Жеткіншек жастағы мазасызданудың психологиялық ерекшеліктері


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.тарау. Мазасыздану және оның жеткіншектік кезеңдегі
дамуының теориялық аспектілері
1.1. Мазасыздану эмоционалды аумақтың
байқалуы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2. Жеткіншектік кезеңнің дамуына психологиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Мазасыздануды зерттеудің әдістемелік тарихы ... ..

2.тарау. Жеткіншектік мазасыздануды эксперименталды
зерттеу
2.1. Зерттеу мақсаты, міндеттері, болжамы
2.2. Жеткіншектік шақтағы балалардың мазасыздануына
жүргізілген зерттеулер. Зерттеу нәтижелері...
2.3. Мазасыздану психокоррекциясының
ғылыми.теориялық бағыттары ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ..
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Kipicпe
Жұмыстың өзектілігі: XXI ғасырда мазасыздану мәселесі психологтардың зерттеулерінде басты орындардьң бірінде. Ceбeбi, XXI ғасыр мазасыздық ғасыры деп негізсіз айтылмаған. Адамзат өміріне ғылыми техникалық прогресс пен тек қуанышты жаңалықтар, жаңа ашылымдар, жетістіктер ғана емес, адам өмірінің барлық саласына қиындықтар, күрделі мәселелер, стресстік жағдайлар да қатар енді. Осының нәтижесінде соңғы 10 жылдықта адамзат өмірінің барлық аумағында тұрақсыздық байқалып жүр. Қазіргі заманда әлеуметтік экономикалық талаптарға бейімделудің қиындығы және адамзаттың өмірдің күрделі мәселелерін шешуге дайын eмecтiгi түрлі күйде туатын психикалық күш жұмсауды күшейтеді. Бұл жеке адамның кей жағдайда мазасыздануына әкеліп соғады. Осындай тұрақсыздықтар нәтижесінде адам өзіне деген, қоршаған ортасына, жағдайға деген сенімінен айрылады.
Эмоционалдық және дене күшін аз жұмсай отырып, қaзipri заман талаптарына бейімделуге, жағымсыз эмоциялармен куресе білуге, мазасыздықты калыпты деңгейде ұстай білуге адамды үйрету - әрбір практик психологтың міндеті болып табылады.
Зерттеу мақсаты — жеткіншек жастағы балалардың мазасыздануының психологиялық ерекшеліктерін анықтап, дер кезінде тиісті сауықтыру жұмыстарын жүргізу.
Зерттеудің міндеттері:
1. Мазасыздану мәселесіне арналған ғылыми әдебиеттерді жинақтау және талдау. Мазасыздану кубылысына толық сипаттама беру.
2. Жеткіншектердің мазасыздану деңгейін анықтауға арналған ғылыми зерттеу әдістемелерін іріктеп таңдау және оларды ұлттық сипатта бейімдеу.
3. Жеткіншектердің мазасыздануының психокоррекциялық сауықтырудың кешенін даярлау.
Зерттеу болжамû: Жеткіншектердің мазасыздануы тиімді психокоррекциялық әдістемелер кешенін қолданған жағдайда тұрақты қалпын сақтайды. Бұл болжам төмендегі жеке болжамдармен нақтыланады:
- жеткіншектердің мазасыздануы олардың жеке басының психологиялық ерекшеліктеріне байланысты;
- бұл жастағылардың мазасыздануы олардың топтағы өзара қарым-қатынасына, социометриялық статусына, отбасындағы әлеуметтік жағдайға тығыз қатысты болады.
Зерттеудің объектісі: Жалпы білім беретін орта мектептің жеткіншек жастағы оқушылары (12-15 жас аралығы)
Дипломдық зерттеу жұмысының әдіснамалық негізі: Л.С.Выготскийдың жеке адамның мәдени-тарихи дамуы туралы тұжырымдамасы, А.Н.Леонтьевтің іс-әрекет теориясы, С.Л.Рубинштейннің сана мен іс-әрекеттің тығыз бірлігі теориясы, З.Фрейдтің «Мен-тұжырымдамасы», Ê.Ðîäæåðñ, Â.Ôðàíêë, А.Маслоудың эмоционалды күйлерге арналған еңбектері алынды.
Зерттеудің пәні Мазасыздық.
Ғылыми жаңалығы: Жеткіншектердің мазасыздануының психологиялық ерекшеліктерін анықтайтын қазақ тіліндегі ғылыми-әдістемелік материал кешені толықтырылды.
Практикалық құндылығы: Бұл зерттеу жұмысының көмегімен жалпы психологиядағы маңызды бір сала - жас ерекшеліктер психологиясының әдістемелік-тәжірибелік қоры молайып, ғылыми база нығаяды.
Жұмыстың құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, 2 тараудан, оның әрқайсысы 3 бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Аболин Л.М. Эмоциональная устойчивость в напряженной деятельности, ее психологические механизмы и пути повышения Автореф. Дис. Докт.психол наук. М-1989.
2. Александровский Ю.А. Состояние психологической дезадаптации и их компенсация. М. Наука, 1976
3. Березен Ф.Б. Психическая и психофизиологическая адаптация человека. Л. Мед. 1988
4. Божович Л.И. Избарнное психологические труды: Психология формирования личности. М. Международная педагогическая Академия 1995
5. Бороздина Л.В., Залученова Е.А. Увеличение индекса тревожности при расхождении самооценки и притязаний // вопросы психологии 1993 номер 1
6. Василюк Ф.Е. Психология переживания М. Изд. Московского университета 1984
7. Выготский Л.С. Собрание сочинений в том 3-4к-М. Педагогика 1983,84.
8. Габдриев Г.Ш. Формирование способности к самоуправлению психическим состоянием у студентов с высоким уровнем тревожности. Дис.канд. психол. Наук. М1990
9. Гозман Л.Я. Психология эмоциональных отношений М.1987
10. Забродин Ю.М., Бороздина Л.В., Мусина И.К. К методике оценки уровня тревожности по характеристике временной перцепции. // психологический журнал 1989 Т. 10 номер 5
11.Захаров А.И. как помочь нашим детям избавиться от страхов. - СП б; Гипократ 1995
12. Изард К. Эмоци человека — М. Изд. Моск. Университета 1980
13. Кузубова М.В. Влияние различных факторов на изменение механизмов проявление личностной тревожности. Дис. Канд.псих. наук А-1999
14. Кьеркегор С. Страх и терепет М-Республика 1999
15. Левитов Н.Д. Психическое состояние беспокойства тревоги Вопр.,псих. 1969 номер 8
16. Лисина М.И. Проблемы онтогенеза общения М. Педагогика 1986
17. Морган И.П., Эниксон К.А. Ситуативная тревога и результативность деятельности // вопросы психологии 1990 номер 3
18. Мороз М.П., Вязовец Н.В. изменение показателей РЭГ и ЭЭГ у студентов с состоянием беспокойства —тревоги в процессе экзаменов // проблемы умственного труд. М-1983
19. Мусина И.А. Диагностика уровня тревожности по характеристикам воспрятия времени. Дис. Канд. Наук М-1993
20. Мясищев В.Н. Личность и неврозы- Л. Изд. Ленингардского университета 1960
21. Ноянко Н.М. Психологическая напряженность М-Изд. Московского университета 1976
22. Нургалиев У.С. Особенности этнических стереотипов и проявления тревожности у современных студентов Дис, канд. Псих. Наук А-2003
23. Панин Л.Е., Соколов В.П. Психосоматические взаимоотношения при храническом эмоциональном напряжении Новосибирск наука 1981
24. Перлз Ф.С. Внутри и вне помойного ведра Перлз Ф.С. и др. Практикум по гештальт - терапии СПб Петербург 21 век 1995

Пән: Психология
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

диплом жұмысы

Жеткіншек жастағы мазасызданудың психологиялық ерекшеліктері

Ғылыми жетекшісі:
Байбекова М.М.

Орындаған:

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

(-тарау. Мазасыздану және оның жеткіншектік кезеңдегі
дамуының теориялық аспектілері
1. Мазасыздану эмоционалды аумақтың
байқалуы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2. Жеткіншектік кезеңнің дамуына психологиялық
сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3. Мазасыздануды зерттеудің әдістемелік тарихы ... ..

((-тарау. Жеткіншектік мазасыздануды эксперименталды
зерттеу
1. Зерттеу мақсаты, міндеттері, болжамы
2. Жеткіншектік шақтағы балалардың мазасыздануына
жүргізілген зерттеулер. Зерттеу нәтижелері...
3. Мазасыздану психокоррекциясының
ғылыми-теориялық бағыттары ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ..
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Kipicпe
Жұмыстың өзектілігі: XXI ғасырда мазасыздану мәселесі психологтардың
зерттеулерінде басты орындардьң бірінде. Ceбeбi, XXI ғасыр мазасыздық
ғасыры деп негізсіз айтылмаған. Адамзат өміріне ғылыми техникалық прогресс
пен тек қуанышты жаңалықтар, жаңа ашылымдар, жетістіктер ғана емес, адам
өмірінің барлық саласына қиындықтар, күрделі мәселелер, стресстік жағдайлар
да қатар енді. Осының нәтижесінде соңғы 10 жылдықта адамзат өмірінің
барлық аумағында тұрақсыздық байқалып жүр. Қазіргі заманда әлеуметтік
экономикалық талаптарға бейімделудің қиындығы және адамзаттың өмірдің
күрделі мәселелерін шешуге дайын eмecтiгi түрлі күйде туатын психикалық күш
жұмсауды күшейтеді. Бұл жеке адамның кей жағдайда мазасыздануына әкеліп
соғады. Осындай тұрақсыздықтар нәтижесінде адам өзіне деген, қоршаған
ортасына, жағдайға деген сенімінен айрылады.
Ïñèõîëîãèÿ òàðèõûíäà ìàçàñûçäàíóäû ò¾ñiíó å àëäûìåí æåêå ò½ë¹à òóðàëû
ò¾ðëi òåîðèÿëûº äàìóìåí áàéëàíûñòû. Å àë¹àø ìàçàñûçäàíóäû çåðòòåãåíäåðäi
áiði Ç.Ôðåéä áîëäû.
Îë áûëàé äåäi: “ìàçàñûçäàíóäû á¸ñåñiòòó ¾øií, àäàìíû ïñèõèêàñû
ñóáëèìàöèÿ, ðåãðåññèÿ, ïðîåêöèÿ, ¾íåìäåó äåãåí ñèÿºòû ºîð¹àíûñ
ìåõàíèçìäåðií ºàëûïòàñòûðàäû. Ìàçàñûçäûº ñåçiìi æåêå àäàìíû äàìóûí
òåæåëòåäi, ñåáåái îíûìåí ê¾ðåñó ¾øií ê¼ï ýíåðãåòèêàëûº ê¾ø-ºóàò æ½ìñàëàäû”.

Áiðàº, á½ë Ôðåéä áîéûíøà ìàçàñûçäàíóäû æîþäû áiðiíiøi ò¸ñiëi ¹àíà.
Åêiíøiñi, æà¹äàéëàð¹à òiêåëåé ìîéûí á½ðó áîëûï òàáûëàäû.
Ôðåéäòi îºóøûëàðû, íåîôðåéäèñòåð ÿ¹íè Ý.Ôðîìì, Ê.Õîðíè, Ã.Ñ.Ñàëëèâàí
æ¸íå ò.á ìàçàñûçäàíóäû æåêå ò½ë¹àäà¹û áàçàëûº, ÿ¹íè íåãiçäiê ºàéòà º½ðûëó,
ò¾çiëiñ äåï åñåïòåäi. Ìûñàëû, Ý.Ôðîìì áûëàé äåï æàçàäû, ìàçàñûçäûº ñåçiìi
àäàì òàáè¹àòòàí ºîë ¾çãåíäå ïàéäà áîëàäû äåï, îíû ¸ëåóìåòòiê
àñïåêòiëåðiíå ê¼ië á¼ëåäi. Ê.Õîðíè ìåí Ã.Ñ.Ñàëëèâàíäàð ìàçàñûçäàíóäû àíà
ìåí áàëàíû ºàðûì-ºàòûíàñû ò½ð¹ûñûíäà ò¾ñiíäiðåäi. Á½ë ¹àëûìäàð
ìàçàñûçäàíóäû ºàéíàð ê¼çi äåï, Ôðåéä ñèÿºòû áèîëîãèÿëûº ñåáåïòåðäåí åìåñ,
¸ëåóìåòòiê ñåáåïòåðäåí içäåäi.
Ìàçàñûçäàíó ïðîáëåìàñûíà ¼òå æèi ãóìàíèñòiê áà¹ûòòà¹û ïñèõîëîãòàð
Ê.Ðîäæåðñ, Â.Ôðàíêë, À.Ìàñëîóëàð ì¸í áåðäi. Îëàð ¼çãåëåðãå ºàðà¹àíäà, ¼çií-
¼çi äàìûòó¹à ½ìòûë¹àí äåíi ñàó æåêå ò½ë¹à¹à ºàòûñòû ò¾ñiíäiðäi.
Ë.Ñ.Âûãîòñêèé ¼ç çåðòòåóëåðiíäå ¾íåìi ìûíà º½íäû æàéòòû åñêåðòòi:
ÿ¹íè, àäàì ïñèõèêàñû ò½òàñ ïðîöåññ ðåòiíäå çåðòòåëói òèiñ. Àäàìíû æåêå
ò½ë¹àñûíû èíòåëåêòóàëäû æ¸íå àôôåêòèâòi æàºòàðû àðàñûíäà òû¹ûç ¼çàðà
áàéëàíûñ áîëóû òèiñ. Êååñòiê ä¸óiðäå ïñèõîëîãòàð ê¼áiíäå èíòåëëåêòóàëäû
àóìàºòû çåðòòåóãå àñà ì¸í áåðäi. Àë, ýìîöèîíàëäû ê¾éëåðäi çåðòòåó
èäåîëîãèÿëûº ñåáåïòåðãå îðàé ð½ºñàò åòiëìåãåí åäi. Ìàçàñûçäàíóäû îðûñ
íåéðîôèçèîëîãòàðû È.Ì.Ñå÷åíîâ, È.Ïàâëîâ, Â.Ì.Áåõòåðåâòåð äå ¼ç åáåêòåðiíäå
ºàðàñòûðûï ¼òêåí.
Æàëïû ïñèõîëîãèÿäà ýìîöèîíàëäû ê¾éëåðäi ïðîáëåìàñû Á.Ã.Àíàíüåâ,
Ë.Ñ.Âûãîòñêèé, Ô.Å.Âàñèëþê, С.Л.Ðóáèíøòåéí åáåêòåðiíäå äå ºàðàñòûðûëäû.
Îëàð ýìîöèîíàëäû ê¾éëåðäi áàçàëûº, òåîðèÿëûº íåãiçäåðií ºàðàñòûðäû.
Эмоционалдық және дене күшін аз жұмсай отырып, қaзipri заман
талаптарына бейімделуге, жағымсыз эмоциялармен куресе білуге, мазасыздықты
калыпты деңгейде ұстай білуге адамды үйрету - әрбір практик психологтың
міндеті болып табылады.
Зерттеу мақсаты — жеткіншек жастағы балалардың мазасыздануының
психологиялық ерекшеліктерін анықтап, дер кезінде тиісті сауықтыру
жұмыстарын жүргізу.
Зерттеудің міндеттері:
1. Мазасыздану мәселесіне арналған ғылыми
әдебиеттерді жинақтау және талдау. Мазасыздану кубылысына
толық сипаттама беру.
2. Жеткіншектердің мазасыздану деңгейін анықтауға арналған
ғылыми зерттеу әдістемелерін іріктеп таңдау және оларды ұлттық сипатта
бейімдеу.
3. Жеткіншектердің мазасыздануының психокоррекциялық сауықтырудың
кешенін даярлау.
Зерттеу болжамû: Жеткіншектердің мазасыздануы тиімді
психокоррекциялық әдістемелер кешенін қолданған жағдайда тұрақты қалпын
сақтайды. Бұл болжам төмендегі жеке болжамдармен нақтыланады:
- жеткіншектердің мазасыздануы олардың жеке басының психологиялық
ерекшеліктеріне байланысты;
- бұл жастағылардың мазасыздануы олардың топтағы өзара қарым-
қатынасына, социометриялық статусына, отбасындағы әлеуметтік
жағдайға тығыз қатысты болады.
Зерттеудің объектісі: Жалпы білім беретін орта мектептің жеткіншек
жастағы оқушылары (12-15 жас аралығы)
Дипломдық зерттеу жұмысының әдіснамалық негізі: Л.С.Выготскийдың жеке
адамның мәдени-тарихи дамуы туралы тұжырымдамасы, А.Н.Леонтьевтің іс-әрекет
теориясы, С.Л.Рубинштейннің сана мен іс-әрекеттің тығыз бірлігі теориясы,
З.Фрейдтің Мен-тұжырымдамасы, Ê.Ðîäæåðñ, Â.Ôðàíêë, А.Маслоудың
эмоционалды күйлерге арналған еңбектері алынды.
Зерттеудің пәні Мазасыздық.
Ғылыми жаңалығы: Жеткіншектердің мазасыздануының психологиялық
ерекшеліктерін анықтайтын қазақ тіліндегі ғылыми-әдістемелік материал
кешені толықтырылды.
Практикалық құндылығы: Бұл зерттеу жұмысының көмегімен жалпы
психологиядағы маңызды бір сала - жас ерекшеліктер психологиясының
әдістемелік-тәжірибелік қоры молайып, ғылыми база нығаяды.
Жұмыстың құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, 2 тараудан, оның
әрқайсысы 3 бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
тұрады.

(-тарау. Мазасыздану және оның жеткіншектік кезеңдегі
дамуының теориялық аспектілері

1. Мазасыздану эмоционалды аумақтың байқалуы ретінде
Мазасыздану — төнген қауіпті алдын-ала сезумен байланысты
дискомфортты сезіну ретінде сипатталатын тұлғаның психологиялық қасиеті.
Мазасыздану адамның маңызды қажеттіліктерінің қанағаттандырылмауының
көpiнici болып табылады. Ғалымдар мазасыздануды 2 аспектіде қарастырады:
1. Эмоциялық күй
2. Тұлға темпераментінің ерекшелігі, тұрақты қасиеті.
Ресейдің психологиялық әдебиеттерiíде құбылысты былайша ажырату үрей
және мазасыздану ұғымдарымен с¸йкес белгіленген. Соңғы термин құбылысты
айқын, толық көрсету үшін қолданылады. [Прихожан А.Н., 1997].
Мазасыздану мәселесін бағалау жағдайында психология ғылымында екі
тенденция бөлінеді. Бip жағынан мазасыздану феноменінің анық eмecтiгi мен
жете зерттелмеуіне сүйену біздің елімізбен қатар шетелдегі мазасыздану
мәселесіне арналған жұмыстар үшін тән тәрізді. Оларда бұл термин негізінде
әртүрлі құбылыстар түсіндіретіндігін және мазасыздану зерттеудегі бірқатар
қарама-қайшылықтар тек бағыттар арасында ғана емес сонымен қатар 6ip бағыт
ішіндегі авторлар арасында, ұғымға өз пікipi тұрғысынан ғана қарау бар
екендігі керсетілген. Екінші жағынан зерттеушілер арасында негізгі
жағдайлар бойынша пікіp бірлігі бар. Мұндай бірлік мазасызданудың кейбір
жалпы пішiнiн керсетуге (оны күй-қасиет байланысында қарастыру) және
мазасыз тұлға типін бөлуге мүмкіндік туғызады.
Мәні бip мезгілде жоғары және тар деңгейде бағаланатын психологиялûқ
құбылыстар көптеп табыла бермейді. Мазасыздану сол құбылыстардың бipi. Бip
жағынан бұл қaзipri заман ¼ðêåíäåóiíi басты мәселесі (Эриксон Э., 1996),
"XXI ғасыр - Үрей ғасыры" біздің уакытымыздың маңызды сипаты ретінде. Оған
қaзipri заманды өмірлік сезіну негізгі мәні беріледі. (Готвальд Ф.Т.,
Ховланд В., 1992) Екінші жағынан эксперимент немесе уақиғаның арнайы
шартынан туған психикалық күй.
Мазасыздану — санасыз дау-жанжал деңгейінде басталатын реакция.
Мазасызданудың қорқыныштан айырмашылығы оның белгілі бip объектісі
болмайды. Мазасыздануға негізсіз қорқыныш, үрей тән. Мазасыздану әркдшан
интрîпсихикалық яғни оның себептері iшкі болып табылады. Мазасыздану
тіптен негативті сипатта болмайды. Әр адамда оптимальды немесе калыпты
деңгейде мазасыздану бар. Бұл тұлға белсенділігінің шарты ретіндегі пайдалы
мазасыздану. Мазасыздану бұл ең алдымен кауіптен сактандыру áåëãiñi, бұл
бағыт бағдарлаушы процесс. Осы жағынан бұл процесс кұнды болып табылады.
Мазасыздану сигнал ретінде біздң әрекеттерімізді, өзімізді белгілі бip
жағдайға бейімдейді. Мазасыздану бұл тек қауіптен алдын-ала сактандыратын
сигнал ғана емес, сонымен қатар белгілі бip денгейде дау-жанжалдан
қорғайды. Ceбeбi психикалық қорғаныс механизмдерін жумысқа қосады.
Бұл мәселеге тек психология және психиатрия ғылымдарында ғана емес
сонымен бipre биохимия, физиолîгия, философия, социология ғылымдарында да
көп зерттеулер арналған жариялаулардың саны жыл санап көбейіп келеді.
Бірақ олардың көпшілігі батыстық ғылымдарға тән екенін
ескерген жөн.
Ресейлік әдебиеттерде мазасыздану мәселесіне арналған зерттеулер аз.
Олар фрагменттік сипатта. Бұл көбіне әлеуметтік себептерге байланысты.
Сонымен қатар ресей психологиясында бұл мәселенің жете зерттелмеуінің
ceбeбi батыстың психиология және психиатрия ғылымдарында психоанализ,
экзистенциалды бағыттардың өpic алып дамуы әсер етуде. Соңғы он
жылдықта ресей психологтарының мазасыздану мәселесін зерттеуге деген
қызығушылықтары қоғам өміріндегі өзгерістерге байланысты күрт арта түсті.
Сонымен қатар, қaзipri заманда Ресей елінде мазасыздану нақты колданбалы
мәселелер шегінде зерттелетінін ескерген жөн. (емтихан, жарыс алдындағы
мазасыздану, психиатриядағы мазасыздану, спортшылардың, ұшқыштардың
мазасыздануы). Мазасыздану мәселелерін зерттеудегі мұндай жағдайдың ceбeбi
Ресейдің психологиялық ғылымдарының даму логикасымен байланысты. Онда
эмоция және эмоциялық күйлерді зерттеу психофизиологиялық деңгейде
жүргізіледі.
Мазасыздану жалпы мағынасында қayiптi сезінумен байланысты жағымсыз
эмоция. Мазасыздану құбылысына тән қayiптi алдын-ала сезіну ерекшелігі,
оньң басқа эмоциялық құбылыстар арасындағы маңыздылығын көpceтeдi. Мұны
гештальтерапияның негізін калаушы Ф. Перлз бейнелеп көpceттi.
"...Мазасызданудьң формуласы ете қарапайым. Мазасыздық қaзipгi мен бұрынғы
арасындағы шығын" [Перлз Ф.С., 1994 стр.145].
Мазасыздануды эмоциялық күй (жағдайлық мазасыздану) ретінде және
үнемі мазасыздық күйге бейімділіктен көрінетін жеке психикалык ерекшелік,
тұрақты қасиет ретінде беліп қарастырады. Психикалық деңгейде
мазасыздану күштену, уайым басу, тынымсыздану невроздык, жалғыздык, шeшiм
қабылдай алмаушылық байқалады. Физиологиялық деңгейде мазасыздану ерекше
реакциялық жағдай. Мазасыздану кезінде жүрек қағысы, тыныс алу жиілеп, қан
қысымы көтеріледі, жалпы қозу күшейеді. Кез-келген сферадағы (тестік
тұлға аралык, экологиялық) тұрақты мазасыздануды — генеранизацияланған
мазасыздану деп атау қалыптасқан. Ол адам өміріндегі маңыздылығының
өзгеруіне байланысты еркін түрде объект iciн өзгертеді. Мазасыздану
қayiптi жағдайда сигнал ретінде, мүмкін болатын қиындықтар мен мақсатқа
жетудегі кедергіліктерді жеңу үшін бар күшті жұмылдырып, жақсы нәтижеге
жетуге мүмкіндік береді. Сондықтан мазасызданудың қалыпты (оптимальды)
деңгейі ақиқат жағдайына нәтижелі бейімделу үшін қажет болып табылады, ал
мазасызданудың жоғарғы деңгейі кepiciншe дезадаптивтік реакция ретінде
қарастырылады.
Мазасыздану мәселесін зерттеуде, қалыпты бейімделуге кедергі
келтіретін кұбылыс ретінде мазасызданудың тіптен жоқ болуы және ic-
әрекеттің өнімділігімен қалыпты дамуына кедергі келтіретін тұрақты
мазасыздану қарастырылады.
Мазасызданудың тұлға дамуына әcepi әлі де нақты анықталмаған,
дегенмен мұны ең алғаш айтқан С. Кьеркегор болды. Оның пікірінше
мазасыздану адамзат өмірінің тарихын анықтаушы негізгі фактор. Кейінен бұл
көзқарас экзистенциалистердің философиялық жұмыстарында, психоаналитикалық
зерттеулерде дами бастады.
Мазасызданудың тұлға дамуына әcepi жөнінде қaзipri замандық пікірлер
негізінен клиникалық зерттеулердің мәліметтеріне сүйенеді. Сонымен қатар,
осылайша эмпирикалық зерттеулерде орныққан мазасыздану және тұлғаның
ерекшеліктері, мысалы: мазасыздану және талаптану деңгейі [Рейковский Я.,
1979], мазасыздану және акцентуация типтері [Захаров Л.Н., 1994]
арасындағы байланыстар талданады.
Мазасыздық және стресс.
Бұл мәселені зерттеуде тұрақты мазасызданудың себептері туралы
сұрақтар басым болып табылады. Бұл сұраққа жауап мазасыздану қай аспектіде
қарастырылуына байланысты болып табылады.
Мазасыздануды темперамент қасиеті ретінде (В.С. Мерлин терминологиясы
бойынша психодинамикалық мазасыздану) ұғынған жағдайда — жүйке жүйесі
процестерінің касиеттерінің алғы шарттары негізін фактор ретінде көрініс
табады. (Данилова Н.Н., 1992; Мерлин B.C., 1986; Рейковский Я., 1979;
Стреляу., 1982; және тағы басқалар). В.С.Мерлин мектебінде
психодинамикалық мазасыздану мен әлеуметтік қарым-қатынастағы мазасыздануды
салыстыратын зерттеулер қатарында бұл сұрақ мазасыздық күйді тудыратын
себепті және себепсіз факторлардың екі типін қарастыру арқылы шешіледі. (
Мусина И.А., 1993; Рейковский Я., 1979;)
Белгіленген фактор типтері көpiнic тапқан жағдайдың немесе уақиғаның
бірнеше рет қайталануы мазасызданудың тұрақты қасиеті ретінде орнығуына
әкеледі. (Ч.Д. Спилбергер жіктемесі бойынша мазасыздану қасиеті ретінде).
Басқаша бағыттың негізін қалаған Р.Б.Кеттел және оның серіктестері
болды, олар бұл мәселені математикалық модельді қолдану арқылы шешуге
тырысты. Бұл зерттеулердің басты нәтижесі мазасызданудың жеке феноменінің
ажыратылуы болды. Сонымен қатар мазасыздану күйіне тән физиологиялық және
биохимиялық көрсеткіштері бөлініп керсетіледі.
Мазасызданудың себептерін түсінудегі басты мәселелерінің бipi — оның
қайнар көзi болып табылатын себебін локализациялау яғни таратпаушылық.
Қазipгi уақытта тұрақты мазасызданудың себебінің 2 типі айтылып жүр:
бipiншici, үрейлік күйді жиі бастан кешіру нәтижесінде пайда болған ұзақ
мерзімді сыртқы стрестік жағдай (Ю.Л.Ханин, Ч.Д. Спилберг тағы басқа) ал
екіншісі iшкi психологиялық жағдай. Осындай әртурлі себептердің әсерінен
мазасызданудың да әр түрлі типтері бола ма? деген сұрактың қазiргi уақытқа
дейін нақты шешімі жоқ.
Кейбір авторлар мысалы А. Фрейд себептерге байланысты мазасызданудың
әртүрлі типтерін айта отырса да феноменалды деңгейде бұл типтерді бөлудің
мүмкін еместігін ескертті.
И.А. Мусина (1993), С.Я. Рубинштейнің "сыртқының ішкі арқылы әрекеті
туралы танымал ой желісіне сүйене отырып, мазасызданудың пайда болу
себептері әртүрлі болатындығына байланысты мазасыздну типтері де әртүрлі
деген пікірді қолдай отырып "ішкі" және "сыртқы" тұлғалық мазасыздану
деген терминдерді енгізуді ұсынды.
Дегенмен мұндай сұракқа мазмұнды жауап үшін жалпы сілтеме
жеткіліксіз.
А.Ш. Прихожанның көзқарасы бойынша стресстің сыртқы пайда болу ceбeбi
мен оньң объективті бағасын біріктіретін бағыт басқаларына қарағанда
өнімдірек болып табылады. Көптеген зерттеулерде мазасыздану кез-келген дау-
жанжалдың психологиялык эквиваленті ретінде қарастырылады. (., мысалы:
Александровский Ю.А., 1993). Сонымен дау-жанжал негізінен индивидтің
белгілі бip жағдайы қауіпті деп бағалауы - және онымен күресу үшін қажет
әдістердің болмауы арасындағы қарама-қайшылық ретінде ұғынылады. Бұл
түсінік психологиялык стресс теориялары және қауіпті когнитивті бағалау
мен олардың пайда болуын байланыстыратын компонент ретіндегі үрейдің
психологиялық стресс теориялары қатарында жүреді. Мұндай бағалау процесі
бірнеше кезеңдерден тұрады деп болжанған.
1. Жағдайды қауіпті деп бағалау
2. Қауіппен күресу тәсілдерін іздестіру
3. Жағдайды когнитивті кайта бағалау және оған деген қатынасты
өзгерту.
Жағдайды сыртқы қayіп ретінде бағалау мен онымен күресу тәсілдерін
табу мүмкін емес деген пікір бipiккeн жағдайда мазасыздану пайда болады, ал
оның профилактикасы мен коррекциясы "жағдайды қайта бағалауға" үйрену
ретінде ұғынылады. (Лазарус Р Дж. Аверилл, 1972; және тағы басқа).
Стрестік жағдайдың ұзақ мерзімді әсер етуі невротикалық күйдің, сан-
қатар мазасызданудың ceбeбi болып табылады. Ғылыми әдебиеттерде
мазасызданудың тағы бip сыртқы ceбeбi ретінде посттравмалық стресс
керсетілген. Жалпы мазасыздану "ересектерде" посттравмалық синдромның басты
компоненті болып табылады.
"Өмірдегі стрестік уақиғалар" мен "балалар жарақатының" әсерін жүйелі
зерттеу eкінші д.ж.с кезінен басталды. Көптеген зерттеулер апат, табиғи
апат, хирургиялық операция, ата-аналардың ажырасуы сияқты травмалық
факторлар нәтижесінде болған мазасыздануды зерттеуге арналған қазipгi
уақытта белсенді даму үстіндегі ерекше топты құрайтын - қатал қарым-
қатынастың құрбаны болған балаларды зерттеу болып табылады. Күш көрсету
соның ішінде жыныстық күш көрсету [Детство идеальное и настоящее, 1994;
Fridrich W.N., etal., 1986].
Мазасызданумен күресуде ең маңыздысы баланың анадан немесе ананы
алмастырушы адамнан айрылу стресін ескерген жөн. (Д.В. Винннико 1т 1965;
1995)
Қатынас факторлары ең алдымен бала және ата-ана арасындағы қарым-
қатынастың дамуының детерминаты ретінде дамуды жан-жақты зерттеуде басты
мәселе ретінде ерекшеленеді.
Тұлға аралық қарым-қатынастағы мазасыздану.
Мазасыздануды ең алғаш тұлға аралық феномен ретінде енгізген танымалы
психолог, психиатр "психиатрианың интерперсоналды" теориясыньң негізін
қалаушы Г.С. Салливан. Г.С.Салливан мазасызданудың пайда болуын былайша
түсіндірді.
"Қажеттіліктің қанағаттандырылмауынан тұлға аралық сенім мен
биологиялық тепе-теңдік бұзылып күштенуі пайда болады, нәтижесінде
мазасыздану көрініс табады".

Г.С. Салливан мазасыздану ұғымын өзінің теориясы үшін
фундаментальды, яғни негіз қалаушы деп есептеді. Мазасызданудың пайда
болуы мен бұл процесті сенімсіздіктің пайда болуымен
салыстыра отырып, қажеттіліктің қанағаттандырылмауынан пайда
болған баланың күштенуі анада индукияланып, ана оны сенімсіздік
түрінде бастан кешіреді деп ескерді. Керісінше тұлға аралық сенімсіздікті
сезіну ананың күштенуі, мазасызданудың баланың мазасыздануына
индукияланатынына байланысты.
Соңғы жағдайды Г.С. Салливан мазасызданудың 1 теориясы ретінде, ал
күштердің өзара берілуі процесін - эмпатия ретінде белгіледі. (Sullivan
N.S. The Collected Work V. 1т. 1) Қорқыныш пен мазасыздану арасындағы
айырмашылықтарды келтіре отырып Г.С. Салливан мынаны ескерді],
Мазасыздық пен қорқыныш бірдей сезілгенмен олар адам өмірінде балама
процестер: "Мазасыздану маңызды ересек адаммен эмпатиялық байланыстан пайда
болады, ал қорқыныш жалпы кажеттіліктің қанағаттандырылуы ерекше күші
иемденгенше кейінге қалдырылуы кезінде көрініс табады".
Анадан енген алғашқы мазасыздану қажеттіліктердің шиеленісуінің
басқа түрлерінен ерекшеленеді. Қажеттілікктердің шиеленісуінің себебі ішкі
және алғашынан баланың белгілі бip әрекетімен сипатталады. Мазасызданудың
ceбeбi сыртқы болғандықтан бала онымен күресе алмайды. Мазасыздану ешқандай
мүшемен байланысты емес, онда спецификалық нақтылық жоқ. Баладағы
қауіпсіздік қажеттілігінің eсeсi ананың мазасыздануында. Бала өздігінен
мазасыздықты жоя алмайды. Ол тек ананьң әрекеті арқылы жойылады. Тұлға
аралық қауіпсіздік кажеттілігін қанағаттандыру толығымен басқа адамға
байланысты. Бұдан Г.С. Салливанның мазасыздану концепциясы үшін 2 маңызды
салдар шығады. Біріншіден мазасыздану тұлға аралық қарым-қатынастан пайда
болады. Екіншіден мазасызданумен күресу немесе жою кажеттілігі мәні
бойынша тұлға аралық сенім мен қауіпсіздік қажеттілігіне тең. Бұдан шығатын
қорытынды: адам басқалардың ортасында өмip сүргендіктен олармен қатынаста
болғандықтан әрқашан мазасызданады. Ол психикалық энергияның негізгі
қайнар көзі "Мазасыздану ерте тәжірибеде басталып, адамның бүкіл өмip бойы
маңызды эмоциялық күш ретінде жүреді. Мазасыздану басқа адамдарға
байланысты. Егер біз адамдармен қарым-қатынасымызды бұзған жағдайда ол
сенімсіздікті тудырады. [Шығармалар жинағы, к2, б. 228].
Сонымен қатар Г.С. Салливан егер балада алғашқы кезден бастап тұлға
аралық сенімділік орнаса онда мазасыздану дамымайды және балалар бip-
бipiмeн мазасыздану деңгейі бойынша ерекшеленеді. Оның пікipiншe
әлеуметтік жағдайдан тыс тұлғаны зерттеудің мәні жоқ адамдар мазасызданудан
құтылуы үшін қорғаныс және мінез-құлықты басқару механизмдерін қолданады.
Қорғанудың осы шаралары "Мен-жүйе", "Мен жақсымын", "Мен жаманмын" дегенді
қалыптастырады. "Мен-жүйе" мазасызданудың пайда болуына әсерін тигізеді
мысалы жасөспірімдік шакта "Мен-жүйе" тез дамып келе жатқан кезде жеке
өзіндік құндылық сезім пайда болады, көпшілік жасөспірімдердің мазасыздануы
арта түседі. Бұл жаңа мотивизация және өзіндік жыныстық белсенділігін
сезінуімен байланысты.
Қажеттіліктің қанағаттандырылмауының тұлға аралық сенімсіздіктегі
басты рөлі К. Хорнидің жұмыстарында көрсетілген. Баланының негізгі
кажеттіліктерінің қанағаттандырылу мүмкіндігі қоршаған адамдарға
тәуелді. Баланың белгілі бip тұлға аралық қажеттіліктері бар:
қамқорлыққа, махаббат, басқалардың мақұлдауына деген кажеттілік. Егер бұл
кажеттіліктер ерте балалық тәжірибеде қарастырылса, егер бала
қоршағандардан махаббат, қолдауды сезінсе онда балада өзiнe деген
сенім, қауіпсіздікті сезінеді. Бipaқ көбіне баланың ең жақын адамының
өзі бала үшін ондай атмосфера жасай алмайды. Нәтижесінде балада "бізді"
сезіну емес сенімсіздік, күйзеліс ceзiмi дамиды. Мұны түсіндіру үщін Хорни
К "базистік мазасыздану" ұгымын қолданады. Бала қоршаған ортада әлсіздік,
қорғансыздық, бөлектенгендігін сезінеді, қоршаған ортаны өштес ретінде
қабылдайды. Мазасыз бала қоршаған ортаға қиындықпен бейімделеді, ал бұл
оның қалыпты даму мүмкіндігін шектейді. Мазасыз тұлға оқшаулану және
қорғансыздық сезімімен күресудің стратегияларын дамыта бастайды. Тұлға
сезіміндегі кемшіліктерді компенсациялау үшін шынайы емес, идеалды
өзінің бейнесін қалыптастырады.
"Идеалды-менді" жүзеге асыруға тырысу эгоцентриялық құрылымды құра
отырып, ішкі дау-жанжалды, невротикалық кажеттіліктерді күшейтіп соның
нәтижесінде мазасыздану деңгейін күшейтеді.
Г.С. Салливанның алғашқы мазасыздануы мен К. Хорнидің "базистік
мазасыздану" түсініктері ерте балалық шақтан көрініс табатын, тұлғаның
келешек дамуына әсер ете отырып, сақталатын сезім прототипі ол қоршаған
ортадағы адамдардың қарым-қатынасынан қайта көpiнic табады.
Ìàçàñûçäàíóäû ýêñïåðèìåíòòiê ò½ð¹ûäà çåðòòåóäi àë¹àø Ñ.Ä.Ñïèëáåðãåð
(C.D.Spielberder) æ¸íå îíû içáàñàðëàðû áàñòà¹àí. Áiðຠ¸ëi ê¾íãå äåéií
ìàçàñûçäàíó äåòåðìèíàöèÿñû ìåí ôóíêöèÿñûíû ìåõàíèçìäåði àéºûí åìåñ.
Æåêåëåãåí ìàçàñûçäàíóäû áiçäåð, æà¹äàé¹à ºàòûñòû ñóáúåêò ¸ðåêåòi
º½ðûëûìûíû òåðiñ ñèãíàëû äåï ò¾ñiíåìiç. Ìàçàñûçäàíó íåãiçiíåí æåêå
ò½ë¹àíû æà¹ûìñûç ñèïàòû åìåñ. °ðáið àäàìäà ¼çiíå ò¸í ìàçàñûçäàíó äåãåéi
áîëàäû. Á½ë ïàéäàëû, ÿ¹íè æåêå ò½ë¹àíû áåëñåíäiëiãiíi øàðòû ðåòiíäåãi
ìàçàñûçäàíó áîëàäû.
Ôèçèîëîãòàð åáåêòåðiíäå, ñîíû iøiíäå Ê.Ïðèáðàì çåðòòåóiíäå ýìîöèÿ
íåéðîôèçèîëîãèÿñû áîéûíøà áûëàé äåéäi: “êåç-êåëãåí ýìîöèÿëûº ê¾é, ñîíû
iøiíäå ìàçàñûçäàíó äà ñûðòºû æà¹äàéëàðäà¹û æàà í¸ðñåãå à¹çàíû ðåàêöèÿñû
ðåòiíäå ôèçèîëîãèÿëûº äåãåéäå ïàéäà áîëàäû.
Áiçäi ïðîáëåìà¹à ºàòûñòû Ñ.Ë.Ðóáèíøòåéííi ò¾ðëiøå ýìîöèîíàëäû
ê¾éëåðäi æiêòåói æàéëû àéòûï êåòóãå áîëàäû. Îë àôôåêòiëåð, åëiãóëåð æ¸íå
ê¼ië-ê¾éëåð äåï á¼ëåäi äå, ê¼ië-ê¾éëåðäi ñàíàíû áàºûëàóûíàí òûñ-ñàíàäàí
òûñºàðû ïàéäà áîëàäû äåéäi.
Îë Â.Ê.Âèëþíàñ ìàçàñûçäàíó òàáè¹àòû òóðàëû ½¹ûìûí òàëäàé êåëå áûëàé
äåéäi: “Ìàçàñûçäàíó – íàºòû æà¹äàéäà ìiíåç-º½ëûºòû áàñºàðàòûí æ¸íå ò¾çåéòií
ìåõàíèçì”.
Авторлар мазасыздануды жеңудің бip жолы - психотерапияға көңіл
бөлген. Бұл жағдайда басты рөл психотерапевт пен пациенттің қарым-қатынас
процесіне беріледі. Бірақ бұл авторларда психотерапия үшін кұнды болып
табылатын қарым-қатынас элементтері әртүрлі. Г.С. Салливан қарым-қатынас
мазмұны мен онда жасырылған санасыз материалды талдауға емес, қарым-
қатынастың өзіне: сөйлеудің дыбыстық құрылымына ерекше мән береді
пациенттің сейлеген сездерінің осы сияқты ерекшеліктері психиатр үшін
негізгі диагностикалық материал ғана емес, пациент пен психиатерапевт
арасындғы эмоциялық байланыстьың негізі. Психотерапияның сәтті жүзеге
асуының кепілі осындай қарым-қатынас пен терапевттің басты рөлі.
К. Хорни, керісінше қарым-қатынас мазмұнын қолдайды. Яғни
психотерапевтің басшылығымен пациенттің мазасыздануы және невротикалық
конфликттердің себебін ұғыну. Психотерапиялық жұмыстың мұндай бағыты оның
пікірінше пациенттің шынайû-менін" сол күйінше қабылдауға мүмкіндік береді.
А. Адлердің iзіншe К. Хорни да психотерапияның негізгі жолы мен басты
мақсаты өзін-өзі тану арқылы "реориентация" деп білді.
К. Хорни мен Г.С. Салливанның тұлға психологиясы мен мазасыздануды
психикалық зерттеуге қосқан үлестері орасан зор. Ал олардың мазасыздануға
байланысты ұсынған концепцияларына келетін болсақ, бұл концепцияларда
мазасызданудың пайда болу және мазасыз тұлға типінің қалыптасу
процестері дәл баяндалған.
Мұндағы ең маңыздысы алдымен балалар үшін тұлға аралық қауіпсіздік,
сенім қажеттiëiãiíi қанағаттандырылмауы - мазасызданудың нeгiзгi ceбeбi
ретінде көpiнyi.
Мұндай көзқарасты жалпы формасында Э. Флоремда ұстанды. Оның
айтуынша мазасызданудың нeгiзгi ceбeбi адамның жеке тұлға ретіндегі
жатырқаушылық сезімін және осыған байланысты табиғат пен қоғам күштері
алдында өзін әлсіз сезінуі Э. Фромм мұны жеңудің негізгі жолы адамдар
арасындағы махаббаттың түрлі формалары деп білді. Өзінің "Искусство
любить" атты еңбегінің бipіншi бөлімін "Махаббат-адам өмipiндегі
мәселелердің шeшiмi" деп текке атамаған.
Қазіргі кезде áiçäi және шетелдің көптеген зерттеушілері
мазасызданудың пайда болуы мен орнығуындағы қарым-қатынас тәжірибесінің
маңыздылығын қолдайды. Мазасыздану балаға мазасыз анадан беріледі немесе
мазасыздану бала ата-анасының оған деген махаббатына, қолдауына сенімсіздік
танытқан жағдайда пайда болады деген пікірді ұстанады. (Захаров А.И.,
1982, 1995; Семья в психологической консультации, 1989; Раттер М., 1987).
Ресейдің танымаë психиатры және психиатерапевті А.И. Захаров "Әйелдің
жүктілік кезінде мазасыздануы нәрестенің мазасыздануының алғашқы тәжірибесі
болып табылады. Жүктіліктің екінші кезеңінде нәрестенің кан тамырлар
жүйесі қарқынды дамиды және нәресте плацента арқылы ананың мазасыздануының
белгілі бip бөлігін сезінеді. Ананың мазасыздануы нәрестенің сәйкес
реакциясын туғызады". (1995: бет 21)
Сонымен қатар мазасыздықтың анадан балаға берілу жөніндегі түciнiктiң
қaзipгi уақытта кең таралуына қарамастан бұл түсініктің
теориялық концепциялар мен клиникалық бақылауларға сүйенетіндіктен
жеткілікті түрде дәлелді бола алмайтындығын ескерген жөн.
Ýìîöèÿ ìåí ýìîöèîíàëäû ºàëûïòû íåãiçãi òåîðèÿëûº àñïåêòiëåðií
ºàðàñòûð¹àííàí êåéií, áiçäåð åíäi ìàçàñûçäàíó íåìåñå ìàçàñûçäûº ñèÿºòû
ýìîöèîíàëäû ºàëûïºà áàéëàíûñòû ºàçiðãi òàäà¹û ïñèõîëîãèÿëûº
ò½æûðûìäàìàëàðäû áàñòû ºà¹èäàëàðûí ºàðàñòûðó¹à òûðûñàìûç. Áiçäåð
òàëäàóûìûçäû ìàçàñûçäàíóäû áåëãiëi áið ìiíåç-º½ëûºòûº ðåàêöèÿ äåï ò¾ñiíãåí
áèõåâèîðèñòiê ê¼çºàðàñòàí áàñòàéìûç. Á½ë áà¹ûòòû ïñèõîëîãòàðû Ä.Óîòñîí,
Ò.Òîðíäàéê, Ê.Ëåøëè æ¸íå ò.á ìàçàñûçäàíóäû áåëãiëi áið ñòèìóë àðºûëû
òóûíäà¹àí æà¹ûìñûç ïðîöåññ äåï ºàðàñòûðäû. Îëàð áàëàëàðäà ìàçàñûçäàíó ìåí
ºîðºûíûøòûº ºàëûïòàñó ì¾ìêiíäiãií ê¼ðñåòòi. [32]
Áèõåâèîðèñòiê áà¹ûòºà ðåàêöèÿ ðåòiíäå ÕÕ-øû ¹àñûðäû 50-øi æûëäàðäû
àÿ¹û, 60-øû æûëäàðäû áàñûíäà êîãíèòèâòi ïñèõîëîãèÿ ìåêòåái ïàéäà áîëäû.
Îíû ê¼ðíåêòi ¼êiëäåði – Ñ.Øåõòåð, Äæ Êåëëè, Ë.Ôåñòèíãåðëåð – ýìîöèîíàëäû
ºàëûï ïåí ìàçàñûçäàíóäû ò¼ìåíäåãiäåé ºàðàñòûðäû. ß¹íè, “ýìîöèíàëäû
ºàëûïòàð ñóáúåêò áið àñïåêò æ¼íiíäå åêi ò¾ðëi ïñèõîëîãèÿëûº áiëiìäå
áîë¹àíäà ïàéäà áîëàäû. Àë ìàçàñûçäàíó – òåðiñ ýìîöèÿ, äèñêîìôàðò ê¾éi æ¸íå
îíû æà¹äàéäû ä½ðûñ øåøó æà¹ûíà ¼çãåðòó æîëû àðºûëû, ¸ði æàà ì¸ëiìåòòi àëó
æîëû àðºûëû ¼çãåðòóãå áîëàäû”. [32]
Ôèçèîëîãèÿëûº ê¼çºàðàñòû ½ñòàí¹àí ïñèõîëîãòàð Ä.Ãàìáóðã ïåí Äæ
Àäàìñòîð ìàçàñûçäàíó ºàëïûí ñîìàòèêàëûº àóðóëàð òàáè¹àòûìåí ñàëûñòûðäû.
Îëàð ìàçàñûçäûº äåãåéií àäàì à¹çàñûíû âåãåòàòèâòi ôóíêöèÿñûí òiðêåó ¸äiñi
àðºûëû ¼ëøåóäi ½ñûíäû . Ê.Êåííàí ìàçàñûçäàíó êåçiíäå àäàì ºàíûíäà àäðåíàëèí
äåãåéi æî¹àðûëàéòûíäû¹ûí àíûºòàäû. Ôðàíêåíøòåéí ìåí Êèíã, ºàí¹à ìåõîëèë
º½é¹àíäà ÿ¹íè ìàçàñûçäàíó áàðûñûíäà ºàí ºûñûìû òåç àðàäà æ¸íå áiðøàìà
óàºûòºà ò¼ìåíäåéòiíäiãií ä¸ëåëäåäi.
Ìàçàñûçäàíóäû òàëäàó Ç.Ôðåéäòi ò½æûðûìäàìàñûí íàçàðäàí òûñ åø
ºàëäûðìàéäû. Îñû ïðîáëåìàíû òåîèÿëûº ò½ð¹ûäà çåðòòåóäi áàñòà¹àí îñû Ç.Ôðåéä
áîëäû. ±àëûì á¼ëãåí ìàçàñûçäàíóäû òóäûðàòûí æà¹äàéëàð ìûíàëàð:
à) ºàëà¹àí îáúåêòiíi æî¹àëòó. Ìûñ, àòà-àíàñûíàí íåìåñå æàºûí äîñûíàí
àéðûë¹àí áàëà ò.á
á) ìàõàááàò ñåçiìiíi æî¹àëóû.
Ý.Ôðîìì, Ê.Õîðíè, Ã.Ñ.Ñàëëèâàíäàðäû ò½æûðûìäàìàëàðûíà ñ¸éêåñ,
ìàçàñûçäàíó ¸ëåóìåòòiê º½áûëûñ. Àäàìäàð òóìàñûíàí ìàçàñûç áîëìàéäû, îëàðäû
ìàçàñûç áîëó¹à ¼ìið æà¹äàéëàðû ñåáåïøi áîëàäû.
Ã.Ñàëëèâàí òåîðèÿñû áîéûíøà, ìàçàñûçäàíó åêi ò¾ðëi áîëàäû:
íåâðîòèêàëûº æ¸íå ýêçèñòåíöèàëäû.
Ìàçàñûç (ºîðºàº) àäàìäàð: áàñòàóûø ìåêòåï íåìåñå æàëïû áàëà êåçåäå
ºîðºûíûø ñåçiìi àºûð¹à øåãiíå æåòåäi, ÿ¹íè îëàð àäàìäàðäàí, ¼çãå
áàëàëàðäàí, èò, íàéçà¹àéäàí ò.á ºîðºàäû.
Ðåñåé ¹àëûìû À.Ì.Ïðèõîæàí ¼çiíi “Æàñ ¼ñïiðiìäåð àðàñûíäà¹û
ò½ë¹ààðàëûº ìàçàñûçäàíó¹à ïñèõîëîãèÿëûº òàëäàó” – äåãåí åáåãií æàçäû. Àë,
¹àëûì Í.Èìåäàäçå ìåêòåï æàñûíà äåéiíãi áàëàëàðäû ìàçàñûçäàíóû æàéëû òû
ì¸ñåëåíi ê¼òåðäi. Îíû ïiêiðiíøå, ìàçàñûçäàíó “Æåêå-äàðà, ñàðàëàí¹àí ºàëûï-
ê¾é æåêå áàñòû ºàñèåòi. °ëåóìåòòiê ºàæåòòiëiêòåðäi ºàíà¹àòòàíäûðó ¾øií
ºàóiï òó¹ûçàòûí ñèòóàöèÿëàð¹à ýìîöèîíàëäû ò½ð¹ûäà ê¼çºàðàñ, ºàòûíàñòû
áiëäiðó”.
Í.Â.Èìåäàäçåíi áåðãåí àíûºòàìàñûíà ê¼ïòåãåí êååñ ä¸óiðiíi
ïñèõîëîãòàðû Â.Áåëàóñ, Â.Áàêååâ, Â.Êèñëîâñêàÿ, Ò.Êóïöîâàëàð êåëiñiï,
ºîëäàäû.
Ñîíûìåí, ìàçàñûçäàíó äåãåíiìiç – øûíäûº æà¹äàéûíäà¹û ¸ëåóìåòòiê
ºàæåòòiëiêòåð ôðóñòðàöèÿñûí áàñòàí êåøiðó.
Àë, áàñòàí êåøóëåð äåãåíiìiç Ë.È.Áоæîâè÷ àéòàíäàé-àқ, åðåêøå
ýìîöèîíàëäû ôîðìàäà қàæåòòiëiêòåðäi қàíàғàòòàíäûðó äәðåæåñií áåéíåëåéäi.
Ìàçàñûçäàíó ìåí òûíûøñûçäûº òàëàìóñòû òiòiðêåíäiðãåí êåçäå áàéºàë¹àí
(Äåëãàäî).
Ç.Ôðåéä ½¹ûìûíøà, ìàçàñûçäàíóëàð ºîðºûíûøòàí á¼ëåê àôôåêòiëåð ìåí
êîãíèòèâòi ïðîöåñòåðäi ºîñûï àëàäû. ²àæåòòòiëiêòåðäi ò¾éñiíãåí àäàì
içäåíiñòiê ¸ðåêåòií ¸ði ºàðàé æàë¹àñòûðàäû. Äàìûï êåëå æàòºàí æåêå àäàìíû
íåãiçãi ïðîáëåìàñû ìàçàñûçäàíóäû æîþ áîëàäû. Ìàçàñûçäàíó ê¾òåòií íåìåñå
àëäûí-àëà áîëæàë¹àí øèåëåíiñòi ê¾øåþi íåìåñå ºàíà¹àòòàíáàóäàí òóàäû., æ¸íå
êåç-êåëãåí æà¹äàéäà (îë øûíäûº, íåìåñå ºèÿëäà¹û áîëñûí) ºàóiï ò¼íãåíäå
äàìóû ¸áäåí ì¾ìêií.
Ç.Ôðåéäi ïñèõîàíàëèòèêàëûº òåîðèÿñû ÕIÕ ¹àñûðäà ôèçèêà ìåí áèîëîãèÿ
äàìûòºàí ïîçèòèâèçì êëèìàòûíäà ¼ñòi. Èíäèâèä å àëäûìåí ñûðòºû ¸ëåììåí
¼çàðà ¸ðåêåòòåñòiê àðºûëû ½ñòàï ò½ð¹àí ê¾ðäåëi ýíåðãåòèêàëûº æ¾éå äåï
ºàðàñòûðûëäû.
ÕIÕ ¹àñûðäû àÿ¹ûíäà ñîöèîëîãèÿ ìåí àíòðîïîëîãèÿ ¹ûëûìäàðû äåðáåñ
ï¸íäåð ðåòiíäå äàìûï ºàëûïòàñà áàñòàäû. Îñû æàà ¹ûëûìäàð ò¾ñiíiãiíøå, àäàì
ê¼ï ä¸ðåæåæå ºî¹àì æåìiñi. Ïñèõîàíàëèçãå ìàçàñûçäàíó ïðîáëåìàñû æàéëû
ê¼ïòåãåí åáåêòåð æàç¹àí. ±àëûìäàð Ý.Ôðîìì, Ê.Õîðíè ìåí Ã.Ñ.Ñàëëèâàíäàð
áîëäû. Ý.Ôðîìì “Ñ¾éå áiëó ¼íåði”, æ¸íå “Áîñòàíäûºòàí ºàøó” äåãåí iði
åáåêòåðiíäå ìàçàñûçäàíóäû òåê ºîð¹àíûñòûº ìåõàíèçìäåð äåï àòàäû. [5,6]
Ê.Õîðíè ôðåéäèñòiê æ¾éåíi òåðåäåòóäi æàë¹àñòûðà ò¾ñåäi. Îë “íåãiçãi
ìàçàñûçäûºòû” – îºøàóëàíó ñåçiìi íåìåñå áàëàíû ç½ëûì ¸ëåìäå ê¼ìåêòåí òûñ
ºàëóû”, - äåéäi.[7]
Æàëïû àë¹àíäà, áàëàíû àòà-àíàëàðûìåí ºàðûì-ºàòûíàñûíäà
ºàóiïñiçäiêòi æîÿòûííû áàðëû¹û ìàçàñûçäàíóäû òóäûðàäû. ²àóiïñiçäiêòi
ñåçáåé ò½ð¹àí, ìàçàñûç áàëà áîéûíäà îºøàóëàíó æ¸íå ä¸ðìåíñiçäiê ñåçiìií
èãåðóãå àðíàë¹àí ò¾ðëiøå ñòðàòåãèÿëàð äàìèäû. Îë áàëà ç½ëûì, íåìåñå,
êåðiñiíøå, ¼òå àºûëäû, ÿ¹íè ¼çi æî¹àëòºàí ìàõàáàáàòòû ºàéòàðó¹à äàéûí
áîëàòûíäàé ºàëûïòàñóû ì¾ìêií. Áàëàäà øûíäûººà ñàé åìåñ, ¼çiíi áåéíåñi
ºàëûïòàñóû äà ì¾ìêií [8].
Ãàððè Ñòåê Ñàëëèâàí – “ïñèõèîòðèÿíû ò½ë¹ààðàëûº òåîðèÿñû äåï àòàëàòûí
æàà ò½æûðûìäàìàíû æàñàóøû iði ¹àëûì. Îíû íåãiçãi, ìàûçäû ºà¹èäàñû æåêå
àäàìäû ºàéñû áið ãèïîòåòèêàëûº ìàçì½í, ìà¹ûíà. Îíû íåãiçi – ò½ë¹ààðàëûº
ºàðûì-ºàòûíàñòàð”- äåï ò¾ñiíäiðåäi. ß¹íè, æåêå àäàìäû íàºòû ¸ëåóìåòòiê
ñèòóàöèÿäàí òûñ çåðòòåó ì¾ìêií åìåñ äåéäi.
Ã.Ñ.Ñàëëèâàí äà Õîðíè ñèÿºòû, ìàçàñûçäàíóäû ò½ë¹ààðàëûº ºàðûì-ºàòûíàñ
æåìiñi äåï ñàíàéäû, æ¸íå àë¹àøºûäà àíàñûíàí áàëàñûíà áåðiëåäi äåéäi. Îñû
ìàçàñûçäûºòàí ºàøóäû æîëû: àäàìäàð ¼ç ìiíåç-º½ëºûí áàºûëàó ìåí ºîð¹àóäû
ò¾ðëiøå ò¸ñiëäåðií ºîëäàíàäû. Íຠîñû ºîð¹àíûñ øàðàëàðû ìåí æ¾éåíi
ºàëûïòàñòûðàäû. “Ìåí” àäàìäû ìàçàñûçäàíóäàí ºîð¹àéäû, ¸ði æî¹àðû äåãåéëi
¼çií-¼çi ñûéëàó àðºûëû áåêèäi, ¼çií ñûííàí äà ºîð¹àéäû. Ã.Ñ. Ñàëëèâàí äà,
¼çãå òåîðåòèêòåð ñåêiëäi æåêå àäàìäû êîãíèòèâòi æ¾éå äåï ºàðàñòûðäû. ±àëûì
ä¸ëåëäåóiíøå, ìàçàñûçäàíóäû æî¹àðû äåãåéi èíäèâèäòi ¼ç ºàæåòòiëiêòåðií
ºàíà¹àòòàíäûðó òèiìäiëiãií ò¼ìåíäåòåäi, ¼çàðà ò½ë¹ààðàëûº ºàðûì-
ºàòûíàñòàðäû á½çàäû, îéëàó ïðîöåñiíi á½çûëóûíà ñåïòiãií òèãiçåäi.
Ìàçàñûçäàíó ºàðºûíû ºàóiïòi ºàíøàëûºòû åêåíäiãiíå æ¸íå ºîð¹àíó
ò¸ñiëäåðiíi òèiìäiëiãi ºàíøàëûºòû áîëóûíà áàéëàíûñòû áîëàäû.
Æàëïû àë¹àíäà,Ã.Ñ. Ñàëëèâàí “ìàçàñûçäàíó ¼ìiðäå áiðiíøi áîëûï îºûï-
áiëiì áåðóøi ¸ñåð áåðåäi”, - äåï åñåïòåéäi.
Ý.Ôðîìì, Ê.Õîðíè æ¸íå Ã.Ñ.Ñàëëèâàí ò½æûðûìäàìàëàðû áîéûíøà àéòàòûí
áîëñàº, îëàðäà¹û æàëïû áîëàòûí ½¹ûì: ìàçàñûçäàíó ¸ëåóìåòòiê º½áûëûñ äåï
åñåïòåëåäi.
Àäàìäàð òàáè¹àòûíàí ìàçàñûç áîëà ºîéìàéäû, îëàðäû ¼ìið æà¹äàé –
øàðòòàðû ìàçàñûç åòåäi. Ôðåéä ïiêiðiíå ºàðàìà-ºàðñû àäàìäàð òàáè¹àòûíàí
äåñòðóêòèâòi åìåñ. Îëàð äåñòðóêòèâòi áîëà àëàäû, îë ¾øií ¼çií-¼çi æ¾çåãå
àñûðó æîëûíà ò¾ñóëåði òèiñ. [33]
Êåéáið ò½æûðûìäàìà àâòîðëàðû ìàçàñûçäàíóäû ìiíåç àêöåíòóàöèÿñû äåï
ñàíàéäû äà, ìàçàñûç æåêå ò½ë¹àëàð äåï òèïòåðãå á¼ëåäi. Ìûñàëû, îë àâòîðäû
áiði Ê.Ëåîíãàðä îë áûëàé äåéäi: “Áàëà ¼ñêåí ñàéûí ìàçàñûçäàíóû àçàÿäû”.
Ãóìàíèñòiê áà¹ûòòà¹û ïñèõîëîã-¹àëûì Â.Ôðàíêë ìàçàñûçäàíóäàí º½òûëóäû
ò¸ñiëi ðåòiíäå ëîãîòåðàïèÿíû ºîëäàíóäû ½ñûíàäû. [10,34]
Ïñèõèêàëûº ê¾é-ºàëûï ïðîáëåìàñû æ¸íå îíû iøiíäå ýìîöèîíàëäû ê¾éëåð
ïðîáëåìàñûí ¼òå åðòåäå çåðòòåãåí. Åðòåäåãi ôèëîñîôòàð åáåêòåði íåãiçiíäå
ïñèõèêàëûº ºàëûï ½¹ûìû êàòåãîðèàëäû ñèïàòºà èå áîëäû. Ìûñàëû, Àðèñòîòåëü
áîéûíøà, ïñèõèêàëûº ºàëûïòàð – àäàì æàíûíû åðåêøå ê¾éi. Àðèñòîòåëü îé-
ïiêiðëåði àðºûëû, ïñèõèêàëûº ôåíîìåíäåð áiðëiãi, æèûíòû¹û àôôåêòèâòi
ñèïàòòà¹û æ¸íå ñàíà, ¸ði åðiêòiê ê¾é ñèÿºòû ïñèõèêàëûº ºàëûïòàð¹à
á¼ëiíåòiíäiãi àíûºòàëäû. (Ãàëåí, Ïëîòèí, Àâãóñòèí) [35]
Àë, Àâèöåííà ïiêiðiíøå, ýìîöèÿëàð “æàíóàðëàð ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жеткіншек шақтың психологиялық ерекшеліктері
Жеткіншек жас кезеңнің психологиялық ерекшеліктері
Жеткіншек жас аралығындағы психологиялық мінез-құлық ерекшеліктері
ЖЕТКІНШЕК ЖАСТАҒЫ БАЛАЛАРМЕН ЖҮРГІЗІЛЕТІН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ТҮРЛЕРІ
Жеткіншек жастағы оқушылардың психикалық дамуының жалпы психологиялық негізі
Жеткіншек жастағы балалардың психикасының дамуы және қалыптасуы
5-6 жастағы балалардың психологиялық даму ерекшеліктері
Жеткіншек жастағы балалардың психикасына психотропты заттардың әсері
12 жылдық білім аясында жеткіншек жастағы балаларға психологиялық қызмет көрсету ерекшеліктері
Жеткіншек жаста мазасызданудың қалыпты жағдайда және ауытқуда көрініс беруі
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь