Абай Құнанбаевтың қоғам және замана туралы ой- пікірлері. «Қарамола ережесі»

Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев (1845-1904) саяси және құқықтық ілім тарихы бойынша арнайы еңбек жазбағанымен, өлеңдері мен қара сөздеріне өзі өмір сүрген дәуірдің тыныс-тіршілігін, қоғамдық өмірін, халықтың мұң-мұқтажы мен басқару орындарының жұмысын арқау етті. Сол уақыттағы жергілікті атқару органдары мен билер қызметін, әлеуметтік теңсіздікті жырлаған Абай әлеуметтік істерге де араласады.
Билердің төтенше съезіне жетпіс алты баптан тұратын жаңа заң ережелерін ұсынады және осы билер съезінің төрағасы болып сайланады. Абайдың төрағалығымен өткен бұл съезде әдет-ғұрып нормаларының негізі сақталған Ереже қабылданды. Билер сотының артықшылығын көрген Абай оған Ресей империясының кейбір заң ережелерін ғана енгізеді. Бірақ Абайдың бұл реформалық талаптары патша өкіметінің отаршыл әкімшілігінен қолдау таппайды. Бұл кезде қазақ даласында 1868 жылы 21 қазанда қол қойылған «Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыстарын басқару жөніндегі Уақытша Ереже» үстемдік етіп тұрған еді. Аталған ереже негізінде Ресей өкіметі қазақтардың дәстүрлі заң жүйесін бұзып, қазақтың тұрмыс-тіршілігімен үйлеспейтін заң жобасын жасады.
        
        Абай Құнанбаевтың қоғам және замана туралы ой- пікірлері. «Қарамола
ережесі»

Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев (1845-1904) саяси және ... ... ... ... еңбек жазбағанымен, өлеңдері мен қара сөздеріне өзі
өмір сүрген дәуірдің тыныс-тіршілігін, қоғамдық өмірін, халықтың мұң-
мұқтажы мен ... ... ... ... ... Сол ... атқару органдары мен билер қызметін, әлеуметтік теңсіздікті
жырлаған Абай әлеуметтік істерге де араласады. 
Билердің төтенше съезіне жетпіс алты баптан ... жаңа заң ... және осы ... ... төрағасы болып сайланады. Абайдың
төрағалығымен өткен бұл съезде әдет-ғұрып нормаларының ... ... ... ... ... артықшылығын көрген Абай оған Ресей
империясының кейбір заң ережелерін ғана ... ... ... бұл
реформалық талаптары патша өкіметінің отаршыл әкімшілігінен қолдау
таппайды. Бұл кезде ... ... 1868 жылы 21 ... қол ... Торғай, Ақмола және Семей облыстарын басқару жөніндегі Уақытша
Ереже» үстемдік етіп тұрған еді. Аталған ереже негізінде Ресей өкіметі
қазақтардың дәстүрлі заң ... ... ... ... заң ... ... «екінші низам» деп атап кеткен қазақ даласын басқару туралы ереже
нағыз отаршылдық пиғылда жазылған болатын. Осыған сәйкес сот жүргізу ісі де
едәуір ... ... ... ... ... ... ... жиырмадан
астам жалпы қылмыстық әрекеттер шекаралық соттардың қарауына берілді, ал
«халық соттарына» жергілікті ұсақ-түйек істер ғана қалдырылды. ... ... тыс ... сот ... ... адамдары өз қызметтерін
жеке бастарының баюына пайдаланды. 
Отаршыл әкімшілік енгізген ережелер мен тәртіптер болыстық пен ... ғана ... ... ... ... мен болыстардың
жағымпаздығы Абайдың жүрегін жаралады. «Болыс биді құрметтейін десең
құдайдың өзі берген болыстық пен билік елде жоқ. ... ... ... бас
ұрып алған болыстық пен биліктің ешбір қасиеті жоқ» деп күйіне жазған Абай,
бір елдің заңы ... елге ... бола ... ... ... да ол зорлықпен танылған заң ережелерін керексіз деп тапты.
Отарлық билікті қамтамасыз етуде мың құбылып, ... ... ... ... ... Абай:
Ант ішіп күнде берген жаны құрсын,
Арын сатып тіленген малы құрсын.
Қысқа күнде қырық жерге қойма қойып,
Қу тілмен ... ... заңы ... – деп, 
мұндай заңдарды пайдаланудан бас тартуға шақырды. Отаршыл мемлекеттің
күнделікті саясатына қарай бейімделіп, өзгеріп отыратын тұрақсыз заңнан
қандай ... ... ... ... ... ... құрған әкімшілік басқару ісіндегі әділетсіздік пен жосықсыз
әрекеттердің қазақтың билік ... ... ... ... мен «бар
малын шығындап, болыс болғандардың» қызметі де Абай назарынан тыс қалған
жоқ. «Болыс болғандар өзі қулық, арамдықпен болыстыққа ... соң, ... ... ... ... қадірлейді». Сондықтан да Абай
болыстыққа білімді адамдардың сайлануын жақтайды. Оның ойынша білімді болыс
қана сайлану құқығына ие болса, оң нәтиже береді. ... ... ... ... дейді Абай. 
Егер білімді адам табылмаса, болысты сайлау арқылы емес, жоғарыдан
тағайындауды халыққа пайдалы болар деп есептеген Абай сайлауды ру
арасындағы араздықты қоздыратын іс деп ... Адам өзі үшін ғана ... ... ... үшін жасаған еңбегіңді құдай да ескереді. «Өзің үшін
еңбек қылсаң, өзің үшін оттаған хайуанның бірі ... ... ... ... қылсаң, алланың сүйген құлы боласың». 
Сайлау кезіндегі өзара тартыстың зардаптары туралы Абай «өз басын осындай
таласпен кісі көбейтеміз деп партия жиғандардың ... ... ... ... ... да ... Ұрылар тиылмайды. Ел тыныш болса, оның
ұрлығын ешкім сүйемес еді. Ел екі жар болған соң, кім ант ішіп, ... ... ... ... жақ ... ... бұрынғыдан ұрлығын әлденеше
есе асырады». «Тыныш жатқан елдің шала бүлінгенін» патша өкіметінің
әкімшілік және сот ... ... деп ... Абай ... ... ... басы бір би сайланғандық халыққа көп залал келтірді», - ... ... ... ... ... ... айта ... адамдардың да өте аз
қалғанына қынжылыс білдіреді. Билік айта білу үшін ... ... ... ... Есім ... ... ... Әз Тәуке ханның «Күл төбенің
басында күнде кеңес» құрған «Жеті жарғысын» білмек керек… ондай кісі ... ... ... ... ... ... ... кімге ақыл айтасың, сенің насихатыңды
кім тыңдайды? Заманның тозуына не нәрсе ... ... ... мазасыз
сұрақтарға Абай өзі жауап береді. «Біреу - болыс, біреу – би. Олардың ақыл
үйренейін, ... ... ... ойы ... ол ... ... та жүрмес
еді. Олар өздері де аздық кісіміз, өзіміз біреуге үлгі беріп, ақыл ... ... ... ... ... енді елді түзерлігінен қалған. Ол не
қылып тыңдасын және тыңдайын десе қолы тие ме? ... ... ... бар:
ұлығымызға жазалы болып қаламыз ба, яки елдегі бұзақыларымызды бүліндіріп
аламыз ба, яки халқымызды бүлдіріп ... ба, яки ... ... толтыра алмай қаламыз ба? – деген ебіне қарай біреуді
жетілтейін, біреуді ... ... ... бәрі ... ... ... ... басқаның ақылын қажет етпей, өздерінің ғана бас
пайдасын ойласа «балық басынан шіридінің» растығына Абай ... ... ... билер мен болыстардан түңілген Абай «бақпен асқан патшадан,
мимен асқан қара артық, сақалын сатқан кәріден еңбегін сатқан бала артық»
деп ой ... ... әр ... ... ... әрқилы мінездері мен
қасиеттері үнемі бой көрсетіп отырады. Олардың жаман қасиеттерін ашып
көрсеткен ақын, оның себебін түсіндіреді. ... ... қара ... ... ... ... бай жоқ. Бай болса өз басының, өз малының еркі
өзінде жоқ. Мырзаларды қадірлейін десең, осы күнде анық мырза елде жоқ, ... ... ... көп. ... бір ... келтірем деп мырза болып жүр.
Мықтыны сыйлайын десең, жаманшылыққа елдің бәрі ... ... ... елде жоқ. Есті ... ... ... ... әділет, ұят, нысапқа
есті кісі елде жоқ. Қулық, сұмдық, арамдық, амалға ... бәрі ... ... ... ... таба алмаған Абай, оның себебін заманның
өзгеруінен іздейді. Осыдан келіп ол «көпте ақыл жоқ», - дейді. Абайға
дейінгі ғұламалар мен ойшылдардың ... де ... ... ... ... ... ... дау-дамай мен қызыл сөз және бас араздық
қоса жүреді. 
Көпке ақыл айту да қиын. «Көп қорқытады, терең батырады». Абай көп ... бір ... ... ... жоқ. Ол ... ... ... айғай-шудың тобырын айтып отыр. Ретін тапса көпті де ақылға, жөнге
келтіруге болады. «Сократқа у ... ... ... отқа ... ... ... пайғамбарымызды түйенің жемтігіне көмген кім? Ол - көп,
ендеше, көпте ақыл жоқ». Ебін тап та, жөнге ... ... ұлы ... ... ... ... ... - өзінің ақылынан айрылып, басқаның жетегіне
ергендер, ерте ме, кеш пе олар өз қателіктерін ... Абай ... ... не ... ... бір ... - деп ... өзі өмір сүрген орта мен заман ызғарынан шырқы бұзылған халықтың бет-
бейнесін көрсетумен бірге, оның себептерін де ашады.
«Қалың елім, қазағым, қайран ... ... ... ... ... жаманды айырмадың,
Бірі қан, бірі май боп енді екі ұртың.
Ұқпайсың өз ... ... ... орақ ... ... ... дей ... өз малыңды,
Күндіз күлкің бұзылды, түнде - ұйқың,
Бас-басына би болған өңкей қиқым.,
Мінекей, бұзған жоқ па ... ... ... ... ... кең де, ... ... Оның түсінігінше адам -
ақылдылық пен имандылықтың, еңбек сүйгіштік пен адалдықтың, ... ... ... ... ... «күллі адам баласын қор қылатын
үш нәрсе бар, содан қашпақ керек. Әуелі – надандық, екінші – еріншектік,
үшіншісі – ... деп ... ... - білім-ғылымның жоқтығы,
дүниеден ешнәрсені оларсыз біліп болмайды. Білімсіздік – хайуандық болады.
Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік,
ұятсыздық, ... – бәрі ... ... Зұлымдық - адам баласының
дұшпаны. Адам баласына дұшпан ... ... ... Адам ... ... саралаған Абай адамгершілікті, әділеттілікті ең негізгі
моральдық принцип ретінде ұсынады.
«Досыңа достық - қарыз іс,
Дұшпаныңа әділ ... түбі - ... ... - ... сол».
Адамгершілік пен әділдік болмаған жерде өкініш пен мұқтаждық жүреді, олар
адамды бақытқа жеткізе алмайды деп ой ... дана ... Адам ... да, ... болуы, алдына қойған мақсатына жету жолдары да өз
заманы мен заман талабына сәйкес болу керек деп ... ... ... ... қай жан ... ... күйлемек,
Замана оны илемек, - дейді.
Дін туралы Абай екі түрлі көзқараста болды. Ол құдайды және ислам дінін
жоққа шығармайды. Отыз ... отыз ... отыз ... және ... қара ... Абай ... жаратқан әлем мен ислам дінінің
қағидаларын, оның қазақ даласындағы көріністерін айтумен бірге дінді
таратушылар мен ... ... ... ... сынға алады.
Адам бойындағы жаман қасиеттерді ислам заңдарымен дәлелдейді. Абайдың діни
түсінігінше «дүние бір қалыпты тұрмайды, әрбір мақұлыққа құдай тағала
бірқалыпты ... ... жоқ. ... ... дүниені кәмәлатты шеберлікпен
жаратқан, һәм адам баласын өссін-өнсін деп жаратқан». 
Абайдың дін туралы пікіріне сүйенсек, ойшыл ақын діннің таусылмас рухани-
тәрбиелік маңызын жақсы ... және ... ... ... ... ... Абай үшін ең жоғары абсолютті шындық - құдайды сүю.
Абайша ... адам ... ... ғана ... адам бола алады.
Дүние туралы көзқарасында Абай деизмге жақын келеді, оның дәлелі ретінде
ақын ... ... ... тыс өмір ... ... өлер табиғат, адам өлмес,
Ол бірақ қайтып келіп, ойнап күлмес,
«Мені» мен «менікінің» айрылғанын,
Өлді деп ат ... ... ... адам ... бой ... алдырып, аяғын көп шалдырған.
Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған».
Абайдың түсінігінше, дене өлгенімен оның жаны, рухы, ... ... ... ... Абайдың «мен» деп айтып отырғаны – жаны, «менікі» -
тәні. Дүниені жаратушы құдай деп таныған Абай ... ... ... ... ... жан, ... және ... туралы ұғымдары
таза діни мағынада емес. Абай әрекет етуді, еңбек етуді, талап қылуды
алдыңғы орынға қояды. 
«Құдай тағала сені ... ... ... па? ... - ... ... ... өзін құтқармақ болғандығы. Бұл- ойсыз, өнерсіз, надан адамның ісі.
Оған құдай тағала көрме, есітпе, естіген-көргеніңді ескерме, есіңде сақтама
деп пе? ... ... ... ... әуре бол ... қазынаңды жоғалтып алып, хайуан бол деген жоқ», - деп жазды ұлы
ақын. 
Құдай берген несібені құнттай білу, оны ... және ... ... ... Абайша айтсақ, «тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам
баласын», «Еңбек етсең ... ... ... ... Дана ... ... адам болмысы, оның қасиеттері еңбек және жұртшылық туралы айтқан
ұлағатты сөздері мен ... ... ... ... аса зор ... қазақтың ұлы ақыны ғана болып қойған жоқ, сол кездегі қазақ ... ... ... ... де, ... ... де араласты. Олай болмауы да
мүмкін еместін. Оқыған-тоқығаны көп, орыс ғана ... ... ... ... ... ... қазақ халқы би деп те таныды. Абай жай ғана би ... ... би ... ... өнері қазақтың әдет-ғұрып құқығымен де патша өкіметі енгізген
сот билігімен ұштасып ... ... ... ... мен заңын жетік білген
Абай орыс енгізген заң ... да ... ... ... ... шешімі
Абай үшін тек қана басқару мен сот ... ... ... ... халықтың
дәстүрі мен танымынан нәр алған билік айтуы болды.
1885 жылы Семей облысының уезаралық төтенше билер съезінде ... ... ... Съезд Шар өзенінің бойындағы Қарамола деген
жерде өткендіктен осы съезде қабылданған ереже «Қарамола ережесі» ... ие ... төрт ... ... бұл ... ... өкіметі енгізген нормалар
ескеріле отырып қазақ әдет-ғұрып құқығының негізгі салалары да
мүмкіндігінше толығырақ қамтылды. Абай ... ... ... ... құн ... ... ... мал дауы, мүлік дауы, әмеңгерлік,
мұрагерлік, дауларды шешу, үкім шығару және сот жүргізу тәртібінің
ерекшеліктері енгізілді. 
«Қарамола ... 9-шы бабы ... ... және ... ... ... ... Егер де шақырылған куәгерлерді би сенім
артуға болмайды деп тапса, онда дауды куәгерлерсіз-ақ антқа беру ... ... ... ... әдет-ғұрып құқында маңызды орын алатын
ант беру мен ант қабылдау тәртібі және оның мән-мағынасы ұқыптылықпен
көрсетілген. 
Бірінші рет ант ... ... ... жас ... ... ... болыстық молдалар, болыстық басқарушылар, қожалар, жасы 18-ге
толмағандар және 63-тен асып кеткендер жіберілмеді. Ант қабылдауды болыстық
молда жүргізді және ант ... ... ... ... ... Өтірік
ант берушілер көпшілікке масқара болуымен қатар, жазаға ұшырап, түйе
бастаған бір ... айып ... ... ... ... оннан астам бабы қылмыстық құқық пен
жазаға арналды. Оның ішінде ұрыс-төбелес, ұрлық, ... ... ... адам
денесіне зақым келтіру, зардап шегушілерге көмек көрсету және тағы ... Атап ... ... шығарғандар ат-шапаннан бастап үш
тоғызға дейін жәбірленушінің пайдасына айып төледі. Төбелесті
ұйымдастырушының айыбы басқаларға қарағанда көбірек ... ... бара ... өрт ... ... немесе сол тәрізді
апатқа ұшырағандарға көмек бермегендер бас тоғызбен айыпталды. Арық
бұзғандар, көпір, құдық немесе біреудің өз еңбегімен ... ... ... ... ... бірге ат-шапан айыпқа да тартылды,
немесе ақша бойынша 15 теңге төледі. (Ол кезде бұл ақшаға 15-30 қой келді.
авт.) Ұрлық ... ... ... ... ... көмектескендер де
жазаланды. Ұрлық жасаушылар оның көлемі мен оның жасалу сипатына қарай
жазаланды.
Абайдың шығармалары мен ... айту ... ... және ... ... ... қазіргі күні де маңызы үлкен. Өйткені,
тарихты білмей, оның жетістіктері мен кемшіліктерінің және ... ... ... мен ... ... ... мен ... бүгінгі күнмен және болашақпен байланыстырмай өркенді,
дамыған ел болып қалыптасу мүмкін емес. ... да Абай ... ... бен ... ... идеялары мен асыл сөздерін
бүгінгі мемлекеттік билік жүргізу, ел басқару, ел саясаты және құқықтық
реформа жүргізуде тиімді пайдалану - ... ... ... ... ... айқын үлгісі болып табылады. 
Қорыта айтқанда, зар заман мектебінің өкілдері дәстүршілдікке бой ұрса, XІX
ғасырдағы қазақ ағартушылығы (Шоқан, ... ... ... бағдар ұстанды.
Өз халқының төл мәдениетін заман ағымына бейімдеп ... ... тең етіп қосу ... ... еді. ... міндетін
атқаруға тырысқан қазақтың реформашыл либерал-демократтық сипаттағы келесі
тобының (Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, ... ... ... ... билік басына келуі нәтижесінде
тоқтатылды. 
Көшпелі тұрмыс салты келмеске кетіп, бұлдыр сағымға ... ... ... өткен ғасырдың (ХХ ғ.) соңғы онжылдығында кеңестік
идеологиялық схемалар мен рухани қондырғылардан бас ... ... ... ... ... ... заман (XІV-XV ғ.ғ), қилы
заман (XV-XVІІІ ғ.ғ) және зар ... (XIX ғ) ... ... ... ... лебімен қатар, нарықтық құндылықтар мен батыстық болмысқа
тән индустриалдық ауаны да жұтуға мәжбүр ... ... ... ... ... тәуелсіздіктен кейінгі дамуын «Нұрлы заман» деп
атауды да ұсынуда. Бұл ұсыныс пен атаудың қазіргі өмірге қаншалықты
жанасымдылығын және жақындығын болашақ өмір көрсетеді.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХIХ ғасырдағы Қазақстандағы саяси-құқықтық ойлар17 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастырудағы мектеп пен университет арасындағы сабақтастық23 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Қазақ философиясындағы антропологиялық дискурс (лекция жинағы)112 бет
Ұлттың ұлы жазушысы7 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет
Пікірлер және предикаттар8 бет
Шығыс және грек ойшылдарының қоғамдық пікірлері6 бет
Құқық жасаушылық7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь