Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары мен қазIргI ақша жүйесIнIң дамуы

ЖОСПАР

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I АҚШАНЫҢ ЖАЛПЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНI МЕН АҚША ТЕОРИЯЛАРЫНЫҢ ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1.1 Ақшаның экономикалық мәнi және ақшаның қызметтерi ... ... ... ... ..5
1.2 Ақшаның дамуындағы қалыптасқан теориялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10


II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АҚША РЕФОРМАЛАРЫ МЕН ҚАЗIРГI АҚША ЖҮЙЕСIНIҢ ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

2.1 Қазақстанның Кеңес Одағы және егемендiгiн алып ұлттық валютаны енгiзу кезiндегi жүргiзген ақша реформалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
2.2 Ақшаның металдық, номиналистiк және сандық теорияларының
дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.3 Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

2.4 Қазiргi елiмiз экономикамыздағы ақша жүйесiнiң дамуы ... ... ... ... ...29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
КIРIСПЕ

“Ақша” - жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың құны бейнеленедi және оның делдал ретiнде қатысуыменнен тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала бередi.
Қоғамдық өндiрiс дамыған сайын, айырбас операцияларын жүргiзуге көмектесетiн жалғыз ерекше тауардың бөлiнiп шығуының қажеттiгi туды. Осылайша ақшаның алғаш, анайы формалары дүниеге келдi.
Қазiргi жағдайда ақша шаруашылық өмiрдiң ажырамас бөлiгi болып табылады. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Бiрақ кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”
Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша айналысы деп атайды. Егер айналымдағы ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ақша массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол өз кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып келедi.
Сондықтанда мен курстық жұмысымның тақырыбын «Ақша теориясының дамуы. Қазақстан Рсепубликасындағы ақша реформасы» деп алдым. Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең маңыздысы. Әсiресе ол ұлттық экономиканы ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Ақша экономикадағы ролiн өзiнiң атқаратын негiзгi қызметтерi арқылы орындайды. Ақшаның әр қызметi тауар айырбасы процесiнен туындайтын тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы ретiндегi ақшаның әлеуметтiк - экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi.
Ақша – қаржы активi бола отыра, тауардың жалпы эквивалентiнiң тиянақталған түрi. Құнның эквиваленттiк формасы. Оның негiзгi қасиетi өтiмдiлiк болып табылады.
Осылайша менiң осы курстық жұмысты орындаудағы негiзгi мiндеттерiм келесiдей:
• Ақшаның жалпы экономикалық категория ретiндегi маңыздылығын, оның түрлерiн және экономикадағы негiзгi қызметтерiн талдау;
• Ақша айналысының механизмiн және одан туындайтын ақша теорияларының қазiргi даму жағдайын анықтау;
• Қазақстан Республикасының Кеңес Одағы кезiнде жүргiзген ақша реформаларының жүргiзiлу барысын, ерекшелiктерiн және кезеңдерiн қарастыру;
• Елiмiздiң егемендiгiн алғаннан кейiнгi 1993 жылғы ұлттық валютамыз теңгенi енгiзуiмiзге байланысты жүргiзiлген ақша реформасын қарастыру;
• Жоғарыдағы реформаларды қарастыра келе ұлттық валютамыздың бүгiнгi таңдағы экономиканың қаржы секторындағы орны мен оны дамытудағы iс-шараларын қарастыру.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
2. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001, - 466 б.
3. Аубакиров Я. А. Байжұманов Б.Б. / Экономикалық теория. Оқу құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
4. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
5. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
6. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд. 2-е, - Москва: 1999г.
7. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2000ж.
8. С.Б.Мақыш / Ақша айналысы және несие. Оқу құралы. 2-шi басылым, қайта өңделген және толықтырылған. – алматы: ИздатМаркет, 2004. – 248 бет.
9. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
10. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
11. “Валюталық реттеу туралы” Қ.Р –ның заңы // 24.12.1996.
12. А.К.Омарбаева “Ұлттық ақша өлшемiнiң валюталық бағамын реттеу жөнiндегi валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы, Экономика сериясы №1, - 2003 ж.
13. Статистический ежегодник. Алматы. – 2004г. №9.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
...…………..…........3
I АҚШАНЫҢ ЖАЛПЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНI МЕН АҚША ... ... ... экономикалық мәнi және ақшаның қызметтерi ..................5
2. Ақшаның ... ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АҚША РЕФОРМАЛАРЫ МЕН ҚАЗIРГI АҚША ЖҮЙЕСIНIҢ
ДАМУЫ ............................................16
2.1 Қазақстанның ... ... және ... алып ... ... ... ... ақша ... ... ... ... және ... ... Қазақстан ... ақша ... ... ... ... ақша ... ... - жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда ... ... құны ... және оның ... ... ... өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң ... ... ... өндiрiс дамыған сайын, айырбас операцияларын жүргiзуге
көмектесетiн ... ... ... ... ... қажеттiгi туды.
Осылайша ақшаның алғаш, ... ... ... ... ... ақша ... өмiрдiң ажырамас бөлiгi ... ... ... ... ... ... ... объективтi
алғышарттарды құрайды. Бiрақ кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер
тұтыну құны өз ... ... ... немесе қоғам тарапынан мойындалмаса,
онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық
формаға ие ... ... оның ... ... ... ... да ... қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне
қатынасы бойынша айырбас құны ... ... ... құн ... бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол
ақша”
Шаруашылықтағы ... ... ... ... емес ... есеп ... ... асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-
қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша ... ... Егер ... ақша ... ... ... етуiне қажеттi ақша
массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол ... ... ... ... ... ... алып
келедi.
Сондықтанда мен курстық жұмысымның тақырыбын «Ақша теориясының дамуы.
Қазақстан Рсепубликасындағы ақша реформасы» деп ... Бұл ... ... ... секiлдi ақша нарығында да ... ... ... ... Ақша ... ... ... дамуы үшiн тиiмдi
болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет ... ... ... ендi ғана ... ... үшiн ең ... Әсiресе ол ұлттық
экономиканы ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты экономикалық өсуге
қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Ақша экономикадағы ... ... ... ... қызметтерi арқылы
орындайды. Ақшаның әр қызметi тауар айырбасы процесiнен туындайтын тауар
өндiрушiлердiң өзара байланысының ... ... ... ... ... маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi.
Ақша – қаржы активi бола ... ... ... ... түрi. ... эквиваленттiк формасы. Оның негiзгi қасиетi
өтiмдiлiк болып табылады.
Осылайша менiң осы курстық жұмысты ... ... ... ... жалпы экономикалық категория ретiндегi маңыздылығын, оның
түрлерiн және ... ... ... ... Ақша ... ... және одан туындайтын ақша теорияларының
қазiргi даму жағдайын анықтау;
• Қазақстан Республикасының Кеңес Одағы ... ... ... ... ... ерекшелiктерiн және кезеңдерiн
қарастыру;
• Елiмiздiң егемендiгiн алғаннан кейiнгi 1993 жылғы ұлттық валютамыз
теңгенi ... ... ... ақша ... ... Жоғарыдағы реформаларды қарастыра келе ұлттық валютамыздың бүгiнгi
таңдағы экономиканың қаржы секторындағы орны мен оны дамытудағы ... ... ... ... ... МӘНI МЕН АҚША ... ... Ақшаның экономикалық мәнi және ақшаның қызметтерi
Ақша - өндiру мен бөлу ... ... ... ... ... ... ... тарихи ... ... ... ... ... ... ... ақшаның мәнi оның үш ... ... ... Оларға:
- Жалпыға тiкелей айырбастау ;
- Айырбас құнының дербес формасы ;
- Еңбектiң сыртқы ... ... ... ... ... ... ақшаны пайдалану
кез-келген материалдық ... ... ... бар ... көретедi, яғни оның өтiмдiлiк қасиетi.
Социализм ... бұл ... ... ... және ... жиынтық өнiмдi пайдалану және ... ғана ... жер, ... жер асты байлықтары сатылмады және ... ... ... жекешелендiру ... ... ... тiкелей айырбастау формасында ақшаны пайдаланудың
көлемi ... ... ... ... ... ... ретiнде пайдалану
тауарларды тiкелей өткiзумен байланысты ... ... бұл ... ... олар ... ... бюджеттiң кiрiстерiн қарыздық
берешектердi ... ... ... ... ... және ... емес шығындарды қаржыландыру, Ұлттық банктер
несиелiк ... ... ... ... және ... сытрқы заттық өлшемi ... ... ... ... ақша көмегiмен өлшену мүмкiн құнын анықтау арқылы
көрiнедi.
Ақша ... ... ... ... ... ... ... Ақшаның әр қызметi тауар айырбасы процесiнен туындайтын тауар
өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы ретiндегi ... ... ... ... белгiлi бiр жағын ... Ақша ... ... бес ... қызметi бар:
1) Құн өлшемi және баға масштабы;
2) Айналыс (айырбас) құралы;
3) Төлем құралы;
4) Қор және қазына ... ... ... ақша.
Ақша құн өлшемi қызметi. Ақша ... ... ... ретiнде барлық
тауарлардың құнын өлшейдi. Құнның өлшем қызметi тауар ... ... Бұл ... ... ... құнының өлшемi ретiндегi
қабiлеттiлiгiн бiлдiредi, ... ... ... қызметiн атқарады.
Өзiнiң жеке құны бар тауар ғана , құн өлшемi бола алады. Яғни, бұл қызметтi
толық құнды ... ... Ақша ... өлшемi – ол жұмыс уақытын емес,
осы еңбекпен құрылған құнды көрсетедi.
Ақша құн өлшемi қызметiн идеалды, оймен ... ... ... ... ... өлшеу ақшаға айырбасталғанына дейiн орындалады, сонымен
құнның тауар ... ақша ... ... үшiн ... бағасын
белгiлесек жеткiлiктi.
Ақша түрiндегi көрiнетiн тауардың құны, оның бағасы болып табылады.
Толық құнды ақша ... ... ... бағасы болған жоқ. Ақшаның
өз бағасы ... ... құны ... ... мүмкiн емес. Бағаның
орнына ақшалар кез-келген ... ... алу ... бар. ... ... ... өлшеу қызметi жалпы эквивалент ... ... ... ... ... Бiрақ тауардың бағасын анықтау үшiн баға ... ... ақша ... ... заңды түрде баға масштабын тұрақты
етiп ұстады. ... ... ... ақша ... бекiттi. Алғаш рет
монеталар соғыла ... баға ... ... ... құрамына сай
келдi. Мысалы, фунт стерлинг алғашында ... ... ... ... ... даму ... баға масштабы ақшаның салмақтық мазмұнынан
ерекшелене түстi.
Құн өлшемi және баға масштабы ретiндегi ақша ... ... ... бар. Құн өлшемi – мемлкетке тәуелдi емес ақшаның
экономикалық қызметi болып табылады. Ол құн ... ... ... және құнды емес тауар бағасын көрсету үшiн қызмет етедi.
Ақшаның айналыс құралы. Ақша ... ... ... тауарларды
өткiзудегi делдал болып табылады. Ақшаның айналыс құралын негiзiнен ... ... ... ... бiр ... ... ... ауыса отырып, өзiнiң тұтынушысын
тапқанға дейiн ақша үздiксiз айналыста болады.
Тауар айналысы кезiнде, ақша делдал ролiн ... ал бұл ... алу және сату ... ... ... мен кеңiстiгi бойынша сай
келмейдi. Сатушы, ... ... ... ... ... сатып алуға әр
уақытта асықпайды. Ол тауарды бiр нарықта сату, ал ... ... ... ... ... ... ақшаның көмегiмен уақыт пен кеңiстiктегi
өзара сай келмеушiлiк жойылды.
Өзiнiң құнын ... ... ... ... ... ақшалар айналыс құралы ретiнде барлық уақытта осында қалып
отырады және сату-сатып алу процесiне ... ... ... ... ақша ... ... ... Тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы;
• Оны идеалды ... ... ... ... ... ... ... бұл қызметiнде тауарларды айырбастау өте тез ... оны ... ... емес (алтын), оны ауыстырушылар – ақша
белгiлерi орындайды.
Бiрақ бұл, ... және ... ... ... ... ... байланысты
емес деген сөз емес. Бұл байланыс несие ақшалардың алтын ... ... ... түсiндiрiледi.
Ақша айналыс құралы қызметiн атқаратын болғандықтан, ... ... саны ... тиiс ... ... мен ... яғни өткiзiлуi тиiс тауарлар бағасының сомасы мен анықталады.
Егер ақшаның ... ... ... ... көп ... одан ... құнсыздануына, яғни инфляцияға алып келедi.
Ақша төлем құралы. Тауар айналысы ақша қозғалысы мен байланысты.
Бiрақ ақша ... ... ... ... ... бiр ... тиiс ... Ақша құнның еркiн формасында көрiнедi. ... ... ... ... ... қозғалысы тауар ... ... кеш ... ... тауар мен ақшаның қарама - ... ... ... ... төлем ақы түскенге дейiн сатып алынған ... ... онда бұл ... ... ... құралы қызметiн атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретiнде тек қана ... ... ... ... ... қаржы – несие қатынастарына да қызмет ... ... ... төмендегiдей етiп топтатуға болады:
... және ... ... байланысты мiндеттемелер;
• Еңбек ақы төлеуге байланысты мiндеттемелер;
• Мемлекетке қатысты ... ... ... ... мемлекеттiк және тұтыну несиесi ... ... ... мiндеттемелерi;
• әкiмшiлiк - сот сипатындағы мiндеттемелер және ... ... ... ... ... айналыс құралынан өзара
айырмашылықтары бар. Бұл ... ... ... ... ... ол ... сату-сатып алуды аяқтайды. Нәтижесiнде тауарларға ... ... ... ... ... байқалады. Тауарды несиеге сатып ала отырып,
сатып алушы сатушыға ... ... ... ... ... ... Бұл борыш өтелгенкезде, ақша төлем құралы ... ... ... ретiндегi ақшаның қызметi оның бұдан бұрын қарастырылған
қызметтерiнен айырмашылығы болғанымен ол олармен берiк ... ... ... төлем құралы ретiде қызмет етуiнiң дамуы ... ... яғни ... қор және ... жинау қызметтерiнiң туындауының қажет
екенiн көрсетедi.
Ақша – қорлану және қазына жинау құралы ретiнде. Ақшаның төлемi ... ... ... ... ... құрылуын талап етедi. Ақшаның
қорлануын қажеттiлiгi Т – А – Т айналымының екi ... Т – А және А – ... ... ... формацияға дейiнгiлер үшiн байлықты “таза
қазына” формасында жинақтау, яғни ақшаның қарапайым қорлануы тән ... ... ... ... да ... ... жоқ, ... олар шын
мәнiсiнде айналыстан тыс жатқан ... ... ... ... ... ... жүйе және қор ... арқылы пайда әкелетiн капиталға
( өнеркәсiптi немесе сауда ) ... ... ... қызметiнiң қажеттiлiгi
тауар өндiрiсiмен байланысты болады. Айналым ... ... ... алу үшiн ең ... ... жинау қажет.
Әрбiр тауар тек қана жекелеген қажеттiлiктi анықтайды және олар ... ... ... ... ... (алтын) материалданған құнның
формасы ретiнде байықтың жалпы өкiлiн сипаттайды. Демек , ... ... ... тек қана ... ... ... ... ақшалар орындауы мүмкiн.
Қазыналарды қорландыру – алтын ... мен ... ... ... жүзеге асады. Металл ақшалар айналысы ... ... ... ... ақша ... реттеушi ролiн атқарған болатын. Өндiрiстiң және ... ... ... металл ақшалар қазынадан айналысқа шығып
отырады немесе ... ... және ... ... ... ... құралы қызметiн атқара
алмайды, себебi олардың ... құны жоқ. ... осы ... ... қорлану қызметiн жүзеге асырады.
Ақша айналыс саласынан уақытша ... ... ... олар ... ... ... ақша ... сол формада сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... құралы ретiнде түсе
алады. Шынында да бұл елдегi ақша айналысының тұрақтылығы жағдайында, ... ... ... ғана ... ... жағдайында қорлану екi формада жүредi:
• кәсiпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және депозиттiк шоттарындағы
ақшалай қаражат қалдығы түрiнде ұжымдық ... ... ... ... ... ақша қызметi. Тауар шаруашылығының кеңеюi, шаруашылық
байланыстардың интернационалдануы, ... ... ... болуы
дүниежүзiлiк ақшалар қызметiнiң пайда болуына сбеп ... ... ... құн ... ... ... және ... алу
құралы ретiнде қызмт етедi.
Бұл қызметтi бастыпқыда толық бағалы ақшалар(алтын) , ал ... ... ... ... ... 1867 жылы Париж келiсiмi
дүниежүзiлiк ақша қызметiн алтынға балап бекiттi.
Егер де елдiң iшiнде ... ақша ... ... ... ... ... ал одан ... жерде К. Маркстiң айтуынша: “ақшалар өзiнiң
ұлттық киiмдерiн ... ... ... ... ... ... ... яғни
жалпыға бiрдей эквивалент формасына өтедi.
Бреттон – Вудстағы (1944 ж) ... ... ... ... фунт ... ... ... мәртебесiн бердi. ... ... жаңа ... СДР – арнайы ... алу ...... ... алу ... ... болды. Ал 1999 ж. 1 қаңтарынан
бастап Еуропаға ынтымақтастық елдердiң ортақ ақша ... ... ... ... ... ... теориялар
Ақшаның тарихи қалыптасуының осы кезге дейiнгi ... ... және ... ... ... ... ... да ылғи да даму үрдiсiнде болды. Жалпы экономикалық дамуда ... ... аатп ... ... ... олар ... ... бiрге
өздерiiнң формаларын да өзгертiп келедi.
1. Ақшаның металдық теориясы. Бұл теорияның өкiлдерiне капиталдың
алғашқы қорлану ... ... ... Мэн, т.б.) ... ... байлығын ақшамен өлшеуге, сонымен қатар ... ... ... деп ... тән ... ... ... қоғамның нағыз
байлығы алтын мен күмiс, яғни бұлар өзiнiң табиғаты ... ... ... ... ... металдық теориясы фетишистiк сипатта, себебi бұл
теорияның пайымдауынша ақшаның ролiнде алтын, ... ... ... ... бола ... ал ... тауар шаруашылығындағы өндiрiстiк
қатынастарын сипаттайтын ақша екендiгi жөнiнен ... ... ... өкiлi ... ... ... (1771-1839 ж.ж.) болып табылады. Ақша ... ... ... пайымдауларының негiзi – ақшаға тек нағыз бiр ғана ақша
деп қарау керек деген көзқарасы бар. ... ең ... ақша ... деп ... ... қызметтерiн орындауда металдың қатысуы XIX ғ.
теоретиктермен қолданылған. Бұл iс ... тек бiр ... ... яғни ... ... және ... формаларына өту кезеңi болды. Алтын
айналысының тар мағынада қолданылуы XIX ғ. ... ... ... Өндiрiстiң дамуы ақша базисiнiң адекватты түрiнiң
болуын талап еттi. Объективтi түрде, металдық ... ... жаңа ... мен формалары қалыптасты, олар несиеге негiзделдi.
Немiс экономистерi ақша деп тек қана бағалы металдарды ... ... ... ... ... ... банкноталары да аталады деген. Ол
кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп қолданылады.
Екiншi дүниежүзiлiк ... ... ... экономистерi Ж. Рюэфф және М.
Дебре, ағылшын экономисi Р. Харрд ... ... ... ... ... ұсынады. Себебi 70-шi жылдардың басында жойылған Бреттон –
Вуде валюталық ... ... жаңа ... стандартын енгiзуге тырысқан.
Жекелей алғанда, АҚШ –тың экс-президентi Р. Рейган сайлау алдындағы ... ... ... ... ... мүмкiн деп санады. 1981 ... ол ... ... ... кезiнде осы мәселе бойынша арнайы
комиссия құрады, бiрақ ол комиссия алтын стандартын енгiзу онша ... ... ... ... ... ... ... мағынасы нарықтың
күрделенуi, ұлғаюы және дамуымен байланысты өзгередi.
Қағаз – несиелiк ақшаларды алтын ... ... ... үйлестiру
натуралдық айырбас формасына немесе бақыланбайтын стихиялы ... ... ... ... өйткенi алтын қорының өсiмi физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, сөйтiп бұл ақша ... тым аса ... ... ... соның салдарынан ақшаның
айырбасталынуы тәрiздi аса маңызды ... ... ... т.б. ... ... кезде алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, оның
капиталды инфляциядан сақтау құралы ретiнде ... ... ... ... ету құралы болуымен және маңызды өнеркәсiптiк шикiзат болып қала
беруiмен ... ақша ... ... ... барып, одан бiрте – ... ... бола ... ... классының бөлiнуiмен алғашқы
монеталар пайда болды. Олардың пайда болуы ақшаның қалыптасуындағы ... ... – ол ... ... ... салмақтық құрамы ... ... ... ақша ... бет жағы – ... ... жағы – ... кесiндiсi – гурт болып
ажыратылады.
Егер монетаның номиналды құны ... ... ... ... онда бұл ... ... ... Толық құнды еместерi биллонды ақшалар
деп аталады.
Монеталық ақша айналысы тарихында мынадай ... ...... ... ... ролiн екi немесе одан да көп
металл атқарады, яғни ... ... және ... ... ... – жалпыға бiрдей эквивалент ретiнде бiр ғана металл түрi
( алтын, ... т.б.) ... ақша ... б.э. ... III – II ғ. ... мыс ... ... 1843-
1852 ж.ж. аралығында – күмiс монометаллизмi 1897 ж. II Николай патша
тұсында ... ... сөзi, ... ... , яғни ... ... күмiс
монетаның түсiне қарап шыққан.
2. Ақшаның номиалистiк теориясы. Меркантелистердiң ... ... ... ақшаның номиналистiк теориясы пайда бболды. Тауар ... ... ... ... ... ... вексель, банкнот
түрiндегi несиелiк айланыс ... ... ... бiртiндеп орын
алды. Ақшалар мен бағалы металдардың арасындағы iшкi ... ... ... номиналистер құн белгiлерiнiң жүру құқығын ... ... ... ... ... ... негiзгi ережесi мынадай:
• Ақша идеалды есеп бiрлiгi болып ... және ... ... ... құны ... Бұл бiрлiк ешқандай да iшкi құнға ие емес;
Сонымен номиналаистер аұшаның ... ... ... ... ... ... ... айырбас құралы ретiнде қарастырады. Адам
Смиттiң айтуынша, ақша – бұл айырбас ... ... ... ... және ... ... Ол ақшаның құны екi жақты мәнге ие
дп санайды:
• Қандай-да бiр заттың пайдалылығын көрсетедi;
• Басқа тауарды ... алу ... ғ. ... және XX ғ. ... ... экономияда номинализм үстемдiк
ете бастады. Бiрақ бұрынғы ... ... оның ... ... ... мәнi ... ... Кнаптың (“Государсвенная теория
денег”, 1905 ж.) ... ... ... Оның ... ... ... Ақша – ... тәртiптiң өнiмi, мемлекеттiк билiктiң туындысы;
• Ақша мемлекеттiк хартальдiк төлем құралы, яғни ол ... ... ... ... ... болып табылады;
• Ақшаның негiзгi қызметi – төлем құралы.
1929 – 1933 жж. ... ... ... ... әрi ... ... ... Дж.М. Кейнс (1930ж. “Трактат о денгах”) алтын ақшаларды
“жабайылық сарқыншағы”, “арбаның бесiншi дөңгелегi” деп ... ... ... ... өркендеуiн үнемi қамтамасыз етiп отыратын қағаз
ақшаларды жатқызды. Кнапп теориясының ... деп ... ... барлық
өркениеттi ақшалар қарапайым түрiнде қалып, кнапптық партализм толық жүзеге
асты деп санады.
Ақшаның номиналистiк теориясы ... ... ... ... да ... Ол ... өткен уақытта ғана тауармен байланыста
болса, ал алдағы уақытта ақшалар ... ... ... деп ... ... ... қағаз ақшалар алмастырды. Қағаз ақшалар ақшаның
мәнiн, iшкi табиғатын ашады. Ақша дегенiмiз ол ... ... ... пайда болуы металл айналысының объективтi
заңдылықтары мен ... ... ... ... ... ақша айналымына деген қосымша қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы б.ғ.д. I ғ. тән, яғни ол ... ... ... байланысты. Бұл уақытта Қытайда ақ бұғы
терiсiнен жасалған ақшалар пайда болды. Ақ ... ... ... ... ... ... пайда болуы Шынғысханның немересi Хубила ханмен
байланыстырылады.
XVII ғ. алдындағы капиталистiк тауарлы ... ... ... ... өрiс ала ... Қағаз ақшалар 1690 жылы Солтүстiк
Американың Британиялық отар елдерiнде, 1716 ж. Францияда, 1795 ж. ... ж. ... ... ... Ресейде алғашқы қағаз ақшалар 1769 ж. II
Екатерина тұсында пайда ... ... ... ... ... тарапынан жасалынған –
толық құнды ақшаның орнын алмастырушылар тәрiздi әсер етедi деген ой туады.
Шыында олар ... ... ... ... ... құнынан ауытқуынан
көбеюi есесiнен пайда болды.
Металл ақшадан қағаз ақшаға ауысу себептерi:
1. ... ақша ... өте ... ... ... және ... мүмкiн емес, себебi қымбат металдарды өндiру ... ... ... ... ... ... Монеталардың тозуы және бүлiнуi;
3. Мемлекеттiк билiк пен жалған монеталарды ... ... ... ... ... ақшаларды жабу үшiн шығарады.
Осыған байланысты, К. Маркс атап көрсеткендей: “өзiнiң айналыстағы
делдалы ... ... әр ... ... ... тiптi жай ғана ... ... дейiн жұқарды.
Қағаз ақшалар ақшаның номиналдық құрамының нақты құрамынан ... ... ... ... құн ... ... ... ақша мемлекеттiң өз шығындарын табу үшiн шығарылатын, ... ... ... ... ие ақша белгiсi.
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып келедi, себебi, өзiнiң ... ... ... ... ... ... өте аз. ... төлем құралы болып
тұрған кезде ғана олар өздерiнiң ... алу ... ... ... ... ... айналыста өзiнiң меншiктi құнының арқасында
жүрсе, ал қағаз ... ... ... ... ... ие болады.
Мемлекет сол елдiң көлемiнде ғана оларға ... ... құн ... , ... 1993 жылы ең iрi ... 100 ... 1994 жылы 200
және 500 теңгелiк капюрлар шығарылған болатын.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылаған. Бiрақ ... ... ... ... қағаз ақшаларды толық номиналдық бағасы
бойынша алтынға ауыстырған кездерi болған.
Қағаз ... ... ... құны болмағандықтан да , олар айналыс
саласындағы ақшаның ... ... ... ... ... ... ... меншiктi құндарының болмауына байланысты олар
өздерiнiң жаратылысына қарай тұрақсыз және ... ... ... ... әр ... ... ... болады: бюджет
тапшылығын, әскери және басқа да өндiрiстiк емес ... ... ... шығарылуы; пассивтiк төлем балансының салдарынан ... ақша ... ... ... ... өнiмдiлiгiнiң төмендеуi
және тауар массасының қысқаруы, т.б.
Мұның бәрi бағаның өсуiне әкелiп ... ... ... ... құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға тән нәрсе.
Қағаз ақшалар әрдайым көмекшi сипатқа ие. ... ... ... ұзақ ... бойында айналуы мүмкiн емес, сондықтан да олармен қатар
несиелiк ақшалар жүредi.
Несиелiк ақшалар – бұл ... ... ... ... ... ... ... Несие ақшалар несие берушi мен несие алушы арасындағы
қарыз капиталының қозғалысын көрсетедi және “төлем құралы ... ... ... ... формасын алады”.
Несие ақшалардың негiзгi түрлерiне: вексель, банкнота, чек, несие
карточкалары жатады.
3. Ақшаның ... ... ... ... саны К. Маркстiң
ашқан ақша айналысының заңымен реттеледi. Айналысқа қажеттi ақша саны ... ақша саны мен ... ... ... ... және атауы бiр
ақша бiрлiктерiнiң айналыс жылдамдығы арасындағы белгiлi бiр сәйкестiктiң
болуын талап ... ... ... ақша ... ... төмендегiдей:
Монетаристер деп аталатын, ағылшын классикалық экономика мектебiнiң
ғалымдары, келесiдей тепе-теңдiктi белгiледi:
PY = TV+DV1
Мұндағы: P – ... ... ... - ... ... – ақша ... ... – депозиттер;
V және V1 – ақшаның және депозиттiң айалыс жылдамдығы.
1929 ж. ұлы депрессиядан кейiн ақшаның сандық ... ... ... ... ... ... ... ақша массасын емес, нақты
экономиканы ... көп ... ... он ... етек ала ... ... процестер ағылшын,
американ экономистерiн монетаризмге деген жаңа қызығушылықтарын тудырды,
себебi ... ... ... ақша ... мен ... ... арасындағы байланысты анықтауға ұмтылуда. Монетаристер ақшаны
реттеу және ... ... ... үшiн ... ... ... болуы мүмкiн үзiлiстердi ескере отырып, ақша массасын бiрқалыпты және
ұдайы реттеудiң өсу ... ... ... ... бастад.
Ақшаның төлем құралы ретiнде қызмет етуi айналысқа қажеттi ақшаның
жалпы көлемiн қысқартады. Бұл, ... ... көп ... ... мен мiндеттемелерiн өзара есептеу арқылы жабу жолымен
түсiндiрiледi. ... ... даму ... ақша ... керi әсер ... тауарлардың көп бөлiгi несиеге сатылса; ... ... ... аз саны ... ... Оған қоса мынаны ұмытпаған жөн: айналыстан
алынған ақшаның белгiлi бiр саны ... және ... ... ақша резервiн қалыптастырады. Осының нәтижесiнде, айналыстағы
ақша санын анықтайтын заң келесi түрдегi ... ... = Тб.с. – ... + Тс – ... / А + ... көрсетiлгендей экономикадағы ақша массасының айналуы мүмкiн
себептердiң бiрi ретiндегi тауарлар бағаларының ... аз ... ... табылады.
Ақшаның сандық теориясы айналысқа қажеттi ақша санын дәл анықтауға
мүмкiндiк бермейдi, ол ... ... мен ... ... жалпы жиынтығындағы ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк экономикалық ... оның ... ... ... ... қажеттi несие ақшаларының масасын беретiн,
өзiеiң эмиссиялық және ... ... ... Ақша екi ... ... қолма – қол және банктiк айналымның ақшалары, яғни ... ... ақша ... жазу ... ақша ... бұл екi ... бiр – бiрiмен тығыз байланыста. Банктiк айналымның
ақшалары әрдайым ... ... ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АҚША РЕФОРМАЛАРЫ МЕН ҚАЗIРГI АҚША ЖҮЙЕСIНIҢ
ДАМУЫ
2.1 Қазақстанның Кеңес ... және ... алып ... ... енгiзу
кезiндегi жүргiзген ақша реформалары
Қазақстанның жалпы ... ... ... ақша
реформаларын келесiдей кезеңдерге бөлуге болады:
1. Революцияға дейiнгi ... ... ... жж. ... ... жж. ақша реформалары;
3. 1947 жылғы ақша реформасы;
4. 1950 ... 1-шi ... ... алтын базасына өткiзу;
5. 1961 жылғы ақша деноминациясы;
6. 1993 ж. Қазақстандағы ақша реформасы;
7. 1999 жылы ... ... ... ... ... жiберу.
Революцияға дйiнгi Қазақстанда жүргiзiлген 1895-1897 жж. ақша
реформасында алтын монета айналысы бар ... ... ... ... ... күмiс және мыс монеталар жүрдi. Негiзгi ақша белгiлерiне
92% алтынмен қамтамасыз ... ... ... несиелiк билеттерi
жатты.
1917 жылдары Уақытша өкiмет мемлекеттiк қазынаның қысқа мерзiмдi
мiндеттемесiн, займ ... ... ... ... ... ... iрi купюрода қағаз ақшаларды шығарды. Бұл ... ... ... ... құлдырауы басталып, оның Қазақстанға да өзiндiк ықпалы
болды. Қазан революциясынан кейiн ақша айналысының жағдайы нашарлай ... ... ... ... ... ... массасы 48 есеге
дейiн өсiп кеттi. Ақша 10 мың есеге құнсызданды.
Азамат соғысы мен ... ... ... интервенттер,
шетелдiктер және ақ гвардия “үкiметi” өздерiнiң ... ... ... ... әр түрлi болды және олар тез уақытта құнсызданды. Ақшаның
қатты құнсыздануының нәтижесi: ... ... ... ... айналыстан шығарылуы болып табылады. 1920 жылы еңбекақыны ... ... ... және коммуналдық қызметтер үшiн төлем төлеу алынып
тасталды. Оқушыларға тегiн киiм ... ... ... ... ... яғни ... ... эквивалент түрiнде жүзеге асты.
Ақша айналысын қалыпқа келтiрудiң басты бiр ... 1922 ... ақша ... ... ... ... 1 рубль бұры шығарылған
10 рубльге теңестi. Ақшаларды қайта есептеу ... төрт ... ... ... ... 1922 ... 1 ... бастап, барлық
есептесулер жаңа ақшалармен жүзеге асты.
1922-1924 жж. ақша ... ... ... құнсыз қағаз
ақшалардың орнына мыс монеталардың келуi ақша айналысының реттелуiн, ақша
белгiлерiнiң эмиссиялауды қатаң ... Ұлы Отан ... ... ... ... басуға мүмкiндiк жасады.
Ұлы отан соғысы елге – 679 млрд рубльге шығын алып келдi, оның ... ... 551,1 млрд ... құрады. Өндiрiс пен халық тұтынатын
тауарлардың сатылу көлемiнiң аяқ асты ... ... ... ... ... тапшылығы ақша эмиссиясы есебiнен жабылды.
Ақша реформасын жүргiзумен қатар, барлық азық-түлiк және өнеркәсiп
тауарларына деген карточкалық жүйе ... ... және ... ... ... бағасы 10-12 % төмендедi. 1947 ... ... ... ... банктiң билеттерi черновеч емес рубль
түрiнде шығарылатын болды. Реформа ақша ... ... ... ... ... ... арттырды.
1947 жылы ақша реформасынан ... ... ... экономиканың
дамуындағы қол жеткiзген жетiстiктер және карточка жүйесiнiң алынып
тасталуы ... ... ... ... ... ... жол ... Жыл сайын бөлшек сауда бағаларының төмендеуi басталды.
Үкiмет рубльдiң бағамын шетел ... ... ... және оны ... ... ... мойындады.
1950 жылы 1 наурыздан бастап үкiмет рубльдiң алтындық құрамын ... таза ... ... Осы ... алтындық құрамына байланысты
рубльдiң шетел валюталарына қатысты бағамы анықталды. Осылайша АҚШ-тың ... 4 ... ... жаңа ... ... ... ... базасына өткiзгеннен кейiнгi он жылдың iшiнде
елдiң ақша ... ... ... ... ... ... ... көлемi шамадан тыс өстi. Сондықтан да үкiмет баға масштабын ... ... ... ... ... ... және ... жаңаға айырбастау туралы шешiм қабылдады. Айырбас 3 ай iшiнде
1961 жылы 1 қаңтарынан 1 сәуiрге дейiн ... ... ... ... iрiлендiру ақша есебiн және олардың техникалық қызмет көрсетуiн
жеңiлдеттi. 961 ж. 1 қаңтарынан ... ... ... ... 0,222168 ... ... 0,987412 г ... етiлiп қайта белгiлендi.
1964 жыл Экономикалық ынтымақтастықтың халықаралық банкiнiң құрылуымен
байланысты, 1991 ... ... ... ... көмек кеңесiне мүше
елдердiң арасында көп жақты клирингтiк есеп ... үшiн ... ...... ... ... Республикасының егемендiгiн алғаннан кейiнгi жүргiзген ақша
реформалары Қайта құру жағдайында өндiрiстiң құлдырауымен ... ... ... өсуi ... ... ... мен ... көбiне
шетелден сатып алынды. Бұл үшiн қжеттi валютадағы 1,63 млрд доллар сомасын
алтынды сатудан түсiрдi: 1989 ж. – 300 т., 1990 ж. – 234 т. ... ... ... соң ... валютасы – рубль бiрiншi кезеңде, ... ... қоса ... тәуелсiз мемлекеттер аумағында айналыста
жүре бердi. Әр түрлi себептерге байланысты, ең бастысы, жаңа ... ... ... ... тез ... ... ... социалистiк директивтi үлгiсiнен ... өтуi ... ... бiртұтас валютаны сақтау аумағы сәтсiз үзiлдi.
КСРО ыдыраған соң ақшаны дезинтеграциялау ... өте ... және ... ... ... меншiктi ұлттық валюталарын
енгiзiлуiмен аяқталды. КСРО ... ... ... барлық 15 ұлттық банктер бiр-бiрiне тәуелсiз түрде ... ... ... ... жылы КСРО ... ... ... ТМД-ның басқа
мемлекеттерiмен бiрге “рубль аумағында” қала ... ... ... ... ... ... жүйе ыдырап, рыноктық қатынастар
орын ала бастауына байланысты ... ... ... ақша ... өсiп, ... кең етек ала ... Осының салдарынан 1992
жылы айналысқа 200, 500, 1000 ... ... шыға ... 1992 ... ... ... рет ресейлiк 5000 рубль, кейiннен 10000 және 50000
купюралары шығарылды.
1992 жылы ... ... ... ... ... ... рубльден күдер үзiп, өз валютасын шығаруға бетбұрыс жасаған
болатын. Жаңа ақшаларды шығаруға ... ... ... ... ... 1993 жылы 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ақшалар
Қазақстанға жеткiзiлдi. Оларды қолдан жасаудан қорғалатын 18 ... жылы 12 ... ... ... Президентi
Н.Ә.Назарбаев “Қазақстан Республикасында Ұлттық валютаны енгiзу түралы”
Жарғыға қол қойды. Осы жарғымен 1993 жылы 15 ... ... 8-ден ... ...... енгiзiлдi.
Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi теңгенiң валюталық бағамын: 1
доллар = 4 теңге 70 тиын шамасында белгiледi. ... ... ол ... ... ... ... ... жалақы да өстi.
Қолма-қол ақшалардың, рубльдiк шоттардың, салымдар ... ... ... 1 ... үшiн 500 рубль айырбас бағамы
бойынша жүргiзiлдi. Қазақстанның 16 жастан асқан барлық азаматтары 100 ... ... ақша ... ... ... 18 қарашаға дейiнгi халық теңгемен және рубльмен де есеп
айырыса алды. Осылайша айналысқа ... ... ... ендi. ... ... ... өсуi ... iрi ақша купюраларын қажет еттi. 1994
жылдан бастап 200, 500, 1000 және 2000 купюрадағы ... ... ... жылы ұсақ ... ... айналыстан шығып қалды, олардың орнына мыс
никельден жасалған 1, 3, 5, 10, 20 теңгедегi монеталар шыға бастады.
Ақша ... ... одан ары ... таба ... 1998 ... еркiн қалқымалы рынокқа жiбердiк. Әрине бұл ... ... ... ... ... ... едi. Сондай-ақ айналыста ... ... ... ... ... ... ... 5000 және
10000 теңгелiк ақшалар да шыға бастады. Бұған бiрден-бiр есеп елiмiздiң
экономикалық ... ... ... және ... табысының
өскендiгiнен болып отыр. Бүгiнгi таңда елiмiздегi инфляция деңгейi ... ... ... бұл да ... ... ... валютамыздың күннен-күнге
нығайған белгiсi деп айтсақ болады.
Қазақстан 1992 жылдың шiлдесiнде ... ... ... мүше
болып кiргеннен бастап өзiнiң валюта қатынастарын “Ямаика” ... ... ... ... жарғысына сәйкес
қалыптастыруда. Валюта қатыныастарын ұйымдастырушы үшiн 1993 ... ... ... ... ... ... алғашқы заңы
қабылданды. Ол ... ... ... экономикасы аймағында болғандықтан
шетелдермен жеке валюталық ... ... ... ... заң ... ... ... жiберу деңгейiне сәйкес ... ... ... ... келе ... ... ... қарама-қайшы сипатта болды. 1996 жылы 24 ... ... ... ... ... заң қабылданды.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... туралы” 1993 жылдың 13 ... заң; ... ... ... ... 1995 ... 30 ... заң
“Асыл тастар және қымбат бағалы метелдармен ... ... ... ... 1995 ... 20 ... заң, сонымен
қатар ҚР Президентiнiң ... ... ... мен ... ... нормативтiк актiлерi жатады.
1. Ақшаның металдық, номиналистiк және сандық теорияларының ... ... ... ... ... ... ... алғашқы қорлану кезеңiндегi
меркантелистер (Томас Мэн, т.б.) жатады. ... ... ... ақшамен
өлшеуге, сонымен қатар ақшаны бағалы металдармен бiрдей деп санау тән
болған. ... ... ... ... ... ... мен күмiс, яғни
бұлар өзiнiң табиғаты бойынша ... ... ... ... ... теориясы фетишистiк сипатта, себебi бұл ... ... ... ... ... ... ... бағалы металл бола алады,
ал адамдардың тауар шаруашылығындағы өндiрiстiк қатынастарын сипаттайтын
ақша екендiгi жөнiнен ... ... ... өкiлi ... ... ... (1771-1839 ж.ж.) болып табылады. Ақша ... ... ... ... ... – ақшаға тек нағыз бiр ғана ақша
деп қарау керек деген көзқарасы бар. ... ең ... ақша ... деп ... ... қызметтерiн орындауда металдың қатысуы XIX ғ.
теоретиктермен қолданылған. Бұл iс жүзiнде тек бiр тарихи кезең, яғни ... ... және ... ... өту ... ... Алтын
айналысының тар мағынада қолданылуы XIX ғ. дүниежүзiлiк ... ... ... ... ақша базисiнiң адекватты ... ... еттi. ... ... ... ... ... жаңа төлем
әдiстерi мен формалары қалыптасты, олар несиеге негiзделдi.
Немiс экономистерi ақша деп тек қана бағалы металдарды емес, ... ... ... ... ... ... да ... деген. Ол
кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп қолданылады.
Екiншi дүниежүзiлiк ... ... ... ... Ж. Рюэфф және М.
Дебре, ағылшын экономисi Р. Харрд халықаралық айналысқа ... ... ... ұсынады. Себебi 70-шi жылдардың басында жойылған Бреттон –
Вуде ... ... ... жаңа алтын стандартын енгiзуге тырысқан.
Жекелей алғанда, АҚШ –тың ... Р. ... ... алдындағы күрес
кезiнде алтын стандарты қайта оралуы мүмкiн деп ... 1981 ... ол ... ... тұрған кезiнде осы мәселе бойынша арнайы
комиссия ... ... ол ... ... стандартын енгiзу онша қажет емес
деген шешiмге келедi. ... ... ... ... нарықтың
күрделенуi, ұлғаюы және дамуымен байланысты өзгередi.
Қағаз – несиелiк ... ... ... ... ... ... ... формасына немесе бақыланбайтын стихиялы ақшалай
эквивалентке әкелiп соқтыруы сөзсiз, өйткенi алтын қорының өсiмi ... ... ... ... тұра ... ... бұл ақша бiрлiгi
құнының тым аса ұлғаюына әкелiп соқтырып, ... ... ... ... аса маңызды қасиетiнiң (экономикалық бөлiнгiштiк)
жоғалуы т.б. пайда болды.
Қазiргi кезде алтынның ... ... ... мәнi, оның
капиталды инфляциядан сақтау құралы ретiнде қызмет етуiмен, несие алуды
қамтамасыз ету ... ... және ... ... ... болып қала
беруiмен сипатталады.
Металдың ақша ретiнде қызмет етуiмен барып, одан бiрте – ... ... бола ... ... ... бөлiнуiмен алғашқы
монеталар пайда болды. Олардың пайда ... ... ... ... ... – ол ... ... пiшiнi, салмақтық құрамы заңмен
бекiтiлген металдан жасалған ақша белгiсi.
Монета бет жағы – ... ... жағы – ... ... – гурт ... монетаның номиналды құны құрамындағы металдың құнына сәйкес
келсе, онда бұл толық құнды ақшалар. ... ... ... биллонды ақшалар
деп аталады.
Монеталық ақша айналысы тарихында мынадай түсiнiктемелер бар:
Биметализм – жалпыға бiрдей эквивалент ролiн екi немесе одан да ... ... яғни ... ... және ... ... пайдаланылады.
Монометализм – жалпыға бiрдей эквивалент ретiнде бiр ғана металл түрi
( алтын, күмiс, т.б.) ... ақша ... б.э. ... III – II ғ. ... мыс ... ... 1843-
1852 ж.ж. аралығында – күмiс ... 1897 ж. II ... ... ... ... сөзi, ... ... , яғни “ақ” сөзiнен күмiс
монетаның түсiне қарап шыққан.
б) Ақшаның номиалистiк теориясы.
Меркантелистердiң ... ...... ақшаның
номиналистiк теориясы пайда бболды. Тауар өндiрiсi мен айналымының өсуiне
байланысты металл монеталарды ... ... ... ... ... ... ... бiртiндеп орын алды. ... мен ... ... iшкi ... ... ... отырып,
номиналистер құн белгiлерiнiң жүру ... ... ол үшiн ... ... белгiледi.
Номинализмнiң негiзгi ережесi мынадай:
• Ақша идеалды есеп бiрлiгi болып саналады және олардың көмегiмен
тауарлардың ... құны ... Бұл ... ... да iшкi құнға ие емес;
Сонымен номиналаистер аұшаның құндық жаратылысын толық жоққа шығара
отырып, ... ... ... ... ... ... ... айтуынша, ақша – бұл айырбас процесiн жеңiлдететiн ... ... және ... ... Ол ... құны екi ... мәнге ие
дп санайды:
• Қандай-да бiр заттың пайдалылығын көрсетедi;
• Басқа тауарды сатып алу ... ғ. ... және XX ғ. ... ... ... ... ... бастады. Бiрақ бұрынғы номинализмнен айырмашылығы оның ... ... ... мәнi ... ... Кнаптың (“Государсвенная теория
денег”, 1905 ж.) ... ... ... Оның ... ... ... Ақша – ... тәртiптiң өнiмi, мемлекеттiк билiктiң туындысы;
• Ақша мемлекеттiк хартальдiк төлем құралы, яғни ол ... ... ... ... белгiлерi болып табылады;
• Ақшаның негiзгi қызметi – төлем құралы.
1929 – 1933 жж. ... ... ... ... әрi ... дами
түстi. Сөйтiп, Дж.М. Кейнс (1930ж. “Трактат о денгах”) алтын ... ... ... ... дөңгелегi” деп хабарлайды. Ол
идеалды ақшаларға қоғамның ... ... ... етiп ... ... ... Кнапп теориясының жеңiсi деп қарастырды. Кейнс ... ... ... ... ... ... ... толық жүзеге
асты деп санады.
Ақшаның номиналистiк теориясы жағында американ экономиксi ... да ... Ол ... ... уақытта ғана тауармен байланыста
болса, ал алдағы уақытта ақшалар шартты белгiге айналуда деп ... ... ... қағаз ақшалар алмастырды. Қағаз ақшалар ақшаның
мәнiн, iшкi табиғатын ... Ақша ... ол ... ... ... ... болуы металл айналысының объективтi
заңдылықтары мен капитализм ... ... ... ... ақша ... ... ... қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы б.ғ.д. I ғ. тән, яғни ол ... ... ... байланысты. Бұл уақытта Қытайда ақ бұғы
терiсiнен жасалған ақшалар ... ... Ақ ... ... ... болған.
Нағыз қағаз ақшалардың пайда болуы Шынғысханның немересi Хубила ханмен
байланыстырылады.
XVII ғ. алдындағы капиталистiк тауарлы ... ... ... ... өрiс ала бастады. Қағаз ақшалар 1690 жылы Солтүстiк
Американың Британиялық отар елдерiнде, 1716 ж. ... 1795 ж. ... ж. ... пайда болды. Ресейде алғашқы қағаз ақшалар 1769 ж. II
Екатерина тұсында ... ... ... ... блгiлерi мемлекет тарапынан жасалынған –
толық құнды ақшаның орнын ... ... әсер ... ... ой ... олар ... ақшаның номиналды құнының нақты құнынан ауытқуынан
көбеюi есесiнен пайда болды.
Металл ақшадан қағаз ақшаға ауысу ... ... ақша ... өте ... болып келедi және капитализмнiң
дамуымен мүмкiн ... ... ... ... ... айналыс
құралдарына деген шаруашылықтың қажеттiлiгiнен әлдеқайда төмен;
6. Монеталардың тозуы және бүлiнуi;
7. Мемлекеттiк билiк пен жалған ... ... ... Мемлекет шығындарын қағаз ақшаларды жабу үшiн шығарады.
Осыған байланысты, К. ... атап ... ... ... ретiнде алтын әр түрлi өзгерiстерге ұшырады, тiптi жай ғана ... ... ... жұқарды.
Қағаз ақшалар ақшаның номиналдық құрамының нақты құрамынан ... ... ... ... құн ... ақырғы формасы.
Қағаз ақша мемлекеттiң өз шығындарын табу үшiн шығарылатын, ... ... ... ... ие ақша белгiсi.
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып келедi, себебi, өзiнiң дербес құны
жоқ. Оларды шығаруға кеткен ... өте аз. ... ... ... болып
тұрған кезде ғана олар өздерiнiң сатып алу ... ... ... ... ... ... ... меншiктi құнының арқасында
жүрсе, ал қағаз ... ... ... нарықтық құнға ие болады.
Мемлекет сол елдiң көлемiнде ғана ... ... ... құн белгiлейдi.
Осылайша , Қазақстанда 1993 жылы ең iрi капюрда 100 теңге, 1994 жылы ... 500 ... ... шығарылған болатын.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылаған. Бiрақ кейбiр жағдайларда
мемлекет ... ... ... ... ... номиналдық бағасы
бойынша алтынға ауыстырған кездерi болған.
Қағаз ақшалардың өзiнiң меншiктi құны ... да , олар ... ... ... ... ... ақшалардың қызметтерi арқылы
атқарады.
Қағаз ... ... ... ... байланысты олар
өздерiнiң жаратылысына ... ... және ... ... ... ... әр ... себептерге байланысты болады: бюджет
тапшылығын, әскери және басқа да өндiрiстiк емес ... ... ... ... ... ... ... салдарынан алтынға
дүниежүзiлiк ақша ретiнде сұраныстын ұлғаюы; еңбек өнiмдiлiгiнiң төмендеуi
және тауар ... ... ... бәрi ... ... ... соғады. Жалпы алғанда қағаз
ақшалардың құнсыздануы бұл ... ... тән ... ... ... ... ... ие. Қағаз ақшалардың дербес
түрде ұзақ уақыт бойында айналуы мүмкiн емес, сондықтан да ... ... ... ... ... – бұл ... ... алтынның орнына келген құнның
қағаздай белгiсi. Несие ... ... ... мен ... ... арасындағы
қарыз капиталының қозғалысын көрсетедi және “төлем ... ... ... ... ... ... алады”.
Несие ақшалардың негiзгi түрлерiне: вексель, банкнота, чек, несие
карточкалары жатады.
а) Ақшаның сандық теориясы.
Айналыстағы ақшаның саны К. ... ... ақша ... ... ... ... ақша саны – ... ақша саны мен сатуға
арналған тауарлар ... және ... бiр ақша ... ... ... ... бiр ... болуын талап етедi.
Айналысқа қажеттi ақша ... ... ... деп аталатын, ағылшын классикалық экономика мектебiнiң
ғалымдары, келесiдей тепе-теңдiктi белгiледi:
PY = TV+DV1
мұндағы: P – ... ... ... - ... ... – ақша ... саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ақшаның және депозиттiң айалыс жылдамдығы.
1929 ж. ұлы депрессиядан кейiн ... ... ... ... күшiн
жоғалта бастады, себебi кейнсиандық теория ақша ... ... ... ... көп ... ... он ... етек ала бастаған инфляциялық процестер ... ... ... деген жаңа қызығушылықтарын ... ... ... ... ақша ... мен ... ... арасындағы байланысты анықтауға ұмтылуда. Монетаристер ... және ... ... ... үшiн қажеттi мерзiмдер арасында
пайда болуы мүмкiн үзiлiстердi ескере ... ақша ... ... және
ұдайы реттеудiң өсу қарқынының “алтын” ережесiн ұсына бастад.
Ақшаның төлем құралы ретiнде қызмет етуi ... ... ... ... ... Бұл, ... мiндеттемелерiнiң көп бөлiгi қарыз
талаптары мен ... ... ... ... жабу жолымен
түсiндiрiледi. Сөйтiп, несиенiң даму дәрежесi ақша санына керi әсер ... ... көп ... ... ... ... айналыс үшiн
ақшаның аз саны қажет етiледi. Оған қоса мынаны ... жөн: ... ... белгiлi бiр саны шаруашылықтағы және халықтың ... ақша ... ... ... ... ... санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. – Нт.б.с. + Тс – От.м.с. / А + ...... ... және ... ... ... ... ақша саны;
Тб.с. – тауар бағасының сомасы;
Нт.б.с. – несиеге сатылған тауар бағасының ...... және ... ... ... ... сомасы;
Өт.м.с. - өзара есептескен талаптар мен мiндеттемелер сомасы;
АР – ақша ...... ... және ... ... ... айналымының орташа
саны.
Теңдiкте көрсетiлгендей экономикадағы ақша массасының айналуы мүмкiн
себептердiң бiрi ретiндегi тауарлар бағаларының едәуiр аз ... ... ... ... ... ... қажеттi ақша санын дәл ... ... ол ... ... мен ... даму
факторларының жалпы жиынтығындағы ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк экономикалық айналымға оның қажеттiлiктерiне ... ... ... ... ... ... масасын беретiн,
өзiеiң эмиссиялық және нсиенiң ... ... Ақша екi ... ... қолма – қол және банктiк ... ... яғни ... ... ақша ... жазу ... ақша белгiлерi.
Ақшаның бұл екi формасы бiр – бiрiмен тығыз байланыста. Банктiк ... ... ... банкноталарға айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi облысының бiрлiгi, яғни ақшаның ... ... ... ... және ... ... ... ақша
массасының өзiне қандай компоненттердi қамтитынын анықтауды талап етедi.
2.2 Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары
Қазақстанның Кеңес Одағы ... ақша ... ... ... болады:
1) Революцияға дйiнгi Қазақстанда жүргiзiлген 1895-1897 жж. ... ... жж. ақша ... 1947 ... ақша ... 1950 ... 1-шi наурызында рубльдi алтын базасына өткiзу;
5) 1961 жылғы ақша деноминациясы;
6) 1993 ж. Қазақстандағы ақша реформасы;
7) 1999 жылы ұлттық валютамыз ... ... ... ... ... ... жүргiзiлген 1895-1897 жж. ... ... ... ... бар алтын монометализм жүйесi енгiзiлдi.
Айналыста алтын, күмiс және мыс монеталар жүрдi. Негiзгi ақша ... ... ... ... ... ... несиелiк билеттерi
жатты.
1917 жылдары Уақытша өкiмет мемлекеттiк қазынаның қысқа мерзiмдi
мiндеттемесiн, займ ... ... ... ... ... ... iрi купюрода қағаз ақшаларды шығарды. Бұл кезде Ресейде
ақша жүйесiнiң жалпы құлдырауы басталып, оның ... да ... ... Қазан революциясынан кейiн ақша айналысының жағдайы нашарлай түстi.
1993-1920 жылдар аралығында ... ... ... ... 48 ... өсiп ... Ақша 10 мың ... құнсызданды.
Ақша айналысын қалыпқа келтiрудiң ... бiр ... 1922 ... ақша ... ... ... Мұндағы 1 рубль бұры шығарылған
10 рубльге теңестi. Ақшаларды қайта есептеу олардың төрт ... ... ... ... 1922 ... 1 мамырынан бастап, ... жаңа ... ... ... жж. ақша ... көптеген адамдар құнсыз қағаз
ақшалардың орнына мыс монеталардың ... ақша ... ... ... ... ... орталықтандырып Ұлы Отан соғысына тұрақты
ақша жүйесiмен ... ... ... ... отан ... елге – 679 млрд ... ... алып келдi, оның iшiнде
әскери шығындар 551,1 млрд рубльдi құрады. Өндiрiс пен ... ... ... ... аяқ асты ... мемлекеттiк бюджеттiң
табыстарын азайтты. Бюджет тапшылығы ақша эмиссиясы есебiнен жабылды.
Соғыстың зардаптарын жою үшiн ... ... ... оның ... алу ... ... ... болды. Осы мақсатта 1947
жылы 14 желтоқсанда айналысқа жаңа ақша бiрлiктерi 1, 3, 5, 10, 25, 50, ... ... ... ... ... ескi ақшаларға 1:10
қатынаста айырбасталынды. Бұндай жолмен ... ақша ... 10 ... ... жасанды ақшалардан құтылды.
Ақша реформасын жүргiзумен қатар, барлық азық-түлiк және өнеркәсiп
тауарларына ... ... жүйе ... ... және карточкалық
жүйемен салыстырғанда нанның бағасы 10-12 % төмендедi. 1947 жылқы ... ... ... ... билеттерi черновеч емес рубль
түрiнде шығарылатын болды. Реформа ақша жүйесiн ... ... ... ... маңызын арттырды.
1947 жылы ақша реформасынан кейiн алғашқы ... ... қол ... ... және карточка жүйесiнiң ... ... ... ... ... ... ... жол бердi. Жыл сайын бөлшек сауда бағаларының төмендеуi басталды.
Үкiмет рубльдiң бағамын шетел валюталарына ... ... және оны ... ... ... мойындады.
Рубль бағамын алтын базасына өткiзгеннен кейiнгi он жылдың iшiнде
елдiң ақша айналымы, ... ... ... ... ... табыс көлемi шамадан тыс өстi. Сондықтан да үкiмет баға ... ... ... ... ... ... ... және айналыстағы
ақшаларды жаңаға айырбастау туралы шешiм қабылдады. Айырбас 3 ай ... жылы 1 ... 1 ... дейiн ешқандай шектеусiз жүргiзiлдi. Баға
масштабын iрiлендiру ақша есебiн және олардың техникалық қызмет көрсетуiн
жеңiлдеттi. 961 ж. 1 ... ... ... ... ... 0,222168 г
алтын орнына 0,987412 г алтын етiлiп қайта белгiлендi.
1964 жыл Экономикалық ынтымақтастықтың халықаралық банкiнiң құрылуымен
байланысты, 1991 ... ... ... өзара көмек кеңесiне мүше
елдердiң арасында көп жақты клирингтiк есеп айырысулар үшiн ... ...... рубль енгiзiлдi.
Қайта құру жағдайында өндiрiстiң құлдырауымен бiрге айналыстағы ақша
массасының өсуi ... ... ... мен ... көбiне шетелден
сатып алынды. Бұл үшiн қжеттi валютадағы 1,63 млрд доллар сомасын алтынды
сатудан түсiрдi: 1989 ж. – 300 т., 1990 ж. – 234 т. ... ... ... ыдыраған соң кеңес валютасы – рубль бiрiншi кезеңде, ТМД-ға
кiрмейтiн ... қоса ... ... ... ... ... ... Әр түрлi себептерге байланысты, ең бастысы, жаңа мемлекеттердiң
саяси тәуелсiздiкке ұмтылысы, сондай-ақ тез қалыптасып үлгерген заңдармен
экономиканың ... ... ... ... өтуi ... ... бiртұтас валютаны сақтау аумағы сәтсiз үзiлдi.
КСРО ыдыраған соң ... ... ... өте ... және ... ... ... меншiктi ұлттық валюталарын
енгiзiлуiмен аяқталды. КСРО республикаларының егемендiгi ... ... 15 ... ... ... ... ... орталық банктер
ролiн атқара бастады.
1991 жылы КСРО ... ... ... ... ... ... ... аумағында” қала бердi. ... ... ... ... ... жүйе ... рыноктық қатынастар
орын ала бастауына байланысты экономика айналыста ... ақша ... өсiп, ... кең етек ала ... Осының салдарынан 1992
жылы айналысқа 200, 500, 1000 ... ... шыға ... 1992 ... ... ... рет ресейлiк 5000 рубль, кейiннен 10000 және ... ... жылы ... жартысынан-ақ Қазақстан рРеспубликасының жетекшiлерi
ендiгi жерде рубльден күдер үзiп, өз ... ... ... ... Жаңа ... ... ... “Харрисон” фирмасымен шарт
жасасты. Сөйтiп, 1993 жылы 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... ... ... ... қорғалатын 18 дәрежесi
болды.
1993 жылы 12 ... ... ... ... ... ... Ұлттық валютаны енгiзу түралы”
Жарғыға қол қойды. Осы жарғымен 1993 жылы 15 ... ... 8-ден ... ... – теңге енгiзiлдi.
Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi теңгенiң валюталық бағамын: 1
доллар = 4 ... 70 тиын ... ... ... жылдары ол бiрден өсiп
кеттi. Соған сәйкес бағамен жалақы да өстi.
Қолма-қол ... ... ... салымдар мен
мiндеттемелердiң теңгеге айырбасы 1 ... үшiн 500 ... ... бағамы
бойынша жүргiзiлдi. Қазақстанның 16 жастан асқан барлық азаматтары 100 мың
рубль шегiнде ақша айырбастай ... ... 18 ... дейiнгi халық теңгемен және рубльмен де есеп
айырыса ... ... ... ... ... теңге ендi. Бiрақ көп
ұзамай инфляцияның өсуi бiршама iрi ақша ... ... еттi. ... бастап 200, 500, 1000 және 2000 купюрадағы теңгелер айналысқа шықты.
1995 жылы ұсақ тиындар ... ... ... ... ... ... ... жасалған 1, 3, 5, 10, 20 теңгедегi монеталар шыға бастады.
Ақша реформасы Қазақстанда одан ары ... таба ... 1998 ... ... ... ... ... Әрине бұл кездерде елiмiзде
инфляция деңгейi бiршама төмендеген кездер едi. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... айналысқа 5000 және
10000 теңгелiк ... да шыға ... ... ... есеп елiмiздiң
экономикалық жағдайынын тұрақтала бастағанынан және халықтың табысының
өскендiгiнен болып отыр. Бүгiнгi ... ... ... ... ... келедi. Әрине бұл да болса бiздiң ұлттық валютамыздың күннен-күнге
нығайған белгiсi деп ... ... ... ... ... ақша ... дамуы
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген ... ақша ... ақша ... ... ... Әрбiр мемлекеттiң өзiнiң ұлттық
ақша жүйесi бар.
Қазақстан Республикасында ақша жүйесi 1995 жылы 30 ... ... ... ... туралы” Қазақстан Республикасы
Президентiнiң заң күшi бар Жарлығына ... ... ... ... ... негiзiн және формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша
бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң эмиссиясы, сонымен қатар ... ... ақша ... ... және ... ... қамтылады.
Ақша жүйесi келесi элементтерден тұрады:
Ақша бiрлiгiнiң атауы. ҚР-ның ақша бiрлiгi ретiнде 100 ... 1 ... ... ... белгiлерiнiң түрлерi. Егер 1991 ж. 1 қаңтарына дейiн айналыста
қазыналық билеттер болса, онда қазiргi ... ҚР ақша ... ... өсу құны ... ... ... ... қабылданатын банкноттар
мен монеталардан құралады.
Сонымен Қазақстанның ұлттық валютасы ... ... ... ... ... ғана ... қалмай, еркiн алмастырылатын валюталарға шексiз
айырбасталады және бүгiнгi таңда ... ... ... ... қарағанда нығаюда көрiнiп отыр. Әрине бұл жетiстiктер елiмiздiң
қаржы және ақша реформаларын тиiмдi ... ... ... ... ... қаржы секторының ең қолайлы реформаланғанын көрсетiп отыр.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген елдегi ақша ... ақша ... ... ... ... ... ... 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi туралы”
Қазақстан Республикасы ... заң күшi бар ... ... ... ақша ... ... негiзiн және
формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша ... ақша ... ... ... монеталарды жасау тәртiбi, ақша ... және ... ... қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет
1993 жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа шығарып, ... ... ... ... ... бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып отырғандығын көруге болады.
Ұлттық банк ... ... ... шет ... ақша ... ... ... анықтау тәртiбiн
белгiлейдi. Қолма-қол ақшаның айналымы олардың банк кассасына үздiксiз
оралып ... ... ... ...... тарапынан банкноттардың , тиындардың, бағалы
қағаздардың шығарылуы. Ол қолма-қол ақшасыз түрiнде де болуы мүмкiн. ... ақша ... ...... банкноттар мен тиындардың қосымша
шығарылуын сиапттайды.
Ақша базасы – Ұлттық банк шығаратын ақша. Оған айналымдағы ... ... және ... резервтер жатаы.
Мiндеттi резервтер – бекiтiлген нормативке сәйкес Ұлттық банктегi
арнайы шотта несие ... ... ... ... ... бөлiгi.
Артық резервтер – дегенiмiз ... ... ... ... ... ... байланысты болғандықтан,
Ұлттық банк ақша базасының ... ... ... ... ... ... шоттағы қаражатының көлемiн, яғни банктер
өнiмiлiгiн ... ... ... ... ақша ... ... банк ... тiкелей реттелмейдi, бiрақ оның мөлшерi
инфляция деңгейiне әсер етедi және ақша-несие саясаты үшiн үлкен мәнi ... ақша ... ... азаюы ұзақ мерзiмдi депозиттердiң
және ұзақ мерзiмдi инвестициялық несие салымдарының өсуiн көрсетедi, ... қана ... ... ... және ұлттық валютаға деген ... ғана ... ... ақша айналысының жоғары жылдамдығы ұлттық
валютаға деген сенiмнiң көрсеткiшi болып, ақша жынындағы ... ... ... ұзақ ... жинақтардың төменгi үлес салмағымен,
шаруашылық субъектiлерiнiң ұлттық ... ... ... ... ... ... ... экономиканың монетарлық деңгейiне
байланыцсты ... ол ақша ... ... iшкi ... ... ... жылдамдығы төмен болған сайын, ... ... ақша ... жалпы 2003 және 2004 жылдың бiрнеше
айлары бойынша мөлшерi мен ... ... ... көре аламыз.
Кестеден көрiп отырғанымыздай, елiмiздегi ақша агрегаттары жылдан
жылға және айдан айға өсу ... ... бiз ... ... ... өмiр сүру ... өсiп келе ... көре аламыз. Әрине бұл
жердегi инфляция деңгейiн де ... ... ... 2004 жылы ... ... құраған болатын.
Кесте-1
Қазақстан Республикасындағы ақша агрегаттарының көлемi
| |2003 |2004 |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | | | | ... ... % |
| | | | | ... ... | |
|М3 |971,2 |1016,3 |1053,5 |1090,3 |+3,5 |133,5 ... |692,8 |732,4 |770,0 |784,1 |+1,8 ... ... |411,6 |426,7 |442,5 |452,9 |+2,4 |147,4 ... |238,7 |241,3 |244,9 |257,0 |+4,9 |153,9 ... ... |23,7 |23,2 |23,6 |- |- ... ... | | | | | | |
|% | | | | | | ... ... ... ақша қаражаттарының құрылымына
мән беретiн болсақ, онда ол ...... ... ... ... банк жүйесiнен тыс ақша;
М1 - өзiне – М0 –дi ... ... ... ... ... немесе басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен ... ... ... ... ... шоттардағы қаражат қалдықтары, халықтың және ... ... ... ... салымдары кiредi;
М2 - өзiне М1 –дi қосады, сондай-ақ жеке және ... ... ... ... ... ... – М2-ге банктiк емес заңды тұлғалар мен ... ... ... да ... ... ақша нарығы ұлттық экономиканың дамуына алғашқы
болып әсер ететiн ... ... ... ... ақша ... iшiндегi маңыздысы және оның басты қасиетi ... ... Сол ... осы ... ... ... ... жүйелерiн реттеп,
оны дамытып отыруға болады.
Жоғарыда атап ... ... өмiр ... ... ол ... ... мен тауар айналысы болуына негiзделенедi.
Жұмыс барысында ақша ... ... ... ... көзiмiз жеттi. Оның бес қызметiнiң өзiнен ... ... ... ... ... тұр. Кез – келген ... ... ... ... ... ... Тауар және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi.
Жалпы бiр сөзбен айтқанда ақша теориясының даму формасы жылдан ... ... яғни ақша ... ... ... зор ... жету
үшiн тарихи дамып, көптеген тауар қатынастарының негiзiнде пайда болып,
экономиканың ... ... ақша ... да даму ... Ақша – ... эквивалент, ерекше тауар, онда ... ... ... ... және оның ... ... қатысуымен тауар өндiрушiлер арасында
еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала ... ... тағы да бiр ... қасиетi оның өтiмдiлiгiнде.
Ақшаны кез - келген тауарға айырбастауға болады. Тауар бағасының өзi ... ... ... ... ... ақшаның мәнi оның үш қасиетiнiң
бiрiгуiмен көрiнiс табады. Олар:
... ... ... ... ... жеке формасы;
• Еңбектiң сыртқы заттың өлшемi;
Сондай-ақ ақшаның жалпы құрылымы, оның теориялары қоғамның ... ... ... ... ... жетiлуде. Егер де бұрындары сатып
алу-сату процесi жалпыға бiрдей эквивалентпен алтынмен жүргiзiлсе, ... ... және ... ... ... ... ... қатар
дүниежүзiлiк ақшалар пайда болып, олардың құрылымы күннен-күнге дамуда.
Ақшаның әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол арқылы мемлекет ... ... және ... ... ... ... реттеп отырады.
Ал ақша айналысының дұрыс жүзеге аспауы ол ел экономикасына ауыр зардаптар
тигiзуi мүмкiн, ... ... атап ... ... Мемлекет сондай – ақ
ақшаны реттеушi құрал ретiнде де пацдаланады, “ақша – ... ... ... Ал ... ... үшiн ақшаның жалпы теорияларын бiлу
қажет, ақша ... ақша ... ... ақша ... және ақша
жүйесi болып табылады.
Қорытындылай келе, ақша басты ... ... ... бес ... өзiнен ақшаның қайталанбас ерекше тауар екендiгi
көрiнiп тұр. Кез-келген ... ... ақша ... құралы болып
табылады. Тауар және ақша бiр-бiрiнен ... және олар ылғи ... ... ... айналысы заңының мәнi – ақшаның айналыс құралы қызметiн орындауы
үшiн қажеттi ақша мөлшерi ... тиiс ... ... көбейтiндiсiн
бiр аттас ақша өлшемiнiң айналым санына бөлгенге ... ... ... әр ... өзiне тән ақша-несие жүйесiмен анықталады. Қазақстан
Республикасының ақша жүйесiнiң ... М1 және М2 ақша ... ... ... ... әрқашанда ақша реформалары
жүргiзiлiп отырады. Елiмiз егемендiгiн алғанға ... ақша ... ... ақша ... ... көрiнiстауып отырды.
Елiмiзде ұлттық деңгейде ақша реформасы 1993 жылы 15 ... ... ... ... ... ... күннен бастап
қызмет етуде. Бүгiнгi таңда теңгемiз халықаралық ... ... ... ... ... жатқан қаржы шаралары өзiнiң ... ... ... Оған ... ретiнде бүгiнде елiмiз ТМД елдерi iшiнде
елдiң қаржы секторы ең жақсы дамыған және ... ... етiп ... ... табылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и
кредит. ... ...... , ... ... ... банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – ... 2001, - 466 ... ... Я. А. ... Б.Б. / ... ... Оқу ... Алматы. Қазақ университетi.
4. Баян Көшенова , Оқу құралы / ... ... ... ... - ... ... ... Бункина М.К. / Деньги, банки, ... ... ...... – 173 ... ... ... банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд.
2-е, - Москва: ... С.Б. ... Оқу ... / ... айналысы және несие” – Алматы,
Қазақ университетi, - 2000ж.
8. С.Б.Мақыш / Ақша ... және ... Оқу ... 2-шi басылым, қайта
өңделген және толықтырылған. – алматы: ИздатМаркет, 2004. – 248 бет.
9. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. ... заң ... ... // 12.11.1993.
10. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // ... ... ... ... Қ.Р ... заңы // ... ... “Ұлттық ақша өлшемiнiң валюталық ... ... ... саясат” // ҚазҰУ хабаршысы, Экономика сериясы №1,
- 2003 ... ... ... ... – 2004г. №9.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары және оның ерекшелiктерi8 бет
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
1993 ж акша реформасы35 бет
Ақша мәні және реформалары27 бет
Ақша реформалары31 бет
Ақша реформаларын талдау36 бет
Ақша реформасы15 бет
Ақша реформасы жайлы мәлімет15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь