлар негіз бола алады:
бюджеттің тұрақты жағдайы, ... ... ... ... ... ... банктің тәуелсіздігі, Орталық банктің
құралдары мен инфляция арасындағы ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын сақтауға, сақтандыру
нарығының, бағалы қағаздар нарығының әрі қарай дамуына және банк жүйесінің
нығая түсуіне, экономиканың нақты ... ... ... әрі ... үшін ... жасауға, сондай-ақ жинақтаушы зейнетақы қорларының
жетілдірілуіне мүмкіндік ... ... ... ... шешуге бағытталады:
- инфляцияны төмен деңгейде ұстап тұру; -теңге бағамын қайта ... ... ... саясат жүргізу;
банк жүйесі мен сақтандыру нарығының тұрақты дамуын қамтамасыз ету;
банктердің ресурстық базасының одан әрі ... және ... ... ... ... жәрдемдесу;
-төлем жүйесінің орнықтылығын және одан әрі дамұын қамтамасыз ету.
Орталық банк құнды қағаздарды сату және ... алу ... банк ... ... ... ... бұл жүйеден алып
тастайды, осылай ету арқылы ол ... ақша ... ... ... ... мұндай құнды қағаздарға мемлекеттік
қазынашылық ... ... Оны ... ... тапшылығын және
ноталарды жою үшін Ұлттық банк арқылы шығарады. ... банк осы ... ... алған кезде коммерциялық банктердің ең аз ... ... ... ... ... ... ... ұлғайтуға мүмкіндік алады, эмиссия артады. ... ... ... ... ... сатқан жағдайда, керсінше,
олардың ... ... ... ... ал ... ... азайып, ақша массасы ... ... ... (2001-
2005жж) Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі белсенді түрде ... ақша ... ... бір ... ақша нарығында валюталық
интервенция жатады.
Мұнай мен ... ... ... көп ... байланысты
Қазақстанға шетелдік валюталардың мол ағыны құйылды. Бұл ақша массасы
мен оның ... ... ... ... ... ... байланысты
Ұлттық банк соңғы жылдар валюта бағамын ақша нарығындағы ... ... жиі күш ... жүр. Ол ... ... ... ... өзінің валюталық алтын резервін ұлғайтты. Ол 2005 ... 11,0 ... ... ... ... банк, сондай-ақ 5,0 млрд.
АҚШ долларынан көп мөлшерде
Қолданылған әдебиеттер
1.2002 жылы 3 ... ... банк ... № 213 ... ... ... ... арналған пруденциялық нормативтер
туралы» ереже-Актілер жинағы, 2002, 18 құжат.
2.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы.-Егемен Қазақстан, ... ... ... ... жж ... 1999,
N5.
4.Ақша,несие,банктер.-Алматы,2001.
5.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы.-Егемен Қазақстан, 1995,5шілде.
6..«ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР ... 30.03. ... ... және ... ... ... ҚР ... 1995.
8.2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының
№ 213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге арнал-
ған лруденциялық нормативтер ... ... ... ... ... депозиттер нарығы –Қаржы-Қаражат,2001,N6.
11. “Қазақстан Респудликасының Банк құқығы” Алматы, ... ... ... ... ... ... Алматы 1996г.
13. “Ақша, Несие, Банктер”, 2003-07.
14. “Ақша, Несие, Банктер”, 2002-11.
15. М.С. Саниев “Ақша, Несие, Банктер”, Алматы-2001ж

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң ақша-несие саясатына талдау44 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша-несие саясаты63 бет
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің ақша-несие саясатын талдау 24 бет
Қазақстанда ақша айналымының жағдайы15 бет
Қазақстандағы қолма - қолсыз ақша айналысын ұйымдастыру26 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Ағымдағы операциялар шоты15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь