Cәкен Сейфуллин және фольклор

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім.
а) С. Сейфуллин және фольклор
ә) С. Сейфуллин шығармаларындағы фольклорлық
сарындар
3. Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Сәкен (Садуақас) Сейфуллиннің туып, өскен жері - өзі сан рет ең тәтті жырларымен әлпештеп суреттеген сұлу Сарыарқаның сүбелі шүйгін бір арнасы Нұра, Есіл өзендерінің құбылаға қарай бет алған өрісінде Аба деген таудың бауыры. «Туған жер», «Жазғы кеш», «Нұра» атты өлеңдерде және «Тар жол, тайғақ кешу», «Сол жылдарда» атты прозалық шығармаларында Сәкен балалық, жігіттігінің ең бір ұмытылмас қызық шақтарын еске түсіріп, Есіл, Нұра өзендерінің сол жердегі елдік жайын суреттеп отырады.
Сәкеннің ата тегіне келетін болсақ, ол Орта жүз Алтай – Қарпық, Қарпықтан тараған Тоқа руынан. Сейфолладан жеті бала туған. Төртеуі ұл, төртеуі қыз. Ұлдар: Садуақас (Сәкен), Мәлік, Әбен, Мәжит. Қыздар: Рахима, Рахила, Сәлима. Қыздары мен Әбен ертеде өлген.
Сейфолланың әкесі Оспан, оның әкесі Жәнібек сөзге жүйрік, мықты, қайратты адам болса керек.
Сәкеннің бала кезінде Сейфолланың үй шаруашылығы жүдеу – жадаулы, бірде аш, бірде тоқ отыратын халде екен. Дәулетті жақын ағайындары қол ұшын беріп қарайласпаған. Кейін Сәкен Ақмола, Омбы қалаларына барып оқығанда қарайласатын ешкімі болмағандықтан жеке адамдарға сабақ беріп, күн көрерлік қосымша қаражат тауып отырған.
Міне, осындай отбасында (1894 жылы Ақмола уезі, Нілді болысының – қазіргі Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданының бірінші ауылында) туып өскен.
Сәкен ауылында күміс көмей, жез таңдай ақындар көп болыпты. Сәкеннің өмірді танып – білуінің, ақындыққа алғаш бой ұруының негізгі факторлары - өзі өскен ортаның ақыны мен әншілері, яғни халықтың теңіздей мол поэзиясы. Ақынның өз айтуына қарағанда әкесі Сейфолла он саусағынан өнер тамған домбырашы, ән құмар, сауыққой, көңілді адам болса керек. Анасы Жамал да ертекшіл, әңгімешіл кісі екен. Қазақ даласында ұрпақтан ұрпаққа тарап келе жатқан «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Ертарғын», «Қобыланды», «Алпамыс»дастандарын, Алдар көсе жайындағы қызықты ертегілерді жасында сол ана аузынан естиді. Әке мен шеше айналасынан басқа Сәкенге ерекше әсер еткен Құлмамбет деген өлеңші, гармоншы өнерпаз ақын болған. Өз ауылындағы Әзімхан деген Сәкеннің ең жақын досының бірі; кедейден шыққан сері, әзілқой, сауықшыл, қиссаларды жатқа айтатын Сатай, Сүйіндік деген жігіттер де Сәкеннің ел аралап, аң аулап, саятшылық құрғандығы өнерпаз, балуан, сері достары. Жыршы – жырау, айтыскер майталман саңлақтар өнер жарыстырып, қызықшылық думанға кенелген, кербез даланың керім табиғаты мен халық поэзиясының романтикасына бөленген сол бір тіршілік тынысы Сәкенді де бала жастан баурап алған, оның балапан жырларына қанат қақтырған.
1. Кәкішев Т. Мағжан - Сәкен. А., 1999ж, - 449 бет.
2. Ысмаилов Е. Әдебиет жайлы ойлар. А.,1968ж,- 317 бет.
3. Кәкішев Т. Дәуір дидары. А.,1985ж,- 301бет.
4. Қазақ фольклористикасы. А., 1972ж, -297 бет.
5. Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. А., 1969 бет.
6. Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. А., 1974ж,286 бет.
7. Жұмалиев Қ. Ж. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері.
8. Қирабаев С. Сәкен Сейфуллин. А., 1962ж, - 441бет.
9. Қирабаев С. «Көкшетау» поэмасы. Қазақстан мектебі. 1962ж. № 1.
10. Сейфуллин С. Шығармалары. III том. А., 2004ж.
11. Сейфуллин С. Шығармалары. II том. А., 2004 ж.
12. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. А., 1986 ж, 396 бет.
13. Дербісәлин Ә. Әдебиет туралы толғаныстар. А. 1990ж, 296 бет.
14. Әдеби мұра және оны зерттеу. А., 1961. 374 бет.
15. Қазақ фольклорының типологиясы. А., 1981 ж.
16. Әуезов М. Әдебиет тарихы. А.,1991
17. Мұқанов С. Өсу жолдарымыз. А., 1960.
18. Кәкішев Т. Сәкен Сейфуллин. А., 1989. - 88 бет.
19. Сейфуллин С. Шығармалары. I том. А., 2004 ж.
        
        әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті.




                              ... ... ... ... және ...                                                                  ... :
                              ... ...                                                 ... : ... ...                                                                  ... ... ...                                  ... ... ...                                  ...                                  ... :

1.  Кіріспе
............................................................................
..
2. Негізгі бөлім.
             а)  С. ... және ...               ә)  С. ... ... фольклорлық

сарындар.............................................................
3.
Қорытынды...................................................................
...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.








































                                                                           2
                                  ...                                                                           ... ...                  I.   ... ... ... туып, өскен жері -  өзі
сан рет ең тәтті жырларымен  ...  ...  сұлу  ...  ... бір арнасы Нұра, Есіл өзендерінің құбылаға қарай бет  алған  өрісінде
Аба деген таудың бауыры. «Туған жер», «Жазғы  кеш»,  ...  атты  ... «Тар жол, ... ... «Сол  ...  атты  ...  шығармаларында
Сәкен балалық, жігіттігінің ең бір ұмытылмас қызық  шақтарын  еске  түсіріп,
Есіл, Нұра ... сол ... ... ... ... отырады.
          Сәкеннің ата тегіне келетін болсақ, ол Орта жүз  ...... ... Тоқа ... ...  жеті  бала  туған.  Төртеуі  ұл,
төртеуі қыз. Ұлдар: Садуақас (Сәкен), Мәлік, Әбен,  Мәжит.  ...  ... ... Қыздары мен Әбен ертеде өлген.
          ... ... ... оның ... Жәнібек сөзге  жүйрік,  мықты,
қайратты адам ... ...          ... бала ... ... үй ... жүдеу –  жадаулы,
бірде аш, бірде тоқ отыратын халде екен. Дәулетті жақын ағайындары қол  ұшын
беріп қарайласпаған. Кейін ...  ...  Омбы  ...  барып  оқығанда
қарайласатын ешкімі болмағандықтан жеке адамдарға сабақ беріп, күн  ... ... ... ...          Міне, осындай отбасында (1894 жылы ... ... ... ...  ... ... облысы, Жаңаарқа ауданының бірінші ауылында) туып өскен.
          ... ...  ...  ...  жез  таңдай  ақындар  көп  болыпты.
Сәкеннің өмірді танып  –  білуінің,  ақындыққа  ...  бой  ...  ... - өзі ... ... ... мен әншілері,  яғни  халықтың  теңіздей
мол поэзиясы. Ақынның өз айтуына  қарағанда  ...  ...  он  ... ... ... ән құмар, сауыққой, көңілді адам болса  керек.  Анасы
Жамал да ... ... кісі ...  ...  ...  ...  ... келе жатқан «Қыз  Жібек»,  «Қозы  Көрпеш  –  Баян  сұлу»,  «Ертарғын»,
«Қобыланды», «Алпамыс»дастандарын, Алдар көсе ... ...  ... сол ана ... ...  Әке  мен  шеше  ...  басқа  Сәкенге
ерекше әсер еткен Құлмамбет деген ... ... ... ақын  ...  ... ... ... Сәкеннің ең жақын  досының  бірі;  кедейден  шыққан
сері, ... ... ...  жатқа  айтатын  Сатай,  Сүйіндік  деген
жігіттер де Сәкеннің ел аралап,  аң  ...  ...  ...  өнерпаз,
балуан, сері достары. Жыршы  –  жырау,  айтыскер  майталман  саңлақтар  өнер
жарыстырып, қызықшылық думанға ... ... ... ...  ...  ... ... романтикасына бөленген сол бір тіршілік тынысы Сәкенді  де
бала жастан баурап алған, оның ... ... ... ...          ... заводының ұстасы, жұмысшылар арасында әнші  жігіт  ... ... ... Тама ... ... ... деген
                                                                           ... - ... де ... ... ... ... Онан басқа сол  елге  келіп
– кетіп жүргенде сөзі таралған Әшек, Бітімбай деген ақын - әншілер ... ... сөзі мен ... үлгі ... ...  ...  ...  ел  арасында
аты жайылған Иман Жүсіппен де жақын болыпты.
           ... ...  неше  ...  ...  ...  сері  ... Қарқаралы, Көкшетау, Баянауыл, Атбасар төңірегіндегі елдерден  де  көп
кездестіреді.
             ...  орыс   ...   ...   ...   ...   ... орыс тілі ...  басқа  елдердің  классиктерінің  шығармаларын
оқи бастайды. Сәкеннің  орыс  ...  ...  ынта  ...  ...  ... мен  ...  айрықша  әсер  еткен  көрінеді.  ...  ... ... Лермонтов, Надсон, Блок шығармаларын қызыға оқыған.  Сонымен
қатар  Сәкен  сол  ...  ...  ...  ...  татар  тіліндегі  газет,
журналдарды, жеке кітаптарды да ынта қойып оқып отырған. Мәжиттің  айтуынша,
Сәкен жаз ... елге ... ... ең  ауыры  толып  жатқан  кітаптар
болған, көбі орыс ... ... Сол ... ...  ішінде  ауыл
жастары түсініп, қызығып оқығандары  «Қыз  Жібек»,  ...  ......  ...  ...  Абай  өлеңдері  және  «Айқап»
журналы болған.
            ... ... ойын – ... ... өзі де ...  ... жастарының салты бойынша ән салып, өлеңмен жеңіл айтыстарға  да  араласып
жүрген.  Сәкен  домбырада   «Саржайлау»,   ...   ...   ... ... ... күйлерін тартады екен. Сәкен өзінің  жаны  ...  ...  ...  тартатын  Әбікен  Хасеновпен  өте   жақын   достасып
кеткен.(2)
         ...  ...  ...  ...  ...  қырмызы
бел, жауқазынды жазық далаға , оның  күн  ...  ...  ...  тізіліп
ұшқан  тырнасы  мен  топтана  қонған   бозторғайының   ...   ... мен ... хош ... ... ...          ... ... ... еліктегіш, ер көңілді баланың да  атқа
мініп шабуға, ... ... ...  ...  ...  замғар  көкте
жымың қаққан жұлдызға жасынан жаны құмар болды.
            ... ... - өлең  ...  он  жеті  –  он  ...  ... 1913 – 1916 жылдары Омбыдағы оқытушылар семинариясында  оқып  жүрген
кезінде айналысқан сияқты. Оның  ......  ...  сол  кезде  «Айқап»
журналында жарияланады, 1914  жылы  Қазанда  ...  ...  ...  ... ... ... ...          Ақын ... ... ... ... оқып  жүрген  жастардың,
қала шәкіртерінің жайын, білім алу жөніндегі талап,  арманын,  туған,  өскен
жері, ата – ... ел – ... ... ... жөніндегі  ойын,  жастық,
махаббат сезімін, көңіл – күйін  білдіреді.  Осының  бәрін  жас  ақын  ...  ...  ...  балалық  тілмен  баяндайды;  күрделі,   қоғамдық
мәселелерді онша ... ой – ... ...  аумалы  -  төкпелі  буалдыр
етіп айтады.
                                                                           5
           ...  ...  ...  ...  ...  1916  ... халқының сол жылғы ұлт  –  азаттық  көтерілісіне  байланысты  ... ...  ...  ...  Ол  ...  ......  жұмыстар  жүргізу
мақсатымен құрылған «Бірлік» ұйымының жұмысына белсене қатынасады;  халықтың
хал – жайына, мұң – ... ... ...  ...  аударады,  заман
жайын түсіне бастайды.
          Сәкен 1915 – 1916 ... ... ... ... ...  ... ... заман  жайын  қозғайды;  оларды  ...  ...  ...  ...  ...  –  ағартушылық  тұрғыдын  талдап,  бағалайды,  қазақ
халқына  ...  ...  ...  ...  ...   ...   ... ауыр тұрмысын, оларға байлар  мен  феодалдардың  істеп  отырған
зорлық – ... ... ... кедейге  жаны  ашиды;  қазақтың  ұлт  –
азаттық көтерілісіне іш ... (12 )
              ... ... , әсіресе оның  музыкалық  өнеріне  өлшеусіз
жанашырлық жасап, ... мол ән – ... « ... ... 1000 әнін  »
 1925  жылы  ...  ...  ...  Викторович  Затаевичтің  қасиетті
есімін құрметтеп атаған абзал. Қазақтың  « әу » деп аузын  ашқандарын  ... ... ... ... ...  ән  ...  алғаны  кітабында
сайрап тұр. Қазақстан Халық  Комиссарлары  Советінің  председателі  қызметін
атқарып, қызу еңбекпен  жүрген  ...  ...  ...  Викторовичтің
қалай « қолға түсіріп алғанына » қайран қалмасқа болмайды. Фольклор  тілімен
айтқанда, Сәкеннің ... ...  ...  (  ...  ...  тартып
беруші ) болғанына қуанамыз.
               А.  ...  ...  7  ән  мен  күй  ...  ...  ... ... ... Сәкенді « әнші мен  күйші,  Ақмола  өңірінің
әндерін жақсы біледі » деп санайды. Егер А. Затаевичтен мұндай  баға  ... ... ... ...  ...  ...  өр  биігіне  қол  созар
мүмкіндігі бары айқын ғой. ... ... ... мен ...  сыр  –  ... оңай – ... да,  мазмұны  да  ойланып  –  тоғануға  тұрарлық.  Соңғы
жылдарды көбірек ойнала  ...  ...  ...  ...  Сәкен  ең  бір
өзектісін А. Затаевичке  тартып  берген.  Ол  –  «Тоқа»  мен  ... ... үшін ...  өнерпаздық  керек.  Ой  түбінде  жатқан  әр  ... ... ...  ...  да  ...  күйлердің  тартылу  машығы  да
бөлек. ... ...  ...  ...  біраз  биігін  алған  өнерпазға
ұқсайды. Ал « Күн мен ай », « Шаш ... »( ... ... ...  «  Келіншек
», « Танбай » не « Бір ...  »  деп  те  ...  )  мен  «   ...  ... кейін А. Затаевичтің көңілін көтеру үшін емес, Арқа  ...  ... ... ... ...  деп  ...  зарын»  айтып  берген.
Оған Александр Викторович айрықша көңіл  бөліп,  үлкен  түсіндірме  ... осы ... ... ... ... ... ... келтіріп  отырмын.  Бұл
тәсіл – қазақ ән творчествосы үшін машықты тәсіл болып табылады. Әнді  жазып
алып ... ол ...  ...  ...  қай  жерде,  қай  жылы,  қандай
ортада орындалғаны жайындағы әрі тартымды, әрі сезімге әсер
етер сырлы әңгімелерді көп ... Әнді ... ... көбі өз
                                                                           6
 ... ... ( ... шал, ... қыз, т.б.) ...  ...  ... қайсысы да болмасын ән шығаруға қабілетті екені  анық  байқалады,  ал  ... бір ... – ақ ... ... ... басқаларға  жеткізуге

әбден машықтанғанын көреміз», - деп қазақтың  ән  құмарлығының  ішкі  ...                  «Тау ... ... жан ... ойнақы мақамы  Сәкен
бойында композиторлық  дарын  бастау  алып,  әрі  қарай  дамымай  ... ... ... ... ... дарындар болмаса, осы әндерімен –  ақ
Сәкен әнші – ... ... ... сал – ...  аты ...  сөзсіз
еді ғой. ( 18) Бұл –  үлкен  таланттың  жарқ  ...  бір  ...  ...  ... ... алған тағы бір өмірлік  машығы  бар,  ол,  қазақ  түсінігімен
айтса, сал – серілік, ал европаша – ... ең ...  ...  Сырт  ...  сұлулығы  мен  ішкі  мазмұнның  бірлігі  ... ... ... ... ...                   ... бір жиырма жылдың ішінде қазақ  өнерлі  халықтардың
қатарына кіру керек. Қазаққа оқу бұрын бір мәртебе  керек  ...  енді  ... ... ... ... болашақтағы  күні  қараңғы»,  -  деген  берік
түсінігі бар Сәкеннің: «Елдің  атқа  мінген  ...  оқу  ...  ... ел ... ... жүрсе, қазақтың келешек жас буынының  мың  лағнаты
артылады.
            Әр ... бір көзі оқу ... ...  ...  ...  келген
жәрдемін тигізіп отыруы мойнына артылған парыз. Ісіңмен, күшіңмен,  тіліңмен
болса да, оқу ... ... ......  жас  буынның  қолы  жағаңда
кетеді», - деген жан сөздері ... ... биік  ...  ... Сол үшін де елі, ... оны ... тұтады, қадірлейді, құрметтейді.
            ... ... ... ойы ...  ...  ...  қалып  қоймай,
советтік тамаша заманда нақты жүзеге ... ... Қол ...  ақыл  –  ...  ...  ...  Сәкеннің  өзі  жүрді.   Қазақстан   Халық
Комиссарлары Советінің Председателі ... ғана ...  ...  ... басқышында жүргеніне қарамастан, мемлекеттік парасатын  әрқашан  танытып
отырды. Сәкендей адамның жаңа  заман  ...  ...  ...  ... алға ... шақта үкімет басшысы болуының өзі зор бақыт еді.  Осының
бәрі – жау ... ... ... ойлы  ...  ...  ...  мен
тыңдырары  мол  мемлекеттік  парасат  –  Сәкен  тұлғасының  өрелене  ... ... ... ...                 ...  ...  осы  ...   еселендіре,   жайната,
жарқырата түсіретін керемет  ...  ...  Жаңа  ...  ... ...  ...  суреттер  кейіпкер  өзгергендігін  жыға  түсінген
драматург Сәкен «Қызыл сұңқарларымен» ... ... ...  ... ...  ...  бойы  поэзияға  үйреніп  ...  ...  ...  нәр,  ...  ...  ...  ...  ұлы  шарты  екенін  әбден
ұққанда, бүгінгі  күннің  шындығын  ...  ...  «Тар  жол,  ... ... ... (3). «Тар жол тайғақ кешу» романы  ұлы ...                                                                           7
 ... іле – ... оның ізі ... ...  шын  ...  күрес  шежіресі
есепті аса бағалы, құнды еңбек. Роман деп те, тарих деп те, зерттеу  деп  ... айту қиын осы бір ... ... оқып ... одан ... тән қат  ... ... суреттеулер мен неше алуан адамдар тағдырын, тарихқа тән  ақиқат
шындық оқиғалар, зертеуге тән үлкен байыптылық әділдікті ... таң  ... ... сонау  таң  сәрісінде  осындай  сан  ... ... ... туындының туғанына таң  қаласың,  қуанасың.(  ).  Қалың
бұқара оны ... одан үлгі ...  ...  емес  еді,  ...  онда  ... жаңа ... қауырт қимыл – тірлігі   шар  айнадай  ... өзін ... ... ... ...  дәуір  энциклопедиясын  қолына
алды, құныға оқыды.
           Өз ... ... ғана ... ... де  ...  ...  ...  байқайтын  қырағылық  халықтың  әдеби  мұрасын  ...  ...  ...  тұста,  сыншы  ғалым   Сәкен   жоғары   ... ...  ...  ...  жасап  («Қазақ  әдебиеті»,1932),  ... ... ... ... негіз дайындады, тұсауын кесті.
           Қолына қалам ұстаған ақын – ... бәрі  де  өзі  өмір  ... ... ... ...  –  тіршілігін  кейінгі  ұрпаққа  жеткізуге
талаптанады. Алайда ондай бақытқа бәрі бірдей жете  бермейді,  ілуде  ... ... ... ... адуын  үніне,  алғыр  пікіріне,  асқан  шеберлігіне
назар аудартады да,  ел  –  ...   ......  ...  ... ... шығармаларына біткен сезімнің барлығы да айқын,  ашық,  жалқы
емес, ... ... ... ... ... ...  бар  сезімдер.  Шыны
қайда, өзі қайда екенін  білдірмейтін,  жаза  ...  ...... ... ақыны – Сәкен емес. Оның шыншылдығы қозып  –  жанып  отыратын,
буы білініп тұрған барынша шын сезім, шын жүрек ... ...  бар,  ... шын өмір ... ... қанды Нағыз Ақын жолы.  Тегінде,  мағыналы,  өрісті
көш бастар, белге шығар  үлкен  еңбек  туса,  ...  ...  ...  ... ... ... ... бар.
                ...  ...  ...  ...  ...  Ауыз
әдебиетін сүюші  және  жинаушы  ақын  одан  сюжет  пен  әуен  ...  ... ...  мен  ...  ...  сөз  маржандарын  терді.  Ол
халықтың  сиқырлы  тіл  байлығын  жоғары  ...  одан  ...   ...                Тіл  ...  бәрі  де  тура  ...  ...   бейнелі
мағынасымен сөйлеуге бейім. Қандай қарапайым адаммен  кеңессең  де,  шама  –
шарқынша әдемі сөйлеуге тырысады, ...  ......  ... ... ... ... алсаң, оның шығармалары тек қана бейнелі  сөздерден
құралады.  Бұлай  жазу,   ...   ...   ...   ...   ... әсірісе қысқа өлеңдердің көлемі аз, кей өлеңде оқиға  болмай,
тек ... ... ... ... ...  бейнеленген  көркем  сөзден
құралмаса ешкім де оқымайды.
              ... ... ... ... ... тілі  осылай  құрылуға
бейім
                                                                           8
 бола ... ... әр ... ...  ...  ...  бар.
Мысалы,  қазақ  халқы   революциядан   бұрын   ...   өмір   ...   ... ... ... Осы шаруашылық оның  ауыз  әдебиетіне  де  әсерін
тигізді. Мәселен, қазақ  ...  ...  ...  ...  ...  деп,
төлдерге  теңеп  жақсы  көреді.  Біржан  сал  өзін  ...   көк   ...  деп  ...  ...  ...   Сара   ...   терең   көлдің
сұқсырымын» деп үйрекке теңеді. Бұлай теңеулердің, ертеден  отырықшы  болған
елдерде  ...  де  жоқ.  Бағы  ...  ...  ...  ...   ... әйелдің әдемі көзін өгіздің көзіне теңейді (  ...  ...  ... отырықшы гректің көп баққан малы сиыр, ал,  қазақтар  әйелдің  әдемі
көзін ботаның көзіне ... ...  ...  қазақтың  көп  ұстаған  малы
түйе.
                ... ... ... ғана ...  ...  орыс  ... ... жылқыға теңеу қорлау, сондықтан  да  ол  тілде,  кемісінген
кісіге « жылқы емес екеніңді дәлелде» деген ... бар.
               Ең ... « ... » ... ... ... азадп  тоқталайық.
Революциядан бұрынғы мағынасында, ол біріншіден,  ауызша  жасалған  ...  ...  кім  ...  белгісіз,  халық  аузында  ғана  жүрген,
сондықтан халықтық аталып кеткен әдебиет. Бірақ, бұдан «халықтық»  поэзияны,
көп  адам  ...  ...  ...  ...   ...   ...   Фольклорлық
шығарманың қайсысының болса да арғы  түбінде  нақты  шығарушысы  бар,  бірақ
елдің  сауатсыздығынан  ол  ...  аты  ...  ...   ... ... ... ауыздан ауызға көшеді де, иесі халық болып қалады.
               Бұл ... ... ... ... бай  ...  ... жоқ. Ол табиғи іс, өйткені  қазақ  халқы  ел  болған  күннен  ... ... ... ... ... ... ... болып  келді.
Сауатсыз елде туған ақындық  дарыны  бар  адамға,  бойдағы  қасиетін  ауызша
шығарудан басқа ... жоқ.
                ...  ...  «   халықтық   »   болып   келген   ... ... ...  поэзияның  «  қаймағы  »  XVIII  ғасырдан
бастап бұзылды. Сол ғасырдың екінші жартысынан ... ...  ... ... шығарушылардың  аты  мәлім  бола  ...  ...  ... ... ... тағы  ...  Оладың  жалғасы,  біздің  заманда
жасаған Жамбыл, Доспей, Нұрпейіс, тағы ...               ... ... ... да фольклор болатын  себебі,
біріншіден, ауызша жасалған  шығармалар,  екіншіден,  ...  ... ... Ол не?
               Ең ... фольклорлық шығармада,  әсіресе,  поэзияда  пікір
өрісі жазба әдебиеттей, оның  ішінде  жазба  поэзиядай  ...  ... ... онда ( ... ) :

                             ... алып ... ... құман,
                             ... ... ... ...                                                                           9
                             Бал ... шекер жұтқан беу қарағым,
                             ... ... ... -

деген сияқты,  біріне  бірінің  байланысы  жоқ  ...  ...  ... ... бұл ... ... ... дегені,  «  көзіңнен  айналайын
жаудыраған »  деген соңғы жолы ғана. Соны айту ... ол ...  бұл  ... жоқ, әр ... ... бар өзге ... әкеп ... ?
                 Бұл сұрауға ... ... ... ... ...  түріне
тоқталайық : кейбір фольклорлық өлең – жырда, жоғарыда келтірілген бір  ауыз
өлеңдей, біріне – бірі ... ... ...  жататын  жолдар  жоқ,  бірақ
оның орнына, айтайын  деген  пікірін  шығарушы  ...  ...  ... көп ... салынушылық бар. Неліктен бұлай ?
              ... ... ... ... одан  басқа  фольклорлық
шығармалардың  шумақтары,  ...  ...  ......   ... ... ?
                Ең ... осы үш сұрауға жауап беріп алайық.
                 ...  өлең  –  ...  ...   ...   ...  ...  жеке  немесе  топ  адамның  алдында  ...  ... ... сөз, ... ... таба  беруге  шығарушының  мүмкіндігі  жоқ,
өйткені, ойланып  отыруға  уақыты  жоқ,  ...  ойын  тез  ...  ... ол, тың пікірлер, тың сөздер, тың  ырғақ  –  үйлестер  табу  үшін,
бұрын білетін өлең – ... ... ...  даяр  сөз  образдарын
араластыра айтып отырады, сондағы мақсаты, мәлім сөзді  айтып  ...  ... ... ... табу үшін ... ... қолдану  арқылы  тыныс  алу.
Осылай  тыныстауды  біз  бұрынғы  ...  ...  ғана  ...   ... ... де көп кездестіреміз.
                Фольклорлық ...  ...  ...  ...  ғана  ... және ... өзгешеліктері бар.
                 ...  ...  ...  қамтылған  нақты  ой   образын
жасаудың орнына :

                               Қара ... қар ...                               ... көр де етім көр,
                               Қар ... қан ...                               ... көр де бетім көр.
                               ... ... ... бар,
                               ... көр де ... көр, ... сияқты «анау» мен «мынаудың» сыртқы бейнесін  салысырып,  ішкі  сырына
терең үңілмеу көп ... ... ... :

                               ... ... ... бойла,
                               Мен бір ... ... оны да ...                                                                          10
                               ... ... ... өстім,
                               ... ... ... кінә қойма –

деген өлеңі сияқты адам сырына терең ақтаратын нақты ой  образы  фольклорлық
өлең – ...  ... ...                  ...  өмір  ...  жан  –  жақты  көркем  бейнесін
жасаудың ... ... :

                                 ... ... тарғыл тас,
                                 ... ... ... жас,
                                 Тар ... оқ ...                                 ... басты қарындас, -

деген сияқты, немесе :

                                 ... ... ...                                 ... тау, тас ...                                 ... жыл болса,
                                 ... көзі ... ... ... ... көп.
                  ... техника жағынан фольклор кедей. Сан ғасыр  жасаған
қазақ фольклоры поэзия  техникасының  екі  –  ақ  ...  ...  ...  ... төрт жол бар, әр ... он бір буын бар, үйлесі а, а, б,  а,  ... « қара өлең ». ... ... да, үйлесі де еркін, әр жолы еркін,  ... жеті ... ... « жыр ». Ал, ... Абайдың  өзі,  қазақтың  жазба
поэзиясына өлеңнің жиырмаға жақын жаңа түрін қосты.
               ... ...  ... бұрынғы фольклор,  аржағын
алғанда ( рим, грек, орыс, тағы басқалар ) құдайға  сену,  бержағын  алғанда
жын, шайтан, пері, ... сену ... ... ... ...              ... туралы ойды Фридрих Энгельстің  төмендегі  сөздерімен
толықтыру мақұл : « ... ... ( ...  С.  М.)  алдына  қоятын
мақсаты, - дейді Энгельс, « Немістің халықтық кітабы  »  деген  ...  ... ұзын ... ауыр еңбектен қалжырап,  үйіне  қайтқан  шаруаның  көңілін
аулау, сергіту, ауыр ... ... оның ...  ...  ...  ... айналдыру, оның ( халықтық         ... М. ) және бір  ...  –  ұсақ  ...  ...  ...  түрдегі  іс
дүкендерін поэзия дүниесіне, алтын сарайға айналдыру, ...  ...  ... ... қып ... ... кітаптың  және  бір  мақсаты,  -  библиямен
қатар, оның  (  шаруа  мен  ұсақ  ...  ...  С.  М.)  ...  –  құлқын
тәрбиелеп, күші, правосы, еркіндікді сүюі қандай  екенін  таныту,  көңілінде
ерлікті ояту, Отанды сүйдіру » ( 17).
               ... ... адам – ... өзі. ... бола ... да,
                                                                          11
 ... ... бері – фольклор түрінде де, жазба түрінде  де,  ал  қазіргі
заманда сан жағынан да,  сапа  ...  да  бай  ...  ...  де  ... ... ... ... ретінде қызмет етіп келеді.
            ... да ...... ...  ...  ...  ... деп айтылады. Мұнда иненің жасуындай да асырып айтушылық  жоқ.  Қазақ
ауыз әдебиетін неғұрлым нақтылы, жүйелі зерттеудің жолдары.
             ...  ...  ...  ...  орны  мен  ...   тек
теориялық қағидалардан, жалпы логикалық болжаулардан, жалпы  әдебиет  тарихы
мен териялары тұрғысынан ғана алып ... ...  жоқ,  ...  ... сом ... ... ...  алаңға  емес,  бүкіл  дүние  жүзілік
майданға сан алуан талантты өкілдермен,  самсаған  ...  ...  ... ... ... ... ісі мен кең ... қазақ әдебиеті  туралы
жасалған ғылым нәтижелеріне сүйеніп айтып отырмыз.
            ... ... ... әлі де  көлеңкеде,  қаға  берісте  қалып
келе жатқан қандай ... бар, ...  ...  ...  сын  ... ... ...  бен  кемшіліктеріміз  қандай,  әдебиеттің
шын мәнісінде кемеліне келіп қалыптасқан дәуірі  –  совет  ...  ... ... ... бөлу жеткіліктіме,  оның  толып  жатқан  териялық
проблемарын  –  социалистік  реализм   ...   ...   ...  ...  өмірді  дұрыс  көрсете  білу  жақтарын   ашуда   ... ... ...  ...  ...  тұр  ...  ... бөлуіміз тиіс.
            ... ... ... ... өте  мешеу  тарихына
көз жібергенде, соның ішінен ұрпақтан – ұрпаққа мұра  болып  жеткен  ең  ... ауыз ... ... ... ......  әдебиет.  Сонау
алыстағы, тіпті қазақ атты елдің негізі құрылмаған,  әр  ру,  әр  ...  ... ... ... ... көне замандарына байланысты туған  аңыз  –  ертегі,
эпостық жырлардан бастап, тап кешегі 1916  ...  ұлт  –  ...  ... революцияшыл  поэзияға  дейін  –  барлығы  да  ғасырлар  бойы  дамып,
белгілі  ...  ...  ...  ...  қоғамдық,   эстетикалық
көзқарасты, тұрмыстық қағида – ережелерді,  халықтың  азаттық,  бақыт  іздеу
жолындағы ең ... ең ізгі үміт – ... ең ... ең  ...  ... ерлік,  таптық  күрестерін,  достық,  махаббат,  адамгершілік
жөніндегі сезім  ...  бір  ...  ...  қазақтың  арғы  –  бергі
қоғамдық, рухани тарихын баяндайды.
              ... ... ... дамудың биік  сатысына  көтерілген
ең таңдаулы үлгілері көп уақыттан бері  шығысты  ...  орыс  ... ... ... ... айналысқан ғалым, жазушыларды  да,  сондай-
ақ, бүгінгі жұртшылығын да үнемі қызықтырып,  ынталандырып  келе  ... ... жай.
               ... ... дүниежүзілік эпос тарихынан көрнекті  орын  алып,
оған  ...  ...  ...  қосып  отыр.  Басқа   елдердің   әдебиеті
тарихында
                                                                          ... ... осы ...  ...  ...  ...  сақталып  келген  ақындар
айтысы қазақ әдебиетінің көркемдік дамуындағы жаңа  бір  ...  ... айту ...              Ал осы ... ... ...  жарыса  туған  қазақтың  ХIХ
ғасырдағы және ХХ ... ... жаңа ... ... тіршілігіндегі  тарихи
– экономикалық өзгерістерге  және  әртүрлі  таптық,  идеялық  бет  алыстарға
байланысты ... , ... ... жаңа  ...  ...  ...  ...  сияқты  классиктеріміздің  шығармалары  орыстың
классикалық  әдебиетімен  иделық   -   көркемдік      ...   ...  ...  дәстүрін  қалыптастырды.  Қазақ  әдебиетіндегі   осындай
прогресшіл дәстүрді халық поэзиясы  арқылы  ...  ...  қарт  ... ...  әдебиеттегі  Абай  дәстүрін  С.Дөнентаев  сияқты  демократ
ақындар ... ... ... ...             ... ... ... байланыста болған  С.Сейфуллин  Октябрь
революциясының  жеңісін  ...  ...   де,   ...   қару   ... де ... ... Сәкеннің творчестволық  қызметі  біздің  қазақ
әдебиетінің  тарихында  ...  ...  ...  ...  сөзсіз.   Қазақ
даласында  Сәкеннің  Россиядағы  М.  Горькийдің,  В.  ...  ... ... ... үн  ...  ...  ...  туын
көтеруі тарихи аса зор  еңбек  екендігі  белгілі.  Социалистік  роволюцияның
қазақ  даласындағы  жеңісін  ...  ...  ...  ...  Сәкеннің
шығармалары қазақ әдебиетінің жаңа дәуірін жасады. Сондықтан да Сәкеннің  20
- ... ......  ...  немесе  соларға  іш  тартқан
сыншылардың қатты ... ... ... емес еді.
             Революлияға дейінгі қазақ  ауыз  ...   ...  ... болсын, идеясы мен  тақырыбы  жағынан  болсын  қазақтың  революцияға
дейінгі  батырлар  жыры  аса  мол  ...  ұшан  ...  мол  ...   ... ... жырының  алғашқы  үлгілері  ертедегі  рулық  тайпалық
заманда туған.  Әрине,  батырлар  жырының  бұл  ...  ...  ... болсын, көркемдік жағынан  болсын,  бүгінгі  ...  ...  ... ... ... ... өте көп.
                Ауыз  ...  ...  шығу  ...  ...  жанрлық,
көркемдік   ерекшелігін   анықтаудың   жол,    ...    мол.    ... ... жанрына тән өзгешеліктерді көне мұраны нақтылы  зерттеу
арқылы ғана ... ... ... Мысалы, эпосты  тарихи-  типологиялық
ретімен сөз ету түрлі тараптан  пайдалы.  ...  бір  ...  ... ... ... және ... ... да  мұндай  тәсіл
қолайлы. Кейде жырды бір халықтың вариант,  версиясы  көлемінде  ғана  ... ... ... ... ... ... ... табиғаты  көркемдік  кестесін  тану  үшін,
оның түрлі нұсқаларын білу, салыстыру қажеттігі ... ... ...              ... ғылымының алдында тұрған нысаналар  барған  сайын
күрделеніп келеді. Көркемдік даму мен ... ... өсу ...                                                                          ... бір ... ... жетістігімен ғана анықтау мүмкін  еместігі  аян.
Олай болса ауыз әдебиеті мен ... ...  ...  етіп  ...  ... мен үйренудің жаңа  кеңістігіне  шығуды,  зерттеу  тәсілін  жетілдіре
түсуді қажет  етеді.  Тарихи  –  ...  ...  ...  ... халықтардың қай – қайсысының да болса  құдалыққа  келуден  бастап,
келін түскенге ... ... ... ... көп жора –  ...  болады.
Түркі  –  монғол  халықтарының  қыз  беріп,  келін  түсіру  ғұрпының   ... ... ...  ...  украин  сияқты  славяндықтардың  құда
түсу салтында да біраз ұқсастықтар бар.
             ... ...  ауыз  ...  ...  орын  ...  аңыз  ... ... әуел баста жазу, баспасөз  шықпай,  дамымай  тұрғанда  ел
басқарған адамдар, айнала қоршаған ... ... ...  мәліметтер
мен ұғымдарды ауызекі  сөзбен  баяндайтын  бұл  халық  шығармаларының  білім
берерлік,  өмір  ...  ...  ...  ...   Онда   әлденеше   ұрпақ
өкілдерінің бастан кешкені, көргені мен естігені,  екінші  сөзбен  ... ... ... ...  ...  ...  ...  айтар
ақыл – ойлары, аманат - өсиеттері  сақталған  және  олар  ...  ... ... тіл - сөз шеберлерінің сыны мен өндеуінен  ...  ... ... ...  оның  ...  аңыз  -  ...  мәліметтік
маңызымен бірге ғибраттық, эстетикалық мәні зор.
               ... ауыз  ...  ...  ...  ...  Октябрь
революциясынан  бері  және  орыс  ...  ...   игі   ... өсіп өркендеді.
               ... ... ... ... аңыз - әңгіме   -
ерте кезде өткен тарихи уақиғалар мен  тарихи  адамдар  жайында  ...  жер  -  ...  ...  мен  ...  ...  ...   болғанын
түсіндіретін, қара сөзбен ауызекі тараған  сюжетті  эпикалық  ...  ... ... ... ...  ...  ...  нәрселер  де  аралас
жүреді.
              Аңыз -  ...  ...  ...  ертегілерге  және  тарихи
жырларға  жақын.  Алайда  ертегілерде   қиялдан   ...   ... жын -  ...  дию  -  ...  ...  ...  ...  көзді
жалмауыз  секілді  жасанды,  құбыжық  кейіпкерлер  басым   болса,   аңыз   ... ... ... ... ... ...                ...  ғылымының  алғашқы   кезеңінде   фольклорлық
материалдар  халық  ...  ...  ...  психикасын   ашып,
түсіну,   ұғыну   мақсатында   пайдаланылса,   ...    ...    ... ... ... фольклордың  өзіндік  ерекшеліктерін
ұғыну, ашу мүмкіндігі еместігі аян болып отыр. Бұл – фольклортану  ... жаңа ...  ... бастағандығының
айғағы.  Алайда,  фольклорды  зерттеуде   археология,   ...   ... ... мағлұматтарын қалай болса солай пайдалануға  болмайды.

                   ... ... ... ... үйренудің мысалын
                                                                          14
 ... ... мен ... негізінде туған Сәкеннің  «Аққудың  айрылуы»,
«Көкшетау» лиро – эпикалық поэмаларынан ... ... Бұл  ...  жомарт
жүрегін, адамның ізгі қасиеттері мен абзал  ...  ...  ... сұлулығын мадақтаған шынайы поэтикалық туындылар.
               ...  ...   аты  ...  ...  айна  ...  келбеті,  аққулардың  асқан  сұлу  көркі  пәк  сезімнің   жарқын
бейнесіндей аса бір ... ... ...             ... ...  ...  ...  суреткерлік  ізденісін  Сәкен
«Көкшетау» поэмасына жалғастырады. «Көкшетау» Сәкеннің көп жыл зерттеп,  көп
жыл бойы құмартып, қызыға ... ... ... 1923, 1924, 1926,  ... ... ...  ...  жерін  аралап,  дарқан  шешен,  сері  ақын
әншілерінің өмірлерін зерттеп, ... ең сұлу жер  –  ...  ...  ... ... жатып, Көкшетау,  Бурабайға  байланысты  аңыз  -  ... ... ... поэмасын жазуға кіріседі. Поэманың ең  алғашқы  «Оқ
жетпес», «Ақ  бура»  ...  ...  1925  –  26  ...  ...  ... ... Жеке тараулары  кейін  «Еңбекші  қазақ»  ...  ... ... ... да ...  ...  бұл  ...  толық  аяқтап
жазып шығуға Сәкен бес жылдай уақытын жұмсайды. (2)
                ... ...  ...  ...  тұлғаланып  бой  көрсетіп,
орнығу  процесі  айқын  аңғарылған,  ...  ...   ...   ...  көрікті  туған  жер  –  ...  ...  ...  ...  ... ... ... дейтін екінші бөліміне негіз болған  көркем
суреттер:  ерен  оқиғалар,  алып  ...  ...  ...  ...   ... автобустар, қыран құсша  шарықтаған  аэропландар,  жүйтки  самсаған
отарбалар,  қиыр  шетті  от  басындай  ...  ...  ...  ... жатқан жаңа қалалар  келешек  иесі  –  ...  ...  ... бейнесін жасау жолындағы мұрат – мүддесіне бағынғанын аңғарамыз.  Бұл
поэма  Сәкеннің  ғана  ...  ...  ...  поэзиясының   даму   процестерін
қорытындылаған шығарма. Егер ... ... Асау ...  ...  ... ... ... үстінде  жасалса,  қоғамдық  дамуға  сай  социалистік
реализмнің өмір орнықтырғыш принципі айқын білінген  ...  ... ... келуі әбден заңды еді.(3)
              ... ... ...  ...  ғана  ...  бүкіл
қазақ  поэзиясында  кезеңді  шығарма  ...   ...   ...   халықтығы,
поэтикалық қуаты, туған жердің керемет құт мекені – Көкшетауға деген  шексіз
сүйіспеншілігі ... ... ... ...                 Айнала  ...  айна  ...   ...   көк   ... Көкшетаудың мөлдір  су  айдынына  түскен  келбетін  көз  ... ... ел ... аңыз  ...  ...  –  бір  ...  ... тіпті көз тартатын елеулі шоқыны да таппайсыз. Поэма  шын  ... ... ... керемет гауһар тасы, айна көлі жайындағы
                                                                          15
 ... ... ... ... жиынтығы десе  болғандай.  Поэманың
кіріспе бөлімі хош иісті гүл ... ... ... басталады.

                                     ... сыр ... ел ...                                    ... ... ... жел ...                                    ... сыбырласып жапырақтар,
                                    ... – түн ... көл ...                                    ... ... ... шал айтады,
                                    ...... бала ...                                    Тау – ... ... куә ...                                    От ... ...... бәрі ...                                     ... ... да хатта қалған,
                                     ... ... ... ...                                     ... баян қылған әңгімесін
                                     ... ... ... ...             Бұл  ...  ...  ......  ...  ретінде
поэманың сюжеттік құрылымына енді. (5)

                                ... ... сұлу ...                                ... сұлу ... ... ...                                Жан – ... ... – кеш ... ...                                ... біліп кетіп есен – сауын.

                                ... көл ... ...                                ... алтын кесе аясында.
                                ... ...... ... иісі –
                                ... қанша жұтса, тоясың ба ?

              Осы бір ... ...  әсем  жыр  ...  оқымаған,  оның
әсерлі сырын көңіліне сақтамаған  оқушы  аз  –  ақ  ...  ...  ... ... ...  осы  шумақтарды  күні  бүгінге  дейін  ... ...  ...  ...  ...  Бұл  –  ақын  шығармасының  халық
арасына кең тарағанының айғағы,  Сәкен  Сейфуллин  ...  ...              ... ... – ақ  ...  ......  бесігі  болған,
ерлік салт пен дәстүрге бай, табиғи сыры мол  әсем  жерлерді  жырға  қосқан,
оны ... ... ...  жер  ...  ...  ...  ...  халық
тарихының  жарқын  бір  көріністерімен  байланыстырылады.   Кейде   сүйіскен
жастардың сыры да,  ...  жете  ...  жас  ...  де  осыған  орай
айтылады. « Баянаулы басынан бұлт ... », « ... ... ...                                                                          16
 ... « Қарақаралы басында жалғыз арша» деген  сияқты  лирикалық  жырлардың
көптеп  тууы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  әндерінің
тексіне көп сіңісіп, ауыздан – ауызға тараған.
              ... ... ... ақын жырларына көп  ілінген  жерлер  –
Көкшетау,  Баянауыл,  Қарқаралы.  Бұл  үшеуі  де  ...  ...  ... «Жер  ...  ...  өлке.  Халық  ішінен  шыққан  әнші,  ... осы ... ... табиғатынан,  оның  сұлулық  сипатына  жырына
нәр, азық алады. Көкшетауда шырқалған Біржан мен  Ақан  әндері  ...  ... ... ... ... ... ардагер ақыны Сұлтанмахмұт  әділет
заманын іздеп, қаламынан жыр төкті. Қарқаралы да аз ... азық  ...  ... жырлардың ішінен кейде   ескілік  еңсесін  езіп,  әділетсіз  заманда
қуғын – сүргінді ... көп ...  ...  ел  ...  де  ...             Ол ...  ...  неше  ...  ...  аңыздары,  ертегі
сипатты  әңгімелер  мол.  Сәкен  Сейфуллин  поэмасы,  ...  ... ... ... ... ...             ... – ұлтшыл ақындар кезінде Көкшетаудың сұлулығын,  көрікті
табиғатын өздері өмір сүрген заманның феодалдық салт  –  санасымен,  көшпелі
ел ... ... ... « ... »  ...  ...  Бұл
арқылы ұлтшыл ақындар өткен  күннің  «  ...  »   ...  енді  ... ... ... ... ...  Ескілікті  аңсау  сезіміне
беріледі.
           ... ... ... ... үшін ... ...  кертартпалық
сипаттарын үнемі ашып, әшкерелеп отырған С. Сейфуллин ... де  осы  ... ... үн қатты. Халық аңыздарын зерттей отырып, ақын  осы  ... ... жері –  ...  ел  ...  оның  ...  ... ... жырлайды.
              Поэманы ... ...  сұлу  ...  ...  ... ол ... ел ... толып жатқан аңыздар барлығына назар аударады.
               С.  ...  ...   ...   ...   ...   ... «Оқ ... «Жұмбақ тас» туралы  әңгімелерді  бөліп  алады.  Бұл
аңыз әңгімелер Көкшетаудағы біраз  ...  ...  ...  ие  ... ... ... батыр» тауының аты  қарауылда  тұрған  батырдың  қалғып
кетуімен байланысты туса, «Бурабай» сол көлді ... етіп ... ақ бас  ...  ...  ...  ескі  аңыз  ...  сын  ... оған халықтық тұрғыдан баға бере білгенін  осы  тұста  анық  байқауға
болады. С. ... ... ел ...  Бурабай  көлін  мекендеген  ақ
бас бура – ардақты  ел  күзетшісі,  соның  жақсылық  –  ...  ... ... ... ... өзі ... төрт ...  малмен  байланысты
болған халықтың сол малды аруақты деп табынуы кезіндегі ұғымның ...  ... Ақ бас бура ел ... қатысы бар
елеулі  жайларды  алдын  ала  сезетін  болған  деседі.  Оны  елге  ... ... ... тауды кезген.
                  ... ел ... ... бура  бір  күні  ойда  ...                                                                          17
  ...  Бұл  ...  ақын  ...  ...  ...   ...   ...  Әсіресе  халықтың  қас  жауы  Қасым   төре   Абылайұлының   ... оның досы ... ... оқ ... ... жырлайды.
                Қасым Абылай балаларының ... ...  ...  ... ... Орта жүз ... өз  еркімен  Россияға  қосылған  ... ... ... ... ... ... ... көздеген. Ол  және
оның балалары Россияға қарсы феодалдық –  монархиялық  көтерілісті  бастаушы
болған.
                 ... ... ... ... негізі,  -  дейді
тарих ғылымының докторы, профессор Е. Бекмаханов,  -  феодалдардың  талап  ... ...  ...  ...  байланысты  болды.  Қозғалыстың  ... ... ... ... ( Е. Бекмаханов, Присоединение  Казахстана  к
России. Издат. АНСССР, Москва. 1957 г. стр. 110).
                 ... ... ...  ...  ...  ...  осы
тарихи шындық негізінде сақталады. Ақын оның өзін ... ...  ... ... қасындағы нөкерлерін көрінгенге «соқтыққан өңкей  сотқар,  жалақ
– жалақ еткен тенектері» етіп ...                                     ... хан ... – ақ қанға құмар,
                                    ... өлім ... ... ...                                    ... қан уыстап туған мұңдар,
                                    Қан ... ... ғана ... ...               ... ақ бас ...  атуы  арқылы  автор  қанқұмар  ханның
халыққа  ...  тағы  бір  ...  Оның  ...   ...   тұтатын,
қадірлейтін бурасын  атуы  –  осының  дәлелі.  Екінші  ...  аңыз  ... ... ... ... деп ... Ақын бұл  арқылы  халықтың
ханға деген көзқарасын танытады. Ал атылған ақ  бас  бура  ...  тас  ... ... ... ... жөніндегі аңыздың қорытындысы осы.
              «Оқжетпес», «Жұмбақтас» ...  –  С.  ...  ... ...  Ақын  сол  дәуірдің  шындығын,  ондағы  таптық  қарым  –
қатынастарды, ұнамды – ... ... ... да осы  тарауларда  ашады.
Бұл  аңыздардың  негізі  –  ...  пен  ...  ...  ерте  ... ... болып  табылады.  Қазақ  ханы  Абылайдың  қалмақты
жаулауын көрсететін бір эпизодты ... ...  ...  сол  ...  ... халықтық тұрғыдан баға береді.
               ... оқып ...  ...  ...  отырған  обьектісін
терең білетінін және оның ... ... ... ... ...  ...  Ол  фольклорлық  материалдарды  сын  көзімен  қарап  пайдалана
отырып, оларды жалаң ... Оны  ...  ...  ...  ... ... ... отырады.

                                  Сүп – ... ... ... шың, құз биік,
                                                                          18
                                  ... ... ... ... тиіп,
                                  ... ... шың ...                                  ... ... ... тұрған киіп.

               Бұл – Оқжетпес ...  Ақын  оны  ...  ...  ой
ойлап тұрған кейіпте көреді. Осыдан кейін  шыңның  Оқжетпес  атануы  тарихын
әңгімелейді.
                Бұл ... ... ... өз ... байланысты. Ақын  Абылай
атына қатысы бар материалдарды көп зерттеп, көп тексергенге  ұқсайды.  ... ... ... – құлық таба алмайды. Қайта  ол  ханның  ел  тонаушылық
пен ... жол , ... ... ... Оны «ел ... хан  Абылай»
деп атайды.
                ...  ...  ...   Абылай   хан   тұқымының   ел
шапқыштығын ... деп ... ......  ескішіл  ақындарға  қарсы
С. Сейфуллин :

                               ... ... мен би, ... ...                               ... надан шірік заңды мақтап,
                               ... жыр ... ... ...                               ... жын ... ...                               ... қан төккенді батыр деген
                               Бір өзі жүз ... ... ...                               ... ... ... баққан
                               ... түк ... ... ... -

деп жауап берді. Сонымен бірге ақын хандар қылығының  негізгі  сырын  ...                    Хан  мен  биді  ...  ...   ...   мен   С.
Сейфуллиннің поэзиясы екі түрлі. Пролетариат ақыны бұл  ...  тек  ... ғана ... оны  ...  ұлтшылдықтың  әлеуметтік  тегін  де  жария
етеді. Ақын көзқарасы айқын. Ол мұны ашық баяндай  отырады  да,  өз  ... ... ... ... Ол ...  –  халық  аңызы,  халықтың
хандар туралы ғасырлар бойы қалыптасқан көзқарасы.
                 С. ... ... ... екі ел  –  ...  пен  ... ... жауласып келуінің негізі  де  хандық  құрылыспен,  оның  ... ... ... ...  ...  қорытынды  жасайды.  Олар
халықтың надандығын пайдаланып, сотқарлық қылықтарын  іске  асырған.  Момын,
бейбіт екі ... ... ... жау етіп көрсеткен.
                ... ... ... ...  ...  басқыншылық  саясат
жүргізді, - делінген Қазақ  ССР  тарихында,  -  ...  ...  ... ... ... әкетіп, қалаларды,  егіншілік  ошақтарын  талқандады,
бейбіт халықты құлға  айналдырды.  Қазақ  феодалдары  да  ...  ...  ...   ...   ...   ...   өзі   қазақ   ...   ... ... бұрынағыдан да бетер
                                                                          ... ... (I – том, 246 ...               С. ... суреттейтін уақиға да  осы  жауласушылықтың  бір
көрінісі.

                                     ... ... қолы ... ...                                     ... қан ... ... ...              Осы ... ... ... мән бар.  Бұл  арқылы  ақын  Абылай
қолының қанішкіш жауыздық салтын тағы  да  ...  ...  ...  ... ... қалмақты  шабуы  кезінде  хан  мен  оның  ...  ... ... ... ...                                    ... ... ... ...                                    ...  ... қанжар жалақтатып,
                                    ... ... жас ...                                    Іліп ап ... ...                                    ... ... ... ... елін.
                                    Қан ... ... ... ...                                    ... қыз – ... атқа ...                                    ... ... ...                                    ... ырылдайды күшін біліп,
                                    ... ... ... ішін ...                                    ... ... тілерсектеп
                                    Бір ... ... ... ...                 Бұл ... ... – шапқыншылық картинасы.  Мұнда  хан
сарбаздарының бейбіт  елге  жасаған  озбырлық  ...  аса  бір  ... ... ... ішін ... ... керегенің басына  іліп  кету,
кесілген бастарды қанжығаға байлап алу тәрізді хан қолынан жасалған  ұнамсыз
әрекеттерді суреттеу ...  ...  ...  ...  ...  ... жоғын көреді,  тек  «олжа»  мен  «даңққа»  ...  ...  ... ...               ... ... алу мақсатымен  оларды  аяусыз  ... ... елді өз ... ... ... саясатын  іске  асыру  үшін,
Абылай – Қасым  –  Кенесары  –  ...  осы  ...  неше  ...  ... тарихи мәліметтер де дәлелдейді.  «Абылай  тек  мейірімсіздік  қана
хандық өкіметті берік, тұрақты етеді деп ... ... ( ...  ССР  тарихы.
I – том, 340 бет).
                ...  ...  осы  ...  ...   ...   ... ... Қасымов өзінің атасы Абылай ханның  саясатын  жүргізді...
Кенесарының шапқыншылығы салдарынан тұтас аудандар  қаңырап  бос  ...  ... ... ... ... ... ССР тарихы. I – том, 340 бет.).
                                                                          20
              ... ... де осы ... ... ...  ...  ...  негізделіп  құрылғанын  жазады.  «Кенесары  үңгірі»   аталатын
тарауда   ол   ...   ...   ...   ...    ... ... ...              ...  ...  ...  ...   бірі   –   ... қолға түскен қалмақ қызы. Автор оның  аты  –  ...  ... ... ... ... ... ...  осы  қыз  үшін  хан  мен  оның
сарбаздары арасында ... ... Бәрі де ... ...  ...  ...  ... ел тонаушылар біріне бірі қимай, ақыры таңдауды қыздың өзіне береді.
              С. ... ... ...  қызы  өзі  ...  ... ...  сипаты  мол,  сүйіспеншілігі  тұрақты,  байсалды  жан
болып көрінеді. Ақын оның көркін :

                                  Сол ... он ... ... ...                                  ... аш ... ... ...                                  Қап – қара ... ...                                  ... ақ маңдайда екі қасы.

                                  Аш белі көк ... ...                                  ... шаш ... ... ...                                  ... сол ... ...                                  ... – ақ ... күн мен ... -

деп, кейде портрет жасай бейнелесе,  оның  тұтқындағы  солғын  өңін  ... ... ... ол ... оғы тиіп әлсіреп қолға  түскен  бала
киікке баланады :

                                ... ... ... ...                                ... құлынындай орға түскен.
                                ... қыз ... ...                                ... ... қолға түскен. (9)

                  ... ... хан елін ... күң ... ... ару  ... аңызға  байланысты  «Оқжетпес»  шыңының  хикаясы  да  бар.  ... сұлу ... ... ... ... ...  қыз  сүйген  батырын
өзі қаласын дейді. Қыз шың басына орамалын қадап, кімнің жебесі жетсе  соған
тиемін ...  шарт  ...  ...  ...  ешқайсы  да  шың  басындағы
орамалға садағының жебесін жеткізе алмайды. Әлгі  жартас  ...  ... ... Сол ... ... ...  ...  жайындағы  аңыз  да
қызық. Батырлардың ешқайсысы да алғашқы шартты орындай алмағаннан кейін  ... да  екі  шарт  ...  ...  күш  ...  екіншісі  жұмбақ  шешу.
Батырлардың ешқайсысы бұл шарттарды да  орындай  алмайды.  Қыз  ...  ... ... пен
                                                                          ... ... пен  арамдақ  жайындағы  жырды  ...  ...  Осы  аңыз  ... айтқан шың «Жұмбақтас» аталады.
            ... ...  бәрі  де  ...  ...  бірде  –  бір
шартын  орындай  ...  ...  хан  ...  ...   ...   ... ... ақын Адақ деген әсем жігіт  шығады.  Ол  ...  ... ... жұмбақты да шешеді, шың басына қонған құзғынды  да  атып
түсіреді, сөйтіп ... ... ... ... ие болады. Бірақ, ол  қыздың
сүйген жігіті  ауылында  қалғанын  ескеріп,  үйленуден  бас  ...  ... алып ... ... қызы мен ... байланысты аңыз  осы  поэманың
сюжеттік арқауы болған.
            ... ... да жан ... ... баян  ...  ... ару қыз бен адал да абзал жігіттің шынай образдары ... ...  ... ... қаһарманды, қалмақ пен қазақ халықтары ұлттық  сипатының  ізгі
адамгершілік қасиеттерін сәтті көрсеткен.  Қалмақ  қызының  ...  ... ... оны ... де,  Адақтың  Абылайға  айтқан  сөзінен  де  ханның
қарақшылық саясатын батыл ... ...  ...  Халыққа  арқа  сүйеген
Адақ былай дейді:

                                        ... ... бұл бір ...                                        ... ... ... ...                                        Күн ... ... ... отыратын,
                                          ...   ...   ...   ...              Поэманың бүкіл желісінен халықтың ханға және оның  ... ... ... ... Көкшетау туралы бай аңызға  сүйене  отырып
Сейфуллин халық  творчествосының  ...  ...  ...  ...  ... ұнамды қаһармандардың халықтық эстетикалық мұраттарына  сай  келетін
тамаша поэтикалық образдарын жасады. Бірақ,  ол  ...  ...  ...  қана
қойған жоқ,  Көкшетаудың  тарихы,  атақты  ......  ... ... ... оның  ...  бүгінгі  мен  жарқын  келешегі
жайында ... ... ...                                      ... патшалардың салған лаңы,
                                      Құл ... ... елді ... ...                                      ... ... боп ... ұзақ жыр,
                                      ... соң ... ... ...                                      ... ... кірді қазір,
                                      ... ... ... ...                                      ... тау, қара ... қиыр ...                                      Нұр ... ... елге ... ...           Алайда, поэманың Советтік Көкшетауды жырлайтын соңғы бөлімі
                                                                          22
 ... ... онша  ...  ...  –  дидактикалық  «қосымша»
болып қалған. Мұнда сипаттау, баяндау басым. Сөйтсе де ол  зор  ... ... Ақын ... ...  ...  ...  ...  Көкшетауында
болып жатқан  өзгерістерге  шексіз  ...  ...  ...  ... «қазақ пен орыстың ағайындастығы», «даланың  иесі  кедейлер»  екені
бүкілодақтық ... орны ... «Тың ... ...  ...  ...  радио,  аэроплан   –   ...   ...   ...   ...   ... бәрі де ақынды шаттық  сезіміне  бөлейді.  Сонау,  1928  жылы
қиял тәрізді көрінгендердің көпшілігі бұл ... ... ... шындық.
             Ақын  ...   ...   ...   ...   ...   ...  онда  ...   қанат   қаққан   Юрий   ...   күн   ... ...                                      ... ұшты ... мініп самырықты,
                                      ... – көк ... ...                                      ... ... ... ... ...                                      ... жын мен пері ...                                      ... аспанды өнер жеңгендігін,
                                      ... ... ... ...                                      Ай мен күн ... ... ...                                      ... ... ...              ...  ізгі  ...  шындыққа  айналды,  бізде  космонавтар
семьясы пайда  болды,  қазақтың  тың  ...  ...  ...  ...  ... ... Гагарин есімімен аталды.
              ...  ауыз  ...  бай  ...  жақсы  білмесе  ақын
«Көкшетау» тәрізді тамаша поэманы жаза алмаған да болар еді.(5)
              1934 ... ... ... ...  ...  сөйлеген
сөзінде Сәкен Сейфуллин әдеби мұраны  жинау  және  оны  ...  ... ... ... еді. ... өзі де ...  ...  қазақтың
революциядан бұрынғы әдебиеті мен  мәдениеті  мұраларын  жинауға,  зерттеуге
белсенді ат ...             ... ...  ...  ғана  емес,  әнін,  музыкасын  жақсы
көргенін, оның Ыбыраймен ... ...  ...  ...  еске  ...  ...  ...  Сәкен  Сейфуллин  Қызылордадан  Көкшетау  еліне  жер  ... ... ... Бурабай тауын  айнала  отырған  елде  бұл  науқанды
жүргізіп жатқан Сәкенді сол жылы 71 ...  ...  ...  ...  келді.  Мен
Сәкеннің қасында едім. Ыбрайдың ірі ақын,  ірі  әнші  екенін  бұрын  ... ... ... ... ...  керек»  деді  де,  ауылдан  қымыз,
тоқты алып, бір топ адам Оқжетпес түбіне кешке қарай бардық. Сонда  ... ... ... ... Ыбрай  «Көкшетаудың биігі –
                                                                          ... деп ... ... ... ... ... ...  жатқан  Сәкен
орнынан атын тұрып, Ыбрайдың алдына шөке түсіп қатты да қалды.  Аса  ырғақты
және аса биік бұл ән ... ... ... ... : ... бұндай  биік
және көркем дауыс болады екен ! » - деп, ... ... ...           Бүл ... Сәкеннің  халықтың  мәдени  мұрасын  және  оны  сақтап
жеткізген адамдарды қалай құрметтегенін танытады.(8)
           ... ... ... ... ...  Сәкеннің  көрсеткен  үлгі  -
өнеге аз емес – КазААП – ты ... онда ... ... сын ...  ...  сылтау  етіп  Сәкен  мен  Сәбиттің  жиырмасыншы  жылдары  жүргізген
әдебиет ... ерен ... ... ... ... де жоқ  емес.
Бүгінгі күннің биігінен кешегінің  артық  –  кемін  көруге  ...  ...  ...  ...  оның  қандай  нәтижеге  жеткізері  әлі  ... ... әр ... ой – толғамдар айтылған - ды.
              ...  ...   ...   ...   ерен   ... ... Абай жайындағы көзқарасына назар  аудара  кеткен  орынды.
1914 жылғы «Өткен күндер» жинағында Абайға арналған «Ақын» атты ... :

                        ... көзі ... сөзің алтын,
                        ... – жел сөз – ... ...                        ... санасыздың еш нәрсе жоқ
                        ... ... ... ... халқын, -

деп білген Сәкеннің сол кездегі әсіре – қызыл алып қаштыларға ...  ат  ... алып ... кезі ... емес. Талай өлеңдерін  Абай  үлгісімен  жазып,
Абай атын ұстаздай ұлағаттап ... ...  да  ...  1923  жылы  ... ... алашшыл айқай – сүреңгілер дүрліге  шабуыл  жасап  ... ... ... ...  ...  шебері  жоқ»  деген  толымды  ой,
тұжырымды пікір айтқан ... ...  ...  оқып  –  үйрену  керек  деген
мәселе күн ... ... ...  ...  ...  аты  ... қай ... Абайдан үйрену  дұрыс»  деп  тапқан  ...  ...  ......  бағытындағы  жазушылар  кімнен  болса  да   жазу
шеберлігін  ...  ...  деп  ақыл  ...  болатын.  Абайдың   шеберлік
мектебін Сәкен әрқашан қадір тұтты.
               ...  ...  ...  ...  ...  деп  ...  1931  жылы  ...  Ілияс   және   Әмина   Мәмбетовамен   бірігіп,
«Әдебиеттану оқу кітабын» жазды. (18) Ал, « ... ескі ...  ...  атты ... ... ...  ...  ғылымдық  мақсатты  көздеді.
Жинаққа  кірген  кейбір   ақындардың,   әсіресе,   ...   ...  ...  тап  ...  теріс  келетін  пікірлер»  барын  да
ескеріп, оларды ......  алу үшін  ...  ...  ...  үшін
ұсынылып отырғанын айтады.  Жинаққа  «Айман  –  ...  ...  ... жеке ... ... ...  ...  Кемпірбайдың  өлеңдері
кіргізілген. (8)
                                                                          24
              ...  ...  ...  ...  халықтың  осынау   қастерлі
творчествосына көп көңіл бөлді. Ол көптеген ақындармен,  жыршы,  жыраулармен
танысты, ... ... ... алды.  Оның  халық  поэзиясының  алыбы
Жамбылмен де таныс ... зор ... ... ... алғаш  рет  1931
жылы өзі жариялағаны да мәлім. Сүйінбай, Шөже, басқа  да  халық  ... ... ... ... да  ...  ...  халықтың  фольклорына  деген
мұндай ықылас – ілтипат  ...  ақын  –  ...  ...  ...  болып
қалды.(5)
             ... ... ... ... жаңа эра»  атты  ... сыншылық, ғалымдық еңбектерінің маңызына  тоқтаған  уақытта  «Қазақ
әдебиетінің революциядан бұрынғы  дәуірін  және  ...  ...  ... ... ... да ... қызметі көп. Солардың ішіндегі  күрделісінің
және көлемдісінің біреуі – «Қазақ әдебиеті» аталатын  кітабы.  Бұл  ...  ... ... ғылымына алғашқы тартылған сүрлеу... Бұл кітап  ... да, ... ... да өте ... ... ... ұрпақтар  қазақтың
марксистік әдебиеттану ғылымының қайдан, қандай дәрежеде  басталуының  айқын
ізін көреді. Ондай  ізсіз  бұл  ғылымның  ...  ...  ...  жолы  да
жасалмаған болар еді» деп  айрықша  назар  аударады.  Осы  ...  ... ... жол» атты ... да ... ... ... зерттеп  келе
жатқан Мәлік Ғабдуллин де қостайды.
           ... ... ... мен ...  ...  шиеленіскен
идеологиялық күрес жағдайында өсіп, қалыптасқаны әмбеге  аян.  Сол  ...  ...  ...  ...  болды.  Ол  поэзия,   проза,   ...  ...  ...  ...  жаңа  ...  ... ... жетекшілік роль атқарып  қана  қоймай,  әдебиеттану,
фольклористика ... ... да көп  ...  ...  Оның  ...  ...  ...  (1922),  «Қазақ  әдебиетінің   қысқаша   тарихы»   (1924),
«Қазақтың  ...  ...  ...  (1927),   ...   ...   ... ... (1929) деген көлемді
еңбектері,  әдебиеттің  бүгінгі   даму   ...   ...   ...  ...  ...  ...  ескі  әдебиет   нұсқалары»(1931),
«Батырлар жыры»  (1933),  Ыбырай  Алтынсарин,  Ақан  ...  ...  ...  мен   ...   ...   ...   орта   мектепке   ...  оқу  ...  (1932),  ...  әдебиет»  (1934)  сияқты   оқу
құралдарын жасауы өздерінің мән – мақсатының  құндылығымен  айрықша  ...  ...  ...  ...  ...  ...  еңбегі  болып
табылады.
             ... ... ...  ...  ...  мың  әнін  ...    А. ... С.  Сейфуллиннен  бірнеше  ән  мен  күйді  ...  ... ... ... өзі  ауыз  ...  ...  творчествосының
жанашырына,  дарынды  ақындардың   ...   ...   ...   ... 1926 жылғы төртінші  санында  «Құлмамбет  пен  Майкөт  ... ... оған ... сөз ... Әр ...                                                                          25
 ... ... ... дәстүрін сақтауына, идеялық мәнеріне  тоқтай  келіп,
кешегі  өткен  ақындар  мен  ...  ...  бір  ...  бір   ... қарамастан, замана  ыңғайы,  халықтың  сана  –  сезімінің  ... ... та,  ...  та  ...  өзгеріс  енгізгенін  зерттеу
аумағына тартып, ең бір мәнді мәселеге назар аударды.
             ... ... пен ... ... ...  өз  ... бай – ... мадақтау, ерсіні  дәріптеу,  қолөнер  кәсібін  даттау
сияқты мотивтер кездесетінін баяндай келіп,  тама  Мұсайып  Байтілеуұлы  ... ... ... пен ... дәстүрінде  айтысып  келе  жатқанмен,
идеялық тұрғыдан да, ... ... мен ... ... да  жаңа  ... бой ұрып, айтар сөз бен қорытар  ойдың  ...  ...  ...  бар
екендігін, мұның өзі  тіршіліктің,  тарихтың  заңы  ...  ...  ... ... ... ... ... Тұрмыспен  бірге  адамның  құлқы,
салт  –  санасы  өзгере  бермек.  Бір  ел,  бір  жер  ...  екі   ... ... ...  ...  сол  ...  ... адамның құлқы, салт –  санасының  өзгергенін  айқын  ...  -  ......  ...  ...  ...  ...  назар  аударып,
түсіндірме беруінің  өзі  жаңадан  қанат  қомдап  келе  жатқан  қазақ  ...  ...  ірі   ...   ...   даму   ... барлауы іспеттес екенін елемеске болмайды.
             ... – ақ сол ... 5 және  6  ...  Жанқожа  батыр
Нұрмағамбет  баласының  өмірі  мен  ісі  туралы  көптеген  тарихи   ... ол ... өлең – ...  ...  жасап,  «Жанқожа  жыры»  мен
«Жанқожа жайындағы өлеңнің» ең сүбелілерін жариялауы Сәкеннің  ... ... ден ... ғана ... ... ой – ...  ... Ауыз әдебиетінің ең озық  үлгілерін  халықтың  ...  ... ...  ...  ...  ...  ойы  Жанқожаға  байланысты
көрікті де мәнді жырлардың қатарына еніп, тарихтан жанасым таба  алмай  және
алғашқы жинаушысының аты ... келе ... ... ...                      ...   халық   творчествосының   үлгілерін   жинаған,
жариялаған уақытта оның көркемдік мәніне,  идеялық  ...  ...  ...  ...  1929  жылы  ...  ...  ...  12  санында   «Бір
жиналыста бағаналы Ерден батырға атақты Шөже ақын өлең айтыпты»,  1936  ...  ...  ...  ...  ...  ...   деген   атпен
жарияланған өлең шумақтары мен ұзақ жырлардан анық аңғарамыз.
               ... ... ... ... ...  қызметін  танытса,
енді бір сала еңбектері оның ірі ... ... ... куә ...              ...  ...  мен  ...  ғылымының  алғашқы
адымдары мен қолы жеткен  табыстарын  айтқанда,  Сәкен  Сейфуллиннің  «Қазақ
әдебиеті, 1-ші  кітап.  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... алынатын күрделі еңбектің бірі.  Бұл  еңбегінде  Сәкен  халық
творчествосының ең ... де ... ... ... жүйеге  салып,  оның
ішкі жанрларын саралау, көне тарихты көркем туындылармен
                                                                          26
 ... ... ... оқу  ...  арналған  қазақ  әдебиетінің
тұңғыш оқу құралын жасау практикалық қажеттіліктен ...  ...  ... бұл ... құндылығын арттыра түскен  де,  күні  бүгінге  дейін
өзінің мәнін ... ... ...              ...   фольклористикасымен   Сәкеннің   шындап   шұғылдануына
практикалық мұқтаждық әсер етті.  1926  ...  ...  ...  ...  ...  мәлім.  Әуелі  Қызылорда  қаласындағы  халық  ағарту
институтында,  одан  кейін  Ташкент   ...   ...   ... пен Орта ... ... университетінде  қазақ  әдебиетінің
тарихынан  дәріс  берді,  1929  жылы  ҚазПИ-  ге  ауысып,   ...   ... ... ... Ол ... ... оқу ... студенттеріне  арналған
оқу құралының жоқтығы былай тұрсын, орта мектепке арналған оқу  кітаптарының
өзі кемшін, ... жоқ ...            ... сөзімен айтқанда –  «журналдарға,  газеттерге  жазылған
кейбір мақалалар болмаса...   ... ... ... ...  ...  ... жоқ. Әсіресе ескі  «ел әдебиеті» туралы  ...  ...  жоқ.  ...  ...  ...  жоқтығы  былай  тұрсын,  сол  ескі  ел   әдебиетінің
жинақтары да жоқ...  Сондықтан «Қазақ ... ...  ...  ...  ескі
ел әдебиетін іздеп, құрастырып  жинастыру өте ... ... ...  ... ... ... дегенін осы кітапқа алғы сөз  жазған  Молдағали  Жолдыбаев
былай қуаттаған: ... ... ... ... Бұл  ...  ...   оқыту   керек   ...   ...   ...    орта    ... ...  ...  ...  дәрежелі  мектепте  мүмкін  болмады.
Институтқа қазақ әдебиетін оқытушы ... ... ... бұл  ... ... қазақ әдебиеті туралы кітап жазуға кіріскен... жоқтық  қысып
амалсыздан Сәкен тарихшы болған».
              ... ... ... ...  қиындыққа  кезіккен  Сәкен
1929 жылы «Еңбекші  қазақ»  газеті  арқылы  қалың  ...  ашық  хат  ... ... ... ... ... ... кітабы, әдебиет тарихы  әлі  де
жазылып шыға алмай келеді...  Жазылып шыға алмай келген қазақ тарихы,
қазақ ... ... және ... да ... ...  енді  осы  Қазақстанда
білімнің ұлы қазаны, ұлы дүкені болып отырған ...  ...  ... ...  ... әр ... ... – бөлек жинап  жүргеннен,  мына
жалпының ортасындағы ұлы қазан  тәрізді  университетке  ...  ...  ... ... ... әр түкпіріндегі әлеуметшілік  сезімі  бар  азаматтардан
жоғарыдағы  ...  ...  ескі  ...  ...  шежіре,  билер
сөздері, батырлар әңгімелері, жырлары, тақпақтар, ертектер,  қиссалар,  әдет
– ғұрып жырлары (беташар,  жар  –  жар,  ...  ...  үгіт  –  ...  тағы  да  осы  тәрізді   сөздерді   ...   ...   ... ... ... деп ... үй ...  көрсеткен.  Сәкеннің  бұл
ашық хатына газет арқылы  жауап  берушілер  де  болды.  Өзі  атап  ... ... ... ... ... ...  ...  және
айрықша  құнды  шығармалар  жинап  берген  адамдардың  атын  атап   отыруына
қарағанда, Сәкен ...                                                                          27
 ... көп ... ... ... ...  жәрдемімен  «Қазақ  әдебиеті
туралы жазылмақ екі ... ... ... ... ... 1931  ... ... 1932 жылы басылып шыққан.
             ... ... ... ... ... –  тоғануға  мұрсат
бермеген. Оқулық – хрестоматия жазылып, жарыққа шыққанша талай уақыт  ...  ...  1931  жылы  ...  ...  ...  ескі   ... бірінші жинағын ұсынды. Ол аз уақыт ішінде басылып та  шыққан.
Сол жинаққа жазған алғы  сөзінде  ...  ...  ...  үстем  идеологиясы
әдебиетке ықпал ететіндігі жөнінде ......  ...  ... «әдебиет тарихын  зерттегенде  дерек  бола  берсін»  деп  әзір  ... ескі ... ... осыларды жинастырып  шығардым.  Кейін  тағы
да ... ... ...            Бұл ...  ...  дәуірінің  әдебиеті»  деген  кітап  пен  оған
жалғас  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ... ретінде шығады» дегенін  естен  шығармаған  абзал.  Осымен  ... ... ... ... ... ... 1933 жылы  шыққан.
Онда  да  Сәкен  «Ескіліктің  тұрмысын,  әдебиетін,  зерттеп  тексерушілерге
мұндай  ...  ...  ...  ...  ...  ...  менің   «Қазақ
әдебиеті» деген кітабымда талқыланған. Мұнда  сол  батырлар  жырларын  жинап
жариялап отырмын» деп ескерткен.
               ... ......  ...  ...  ... оқу  ...  студенттерге  оқулық  жасап  беру  ниеті  Сәкенді
фольклористиканың бар саласын шарлауға, оның ...  ең  ...  да  ... ... атқаруға мәжбүр еткен. «Менің  таяудағы  ойыма  келіп,
қиялыма құрылып  жүрген  ......  ...  бір  роман  жазу,
бірнеше әңгімелер жазу, бірнеше дастандар жазу  еді.  Бірақ  ...  ... ... туралы бірдеме жазу, ескі ел  әдебиетін  жинастыру  міндеттей
көрініп,  осы  іске  ...  -  деп  ...  ол  ...  ... зәру ... ... ... етті.
                    Енді ...  ...  атты  ...  ...  ...  –
қасиетіне тоқталсақ. Әрине, қазіргі өркені өскен  оқушы  жұртшылықтың  білім
дәрежесі тұрғысынан, қазақ ... көп ...  ...  тарихы  тұрғысынан
және фольклорист – зерттеушілердің жарияланған  соңғы  еңбектері  тұрғысынан
қараған уақытта, бұл ... ...  ...  ...  ...  ... ... Ал 30  жырдардағы  ғылымның  өркендеуі  тұрғысынан  қарағанда
мұндай құнды, практикалық мәні зор еңбекті  ...                        ... игі ... жемісті болғанын көреміз. Күні бүгінге  дейін  қазақ
әдебиеті тарихын, әсіресе  оның  ауыз  ...  ...  бұл  ... өте ... ... анық.
              Өйткені, С. Сейфуллин  ...  ауыз  ...  ...  ...  ...  жасағанда  маркстік  –  лениндік  ғылыми  методологияны
басшылыққа алып, таптық ... ... баға бере ...  Еңбекші  елдің
сана – сезімін қалыптастыруға ... ...  ...  үлгілі  нұсқалардың
бәрі толыққа жақын қамтылып, сын елегінен өткізілді. Мұның
                                                                          28
 өзі ... ... ...  ...  –  лениндік  методологияның  30-
жылдардағы үлкен табысы ... ... да 40 – 50 ...  ...  ... арналған еңбектерде кеткен  шалағайлықтар  мен  жаңылыстарды  ...  ...  ...  ...  дәйектілігі  әбден   айқындала
түседі.
              Әр  ...  ...  ...   мен   ...   нысанасын
творчестволық бірлікте қарастыра отырып зерттеудің арқасында  Сәкен  дәйекті
ғылыми шешімге келген. Бұған айқын дәлел етіп батырлар ... ...  ... Батырлар жырын әңгімелеген уақытта Сәкен бұрынғы үстем тап  ... мен ... ... тең ... , тек жауын  мұқатуға  қажетті  қара  күш
иесі ретінде ұстағанын ашық айтып отырады. Ақша ханның  қызы  –  Ақ  ... ... ... ... Ер Тарғын Шағандағы қалмақтарды қуып,  ханға
жер – су алып беріп «сыйлы» болады. Бірақ қарауыл  қараймын  деп  Ер  ... ... ... ...  тастап  кеткенін,  кейіннен  ханға  қатер
төнгенде  «қызымды беремін» деп ...  ...  ...  ...  тағы  да
алдап кеткенін Сәкен таптық теңсіздік тұрғысынан ... сол ерте  ... бай мен ...  хан  мен  ...  арасында  әлеуметтік  айырмашылықтың
болғандығын ашады.
          ... ...  осы  ...  ...  ...  қара  ...  ... батыр жырын талдаған уақытта  айқын  аңғартып,  тоқсан  үйлі  ... ... ... ... ... қасиетін  айрықша  қастерлейді.
«Ер Сайын мен Қамбар батырды салыстырғанда,  әңгіме  ...  ...  ...  ...  бет  ...  жұрт  ...  ...  қылып  көрсеткен,
Қамбарды ағайынның аш –  арығына  қайырымшыл,  ...  ...  ...  ... ... көрсеткен»  деп  таптық  айырмашылықтың  сыр  –  сипатын
мәнді ... ... ... (4)
             Осы ... ... сол ... ... аталған  жырлардың  шығу
жайын,  тарихи  шындығын  анықтауға  талап  жасағанын   көреміз.   ... ... ... ... осы ...... ... - дейді
ол, - қазіргі қазақ атанып отырған рулар, «Ноғай», «Ноғайлы»  атанып  жүрген
замандағы ноғай, ноғайлы батырларын әңгімелеген  ...  ...  ... ... атын алып  ...  тұрған  кезіндегі  рулар  тарихы,  Алтын
орданың ыдырауы жайлы бірсыпыра  сөз  ...  да,  ...  ...  ... ... осы дәуірде туды деп жорамал жасайды. Сәкеннің  бұл  ... ... ... ... тауып жүр.
              ... ... ... ... шын жағдайларын анықтауда  көп
еңбек сіңірген адам да Сәкен  Сейфуллин.  Ол  ...  ...  ...  ... ... ...  ...  дейтін  ұлтшылдық  пікірге  қарама  –
қарсы, Қобланды батырдың Қазанды жаулауға бармағанын, оның  ерлік  ... ... ... ... ... тұрған шағатай ұлысындағы Ғазан  есімімен
байланысты екенін ашты. «Әбілғазы баһадүр  ханның  шежіресінің  ...  -
деп ... ... -  ...  ұлысындағы  Ақсақ  Темірдің  әкесінің  тұсында
хандық қылған бір қаһарлы ханның есімі Ғазан еді. Ғазан хан өте  ...  ... ... адам ... Ру бастықтары,
                                                                          29
  ...  ...  ...  ...  ...  ...   –   баласымен,   туған   –
туысқандарымен қоштасып кететін болған. Сондықтан бұл  кісі  ...  ... қол ... және көршілес рулар өш болған.  Ақырында  қол  астындағы
рулардың көпшілігі Ғазан ханға қарсы соғыс ... ...  ...  ... соғыста Ғазан хан жеңіп, елді көп талаған. Ақыры рулар  қалың  ... ... ... ... ... ...               Қобланды батыр ... ... ... сақа ...  ......  Темірмен  замандас  адам.  Ал,  ...  ...  ... ... ... аттанғанда жасы 12 – де  болса,  -  сол  12  жасар
кезі ... ... ... тұстас болып хандық құрған Ғазан ханның  тұсына
тура келеді. Қобландының әңгімесіндегі Қазан  ...    ...  еді»  ... Олай ... әлгі  ...  ұлысындағы  руларға  және  көршілес  ... ... ... жұрт ... Ғазан хан да  мұсылман  дінінде  болмаған
адам... Және Ғазан хан қалада тұрған».
               ... бұл ... ... ғылымдық және саяси -  әлеуметтік
мәні бар. Сәкен  ұсынған  осы  ғылыми  топшылаудың  дұрыс  ...  ...  жыры  ...  ...  ...  ...   ...   Ғабдуллин
дәлелдеп шықты.
               ... ... ... бір ...  ...  өзі  ...  мұраны
автордың халық тарихымен  байланыста  зерттеуге  талап  ...  ... ол ... ... ...  бірсыпыра  мағлұматтар  ұсынады.  Қазақ
атанған рулардың ертеректегі жүрген ... ...  ...  ... ... ...  әдебиеті  жөнінде  ойлар  айтады.  Және  оның  бәрін
әдебиет нұсқаларында кездесетін халық, ел  ...  ...  ...  ...  Қазақ  тарихының  көрнекті  білгіші   профессор   Санжар
Аспандияровтың ... ... оқып ... ... да ... болуға керек.
             ...  ...  ұзақ  ...  жапа  шеккен  сыртқы  шабуылдан
қорғалап келіп, орыс ... пана ... ...  ...  ... ... ... дұрыс көрсетеді. Орыс  патшалығын  сылтау  етіп  екі
халықты біріне – бірі ... ... ... ... ... – қайшы ол  сол
кездің  өзінде  (  20  ...  ...   ...   ...   басында   )
Қазақстанның Россияға қосылуы прогресшіл құбылыс болғанын ...            М. ... сөз ...  атап  ...  ...  кітабының  бір
ерекшелігі автордың әдеби фактыға таптық тұрғыда дұрыс баға  бере  алғандығы
еді. Шынында  да  Сәкен  ...  ...  алып  ...  ...  оның  ... жете ... Сол ...  ол  жырдың  яки  ертегінің  қай  таптық
мүддесіне қызмет ететінін айқындайды.  Жекелеген  ақындардың  ...  ...  ...  ...  ...  тап   пен   ... ... алмайтын жайлардың кездесетінін түсіндіреді.
           ... ... сол ... ақындар, - дейді Сәкен, -  қазақты
жалпы  «елім» деп сөйлейді де, қазақпен тиіскен орыс, қалмақ, қоқан ...                                                                          30
 ... ... хан ... озбыр саясаттарынан  көрген  жәбірлі  сол
жалпы орыс,  қалмақ,  ...  ...  ...  ...  Ол  ...  еңбекші
таптарының өз патшалары мен хандар үкіметінің, байларының  қанауында  екенін
білмейді. ... тап ... елге ... ... ...  Ел  ... ... ретінде  келтірген  мысал  –  жырларда  бұл  ... ...              « ... ... мен ... байшылдары  ғана  қазаққа,
қазақ еңбекшілеріне жау екенін білмей, орыстың  қалың  еңбекші  ...  ...  мен  ...  ...  ...   білмей,   өз   үстем   табының
ықпалындағы қалың бұқаралы ... ... ... және ... ...  түгел  жау
деп біледі».
              « ... ... ... қазақ  бұқарасы  қиын  дәуірлерді
басынан кешіріп келіп, тек 1917 жылы ғана орыс  ...  ...  табы   ... ...  тырнақты   «дәулет  құсын»  ...  ...  ...  ... астын үстіне қарай төңкеріп, жалпы теңдік орнатқан соң  ғана  демін
алып ...  ...  өз  ...  ...  ...  де  ...  жаңа
тұрмысқа,  теңдік  дәуіріне  кірді.  Әдебиетте  тегістік  ...  ... ...  жаңа  ...  ...  ...  күйі  ...  бола  бастады.
Қазақтың еңбекші табы, бұрынғылардың  ...   ...  ...... емес »   ...  қазаққа,  қазақ  еңбекшілеріне  өз  байларымен  ... тек ... ... ... ғана жау екенін айқын көрді».
                Бұл ...  ...  ...  санасының  өсу  жолына,  бір
кездерде  оны  билеген  надан,  ...  ...  ...  ...  ...  ескі  ...  нұсқаларында  жиі  кездесетініне  орынды  ... ... өзі ескі ... ... ... ... Сәкеннің  халықтық
позицияны айқын танып, оны  кертартпа  көзқарастардан  айырып  пайдаланғанын
көрсетеді.
                   Өз  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... халықтық деп қарамайды. Үстем тап  мүддесін  көздейтін  жырларды
ол атап көрсетіп, ондағы ... ... жат ... ...  ... ... ... осындай үстем тап тудырған жырлардың қатарына  қосады.
Ол бұл жырда  « шоқпардың  күші,  найзаның  ұшы  »   заң  ...  қара  ... ... ... ... ... бай  мен  жұрттан  қара  күші
иесі ... ... бала ... ... ... ... ...            ... соң, ... бір ... - ...  Сәкен,  -  бай  мен  ... тап жігі де,  тап  ...  да  ...  айқын  көрінеді.  Ерте
заманнан екі таптың бір – біріне  жау  екендігін  көрсетеді.  Тоқсан  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ... қарамай қырып тастауы екі таптың күресін көрсетеді. Бірақ  ол
замандағы  күшті  –  ...  тап  ...  ...  ...   билер   табы
болғандықтан малшы  –  ...  ...  ...  ...  Сайын  Қобланды,
Тарғын тәрізді батыр емес, жұрттан  ...  ...  ...  ...  ... ... ... ұлы екендігі айқын көрінеді». (8)
                                                                          31
              ... ... ...  ...  ...  ...  ... тарау енгізіп, онда «үлгілі сөздерге» жан  -  жақты  талдау  жасайды,
мазмұн - ... ... ...  шығып,  қалай  қалыптасқандығын  түсіндіруге
талап жасайды. Билер  сөздерінен  мысалдар  келтіреді.  ...  рет  ... мен ...... ара  -  ...  назар  аударады.  Алайда,
автор Октябрь революциясына дейінгі  қазақ  халқының  бүкіл  ауыз  ... ... ... деп,  ...  ішінде  шешендік  сөздерді  қанаушы  таптың
сойылын  соққан  феодал  билердің  сөзі  ...  ...   ...   Соның
салдарынан  мысалдар  талғаусыз  алынып,   біржақты   талданған.   ... көне ... ... ... ... ...  -  тапқырлық  сөздерін
молырақ  қамтыған  бұл   ...   ...   ...   үшін   ... ... ... ... Осында бір есте сақтайтын  жағдай
ауыз әдебиетін жастайынан жинап, зерттеген С. ...  ...  ... ... ... бір  сөзді  әлденеше  кісі  иеленіп  айтатындығын
дұрыс аңғарған. «Пәлен бидің сөзі  екен  ...  ...  көбі  сол  ...  ... шығарған сөзі екенін бекіте  айту  қиын.  Өйткені  бір  ...  ... би ... ... ... ... айта ... Осы күні бір  рудан  «пәлен
би айтқан екен» деген сөздерді тексеріп келсең, ол  биден  ...  жыл  ... бір ... сөз ... ... - ... Сәкен Сейфуллин.
                ... қай  ...  ...  да  өз  ...  толқытқан  жүрек
қуанышын, қайғы – қасірет, қазасын  әнге  ...  өлең  етіп  ...  ... ... ... ... күйінген күйші болады»  деген  мақал  бар.
Демек, ... ... туу  ...  ...  жатталу  жайы  бар.  Соның  бірі
қуаныш, бақыт үстінде туса, енді бірі ... ... ... ...  үй
- ... әр ... ... тірлігіне байланысты пайда болған.
                Өлең ... сөз ... ...  тілінде  ертеден  -  ақ  бар.
Бірақ соның қашан туып атала ... дәл ...  ...  беру  ... біздің
қолымызда сақталған ешқандай жазба  деректер  жоқ.  Сәкен  «Қазақ  әдебиеті»
еңбегінде қазақтың көне ... келе ... бай  ауыз  ...  оның  әр
түрлі жанрларын зерттеп, талдау  мәселесін  көтере  отырып,  қазақтың  ... ... ... ... ...               Рас, ... ... ауыз әдебиетінің  эпос,  ертегі  түрлері
секілді  қазақ  ...  де  сол  ...  ...  ...   ...  да  :  «Бұл  ...  ...  билер,  хандар,  батырлар,  байлар
үстемдік қылған ескілік  ...  -  ...  сол  ...  ...  салт  ... құрылған мереке, сауық үстінде айтылатын өлең -  жырлар  кіреді»,-
дейді.
              ... бұл  ...  тек  ...  ...  формасы  ғана.
Сәкен мұны ауыз әдебиетінің қай  кезде,  қай  ...  ...  етіп  ... ... ... үшін ғана ... Ол қазақтың ескілікті  ойын  -
сауық, тойларынан да, сол тойда айтылатын  өлең  -  жырларынан  да  бай  ... ... ... емес ... ... көре ...              ... - жартысы жаттамалы екі - үш ауыз өлең  айтпайтын  қазақ
баласы жоқ. ... ... ... кең ...                                                                          32
                     ... - ау, ... ... көр,
                                    ... әр ... ... көр.
                                    ... шөп, ... асың бер де,
                                    ... ... ... бер, -

деген өлең жолдары дәлел.
              ... ... ... ... еңбек адамдарының өздері де  өнерден
қара жаяуемес екені ... ... ... өлең ... ... сауықшы,  бірде
домбырашы - музыкант бола жүріп жарым - жартысы  жаттамалы  екі  -  үш  ... кез - ... ... ... ...  айта  ...  болған.  Орыстың  ұлы
революционер - демократы В. Г. Белинский халық шығармаларын сөз  ...  ... ... ... ... және оны сақтаушы сол халықтың  өзі  деген
болатын.
             Осы  ...  ...  ...   ...   ...   ... да, негізінен, қарапайым еңбек адамдары  екенін  ...  ... ... ... көп ... ... жандар, малшылар, жалшылар,  солардың
ата - ана, аяулы жарлары. Қазақта айт пен тойдың, әр  түрлі  ойын  -  ... ... ... қыз - ...  ...  ...  ...  кезде
қыз бен жігіт бір – бірімен  қайымдасып,  талай  қызықты  өлеңдер  шығарған.
Шынында да, қазақ әйелдері мен қыз -  ...  ...  ...  өлең  ...  көп.  Солардың  ішінде  тұрмысқа,  салтқа  байланысты
айтылатын жар - жар, сыңсу, ... ... мен ...  жыры  ...  өлеңдер
түгелдей  дерлік  әйел  қауымының  өз  ...  ...  Бұл,  ...  ...  ...  әдет  -   ...   ...   көрсететін,   қазақ
әйелдерінің  сұлулыққа,  поэзияға  деген  құмарлығын  байқататын  қасиеттер.
Сәкен Сейфуллиннің айтуынша : «Ру - ру ... ... ... ...  ... ру ...  ...  желі  бар  жігітке  той  бастатып,  жол  ... ... көп ... ... айтқызу, той қылған ауылдың  немесе  той
қылған рудың қыз - келіншектері мен тойға келген ауылдың жігіттерін  «аужар»
айтыстыру, жерден ... - ...  ...  және  осы  ...  ... бір жағы үстем таптың және үстем табы бастаған әрбір  рудың  күштерін,
өнерлерін байқасатын ... ... ... ... ... ...  ойын  ... тойларда ән салып, өлең айтуға, ат мініп, киім киюге кедей  атаулының
бәрінің бірдей қолынан келе бермеген.
                 Ара - тұра ... ... ...  ...  сарындардың
ұштасып қалатындары бар. Бұл, әсіресе, ескілікті  ...  ...  ... ... ерте  ...  ...  кезігеді.  Мысалы,  Сәкен  Сейфуллин
жинаған бақсы жырларының ...                                                  ... алып ...                                                  ... те ... ...                                                  ... өзің жамылып,
                                                  ... ... ...                                                                          33
                                                  ... ... ... іле – шала: Батыр, терек, сен сөйле,- дейді.
Сөйтіп, батыр  ...  ...  ...  да,  оған  «сен  ...  деп,  ... бәйтеректі сөйлетіп қояды.
               С. ... ... - ақ ...  қазақ  өлеңдерін  жанрлық
жағынан топтап, оның өзін  іштей  ...  ...  ...  ...  Оның
үстіне автор әрбір салаға кіретін  өлең  түрлерін  ішкі  мәніне,  ... ... ... де қолданған.
                ... ... бұл ... төрт ... бөледі. Олар  :  салт
өлең - жырлары; ... дін ... ... өлең -  ...  мал  ...  ... ... өлең - жырлар;  ақырында  жастық  ойын  -  күлкі
өлең - жырлар. Ал, осы жіктеудің өзін ... ұсақ - ұсақ  ...  ... ... ... бір ғана салт өлең - ... той бастар,  жар  -
жар, сыңсыма, жұбату мен үгіт, беташар, айт келін, бесік жыры,  қоштасу  ... ... ... ... ... жоқтау - деп  түрлі  -  түрлі  ... ... дін ... ... өлең -  ...  ...  ... мейрам тақырыптағы өлең жырлар, бақсының жырлары, шақыру, арбау,  байлау
жырлары,  бәдік,  жарапазан  деп  ...  да,  ...  ...   ... ... ... отырады. Шынын айту керек,  бұрыннан  ауыз
- екі айтылып жүрген қазақтың   «кәдірлі»  ...  ...  ...  ойын,
күлкі туралы өлең - жырлары белгілі бір ғылыми  жүйеге  түсіп,  бірінші  рет
классификациялануы  -  ...  ...  салт  ...  тар  ... оған тек үйлену салт өлеңдері мен мұң - шер өлеңдерін ғана  ... ... төрт ... аңшылық турасындағы өлеңдерді  осы  тарауға  қосып
топтау қажет еді.(6)
      Сондай –  ақ  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... нұсқаларында әйелдің  азаматтық  ары  жайындағы  мәселелерге  назар
аударды. «Қобланды батыр» жырындағы батырлығы Қобландыдан кем  ...  ... ... ... ... ... Қарлыға  қызды  біресе  Қараман,  біресе
Қобландыдан «олжа ... ... Ақ ... те, ... қызы ...  ... ... сұлу және ақылды болса да, ханның  баласына  бармай,  Тарғынға
ғашық болып, соңына ерсе де, батырдың жетегіндегі ... ғана  ...  ... қарт Қожаққа қала береді» деп  теңсіздік  пен  ...... - ... ... ... ... ... тұрғысынан баяндайды.
             Әдебиеттік ...  ...  ...  ...  ... ... ұстау жөнінен Сәкен тұтынған жолдың  дұрыстығын  айту,  оның
кейбір  асыра  ...  ...  жаба  ...  ...   ...   ... мұра ... 20 -  жылдары  қалыптасқан  теріс  пікірлердің  көбін
Сәкен түзеткен.
              Ауыз ... мән – ... ... ... ...  ...... жадына алып жүрген сөз ауыздан – ауызға көшіп, бүкіл  елге
жайылып, бұрынғылардан кейінгілерге мұра ... ... ... Сол
                                                                          34
  ...  аузында  қақбақыл  болып  жүрген  сөзді  әркім  үстем   ... ... ... ... ... ...  ...  баста  ауыз
әдебиет болып шыққан сөз неше басты аралап, неше ауыздан шығып,  біраз  ... ... көп ... түсіп, талай жері оңалып, талай адамның  қоспасын
қосып, талай ... ... ... сөз болып, бастан шығарған адамның  кім
екені ұмытылып, ... ... ... ... ел ... болып  кетеді»
деген ғылыми дұрыс тезисті қолданып отырса да, анда –  санда  ауыз  ... ... ... көбін үстем  таптың  үлесіне  беріп,  қалың
еңбекші  жұртшылықтың  асыл  ...  ...  ...  ...   ... ... кезі де ... Сондықтан да «ескі  әдебиеттің  түрі  де,
сарын күйі де жауынгершілік дәуірдің сарын –күйімен, үстем ...  ...  ...  ...  ауыз  ...  қай  ...  ...  сол
дәуірдегі елге үстемдік  қылған  хандар,  батырлар,  ...  ...  ... ... сол ... құралы болып отырған»  деген  үзілді  –  кесілді
тұжырымдарды  бірқыдыру  ...  ...  ...  Әдебиеттің
таптық сырын айту – оны сол үстем  ...  ...  емес  ...  ескерте
кеткен орынды. «Қазақ әдебиетіндегі»  осындай  көзқарасын  Сәкен  1934  жылы
шығарған ... ... ... ( Өтебай  Тұрманжановпен  бірге  шығарған  )
оқу кітабында ... ... ...  ...  ...  деп  ...  Онда
ауыз әдебиетінің біртұтас емес  екендігін,  сақталған  әдебиет  нұсқаларының
бәрі бірдей ...  тап  ...  ...  ...  ақ  ...  ... ауыз ... бар. Бұқараның шығарған  ауыз  әдебиеті,  оның  ішінде
малшы – жалшылардың шығарған, қара  шаруаның  шығарған  ауыз  ...  ... ... ... ... ... ... түзеген.
             ... ... ... ...  ...  еңбегінің  айрықша
маңызының бірі – қазақ ауыз әдебиетін ғылыми жүйемен талдауы деп  ашық  ...            Бұл ... ең ... ... ауыз  ...  ...  ... оны зерттеу проблемасы сөз болады.
                   ... ... ...  ...  ...  революциясына
дейінгі қазақ әдебиетінің жалпы тарихын екі ... ... 1) ...  ... ... дәуірі, яғни қазақ елі орыс патшасына бағынған дәуірге бөлген.  Осы
екі дәуірдің ... ... ... ...  екі  кітап  жазбақ  болған.
Алайда, тек бірінші ғана  кітабын  ...  ...  Оны  өзі  ...  түрде
«Билер(феодал) дәуірі» деп  атаған.  Бұл  «Қазақ  әдебиеті»  туралы  істеген
еңбек 2 ... ...  ...  1-  ші  ...  ...  ...  ел  арғы  ... жабайы рушылық дәуіріндегі үстемшілік  жүргізген  таптың  көсемдері
мен  ру  ...  ...   ...   ...   ...   ... одан ... орталық замандардағы хандар, сұлтандар,  билер,
байлар, батырлар көсемдік қылған үстем таптың қол  астында  ...  ... ... ... ... Бұл өзі екі ... ... қаралуға  тиіс  еді.
Бірақ бұл екі дәуір әдебиетін біріктіріп, тек билер дәуірінің әдебиеті
                                                                          35
 деп ... ...  ...  билер,  байлар  табының  әкімшілік  құрған
замандарын, жалпы қылып, қысқартып ... ... ... ... жөн  ... ... ... Сәкен.
               Бір  ...  өзін  ...  ...  болар  еді,   бірақ   оны
біріктіріп жібердім дегеніне назар аударғанда,  бұл  ...  екі  ...              ... ... Бұл ... ... «екі ...  дегенді
ауыз  әдебиетінің  жанрларын  жіктеу,  саралау  тұрғысынан   ...   ... ... бөлімінде: 1) ертектер, 2) салт  өлең  –  жырлары,  3)  ... ... ... ... ... 4) мал туралы және «қадірді  жануарлар»
туралы әңгімелер, өлең, ... 5) ... ойын –  ...  6)  ...  ... алты салаға жіктелген  ауыз  әдебиет  нұсқалары  кірсе,  екінші  бөлім
түгелдей батырлар жыры мен лиро – ... ... ... ...  ... ... жіктеудің өзі  ғылыми  көзқарастың  дәйектілігінен  айқын
хабар береді де, кейінгі уақыттағы зерттеу ... осы  ...  ... – жақты өрбіте түскенін аңғартады.
                    ... ... ......  ...  ...  ...  жіктеу  принципі  бұрынғыдан  да   гөрі   ...  ...  ...  ...   ...   ішкі   мазмұнына   ...  ...  ...  ...  ...  ...   ...   күн
тәртібінен түсіп қалмайтыны да ақиқат.
                ...  осы  ...  ...  ...  –  «Ертедегі   жырлы
әңгімелер, яки ноғайлы  дәуірінен  ...  ...  ...  деп  ... негізінен батырлар жыры мен лиро –  эпос  кірген  де,  олардың  тарихи
тектерін нақты деректермен ... ... ... айқындап,  басқа  ел
әдебиетінің   нұсқаларымен   салыстырып   отырған.   Жеке   ...   ...  де  ең  ...  ...  ...  ...  ...  көбіне
хронологиялық тәртіппен зерттейді де, «ұлы батыр»,  «кіші  батыр  жыры»  ...  ...  ...  тәсілінің  ғылыми  негізі   жоқ   екендігін
көрсетіп, «үлкен –  ...  деп  ат  ...  ...  ...  ...  ... ...  жырының  шығу  жағдайаттарына  тарихи  деректерді  мол
келтіреді де, ноғайлы
заманында шыққан батырлардың бәрін түгелдей ... деп  ...  ... ... ескертеді. Сонымен қатар  «ертедегі  батырлар  туралы
айтылған  әңгіме,  жырларды  жақсылап  оқып  ...  онан  соң,  ...  ...  ...  ...  және  қазақтың  өзге  ауыз   ... - әлгі ... ... ...  ...  қазақтың
өздерінің батырлар туралы әңгіме, жырлары жоқ, өзіміздікі  деп  жүргендердің
ноғай ...  ...  тек  ...  сөз  ...  ...  -  деп  ... көзқарасқа соққы береді.
                Ауыз ... ... ...  ...  ...  лиро  ...  ...  уақытта  оған  әртүрлі  таптың  қоспасы  қосылап,   ... ... ... отыратындығын үнемі ескертіп отыруды  өзіне  міндет
санаған.  Сонымен  қатар,  жырдың  ерте  –  кеш   ...   яғни   ...  мәні  зор  ...  ...  ...  ...  зерттеп  отырғанда:
«қазақтың ескі ел әдебиетіндегі батырлар әңгімелерінің неғұрлым
                                                                          36
  ...  алып  ...  ...  оның  ...  қоспасының,   жапсырма
сырлардың,  «ертек»   түрлерінің   молдығын   ...   ...   ... ... бара ... солғұрлым елдің  шикі,  надан  кезіне  таяна
бересің.  Батырлар  әңгімелерінің  неғұрлым  ...  ...  ...   ... ... ол ... «кереметтері» де аз  бола  береді.  ... бола ... және ... ... ...  батырларының  жаратылыстары
да «кереметсіз» бола береді» деген байқауларын ортаға салады.
                 ... ... бай лиро – ... тек ... ... –  Баян
сұлу» мен «Қыз Жібекті» талдаған. «Қозы  Көрпеш  –  Баян  ...  ...  ...  оның  сөз  ...   мен   ...   ...   ... «мұндай жабайы өлеңді ескі заманда, әр үйдің отының  басында
кім көрінген – ақ айтатын болу керек» деп ... ...  ...  шумақтарды
мысалға  келтіреді.  Бұған  қарағанда,  Сәкеннің  қолына  ...   ... ... ... ... ... ғой деп  ойлап  қалуға  болады,
екіншіден,  өзінің  творчествосында  жыр  үлгісін,  екпінді  ...  ... ақын ... ... ... кейін  он  бір  буынды  қара  өлеңге
түскенде  ... ... ... ... Оның тап осы сәтте өлең  құрылысын
сөз етуі бұл ойымызды айқындай түседі. «Қозы Көрпешті»  талай  «оқымыстылар»
мақтайтын еді. Мен ... ... таба ... ... ...  сөз
қалауы,  сөз  тізімдері,  өлеңдерінің  ...  ...  күйі  –   ... ... ... ... бұйығып жатқан» марқау,  мақау,  бейбіт,
жалқау, меңіреу  жатқан  замандікі  ...  ...  ...  ... сарын – күйі  жауға шығып жалтылдаған  жауынгер  батырдың  суретін
сездірсе, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» өлеңінің ...  –  күйі  ...  ...  ...  қоңыр  тымақты  көшпелінің  суретін  ...  ... ......  айырымы  өте  айқын  сезіледі»  дегені  айқындай
түседі.
               ... ... ... ...  ...  жайындағы  пікірдің
әртүрлі болуы әбден ықтимал екендігін айтқан ... ... жыр мен  ... ... ... пайымдауының өзі  ғылыми  тұрғыдан  ойланарлық
құбылыстың мол ... ...               ... ... ... 30- ... бас  кезінде  ауыз
әдебиетінің асыл қазынасын ыждаһаттай ...  оны  сала  –  ...  ... талдау жасауының  өзі,  қазақ  әдебиеттану  ғылымына  ...  ... қана ... сол ғылымның негізінде қаланған зор еңбек екені аян.
               ...  ...  ...  бәрі  ...  тиянақты  ғылыми
шешімін тапқан тұжырымдарға негізделіп жазылатындығын ескерсек, бұл  еңбекте
ондай айқын, ашық қорытындыларды жиі  кездестіре  ...  Әлі  ... ... ... ... бірқыдыру. Ал оқу құралы бұл  жөнінен  авторға
көп еркіндік бере алады. Автор өз ... мен ... ...  ... ... ... қою, ...  пікір  жарыстыру  жолымен  шындықтың
сырын ашуға мүмкіндік  алады.  Осы  ...  ...  ...  ...  ... ... тән ... де
                                                                          37
 жоқ ...  Оқу  ...  ...  жасалатын  хрестоматия  көбіне  үлгілі
нұсқалардан  құралып,  оның  ...  мен  ...  ...  ...   ... ......  кең көлемді талдаумен қатар,  шығармалардан
алынған үзінділер қабаттасып  отырады,  ал  оқу  ...  ...  ...  мен  ...  ...  зерттеу,  тиянақтау   тәсілдері   ... ... ал ... нақты шешімін тапқан мәселелер ереже  іспеттес
тұжырымдалады. Сәкеннің  бұл  «кітапқа  әдебиет  нұсқаларын  ...  ... ... ... бұл ... бір ... сол ескі  ел  ... жинағы тәрізді материал болсын дедім»  дегенінің  өзі  кітаптың
оқу  құралы  сипатын  айқындай  түседі.  ...  бұл   ...   ... ... алғы ... ...  түсіндіреді:  Бұл  кітап  ...  ... ... күмістей» жұмырланып шыққан  «әдебиет  тарихы»  емес,  затшыл
диалектика  әдісімен  жиналған   ...   ...   ...   материалдары.
Дегенмен кітап қазақ  әдебиеті  тарихына  құрал  бола  алады.  Кітап  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  кейін
келесі қайта басылуларда «Әдебиет тарихы» болып шығады деп  сенеміз»  дегені
де бұл кітаптың оқу  ...  ...  ...  ...  ...  қасиетімен
толыса түсетіндігіне меңзейді.
              ... оқу ... сол ...  кең  ...  өріс  ... ғылыми – эстетикалық  сыннан  өткенін  де  айта  кету  керек.  ... ... ......  ...  және  ...... алдағы кезекті міндеттері» деген көлемді де  мәнді  мақаласында
Сәкеннің бұл ... ... ... ... орта мектеп пен  жоғары  оқу
орындарын  құнды  ...  ...  ету  ...  осы  оқу  ... ... Бұл ... мән – маңызы, әсіресе педагогикалық  талап
–  тілекке  бейімделіп  жасалғаны   Б.   Кенжебаевтың   1933   жылы   ... да ... ... ... ... сыр –  ...   мен  қадір  –
қасиеті соңғы кезде,  әсіресе  қазақ  фольклористикасының  қарышты  өркендеу
дәуірінде әңгіме ... ... ... көтеріңкі бағасын алды.
                  ... ауыз ... ......  ... ...  түрлерінің  сыр  –  сипатын  ...   ...  бір  ...  ...  ...  жатқан  әдеби  құбылыстарды  барынша  ... ...  мән  –  ...  ...  біріне  –  бірі  жақын  түрлері
(естірту, көңіл айту, жоқтау) былай қойғанда, тұрмыс – салт ...  ... сала – ... бөліп, той бастар өлеңінің ау  –  жардан,  ау  –  ...  ...   ...  мен  үгіттен,  ал  ...   ...  айт  ...  ...  ...  тән   ...   ... сай жіктейді. Қыз  ұзату,  қалыңдық  түсіру  кезінде  айтылатын
өлең – жырлардың бүгінгі  ...  ...  ...  ...  ...  ... үлкен роль атқарғанын айтпасқа болмайды.
             ... ... ...  негізін  тәптештеп  зерттеген  уақытта
Сәкен тың ғылыми тұжырым ... ... ... ...  ұлы,  кіші  ...  деп
топтауға болмайтындығын және оларды белгілі бір елдің басы бүтін
                                                                          38
 ... ... ... ... ... жоқ  ...  ...  ашық  айтады.
«Қазіргі Қырым,  Астрахань,  ...  Еділ  ...  ...  ... және  басқа  жерлердегі  түркі  –  монғол  руларының  ол  ...  елі  ......  ...  ...  туралы  айтылған
жырларды, әңгімелерді «біздікі еді» десе, - ... ...  Олай  ... бар. ... ... ...  ...  әңгімесіне  бәрі  де
ортақ деуге болады. Оларға, қазіргі қазақ та  ортақ»  деген  пікірін  ... ... ... әр батырдың шыққан тегіне үңіледі.
               ... өз ... ...  ...  мағлұматтарды  әргі  –
бергі ғалымдар мен білімпаздардың  еңбектеріне  мол  үңіледі.  ...  ... ...  көп  ...  өзінің  түйінді  пікірін  айтқан,  ...  ...  ...  үлес  ...  ...  қазақ  ауыз  әдебиетін
зерттеу, жариялау саласында ұлан –  ...  ...  ...  ...  ... Сәкен зор ілтипатпен атап, қажетті жағдайда пайдаланып отырады.  Бұл
ретте  де Сәкен сыншылық көзқарасты басшылыққа алып, бұрынғы тарихшылар  ...   ...   ...   ...   ...   бермей,   кейбір
тұжырымдардың шындықтан алыс екенін  ...  ...  ...  бәрі  ...  ...  ...   ғылыми   дәлелінің   дәйектілігін   айқын
аңғартатын жәйттар.
               ... ... ... әдебиеті»  атты  белгілі  еңбегінде
қазақ  әдебиеттану  ғылымының  фольклористика  саласына   қатысты   ... мен ... бар.
              Ең ... осы кітаптың «Қазақ  әдебиеті»  деген  жалпы  атына
қосарлана жүретін «Билер дәуірінің  әдебиеті»  деген  қосымша  ...  ... ...  Бұл  ...  ...  дәрежеде  жалпылық  қасиетке  ие  бола
алмайтынын байқаймыз. Сәкен қазақтың ауыз  әдебиетін  зерттегенде  оны  ... ... ... екі ... ... ...  ...  айтылды.
Алайда,  «хандар,  сұлтандар,  билер,  ...   ...   ...   ... жалпы қылып, қысқартып айтқанда, билер дәуірі деуді  жөн  көрдім»
дегені тарихи жағынан да, ғылыми жағынан да ойлануды қажет етеді.
             Рас,  ...  ...  бұл  ...  айтуға  да,  жазуға  да
ықшамдылығы бар. Сондай – ақ оның тікелей тура  мағынасымен  ...  ... ... да бар сияқты. Хандар, сұлтандар, билер, байларды бір  тап
деп ... ... деп ... ... болады. Ал қазақ  тарихында  белгілі
дәрежеде орны болған билерді айтып отыр десең,  онда  автор  баяндауында  ... ... ... атап ... «би» ... сөздің ауқымына сыя бермейді.
                 Бұр  ...  ...  ...  ой  ...  ... ... ... болмауы шарт. Билер дәуірін феодалдар дәуірі  деп
Сәкен  өзі  талай  рет  атап  ...  де,  ...  жіті  ...  ...  ...  ...  қазақ   халқының   рулық,   тайпалық,
патриархалдық, феодалдық тұрмысының ...  ...  ...  ... ... жіберу, бәріне де бір деңгейден қарау жөн бола
                                                                          39
 ... ... ... ... осы  ...  ...  өзі  екі  ойлы
болғанын аңғартып отырады. «Қалай дегенмен, осы  екі  бөлімді  ел  ... ... ... ...  бір  ...  ...   Арғы  замандағы  жабайы
рушыл қоғамның үстем  тап  көсемдері  –  ру  ...   және  ...  ...  ...  хандар,  батырлар,  билер,  ...  ...  ... ... тап билерін, бір ақ сөзбен  айтқанда  билер  табы  дедік.  Сол,
арғы  ...  ескі  ...  мен  ...  ...  замандағы   үстем   тап
тіректерін қысқартып айтқанда, ... ... ... ...  сол  ...  ... мен ... орталық замандарды бәрін бір қосып қысқартып  б и л  е  р
д ә у і р і ... ... ... Сол ...  ...  өмірге  жетіп
отырған әдебиет нұсқаларын, жолын, б и л е р  д ә у і р і н і ң  ә д е  б  и
е т  і   ...  »  деп  ......  ...  беруінің  өзі  терминнің
оңтайлығынан тумағанын аңғартса керек.
             ... ... да « б и л е р  д ә у і р і н і ң   ә д е б и  е
т і » ... атау ... мән – ... ... да, терминдік сипаты  жағынан
да қазақ әдебиеттану  ғылымында  тұрақ  таба  ...  ...  ...  ... қате ... С. ... та, М. Ғабдуллин  өз  мақалаларында  ашық
айтып, оған ... ... ... жағдайларды баяндаған.
             Сондай – ақ, « н о ғ а й л ы  д ә у і р і  »   ...  ... ... дәрежеде шарттылық сыры бар. « Б а т ы р л ар   ж ы р ы », « б  а
т ы р л а р    ә ң г і м е с і » ... ...  мәні  бар  ...  ... ... ... ... ал лиро – эпикалық шығармаларды  « ж ы р л ы   ә
ң г і м е ле р » деп ...             ...  ...  ғылымының  терминологиялық  сөздігі  бірден
қалыптаса қоймағандығын,  әлі  күнге  дейін  ...  ...  ... ... келе ... ескерген  уақытта,  Сәкен  қолданған,  ...  ... ...  ...  ...  негізіне  ой  жүгірткен  жөн.  Олардың
кейбірі уақыт  сынынан  өте  ...  ал  енді  ...  ...  өміршеңдігін
дәлелдеп, әдебиет терминологиясына сіңісіп кетті.
                  ... ... ... әсіресе  оның  фольклористика
саласының туу, өркендеу шағында  ғылыми  –  эстетикалық  талдаудың  ...  ... ғана ... ...  атауларды сәтті – сәтсіз  қолданудың  да
мәні болды. Бұл кезеңде қанат жая бастаған ғылыми дәйектілікті атап  ... Ауыз ... ... ...  ...  ...  бөліп,
бұрын  зерттеу  ісінде  болып  келген   кемшіліктердің   орнын   ... ... ... ...... ауыз ...  жанрға  бөлу
жөніндегі  мәселені  қазақ  халқының  ...   ...   ...             Сонымен, Сәкен Сейфуллин өзінің  жариялампаздық  ...  ... ... ... атты оқу ... ... ғылыми  зерттеуімен  де
қазақтың бай әдебиетінің үлгілерін  эстетикалық  –  ...  ... ... ... классификация жасады,  көптеген  соны  ой,
тың пікірлер айтты, парасаты мол фольклорист ғалым
                                                                          40
 ... ... ... ... ... туу және ...  процесіне
Сәкеннің қосқан үлесі зор дегенде осы жайлар  айрықша  еске  алынары  ... ...              ... ... еңбектерінің  мәнділігін  айтқанда  бір  жайға
тоқтала кеткен ... ... ... ... ... еңбегін екі  кітап
етіп жазып шығаруға ниеттенгені белгілі. «Екінші  кітапқа  ...  ...  ... ... ... ... ...  қалған  әдебиет  нұсқалары
кірмек» деп «Қазақ әдебиетінің» кіріспесінде ...  ...  ең  ...  ...  деген  тараушадан  ендігі  зерттеу  «қазақ  атанған  елдің
ақырындап болса да, шаруашылық түріне өзгеріс ... ... ...  ... іріп – шіріп, қазақ атаулы ел орыс патшасына бағынған ...  ... ... ... ... Оны бір ... 2 - ші  кітап  қыламыз»  деп
тағы да ... Осы ... ... ... ... ...  ... белгілі болса да, әзірге қолжазба табылған  жоқ.  Алайда  Сәкеннің
бұл үлкен еңбегінен жұрнақ та  қалған  жоқ  деп  айта  ...  ...  ...  дәлел  1934  –  35  жылдары   ...   ...   Ақан   ...  және  ...  ...   ...   ...   ортақ   ақын
Ақмолланың  өлең  жинақтарын  ...  ...  рет  ...  ...  ... атты ... ... екінші кітабының алғашқы жыл  құстары  екені
мәлім.(4). Сондай – ақ, 1933 жылы бір  том  ...  ...  ...  ...... ... бастырып шығарды.(2)
                  ...  ...  ...  ...  ...  ... қателер орын алғаны да рас. Жиырмасыншы  жылдардың  бас  кезінде  ол
ұлы Абай туралы қайшылықты  пікірлер  ...  ...  ...  әдебиет
шығармаларының барлығын да ол мазмұны жағынан билер  (  феодалдар)  ...  екі  ұшты  ...  ...  Бұл   ...   жоғарыда   аталған
еңбектерде, 1932 жылы шыққан  « Қазақ әдебиеті »  ... кең  орын  ... ... болу керек, негізінен, творчестволық еңбегін ұнамды
бағалай отырып, ол  « Ыбрайдың шығармаларының мәні, сапасы  негізінде  билер
( феодалдар) табыныкі »  деп ...                 ... ол  ...  қоныстан  ауғанда  зар  төккен  Досқожа
ақынның ... ... ...  ...  ...  танытса,  кейде
Ақмолла, Омар Қарашев, Мәшһүр Жүсіп тәрізді қайшылығы мол ...  ... ... ... ... қатарына қосып Абаймен тең атады.  Мұның
   барлығы   ...   ...   ...   әртүрлі   кемшіліктер,
тұрақсыздықтар орын алғанын көрсетеді.
                 Бұл ... тек ...  ...  міні  емес  еді.  ... 20 – 30 ... әдебиет зерттеу  еңбектерінің  көбінде  –  ақ
ұшырасты. Мұның өзі әдебиет зерттеу ғылымының  жастығынан,  ...  ... ... өрісінің тарлығынан болған, орын алған кемшіліктер еді.(8)

                                                                          41
  II.  ...  ...  ...  фольклористік  еңбегін  жүйелеген  және
ғалымдық тұлғасын  танытатын  ...  ...  ...  ...  ... ... ғылымының  ірге  тасын  қалауға  зор  үлес  қосқан,  қазақ
фольклористерінің  бірі  екендігін  ...  ...  ауыз  ...   ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар  фольклордың  кейбір
элементтерін өз шығармаларында үнемі пайдаланып отырған.  Оған  ...  ... ... орын ... ......  мен  нақыл  сөздер  дәлел
бола алады. Мысалы :

                                                           ... ға

                            ... ... ... хат,
                            ... ... ... жат,
                            ... ләззатпен сөз жазысып,
                            ... ... жоқ ... ... ...                             ... да ... басқа көп сәулемдер,
                             Хат ... ... оқу ...                             ... аз ... өзге ...                             Зер ... зергер білер көңілі шебер.

                              ... ... ... бар деп зейін,
                              ... сый, ... бал» ...                              Жылы сөз ... бір- екі ...                              ... ем ... сырын бұдан кейін.

                             ... қыз кісі ... ...                             ... ішкі ... ...                              ... гүл ... ...                              ... ... ... шалдырмаған.


                                       ... ...                            ... – ау, ... ... ... ...                     ... ... ... қалқушы едің,
                     ... ... ... ... ...                     ... еріп махаббатқа балқушы едің.
                            ... қу ... ... ...                      ... бұрынғыдай керне, көңілім!
                      ... ... неге ...                      ... ... ... ... ...                            Бір ... ... ... ... рас,
                       Көп ... сырттан күндеп, қастаны рас.
                                                                          42
                      ... ... ... ... ...                       Бұл ... қара зұлмат басқаны рас.
                             Бұл ... көп ... ... рас,
                       Қара түн ... ... рас.
                      ... жара ... ... оқтай,
                       ... – дерт ... ... енгені рас.
                              Бұл ... жау ... ... рас,
                         Көп ... ... кеп ... рас,
                         Шала ... қара ... ...                         ... көк найзасын салғаны рас.
                                ... ер ... бәрі де ...                         Сан азап бір ... ... ...                         Қара түн ... ... алды – ...                         ... ... таң әлі – ақ ...                                      « ... ... ...                                Әлди - ... ақ бөпем,
                                Ақ ... жат ...                                ... ... ...                                ... ... берейін,
                                Көк ала ... ...                                ... тағып берейін!

                                Әлди - ... ...                                ...  алып шабайын,
                                ... ... ...                                ... іздеп табайын.

                                Әлди - ... ...                                ... ... ...                                 Әкең ... тұр ...                                ... қып ...                                ... ... ...                                Әкең жүр ғой ...                                ... шығар алысып
                                ... аяз ...                                 ... ...                                 ... мен ...                                 ... ... ...                                                                          43
                                 ... екен бөпешім?

                                 ... ... ...                                  ... ...                                 ... ... ер ...                                 ... болар ма екенсің?

                                   ... ...                                   Кере ... ...                                   ... ... немесе,
                                   ... ... ма ...                                   ... боп ...                                   ... айтқанда бал тамған,
                                   Ащы ... қан ...                                   Ақын ... ма ...                                   Не ... жүректі,
                                   Күш – ... ...                                   ... ...                                   ... ... ма ...                                   ... есіктей,
                                   Ақ ... ...                                   ... боп, ...                                   ... болар ма екенсің?

                                  Отқа ... ...                                  Пұт ... ...                                  ... илейтін темірді
                                  Ұста ... ма ...                                  Не ... ...                                  Не ... ...                                  ... ...                                  ... ... ма ...                                  Не ... атты ...                                  Аш ... аң ...                                  ... ... ...                                  ... ... ма ...                                  ... болып ер жетсе
                                  ... ...                                                                          44
                                  Бағы ... ...                                  ... тиер ...                                  ... боп ер ...                                  Бар ... – қарағы,
                                  ... ... ... ана
                                  ... ...                                  Әлди - ... балашым!
                                  ... ...                                  ... сен, ...                                  Үміт ақта ер ...                                              ... Көкшетауда»

                          ... су ... ... ...                          Бір ... ... зырлап кеткен «лағып».
                          ... кеп ... соң ... да
                          ... ... ... ... ...                          ... жыр тағы ... көгендейін.
                          ... ... ...                          ... ... ...                          «Ел жаңа – елу ... ...                           ... ... ...                           ... кең ... ...                           ... ... боп күнелтуге
                           Ол ... ... ... ...                          ... ... еріксіз бағындырған,
                          ... хан ... ...                          ... ... итаршы ғып,
                          ... оқа, тана ...                          ... есек қыл деп ... ...                          Төре мен ... қағындырған.
                          ... ... ... ...                          ... ... ...                          ... ... ... ...                          ... ... ... бас аулығы.
                          ... жел ... ... сай,
                                                                          45
                          Зиян боп, кең ... ...                          ... ... елдермен отандасқан,
                          ... ... ...                          ... ... жат ...                          ... ... ... ...                         ... ... елді ...                         Итше ... ... ...                          ... енді Ұлы ... ...                          ... әлді таптап, зорлағанын.

                          ... ел ... ... көзі ...                          Еске ... ... қандай сорлағанын.
                             ...    ...    ...     нұрын     шашқан,

                          ... ... туы ...                          Бұл ... ... ... қораласып,
                          ... ... ...                          ... мал ... төсекте бас,
                          ... жат ... ...                          ... ... ... лаңы,
                          Құл ... ... елді ... ...                          ... ертегі боп қалды ұзақ жыр,
                          ... соң ... алты ...                          ... ... ... қазір,
                          ... ... ... маңы.
                          ... тау, қара ... қиыр ...                           Нұр  ...  еңбекші  елге  білім  шамы.   (Сәкен
Сейфуллин 2- том. )

                                     « ... ...                             ... түн. Түн ...                             ... жел ...                             ... іші ...                             ... ... ...                             ... аулы үш – ақ үй
                             ... ... ішіне.
                             ... шеті ел ...                             ... ... ...                                                                          46
                             Бір – ақ үйде от жылт – ...                             Ауыл жым – жырт ... боп.
                             ... тұр бір – бір ат,
                             ... ... оқтай боп.

                             ... ... ... -
                             ... ... ...                             ... ... ...                             « ... ... ...                - Уу! Жеңгетай, ...                             Түн ұзақ қой, түн ...                             Түн ... жау ...                             ... ... күндіз – ақ.

                             ... Өзім де ... ...                             ... суық жел ...                             Атым ... сабылды,
                             ... ащы тер ...                             - ... шырағым, бәрі де
                             ... түк ...                              Ер ... ...                              ... ... не ...                              Ат ... күн ...                              ... су ...                              Ер ... күн ...                              ... су ...                              ... аулы үш – ақ үй
                              ... ... ...                              ... ... - ел ...                              ... ......   (  С.  ...  ... 39 ...                                                                          ...                 Жасампаз тілек, ой – ...  ...  ...  ... ғылымында Сәкентану ілімі Абайтанудан кейінгі бай саламыз  болып
отыр. Әрине,  оның  негізіне  С.  ...  Е.  ...  С.  ...  ... ... зерттеушілердің түбегейлі еңбектері, монографиялары,  толымды
ойлары қаланды. Қазақстан қайраткерлерінің  ішінен  «Тамаша  адамдар  ...  ...  ...  ...  ...  ие   болды.   Жоғары   ... ... ... курстың «Семинарийі» де Сәкеннен басталып  отыр.
С.   Сейфуллиннің   әр   ...   ...   мен   ...    ... ... ... ... шығарылуда.
               ... ... ... әбден  толысуы  үшін  өнерпаздықтың
бар саласы түгел ат салысуы ... Бұл  ...  де  ...  ...  ...  ...  ...  негізінде  С.  Мұхамеджановтың  ...  ... ...  айырылуы»  биі,  Сәкен  өлеңдеріне  жазылған  әндер  және
Сәкенге арналған ән – ... бар. М. ... Е.  ...  П.  ...  ... сынды зерттеушілер  Сәкеннің  ажарлы  келбетін,  тегеурінді  тұлғасын
мүсіндесе,  кілемге  ...  ...  ...  тағы  бар,   Әрине
творчестволық портреттер мен пейзаждық акварельдер,  ...  ... ... ... ... да бола ... хақ.
           ... ... ... сөз ... ... де шүкіршілік  сезім
деңгейінде. Жан жолдасы Сәбит Мұқановтың «Сәкен ... атты  ... ... ... атты  ...  ...  –  достық  парызды  ... ... ... Ә. ... «Монологтар», А.  Тоқмағамбетовтың
«Ақын  тағдыры»,  Қ.  Бекқожиннің  «Сұңқар  ...  ...  С.  ... ... ... Ж. ... Сәкен шығармалары  негізінде  жазған
қызықты толғауы, Г. Серебрякованың новеллалары, С. Талжановтың  «Сейфолланың
Сәкені», «Ұлдай кегі», Ә.  Көшімовтің  ...  ...  Т.  ...  ... шұрайлы  әңгімелері,  «Қызыл  сұңқар»  атты  естеліктер  ... ... ... ...  ...  оның  творчестволық  бір  түйіні
Ғабит Мүсіреповтың «Кездеспей кеткен бір  бейне»  ...  ... ... Бірақ әдебиетте осымен Сәкеннің  көркем  образы  сомдалып
соғылады, таныс – бейтанысқа айналып кетті деп ешкімде
айта ... ... ... шеті ... ... ұлы ...  әлі  ... жатқан  көркем  шығармаларда  көрініп,  эпопеялық  ...  ие  ...              ... ... өмір жолы мен ... ...  коммунизм  үшін
күресте  рухтандырушы  өнеге,  ал  оның  ақын,  ...  ...   ... ... тарихшы, педагог ретінде жан – жақты  творчествосы  –  ... ... ... қайнар көзі, рухани және эстетикалық мұра.
             ... ...  ...  түскенде  біздің  көз  алдымызға  абзал
ұстаздың игі образы ... Оның өз  ...  дәл  ...  болғаны  ақиқат.
Көптеген қазақ ақындары мен жазушылары одан  тәлім  алып  тәрбиеленді,  оның
көркем және публицистикалық ... ...                                                                          48
              ... ...  ...  ...  тыс  та  ...  еді.
Белгілі орыс жазушысы Галина Серебрякова былай деп жазады:
               ...  ... ...  А.  ...  ...  ...  оның
кабинетінде  менің   қазақшаға   аударылған   кітабымның   редакторы   ... ... ... Біз сол күні ...                 ... Сол ... жасы ... аса  ...  ...  Сейфуллин
маған өзінің ер тұлғалы, әсем мүсінімен ұнады. Ол  сұңғақ  бойлы,  ... торы ... жүзі жылы ... танытады. Нұр шашқан ақылды көздері  айрықша
есімде қалыпты. Адамға тік, инабатты, батыл  қарауы  ...  пен  ... ... ... жауынгерлеріне ұқсатады. Өзінде табиғи  сұлулығынан
әсте кем  емес,  адамгершілік  сүйкімділік  бар.  ...  ...  ...  ... ережемен сөйлейді, әдеби сөз оралымдарын да соншалықты  мінсіз
меңгерген, толып жатқан  ...  ...  мен  осы  ...  ақындардың
өлеңдерінен жатқа соғады. Сөз арасында өмірге құштар  ұлы  ...  мен  ... ... жиі ... ...               ... әр  алуан  байлығы  мен  көркемтабиғаты  жөнінде
ерекше бір шабытпен, сүйіспеншілікпен әңгімелейді.  Ол  өзінің  ...  ... ... және оның тарихын егжей  –  тегжейіне  дейін  жақсы  білетін.
Сәкен өз халқын білумен бірге оның ... ... ... Ол өзі  ... ... Бұл ... ... тән кішіпейілдік  еді.  Сәкен  маған
келешегінен зор үміт күтетін бірнеше ...  ...  ...  Мен  ... ... деп атаған Сәбит Мұқанов туралы да естідім.
             ... ...  ...  ғана  ...  сонымен  бірге  дарқан
жанды, адал жүректі адам.»(5)
               ...  тек  ...  ғана  ...  ...  өмір  ... бөліп алып  қарау  мүмкін  емес.  ...  ,  ...  ... аяулы ана мен ардақты әке қазақ даласында ұрпақтан  –  ...  ... ... ... бай  ауыз  ...  ...  ...  Жігіттік
шағында  сері,  әзілқой,  ...  ...   ...    айтатын   өнерпаз
жастардың ортасында бой түзеп, ер ... ... ...  ...  ... Ақынның  өмір  жолында  жыршы  –  жырау,  айтыскер  ақындардың,  сері
әншілердің ... ... де ... ...  Хат  ...  қолына  қалам
алып, қазақ жастарының басын біріктіріп « Бірлік » атты ұйым құру  ... ... ... ... бай ... мұрасы болды.  Жастарды  көнеден  ... ән мен ... ... эпостық жырлардың  көмегімен  басын  біріктірді.
Өмір мен өнердің ... ... ... ... өзі  жақсы  көретін  жыр
мен ... ... ... ... ... ... борышын  адал  атқара
жүріп, өзіне қуаныш пен шаттық  сыйлаған  ауыз  ...  ...  ... Оған ақын ... орын алған ауыз әдебиетінің бір  тармағы
мақал – мәтелдер мен  нақыл  сөздер  дәлел  бола  ...  Ал,  ...  ... ... аңыз - ... ...  ала  ...  жазған  «Көкшетау»
поэмасын атауға болады. Фольклорлық элементтерді тек өз ...                                                                          49
 ... қана ... ...  топтастыру  да  Сәкен  үлесіне  тиді.  Осының
негізінде  қазақтың  ауыз  әдебиет  ...  ...  ...  ... ... ...                                                                          50
                             ... ... ... Т. Мағжан - Сәкен. А., 1999ж, - 449 бет.
2.  Ысмаилов Е. Әдебиет жайлы ойлар. А.,1968ж,- 317 ... ... Т. ... дидары. А.,1985ж,- 301бет.
4. Қазақ фольклористикасы. А., 1972ж, -297 бет.
5. Қаратаев М. Эпостан ...  А., 1969 ... ... Б. ... ... ... А., 1974ж,286 бет.
7. Жұмалиев Қ. Ж. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының  ... ... С. ... ... А., 1962ж, - 441бет.
9. Қирабаев С. «Көкшетау» поэмасы. Қазақстан мектебі. 1962ж. № 1.
10. ... С. ... III том. А., ... ... С. Шығармалары. II том. А., 2004 ж.
12. ... Б. ... ... А., 1986 ж, 396 ... ... Ә. ... ... толғаныстар. А. 1990ж, 296 бет.
14. Әдеби мұра және оны ... А., 1961. 374 ... ... ... ... А., 1981 ж.
16. Әуезов М. Әдебиет тарихы. А.,1991
17. Мұқанов С. Өсу жолдарымыз. А., 1960.
18. Кәкішев Т. Сәкен Сейфуллин. А., 1989. - 88 ... ... С. ... I том. А., 2004 ...                                                                          51  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Көркемдік тәжірибе және ақындық шеберлік6 бет
О.Әубәкіровтің сықақ әңгімелері11 бет
Сәкен Сейфуллин (1894—1938) жайлы4 бет
Қазіргі қазақ поэзиясындағы метаморфоза құбылысы5 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс. Көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері13 бет
"Қазақ әдебиеті" пәнінен тест сұрақтар3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь