Экономика ғылымы

Жоспар:

Кіріспе

І. ЭКОНОМИКА ҒЫЛЫМЫНЫҢ МӘН МАҒЫНАСЫ
1.1. Экономика ғылымының даму кезеңдері
1.2. Экономикалық теория пәнінің функциялары мен әдістері
1.3. Экономикалық жүйелердің мәні мен түрлері
1.4. Тұтынулар, игіліктер, ресурстар және факторлардың түрлері
өзара байланыстары мен мәні
1.5. Қоғам алдында тұрған экономиканың негізгі проблемалары
1.6. Экономикалық жұмыс айналымы
1.7. Экономикалық заңдар мен категориялар: мәні, түсінігі
1.8. Қоғамдық өндіріс және оның құрылымы
1.9. Меншіктегі экономикалық қатынастар және оның негізгі формалары
1.10. Қоғамдық шаруашылық және түрлері

ІІ. ЭКОНОМИКА ҒЫЛЫМЫНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ
2.1. Тауар және оның қасиеттері
2.2. Ақшаның мәні
2.3. Ақшаның қызметтері
2.4. Ақшаның түрлері
2.5. Нарықтың мәні және құрылымы
2.6. Инфляцияның мәні және түрлері
2.7. Нарықты құру заңдары
2.8. Экономикалық өсу
2.9. Экономикалық өсуді өлшеудің әдістері.
2.10. Халықаралық сауда.

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
Көптеген ежелгі ғалымдар мен данышпан адамдардың айтуынша өмір деген қозғалыс деп түсіндіріледі. Қоғамның экономикалық өмірі де табиғат сияқты үнемі қозғалыста болады. Бұл қозғалыс сапалық және сандық өзгерістермен ерекшеленеді. Бұл өзгерістер өндірістік қатынастарға ғана емес сонымен еңбек өнімділігіне де әсерін тигізеді. Ал еңбек өнімділігінен өз кезегінде қоғамға қажетті экономикалық игіліктер туындайды. Яғни экономикалық өсу өндірістің және экономикалық игіліктердің өсуі немесе ұлғаюы деген мағынаны береді.
Курстық жұмыста экономикалық өсу теориясы қарастырылады. Бұл теорияға сәйкес экономиканың толық деңгейде дамуы немесе өсуі үшін мемлекетте өндірілетін ресурстар толығымен және үнемді қолдануы керек. Мұнда ресурстар қатарына тек шикізаттар ғана емес, сонымен қоса экономиканың потенциалы, мемлекеттегі еңбек күші және тағы басқалар жатқызылады. Жұмыспен қамтамасыз ету теориясы мен экономиканы тұрақтандыру саясаты статистикалық немесе қысқа мерзімді факторларға негізделген. Теорияға жүгінсек, толық жұмысбастылық пен ресурстың тұрақты көлемі бар кезде экономика өзін қажетті жалпы ұлттық өніммен (ЖҰӨ) қамтамасыз ете алады.
Курстық жұмыстың тақырыбын таңдау кезінде негізігі себеп болған: Экономикалық өсу кез келген мемлекет үшін негізгі көрсеткіштердің бірі болып табылады. Яғни мемлекеттің даму қарқын айқындау үшін оның экономикалық өсуне талдау жүргізу арқылы анықтауға болады. Менің ойымша, экономикалық өсу тақырыбы өте актуалды болып келеді. Оның актуалдығы келесідей себептермен түсіндіріледі: Мемлекеттің экономикасының өсуіне талдау, болжау және жоспарлау жұмыстарын жасау арқылы оның себеп салдарын анықтауға болады. Экономика циклдық сипатта дамиды, яғни экономиканың құлдырауынан кейін әрқашанда өсу немесе өркендеу процесі орын алады. Сондықтан экономика үшін экономикалық өсудің мазмұны мен себептерін түсіну өте маңызды болып табылады.
Менің курс жұмысымның негізгі мақсаты экономикалық өсуді зерттеу және оның қарқындары мен факторларына талдау жасау болып табылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Государственные регулирование рыночной экономики / Под. ред. Петрова Р.П. СПб, 1999г.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, 2004 ж. – 248 бет.
3. Iлиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. Қаржы: Оқулық. – Алматы: 2003. – 448 бет.
4. Ивашковский С.Н. – Экономика: микро- и макроанализ. Учебно-практическое пособие. – М.: Дело, 1999. – 360 с.
5. Мэнкью Н.Г. Принципы экономикс. – Спб: Питер Ком, 1999. – 784 с.
6. Ермекбаева Б.Ж. Салықтар және салық салу: Оқу құралы – Алматы: - 2003. – 131 бет.
7. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі (2004 ж. 24 сәуірдегі N 548-II)
8. А.Исаева «Мемлекеттің дамуына әсер ету тұрғысындағы Қазақстанның қазіргі кездегі салық жүйесінің ерекшеліктері» // Қаржы-Қаражат, 2005, №6, 22-25 стр.
9. Қазақстан Республикасы үкіметінің 2006-2008 жылдарға арналған орта мерзімді фискалдық саясаты.
10. Купешова Сауле Телеухановна / “Теория и практика инновационного процесса в переходной экономике Республике Казахстан,” – диссертация, Алматы, 2002 г.
11. Инновационный менеджмент / К.Нарибаев, С.Джуманбаев, А.Нусупова. – Алматы: Қазақ унивеситетi. – 1998. – 60 с.
12. Сайденов А.Г. «О перспективах развития денежно-кредитной политики и других направлениях деятельности Национального Банка» // Банки Казахстана, №10, - 2005 г. 2-4 стр.
13. Стратегия «Қазақстан Республикасының Индустриялы-инновациялы дамуының 2003-2015 жылдарға арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясы» – Алматы, 2003 ж
14. Досниязова А.К. «Инфляционное таргетирование: SWOT-анализ» // Банки Казахстана, №10, - 2005 г. 56-61 стр.
15. Н. Ә. Назарбаев. «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» Жолдауы, Астана, 2006 жыл, 1 наурыз.
        
        Жоспар:
Кіріспе
І. ЭКОНОМИКА ҒЫЛЫМЫНЫҢ МӘН МАҒЫНАСЫ
1.1. Экономика ғылымының даму кезеңдері
1.2. Экономикалық ... ... ... мен ... ... жүйелердің мәні мен түрлері
1.4. Тұтынулар, игіліктер, ресурстар және факторлардың түрлері
өзара байланыстары мен ... ... ... ... экономиканың негізгі проблемалары
1.6. Экономикалық жұмыс айналымы
1.7. Экономикалық заңдар мен категориялар: мәні, түсінігі
1.8. Қоғамдық өндіріс және оның ... ... ... ... және оның негізгі формалары
1.10. Қоғамдық шаруашылық және түрлері
ІІ. ЭКОНОМИКА ҒЫЛЫМЫНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ
2.1. ... және оның ... ... мәні
2.3. Ақшаның қызметтері
2.4. Ақшаның түрлері
2.5. Нарықтың мәні және құрылымы
2.6. Инфляцияның мәні және түрлері
2.7. ... құру ... ... ... Экономикалық өсуді өлшеудің әдістері.
2.10. Халықаралық сауда.
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
Көптеген ежелгі ғалымдар мен данышпан адамдардың айтуынша өмір деген
қозғалыс деп түсіндіріледі. ... ... ... де ... ... ... болады. Бұл қозғалыс сапалық және сандық ... Бұл ... ... ... ғана емес ... ... де ... тигізеді. Ал еңбек өнімділігінен өз кезегінде
қоғамға қажетті экономикалық игіліктер туындайды. Яғни ... ... және ... ... өсуі ... ... ... мағынаны
береді.
Курстық жұмыста экономикалық өсу теориясы қарастырылады. Бұл теорияға
сәйкес экономиканың ... ... ... ... өсуі үшін ... ... толығымен және үнемді қолдануы керек. Мұнда ресурстар
қатарына тек шикізаттар ғана ... ... қоса ... ... ... күші және тағы ... ... Жұмыспен қамтамасыз
ету теориясы мен экономиканы тұрақтандыру саясаты статистикалық немесе
қысқа ... ... ... ... жүгінсек, толық
жұмысбастылық пен ресурстың тұрақты көлемі бар ... ... өзін ... ... ... (ЖҰӨ) қамтамасыз ете алады.
Курстық жұмыстың тақырыбын ... ... ... ... ... өсу кез келген мемлекет үшін негізгі көрсеткіштердің бірі
болып табылады. Яғни ... даму ... ... үшін ... ... ... жүргізу арқылы анықтауға болады. Менің ... өсу ... өте ... ... ... Оның ... себептермен түсіндіріледі: Мемлекеттің экономикасының өсуіне
талдау, болжау және жоспарлау жұмыстарын жасау ... оның ... ... ... Экономика циклдық сипатта дамиды, яғни экономиканың
құлдырауынан кейін әрқашанда өсу ... ... ... орын ... экономика үшін экономикалық өсудің мазмұны мен себептерін ... ... ... ... курс ... негізгі мақсаты экономикалық өсуді зерттеу және
оның қарқындары мен факторларына талдау жасау болып табылады.
І. ЭКОНОМИКА ҒЫЛЫМЫНЫҢ МӘН ... ... ... даму ... – көне ... бірі болып саналады. Оның тамырлары б.э.д.
5-3 ғ.ғ. Көне ... ... ... ... ... ... сатысы
қалыптаса бастаған кездерде жатыр.
Өндірістік қызметтер туралы мәліметтердің жинақталуына және ... ... Грек ... ... мен ... өте үлкен үлес
қосқан. Нәтижесінде, (б.э.д. 384-322жж) Аристотель «экономия» ... ... ... тура ... грек тілінен аударғанда «үй
шаруашылығын жүргізу туралы ғылым»), кейіннен одан ... ... ... атауы жақсы сәйкес келеді. Ойкономия – гректерде үй мен
шаруашылықты жүргізу туралы ойлар мен ... ... ... ... Бұл ... «үй» ... сөз ... құлиеленушілік шаруашылық
мағынасы жатыр, ал басты мәні құлдардың арзан күшін пайдаланып, «үйдің»
байлығын ... ... ... ғылым ретінде 16-17 ғғ ... Оның ... даму ... ... ... ... merkonte - саудагер). Меркантилизм
– байлық көзі ... ... ... не ... сол ... экспорт көлемін
импорттан асырып түсуге ұмтылған ... Ал, сол ... ақша ... ... ...... деп білген. Негізін салушы Антуан де
Монкретьен.
Меркантилизм ... екі ... ... ... - Ерте ... – ақша ... Талабы – импортты
қысқарту, алтын мен күмісті елден сыртқа шығармау, яғни ол ... ... ... ...... орнына сауда меркантилизмі келді. Басты бағыт
экспорт импорттан асып түсу ... деп ... Екі ... де елдің
гүлденуін экономикаға тікелей мемлекеттің қатысуымен байланыстырады. Алайда
кейінгі мерк-зм абсолютті тү.рдегі шектеу саясатын жоққа шығарады.
17-ғасырда ... ... ... экономия деген атауы да шығып
үлгерді. ... өмір сүру ... ... жеке ... классикалық саяси экономия деп аталатын жаңа бағыт п.б. негізін
салушылар Англияда У.Петти және ... ... Олар ... оқу ... ... еңбектік құн теориясының іргетасын қалады.
Классикалық саяси Экономиялық ... ... ... ... ... ... рет физиократтар мектебі ұсынған.
Физиократтар мектебі Францияда 18-ғасырда Франсуа Кенэ және Анн ... ... ... құрылды. Оларлдың ойынша, айырбас байлық көзі бола
алмайды, ... ... тек ... ... ... ...... природы», яғни «табиғат билігі» д.б.). Таза пайда ... ... ... ғана туады, ал өндіріс сол затты ештеңе қоспай
тек өңдейді. Ф.Кенэ ... ... ол ... ... ... қатысады деген:
1) өндіргіш топ (диқандар);
2) Жеке меншік тобы (жер иеленушілер)
3) қарапайым топ (жалданған жұмысшылар, ірі-ұсақ саудагерлер)
Былайша айтқанда физиократтар мектебі ... ... ... ... ... ... ... ұран ұстанған. (Физиократтар
«адамдардың өз істерін өздері ... және сол ... өз ... ... ... ... ... басты жетістігі – бірінші
рет қоғамдық өндіріске анализдеу әдісін сәтті қолданған. Адамдар мемлекетке
салық төлейді, ал ... ... ... ... құқығын
қорғайды. Мемлекет пен халық арасындағы қатынастар солай орнауы ... ... ... негізін қалаушы 1776 жылы өзінің атқты
«Табиғат туралы зерттеулер және ... ... ... ... ... ... экономист Адам Смитт (1723-1790) және Вильям Петти,
Давид Рикардо. Оның ілімі: бүтіндей нарықтық экономика мен ... ... ... ... Ол ... рет ... ... білімдерді
жүйеленген түрде ұсынды. Сондай-ақ: 1.Онда зерттелу үстіндегі экономикалық
құбылыстың терең мәніне үңілуге ... ... ... ... 2. ... құн теориясының негізін салған; 3.Қоғамдық капиталдың
ұдайы өндіріс механизмін зерттеген; ... ... ... ... ... түсіндіруге тырысты; 5.Экономикаға ... ... ... яғни ... еркіндігін талап еткен. А.Смитт
физиократтар сияқты байлық көзін өндірістен ... ... та ... ауыл ... ... ғана емес кез ... ... да салалардан
шығуы мүмкін деп санаған. ... ... ... ... ... ... ... болып саналатын «экономикалық
адам» моделін қолданады. Ол барлық экон. ... ... ... ... деп ... Жеке тұлғалардың әрқайсысы шекті пайдаға дәнігіп
барып, ... ... ... ... Осы ... ... ... де туы болып табылатын «көрінбейтін қол» концепциясы пайда
болады. Оның арқасында жеке адам өзінің пайдасы үшін ... ... ... жалпы қоғамға да пайдасын тигізеді. Негізінен ол көңілін еңбектік
құн теориясына көп бөлген. ... ... ... баға ұсыныс пен
сұраныстың ықпалымен құрылады, ал олардың негізі ... ... ... ... ... құн ... көзі ... ортасы мен екінші жартысында Сисмонди мен ... ұсақ ... ... ... қалыптаса бастаған, бірақ ол
тек ұсақ тауар өндірушілердің көзқарастары мен ... ... даму ... аша ... сол себепті жалғас таба алмаған.
Өзінің бірнеше томдық «Капитал» ... ... ... ... ... ... және философы Карл Маркс (1818-1883) жұмыстарында
Смиттің ілімі өз жалғасын тапты. Сондай-ақ ... ... ... жасаған австриялық метептер ... және ... ... жұмысында да дамуын жалғастырған. Маржинализм
– кез келген өнімнің құндылығы адам тұтынуын ... ... ... ... тілінен аударғанда шектеулі деген мағынаны
білдіреді. Осы концепцияларды әрі ... ... ... ... құн
теориясын енгізді.
Қазіргі күндерде ағылшын-американдық ... ... ... ... ... ... теория атауын алып жүр.
«Экономикс» терминін ... рет ... ... ... ... ... ... Альфред Маршалл (1842-1924) енгізген.
Бүгін де бұл үш терминнің ... ... ... ... көрсететін синонимдер ретінде қарастырылатыны туралы
американдық экономисті Пол ... ... ... ... ... ескі классикалық мектеп пен үш жаңа
бағыттардың синтезі байқалады. Қазіргі ... ... ... ... бағыттар, мектептер мен ағымдар көлемімен сипатталады. Негізгелері:
1) ... ... ... ... түп ... Нарық пен бәсекелестік туралы – экономиканың нағыз
дамуы мен құрылуының шарты деп ... ... ... ... ... ... жолы және мемлекеттің
араласуы экон.теңдікті бұзады, ... ... мен ... негізделген бағыт.
Институциалды-әлеуметтік бағыт шаруашылық өмір проблемаларын шешу. Осы
бағытпен бірге меншік құқығы, ... ... ... ... ... ... пайда болған. Негізін салушы американ экономисті
Тростейн Веблен б.т.
2) ... ... ... ... ... ... Джон
Мейнард Кейнстің (1883-1946) құрметіне атлаған. Кейнсиандік –
қазіргі кезде де мемлекеттің қолма-қол және қолма-қолсыз ... ... ... ... не ... арқылы нарықтық
экономиканы қалыпқа келтіріп отыру ... ... Бұл ... ... «кейнсиандық революция» деп аталады.
3) Монетарлық теория сапалы ... ... ... ... жасау; Қаржылы-несиелі жүйені, ақша айналымын, сұраныс
жоғарлау үшін инфляцияны қолдана ... ... ... ... ... ... ... ұйымдар, мемлекет. Негізгі көңіл адам құндылықтарына
бөлінген. Экономиканың милитаризациялануына, ... ... ... ... ... мемлекеттің өнім
кепілдігін беретін жоспарлауын, ... ... ... технологиялық жұмыссыздыққа байланысты
жұмысшылардың қайта мамандануын жақтаған. Ақпараттық қоғамдық
және индустриалды теориялары ерекшеленеді.
1.2. Экономикалық теория пәнінің функциялары мен ... ... ... 5 ... ... ... көрсетуге болады:
• Ғылыми-танымдық функ. Адам эконом. Ғылымды зерттеу барысында қоғам
өмірінің негізі болып ... ... бөлу және ... мен қызметтерді пайдалану сияқты процестерді таниды.
Яғни түрлі эконом. ... ... және ... ... ... ... қызмет процесінде істейтін
адамға эконом. заңдар мен принциптердің ықпалы жоқ. ... ... үшін ... алға ... ... ... қоғам қалыптастыру б.т.
• Критикалық (идеологиялық). ... ... ... не ... баға ... ... проблемаларды шешу,
ағымдағы эконом.жүйенің әділетті-әділетсіздігін тексеретін, оны не
жетілдіру, не алмастыру қажеттіліктерін қарастырады.
• Прогностикалық – терң ... мен ... ... адамға микро- және макродеңгейдегі фактілер, процестер,
құбылыстарды таныған соң экономистер ... ... құн, ... ғылыми болжам жасауы.
• Методологиялық. Бұл аспктісінде эконом.ғылым не істеу керек екенін
ғана көрсетпейді, сондай-ақ нені болдырмау керек екенін ... даму ... ... ... ... ... ... ең белгілі:
1) рационалдық – экономиканың нақты және рационалды заңдарын ашығу
бағытталған болатын.
2) Субъективті – негізгі зерттелудегі объектіде адам ... ... ... ... ...... ... фактілерін терең зерттеуге
негізделген. Экономикалық модельдер, микро- және макроэкономика
осы атлған жолдың нәтижесі болып ... ...... ... ... және ... ... қажет ететін, эмпиризмдік тәжірибені аз деп санауға
негізделген. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... замандағы методология жоғарыда ... ... ... қолданады.
Экономикалық теория пәніндегі бірнеше әдістердің ішіндегі ең қолайлысы
абстракциялық ... әдіс – ... ... анализдеуін жеңілдететін,
оның жанама жақтарынан ең бастысын, яғни мәнін ашатынжақтарын бөліп ... ... ... сол ... ... ... қолданылады.
Анализдеу – эконо. құбылыстың ерекшеліктерін бөліп алу үшін, қарапайым
құбылыс элементтерін ойша күрделі ... ... ... ... ... және ... дара элементтерді біртұтас түрге біріктіру.
Эконом-ң ендігі бір ... ... ... Бұл ... ... мен ... фактілерден ажырату, ойдың жеке түрінен жалпы
түріне өту. Осыған қарсы тағы бір әдіс ... ... яғни ... теориялық ойға өту және жалпы ойдан жеке ойға көшу ... ...... құбылыстардың ұқсастығын немесе айырмашылықтарын
анықтау. Аналогиялық әдіс – белгілі құбылыс қасиеттерін ... ... ...... мен ... ... мен байланыстары
туралы ғылымға негізделген ұсынысрады алға шығару.
Жоғарыда атлаған әдістер ... ... ... ... ... әдіс де қолданылады.
Экономикалық-математикалық моделдеу – экон. құбылыстар мен процестерді
теңдеулер жүйесі, ... ... ... ... Сол ... ... жанамалардан бөліп көрсету.
1.3. Экономикалық жүйелердің мәні мен түрлері.
Жүйе – оның ... ... ... ... мен ... негізінде белгілі біртұтас құрайтын көптеген элементтер.
Экономикалық жүйелер ... systems) ... ... ... ... ... ... өндіру, бөлу, айырбастау
және тұтыну кезінде пайда болатын қарым-қатынастар бірлігін құрайтын, ... ... ... ... ... ... экономикалық
жүйенің дәстүрлі экономиканы қоспағанда үш негізгі түрлері бар: ... және ... ... ... – атауының өзінен белгілі; Не? Қалай? Кім? ... ... ... салт-дәстүрлеріне беріледі. Мысалы, Үндістанда осы
эконом. жүйе түрі: егер әкесі ... ... ... мұра етіп ... ... көпес болып іс жалғастырады.
Жоспарлы экономика (command economy) - өндіріске ... ... ... ... ... ... жасау,
мемлекеттік жоспар бойынша орталықтандырылған басқару жүйесі. Оған тән
белгі өндіріс монополиясы, техникалық прогрестің бәсең ... ... ... ... ... мамандарынан,
өнеркәсіп өкілдерінен тұратын жоғары деңгейде маманданған жоспарлаушылар
топтары кеңесі бойынша экономика салалары үшін жоспарлар ... ... ... ... басшылар шешім қабылдайды. Бұл жүйе санға жауап ... ... жүйе деп ... болады.
Нарықтық экономика (market economy) – жеке меншікке, таңдау еркіндігі
мен ... ... ... ... негізделетін жүйе; ол жеке
мүдделерге сүйеніп, үкіметтің араласуын шектейді.
Қоғамның тарихи даму барысында экономикалық ... ... ... ... тұлғаның экон. игіліктерді өндіру, бөлу, айырбастау және пайдалану
арқылы өзінің ... мен ... ... ... ... Ол ... Кім? ... сұрақтарға жауап көптеген тұтынушылар мен ... ... ... ... ... табылады.
Нарықтық экономика біріншіден, тұтынушыға нарықтағы ... ... ... ... ... ... Өз ... қанаусыз
орындалатын айырбас тұтынушының егемендігінің шартына айналады.
Өз мүдделеріне сәйкес өз ресурстарын бөледі және өзінің ... ... ... ... мен ... ... ... өз
бетімен ұйымдастыра алады. Бұл кәсіпкерліктің еркіндігін білдіреді.
Жеке қажеттілік экономиканың басты себебі мен қозғалу күшіне айналады.
Тұтынушылар үшін бұл ... ... ... ... ... – ақшалай пайда максимумы. Нәтижеснде, таңдау еркіндігі бәсекелестік
негізі болып шығады.
Аралас экономика (mixed economy) – ... ... екі ... ... келген қоғамдық шаруашылық типі, яғни нарық механизмі
мемлекеттің белсенді қатысуымен толықтырылады.
1.4. Тұтынулар, игіліктер, ресурстар және факторлардың түрлері,
өзара ... мен ... ... ең ... ... ... мен ... қанағаттандыру
тәсілдерін зерттейді. Экономикалық тұтынулар – экономикалық қызметтерге
тартатын адамның ішкі ... Олар екі ... ... бастысы, ол
адамның өмір қажеттіліктерін қанағаттандыратын тұтынулары (тамақ, киім және
т.б.); қосалқы, оған қалған тұтынулар жатады (бос ... ... ... бару және ... тұтынулар бірін-бірі алмастыра алмайды, қосалқылар алмастыра
алады.Бірақ ... ... ... ... және қосалқы тұтынулар да, сондай-ақ
олардың арақатынасы да өзгеріске ұшыраған. Қоғамның экономикалық жағдайының
жақсаруына байланысты үй ... ... ... ... азық-
түлікке кететін шығындар қысқарып, ал техникаға, қыдыруға арналған шығындар
өсіп келеді.
Тұтыну – адамдардың өмір ... ... ... ... ... ... қоғамдық экономика мен мәдениеттің
дамуымен ... өсіп ... ... ... ... адамдардың түрлі қажеттіліктерін
қанағаттандыруға бағытталған. ҒТР-дің дамуы кәсіпкерліктерде заттар әлемін
және қоғам ... өмір ... ... ... тағы да ... ... тудырады. Мысалы, бірінші рет видеомагнитофон шығарылып, сатыла
бастағанда көптеген адамдар сол затты өзіне алуға деген ынта ... ... ... ... ... ...... су, киім, тұрғын-үй және
т.б. заттарға деген қажеттілік.
- Қорғанысты тұт-у – ... ... ... және ... қорғауға қажеттілік.
- Әлеуметтік қарым-қатынастағы тұтынулар – мүдделері ... ... ... ... ... ... ... – қоғамда белгілі бір орын ала отырып,
басқа адамдар тарапынан сый-құрмет, өзін-өзі сыйлау.
- Өзін -өзі дамытудағы тұтынулар – адамның ... ... ... ... ... үшін
қажеттіліктер.
Адамдардың тұтынуларын қанағаттандыратын ... ... деп ... ... кейбіреулері табиғатта өте көп кездеседі деп
айтса болады, ал кейбіреулері шектеулі болып ... олар ... деп ... Олар негізінен заттар мен қызметтерден тұрады.
Экономикалық игіліктер екіге бөлінеді: көп ... ... ... және бір рет ... жарайтын азмерзімдік.
1.5. Қоғам алдында тұрған экономиканың негізгі проблемалары.
Экономиканың алдында тұрған басты проблема – ... ... және ... мүмкіндігінше қанағаттандыруға ... мен ... Оны шешу ... ... ... ... дұрыс жолдарын табу болып табылады. Кез келген қоғам өзінің
өндірістік ... біле тұра ... үш ... ... бере алуы ... Қандай тауарлар мен қызметтер қандай мөлшерде өндірілуі тиіс?
• Оларды Қалай өндіру керек?
• Ол тауарлар мен қызметтерді тұтынуға ... Кім ... адам өзін ... ... ... ... арқылы қамтамасыз ете
алады: оларды өзі өндіру; басқа ... ... ... ... ... Ал ... қоғам барлығын бір мезгілде ала алмайды. Сол үшін
қоғам ең ... ... ... ал сәл ... уақыттан соң күтуге болатын
заттарын алады, ал кейбіреулерінен ... бас ... ... ... ең ... ... – шексіз тұтынулар ... ... ... ... ... ... анықтау болып
отыр.
Дамыған елдер басқа елдермен бәсекелестікте алға шығу ... ... ... ... тауарлар шеңберін жақсартуға, яғни ... ... ... жеке ... ... ... жолдары бар:
қандай технологияның көмегімен, қандай ресурстардан және кіммен өндірілуі
тиіс? Қандай өндіріс ұйымының ... ... ... ... ... тұрғындық ғимаратты салуға, автомобиль шығаруға немесе
жерді пайдалануға болады.
1.6. Экономикалық ... ... ... өз ... ... ... Олар фирмалар
үй шаруашылығығының, мемлекет пен оның ... ... ... ... ... ... ... агенттер осы
эконом. игіліктер арқылы өзара қарым-қатынас құрайды. Олардың қозғалысы
белгілі бір экономикалық жұмыс айналымын ... ...... мен ... ... ... нақты экономикалық игіліктердің айналым қозғалысы. ... ең ... ... үй ... мен ... ... бір мезгілде өздері ресурстармен жабдықтаушы бола
тұра, тұтыну тауарлары мен қызметтеріне сұраныс ... ... ... өз ... ... тауарлары мен қызметтерді ұсына отырып, өздері
ресурстарға сұраныс жасап отырады. ... ... ... ... ... айналымын түзе отырып, эконгомикалық айналым құрап отырады.
Шығындар ... ... мен ... ... ... игіліктер)
(қоғамдық игіліктер)
Таза салықтар
Таза салықтар
Шығындар ... ... ... ... пен ... ... ықпал тигізіп
отырады. Сұраныс ұсынысты тудырады, ал ... ... ... тигізіп
отырады.
Үй шаруашылықтары нарықта сатылатын тауарларға ... ... ... барысында шығындарға тіреледі. Фирмалар үй шаруашылықтарына
өз тауарлары мен қызметтерін сатып, одан түскен ... ... ... ... ресурстарды сатып алуға жұмсайды.
Өз кезегінде сол фирмаларға үй шаруашылықтары өндіріске қажетті
ресурстарды ... ... ... еңбек, жер, капитал, кәсіпкерлік
мүмкіншіліктерін) және сол үшін қайтадан ... ... ... сатып алуға жұмсалатын ақшалай түсімдер алып отырады. Солайша
нақты экономикалық игіліктер алдынан ақшалай ... мен ... ... ... ... ... кейбір мезгілдерді есепке алмайды,
олар:
1. ол экономикалық игіліктерді немесе ақшалай ресурстарды ... ... ... шығып кеткен ресурстарды есепке
алмайды. Мысалы, егер тұтынушылар алған ... ... ... ... сұраныс көлемі төмендейді. Оның негізгі
салдарының бірі несиелік жүйенің ... ... ... қазіргі заманда мемлекет ролі өте әр түрлі. Мемлекет нарықтық
экономиканың агенттеріне де, азық-түлік ... да, ... да, ... де ықпалын тигізеді. Мысалы, үй
шаруашылығы мен фирмалар мемлекет пайдасына салықтар төлейді,
өз ... олар ... ... ... ... алып ... Сонымен бірге үкімет нарықтан тұтыну
мен өндіріс сипатындағы тауарлар мен қызметтерді ... ... ... ... мен ... мәні, түсінігі.
Экономикалық ғылым экономикалық заңдарды зерттеуге ерекше көңіл ... ... – бұл ... ... мен ... ішкі мәнін
көрсететін тұрақты қайталанып отыратын себеп-салдарлық байланыстар.
Экономикалық заңдар табиғи заңдар сияқты адам қатысуынсыз ... ... ... ұсыныс, бәсекелестік және құн заңдары нарық
қатысушылары олар ... ... де, ... де бар бола ... ... даму тенденциясын басқаратын
экономикалық заңдар. Олар жеке құбылыстар немес процестерде ... ... ... ... біртұтас жиынтығынан көрінеді.
Бұл заңдар адам санасына тәуелсіз болғанмен де, олар адам қызметімен
ретке келетін дүние. Олар ... ... ... қызметінің және
қоғамдық қозғалыс заңы болғандықтан олар тек адам қоғамында ғана орын ... ... ... тани ... ... арналарында өзінің
өндірістік-шаруашылық қызметтерін іске ... ... ... өтіп, өз бастауларында үлкен жетістіктерге жетеді. Заңдарды
бақылау үшін ... ... ... білу ... ... ... екі ... бөлуге болады: жалпы және спецификалық;
Жалпы – адамзат тарихынан жалғасып келген эк. ... ... ... ... – кез келген экономикалық жүйе ағымында ғана болатын және
сол қоғам даму кезеңінің ерекшеліктерін көрсетеді, мысалы, сұраныс заңы тек
нарықтық ... ғана тән. ... да ... және микроэкономика сияқты
келеді; ... ... ... жеке экон. жүйе ... ... ... ... ... яғни ... ... процесс
ретінде қарастырады.
Кез келген ғылым көптеген зерттелудегі құбылыстар мен процестерді
жіктеп ... ... ... осындай жіктеулердің нәтижесі
экономикалық ктегорияларды тудырды. Эконом. категориялар – ... ... ... де ... ... көрсететін жалпы ұғымдар.
өндірістік-шаруашылық құбылыстар мен ... ... ... ... нақты эконом. қатынастарды көрсететін абстракция болып табылады.
Олар: ... ... ... еңбекақы, пайда жатады. Категориялар
экономиканың логикалық қаңқасын құрайды.
1.8. Қоғамдық өндіріс және оның құрылымы.
Өндіріс дегеніміз – адамның өз ... ... ... өнім ... ... Оны негізінен екі түрге бөлеміз: материалдық
және рухани. Нақтылай ... ...... ... ... процесі, -
жануарлар табиғатқа бейімделсе, адамзат баласы оны өзіне ... ...... ... ... ету үшін ... ... өнеркәсібі, ауыл шаруашылық, егіншілік) болатын өндіріс түрі болса
және материалдық заттар өндіретін, ... ... ...... көрсететін, жоғарыда айтылған қосалқы тұтынуларды қанағаттандыратын
игіліктерді (білім, денсаулық, қауіпсіздік, демалысты қамту) өндіру.
Өндірістің екі ... ...... және ... ... – бұл негізгі өндіріс бірлігі масштабындағы өндірістік
әрекет (кәсіпорын, фирма). ... ... ... ... айналатын кәсіпорындар, яғни өздері өнім шығармайтын, бірақ
олардың технологиялық ... ... ... ... қамтамасыз
ететін салалар мен кәсіпорындар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... орындалады. Оның да үш ... ... ... ... ... ... (жарым-жарты),
қоғам масштабында (жалпы – еңбектің өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық, ой
мен дене, мамандықты керек ететін және ... қол ... мен ... ... заманда өндірістің өзгеріс тенденциясымен танысу міндетті. Оның
дамуының екі типі бар: «экстенсивті» - ... ... сан ... және ... - ... ... сапа жағынан жаңаруы.
Кәсіпорын өндірісі барысында қарама-қарсы екі тенденция бірге жүреді:
ірілендіру (концентрация) және қалпына ... ... ... – ірі ... ... ... мен жұмыс күшінің
шоғырлануы. өндірістің аяққы кезеңі - өнімдерді тұтыну болып табылады.
Экономикалық ресурстар ... ... ... – экономикалық
игіліктерді жасауға арналаған құндылықтар. өндірістік ресурстар әруақытта
шектеулі ... ... ... ... ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда тауарлар мен
қызметтерді және басқа да ... ... ... ... ... және ... күштердің жиынтығы.
Экономикалық теория пәнінде ресурстарды төрт топқа бөледі:
1) табиғи - өндіріске ... ... ... таза ... олар ... ... және ... болып
екіге бөлінеді.
2) Материалдық – адам жасаған өндіріс көздері.
3) ... ...... ... жастағы жергілікті халық; әдетте
үш параметрмен өлшейді: әлеуметтік-демографиялық, мамандану деңгей
бойынша және мәдени-сауаттық.
4) Қаржылық - өндірісті ұйымдастыру үшін ... ... ... ... ... түскенде өндіріс факторына айналады. ... да ... ... ... ... кеңістігінде өмір сүреді.
Иелігіндегі физикалық және интеллектуалдық мүмкіндіктері де, ... да, ... та, ... ... жіберетін уақыты да
шектеулі. Сонымен қорытындыласақбір мезгілде ... ... ... емес ... ... – нақты өндіріс процесіне енген ресурстарды
білдіретін ... ... яғни ... ресурстар. Олардың негізгі
үш түрі бар:
• «Жер» - өндіріске қолданылатын барлық нақты ... ... ... ... және ... заты ... ... шаруашылық
объектісі (аграрлық, пайдалы қазбалар алу, балық шаруашылығында);
және де жер ... ... ... табылады.
• «Капитал» - өндіріс факторлары жүйесіндегі материалдық және
қаржылық қаражаттарды атайды.
• «Еңбек» - ... ... ... ... қоғам бөлігі. Бұл
фактор өз ішіне бүкіл әлемде сыйлы қызметте тұратын кәсіпкерлікті
де ... ... ... ... өз ... ... ... әкеледі: «капитал»
«процент», «еңбек» - «жалақы», ал «жер» болса – «рента» әкеледі.
РЕСУРСТАР ... ... ... ... ... ... ... өндірістің өндірістен айырмашылығы өндіріс процестерінің үздіксіз
қайталануы. Оның типтер:
• Экстенсивті - өндірістің сан жағынан артуы, яғни ... ... ... пайдалана отырып, дамыту.
• Интенсивті - өндірістің ... ... яғни ... ... ... ... арттыру, нәтижесінде жаңа
технологияларды енгізу.
Олар өзара тығыз байланысты.
1.9. ... ... ... және оның ... ... нарықтық экономиканың бір белгісі болып табылады. Меншік
дегеніміз – заңдық ... ... ... ... қатынастардың орнауы.
Біріншіден, белгілі субъектінің иелігінде болатын зат ... ... ... ... ... ... ... түрі
анықталады. Меншікке келесілердің құқығы бар:
- жеке тұлға – азаматтық құқықтар мен міндеттер ... ... ... ...... ... мен міндеттер
субъектісі ретіндегі ұйымдар.
Жалпы, меншік дегеніміз – мүлкіті, затты өз иелігіне көшіру, ... ... ... ол – ... ... ... ... – жеке
заңдық тұлға, ұйымдар, фирма, меншікті иеленуші.
Ал басқа біреудің меншігін адамдар аренда арқылы пайдаланады. Аренда ... бір ... ... ... белгіленген уақытқа, ақыға алу
түралы келісім-шарт. Меншіктің түрлері:
Жеке меншік – ... көзі ... ... ... жеке ... ... жұмысшы иелігінде; өндіріс құралдары бөтен ... жеке ... – тек ... ғана ... ... да ... ету, яғни ... меншік болған. Феодалды – бұл кезде меншік феодалдар мен қатар шаруалар
мен қолөнершілерде де болған.
Жеке дара ...... ... ... ... ... ... өз көзқарасымен жұмыс орнын және түрін таңдайды.
Жалпы бөлшектеу меншігі – ... ... ... ... бір ... ... бақылау мен басқару, бірдей мақсатта иелікті
қолданады. Мысалы, шаруашылық серіктестік – комерциялық ұйым, (пайда ... ...... ... ... ... жеке
меншікке өткізу. Ондай процесс ... ... ... т.б. жолдармен
жүреді. Түрлері: 1) шағын – объективті жекешелендіру (жұмысшылар саны ... ... 2) ... – орта ... жекешелендіруі (жұмысшылар саны
200-500 дейін); 3) жеке жоба бойынша – стратегиялы маңызы бар ... ... ... ... саны ... ... Қоғамдық шаруашылық және түрлері.
Кез келген экономикалық жүйе белгілі бір шаруашылық формасына сүйенеді.
Адамзат тарихы екі негізгі қоғамдық шаруашылық ... ... ... ... ... ... - ... өнімін өзі пайдаланып, өз тұтынуларын
қанағаттандыру үшін өнім шығаратын ... ... Оның ... ... ... шаруашылық – себебі, ол жүретін қоғам жеке шаруашылықтар,
бір-бірімен экономикалық қатынастары жоқ; олардың ... ... ... ... ... және ... өмірлік
қажеттіліктермен қамтамасыз етеді.
• Бұл шаруашылық түріне қолдың әмбебап еңбегі сай; бұл ... ... ... ... барлық жұмысты өзөдері орындайды,
яғни бір адам бірнеше ... ... ... ... ... ... ... дайын кезіне дейін.
• Ендігі бір белгісі - өндіруші мен тұтынушы ... ... ... ... ... Бұл
тарихтағы экономикалық ұйымдастырудың бірінші түрі болып табылады
және натурал шаруашылықта алдыңғы мөлшермен ... ... ... мемлекетте натуралды шаруашылық ауылды мекендерде
ауыл ... және ... істе көп ... ... және ... ... қарағанда күрделі болып
келетін тауарлы шаруашылық. Тауарлы шаруашылық ...... ... ... үшін ... ... ұйым. Яғни өнім міндетті түрде
тауарға айналып отыруы тиіс. Оның белгілері:
• Қоғамдық еңбек бөлінісі – ... ... ... ... ... ... ... аталған заттық
шаруашылықтағы сияқты бір адам бірнеше жұмыс орындамайды, ал ... ... әр адам ... сол ... ... ... Ашық ... – экономикалық қатынастар ашық түрде келеді. Бұл
жерде жұмысшылар өнімді өздері үшін емес, қоғамдық қажеттіліктерді
қанағаттандыру үшін ... ... ... бүкіл көлемі өндіріс
орнының сыртына шығып, нарыққа қойылуға ұмтылады.
• Өндіруші мен тұтынушы арасындағы жанама экономикалық байланыс,
яғни ол ... ... өнім ... үшін ... ... ... соң ... тауарға айырбасталып,
ең соңында тұтынушы қолына түседі.
Қорыта келсе, тауарлы ... ...... ... ... сату ... алу үшін ... ұйымдық экономикалық қатынастар.
ІІ. ЭКОНОМИКА ҒЫЛЫМЫНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ
2.1. Тауар және оның ... ... ... ... ол ... Әр ... да натуралды өнім сияқты
адамдардың белгілі тұтынуларын қанағаттандыратын ... ... та ... зат не ... не өңделу барысында адам
еңбегімен шығарылады. Табиғаттан шыққан зат тауар бола алмайды. Тек адам
еңбегімен ... зат қана ... бола ... ... ... ...... немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі. Тауардың екі
қасиеті бар: тұтыну құны және ... ... құны – ... кез келген тұтынуын қанағаттандыру мүмкіншілігі,
пайдалылығы. Оны нақты еңбек жасайды.Ол мынадан байқалады:
Тұтыну құнын игіліктің өзі десе де ... ... ... ... пайдалылығы анықталады; тек пайдалылық қана ... оның бір ... ... ... не ... ... ... алу
дұрыс. Осы тұтыну құны 3 белгісімен ерекшеленеді: мөлшері, ... ... ... Сондай-ақ тұтыну құны қоғамдық сипатта болады; т.қ. ... ... ... ... көптеген тауарлар бір емес бірнеше тұтынуды
қанағаттандыра алады.
Айырбас құны – ол ... ... ... ... ... пайдалы
заттарға айырбасталуға мүмкіншілігі (ақшаның да ... ... ... жөн). ... құн ... – тауарға қүнды кеткен еңбекке қарай
беру керек ... ... ... ... теориясы – нарықта
тұтынушы тауарды оған еңбек кеткен үшін ... ... ... соң ... ... тауардың пайдалылығына қарай баға белгілеуге негізделген.
2.2. Ақшаның мәні.
Ақша – адамның ең бір керемет ... ... ... б.з.д. 7-8 мыңжылд-
а алғашқы қауымдастықта кез ... ... ... ... азыққа
айырбастауына байланысты.
Ақша өз пайда болуына қарай – тауар ... ... ... тура тауар
сияқты 2 ... бар: ... ... ... құны (эстетикалық
тұтынуды қанағаттандыратын зат ретінде) және айырбас құны ... ... да ... ... ... мөлшері қажет).
Айта кеткен жөн, ақша – ерекше тауар:
• тұтыну құнынан басқа ол жалпыға бірдей тұтыну құнына ие, ... адам кез ... ... ... ... құны – оның нарықта айырбасталуына қатысты орындалады.
Тауар айырбасының эволюциясы келесі құн формаларын тудырды:
1) Жай және ... құн ... ... жер өңдеуші мен ... ... 1қой = 1қап ... ... ... құны ... үшін қойдың құнының шығу формасы болып көрінеді, ал жер
өңдеушінің жеке еңбегі өз ... ... ... ... тоқталған нақты еңбек; абстракты еңбектің шығу формасын
көрсетеді.
2) Аударылған құн формасы: 1 қап ... = 1қой, ... ... ... ... құн ... ... жергілікті халық қабылдаған эквивалент.
4) Ақшалық құн формасы, кеінгі даму кезеңдеріне қатысты.
Ақшаның бар болуы тауарлық өндіріс пен тауар ... ... ... Ақша ... ... ... ... Тауар мен ақша
бөлінбейтін біртұтас. Ақша айналымы ... ... ... ... ... ... ақша тауар болып қала береді. Бірақ жай тауар
емес ерекше, жалпыға арналған тауар.
Ақша дегеніміз – басқа тауарлардың бағасын ... ... ... ... ... ... айырбас жасайтын ерекше тауар, басты эквивалент.
Жалпыға бірдей эквиваленттің ролін тарихтан бері алтын ұстайды. ... ... ... тот ... тек ... ... ғана ... әдемі және өте бағалы, себебі оның қазбасы шектеулі, алтынды өңдеу
өте ... ... ... ... пайдаоану өрістеп жатыр. Оны
электроникадан бастап, зергерлік іске де пайдаланады. Әлемдік ... ... 4-ші ... ... 1985 ... дейін есептегенде, 90 мың тонна
құрайды екен. Бұл мөлшердің 60 мың тоннасы ХХғ. Дейін өндірілсе, қалған ... ... ... дүниежүзілік соғыстан кейін өндірілген. Алтынды қазып
алу қиын және ... көп ... ... ... Бір келі алтын табу үшін 100т
таулы түбірде жұмыс істеп, орташа алғанда 3000 м ... қазу ... ... ... ... жұмыс шарты құлдардікі сияқты екен. Олар
үлкен тереңдікте 40С ... ... тиын үшін ... ... ... ... ... алтын өндірудің 2/3 қазір 1/3 ғана. Алтын өндірудің
көлемі бүкіл әлемде құлап бара жатыр. Қазақстанда ... қоры бар. ... ... ... бар, ... 60-ы ... тұр. 1994 жылы ... алтын
қорыту 25т құраса, қазір 17-20т дейін төмендеген.
Алтын тек валюталы қатынас үшін қолданылмайды, егер ол ... ... ... ... құралдар, т.б. болмаған еді.
Ақшаның мәні экономикалық категория ретінде 3 басты ... ... ... міндетті айырбас;
- айырбас құнының өзіндік формасы;
- еңбек ... ... ... ... міндетті айырбас ақшаға кез келген материалдық
құндылықтарды айырбастауға болады дегенді ... ... ... тек қоғамдық азық-түлікті алуға, бөлуге, яғни ол кезеңде ақша жүрісі
шектелген. Ал қазір жекешелендіру жүріп ... ... ... жер,
орман, мекемелерді сатуға тиым салынбайды. ... ... ... құнының өзіндік формасы – несиеге ақша алу, несиеге алған ақшаны
қайтару, мемлекеттік бюджеттің пайдасын ... ... ету, ... ... ... сату ... ... өлшемінің заттық құны, тауар өндіруге жіберілген ... ... ... көрінеді.
2.3. Ақшаның қызметтері.
Ақшаның әрбір функциясы ... ... ... туындайтын
тауарөндірушілердің байланыс түріндегі ақшаның әлеуметтік-экономикалық
сипаттарын беретін жағы ... ... Ақша ... 5 ... функцияны
орындайды:
- құн өлшемі функциясы;
- айналым құралы функциясы;
- ... ... ... жинау мен қазына құру функциясы;
әлемдік ақша ... ... құн ... функциясы тауар өндірісінен кейін ғана
орындалады. Бағаны анықтайтын құрал ... ... ... ... ... ... Бағасын анықтауға шығарылған тауардың міндетті
түрде өзіндік құны болуы тиіс. Ақша еңбекке ... ... ... ... ... алынған өнімнің құнын өлшейді.
2. Ақшаның айналым құралы ретіндегі функциясы тауар қалып тасуының көзі
болып ... ... ... ... ... ... айналым
сферасынан алып тастау үшін, тұтынушыға жеткізу үстінде ақша ... ... ... ... салушы құрал ролін ойнайтын тауар айналымында ... ... сату ... ... ... ... мен кеңістік тері сәйкес келмей
кетеді. Сатушы тауарын ... соң, ... ... ... сатып алуға жұмсауға
үнемі асықпайды. Ол тауарды бір базарда ... ал өзі ... ... ... ... сәйкессіздіктер ақшаның айналымда болуы арқасында пайда
болады.
3. Ақшаның төлем құралы функциясы. Тауар айналымы ақша қозғалысымен
тікелей ... ... ақша ... ... ... міндетті түрде
бірге жүруі тиіс емес. Ақша құнның өзіндік
формасын көрсетеді. Реализация процесін ақша өһз ... ... ... ... ... не ерте не кеш болуы мүмкін.
Егер тауар мен ... ... ... ... ... яғни төлем
түспей тұрып тауар сатып алынса, немесе керісінше болса, бұл жағдайда ақша
төлем функциясын орындайды.
Ақша төлем құралы ... тек ... ... ғана ... етпейді,
сондай-ақ қаржылық және несиелік қатынастарға қатысады.
4. Ақша жинау мен қазына құру функциясында. ... ... ... және
төлем құралы функциясы ақша қорының жиналуын қажет етеді. Айналымның
қосарлануына байланысты ... ... ... ... ... ТАУАР-АҚША-
ТАУАР циклі болса, ақша жинала бастағанда ... және ... ... ... ... соң ... ... жинала
бастайды. Қор жинай функциясында ақша төлем немесе айналым құралы ретіндегі
кездегі сияқты өз құнын сақтап қалады. әрине, ол ... ... ... ғана тән, ... ... ... болмауы тиіс.
5. Әлемдік ақша функциясы. Тауарлы өндірістің кеңейуіне, халықаралық
шаруашылық байланыстың нығайуына, ... ... ... ... ... ақша
функциясының шығу негізі болды. Әлемдік ақша интернационалдық құн өлшеуіш,
халықаралық төлем және сатып алу құралы ... ... ... ... тек ... ғана ... ... кейіннен бұндай құқық валюталарға да
көшті.
2.4. Ақшаның түрлері.
Нақты ақшалар – ... құны оның ... ... яғни ... металл құнына сәйкес (беткі жағы – аверс, төменгі жағы – реверс,
кесінді ...... ... орынбасушылары (құн белгілері) – номиналдық құны оның
нақты құнынан әлдеқайда жоғары, яғни оның өндірілуіне жіберілген қоғамдық
еңбектің құнынан жоғары.
Қағаз ақшалар - ... ... ... орнын басушы ретінде
пайда болды. Бұл түр екі функцияны орындайды айналым және төлем құралы.
Кредиттік ақша бұл - ... ... ... соң ... ... керек етуде, яғни ақшаның төлем функциясын орындауы ... ... ... ақша ... даму ... өткен: вексель,
акцептелген вексель, банкнота, чек, ... ... ...... ... орын мен ... ... бір ақша
мөлшерін қарыз адамның төлеу міндеті туралы қолхат қағаз.
Банкнота – мемлекеттің орталық банкінің кепілдігімен мерзімсіз ...... чегі бар ... ... ... ... бір ... төленуін банктегі есеп иесінің бұйрығы бар тұрақталған формадағы
ақшалық құжат.
ЭЕМ-нің пайда болуына қарай ... ... ... ... мен ... ... микросхема негізінде шығарылған ... ... ... олар ... ... және саудада кеңінен
қолданылып келеді (сонымен қатар метрода да).
2.5. Нарықтың мәні және құрылымы.
Нарық – ... ... ... ... ... алу ... жер; және нарық дегеніміз - өндіріс, бөлу, айырбас ... ... сату ... алу ... ... ұйымдардың
экономикалық қатынастар жүйесі.қоғамдық ұдайы өндірісті бақылау процесінде
нарық келесі қызметтерді атқарады:
• ақпараттық, яғни нарық шарттарына ... ... ... ... ... ... яғни ... бөлінісінің дамуына қарай экономикалық
жағынан жекеленген өндірушілер өзара өз еңбек нәтижелерімен
бөлісе ... ... ... – адам мен ... ... ... ... қамтамасыз етеді;
• бөлу және айырбастық қызметі – қоғам топтары арасында бөлу және
айырбастау процестерін қамтиды;
• пропорционалдылық – ... ... пен ... ... ... ... – бәсекелестік механизмі арқылы ... ... жоқ ... тазалау.
• Баға белгілеу – нарықта тауарға деген ... пен ... ... баға ... ...... тауар өндірушілерді дифференциалдауы,
яғни нарық механизмінің қатысуымен бір тауар өндірушілерге
қолдау көрсетсе, ендігісін дағдарысқа ... ... ... ... жүйе жеке ... ... ... еңбек бөлінісімен,
ақшаның көмегімен орындалатын айырбастау қатынастарының кең өріс алуымен
сипатталады. Кез келген әлеметтік жүйе ... ол да ... даму ... Нарық дәстүрлік қоғамда пайда бола тұра, ол бүтіндей капиталистік
жүйеге біртіндеп айнала бастайды, ал ол жүйе ... ... ... ... ... оның ... мен олардың іс-әрекетін талдаумен
байланысты. Нарықтық шаруашылық субъектілеріне:
1. Үй шаруашылығы – түсімдері мен материалдық құндылықтарын ортаға
салып және ... мен ... ... ... ... ... ... адамдар тобы;
2. Фирмалар мен кәсіпорындар;
3. Мемлекет; - жатады.
Үй шаруашылықтары өндіріске ықпалын өнімді өткізумен тигізсе, фирма ... ... ... ... ал ... ... бақылап отырады.
Нарық күрделі экономикалық жүйе ретінде төмендегідей құрылымдардан
тұрады және олар әртүрлі белгілер бойынша жіктеледі:
1. ... ... ... ... және ... ... Өндірі құрал-жабдықтар нарығы
• Еңбек нарығы
• Бағалы қағаздар нарығы
2. Географиялық орналасу бойынша:
... ... ... ... ... ... Дүниежүзілік нарық
3. Бәсекенің шектелі деңгейі бойынша:
• Монополиялық нарық
• Олигополиялық нарық
• Еркін бәсеке нарығы
4. Сала бойынша:
• Автомобиль нарығы
... ... Сату ... ... ... ... нарығы
• Бөлшек сауда нарығы
6. Заң нормаларына сәйкес:
• Ресми нарық
• Жасырын нарық
Нарықтық экономиканың қызмет етуі нарықтың белгілі элементтерінің
болуын талап ... ... ... ... жүйесін құрайды.
Нарықтың элементтеріне өндіруші меғн тұтынушылар, баға, сұраныс және
бәсеке жатады.
Баға – ... пен ... ... ... тағайындалатын фактілік
баға.
Бәсеке – тауардың сату мен сатып алу, өндірістің ең жақсы шарты ... ... ... ...... ... төлем қабілетімен қамтамасыз етілген,
тауарларға және қызметтерге деген қажеттілік.
Ұсыныс – нарықтағы немесе осы баға дәрежесінде өндірушілердің өткізуді
талап ететін тауарларын және оның ... ... ... ... ... мәні және ... (латынша inflatio) термині қазақшаға аударғанда ... ... ... ... – бұл ... өсі салдарынан, тауарлар тапшылығынан және
тауарлар мен қызметтердің сапасының ... ... ... сондай-ақ оның сатып алу қабілетінің төмендеуін түсіндіреді.
Инфляция – бұл кез келген экономикалық даму үлгісіне тән объективті
құбылыс. ... ... ... және ... ... орын
алады.қазіргі инфляция келесі факторларға байланысты болып келеді:
1) Ақша айналысының факторларына: ... ... ... шексіз көп ақшаның эмиссиялануы есебінен айналыс
аясының ... ақша ... ... ... ... ... ... толуы.
2) Ақшалай емес факторларға: ... ... ... ... ... мемлекеттің
экономикалық саясаты, оның ішінде салық саясаты, баға саясаты, сыртқы
экономикалық саясатына байланысты факторлар ... ... ... ... ... ... екі типі
болады:
1. Сұраныс инфляциясы.
2. Шығын инфляциясы.
Сұраныс инфляциясы келесідей факторлардың әсерінен ... ... ... ... яғни ... техникаларды азаматтық
саларда пайдалану қажеттілігінен, нәтижесінде ақша баламасы
айналыс үшін артық болып қалады;
... ... ... және ішкі ... ... ... және орта мерзімді міндеттемелерін шығару
есебінен бюджет ... ... ... ... ішкі
қарызы артады;
• несиелік экспанциялау, яғни елдің орталық банкінің коммерциялық
банктер мен үкіметке несе ... ... ... ... ... ... яғни шетел валюталарын сатып алу барысында
тауар айналымына қажеттіліктің үстіне ұлттық ... ауыр ... ... өте көп ... ... ... ... – бұл баға белгілеу процесіне әсер ететін мынадай
факторлардың болуымен сипатталады:
• еңбек өнімділігінің өсуін ... және ... ... ... ... ... ... бір өнім бірлігіне жұмсалатын ... ... ... ... ... энергетикалық дағдарыс.
Инфляция жағдайында қағаз ақшалар мыналарға қатысты құнсызданады:
- алтынға;
- тауарға;
- шетел валютасына.
Бірінші жағдайда қағаз ақшамен ... ... ... құны ... жағдайда тауарлардың бағасы өседі. Үшінші жағдайда шетел ... ... ... бағамы төмендейді.
Инфляцияны келесідей белгілеріне байланысты жіктеуге болады:
1) Инфляциялық процестің сипатына ... ашық ... яғни ... ... ... ... оның еркін
өсуі байқалады;
- жабық инф., яғни тауар тапшылығы жағдайында бағаға мемлекет қатаң
бақылау жасап отырады;
- инфляциялық шошыну, яғни бір ... баға ... өсіп ... ... ... ... ... инфляция, яғни баға бір ғана елдің шекарасында өседі;
- дүниежүзілік инфляция, яғни ... ... ... ... ... ... ... дерлік қамтиды.
3) Бағаның өсу қарқынына қарай:
- баяу инф. – баға баяу ... ... ... 10% -ға ... орташа инф. – баға тез қарқынды жылына 20-дан 200 %-ға ... ... баға ... ауыр экономикалық және әлеуметтік
зардаптарға шалдықтырады;
- ұшқыр инф. – баға жылына 500-ден 1000%-ға ... және одан ... ... ... инф. Ақша ... ... әкеліп
соғады. Мұндай жағдайда ақша өзінің атқаратын қызметтерін жоғалта
бастайды.
Өнеркәсібі дамыған елдер үшін бірінші түрі тән болса, ал дамушы ... ... және ... түрі тән болып келеді.
Инфляция анықталады және оның қарқыны статистикалық көрсеткіш – тұтыну
бағаларының индексі көмегімен анықталады.
Тұтыну ... ... 275-ке жуық ... мен ... ... ... қоржыны негізінде анықталады.
Тұтыну бағаларының индексін есептеуде келесідей формула ... ... ... ... ... = ... х ... жылдағы тұтыну қоржынының бағасы
Тұтыну бағаларының үш сандық мәні ... ... баға ... 100%-ға тең болады, яғни баға өзгемеген болып
табылады;
- баға индексі 100% -дан жоғары, мысалы ... ... тең. ... ... ... базалықпен салыстырғанда 1,4 есе өскен,
яғни ақша инфляциялық құнсыздынды;
- баға индексі 100%-дан төмен, айталық 80 пайызға тең, яғни ... ... ... ... 20%-ға төмендеген. Бұл
дегеніміз дефляцияның болғанын, яғни баға ... ... ... ... салдарларын мыналардан
көруге болады:
• халық топтары, өндіріс сферасы, аймақтар, шаруашылық құрылымдары,
мемлекет, фирмалар арасында, дебиторлар мен кредиторлар арасында
табыстардың ... ... ... ... субъектілерінің ақшалай жинақтарының және
мемлекеттік бюджет қаражаттарының құнсыздануы;
• бағаның әркелкі өсуі нәтижесінде өнеркәсіп салаларындағы ... ... ... және ... ... процесіндегі
теңсіздіктің орын алуы;
• жұмыссыздықтың өсуі
• халық шаруашылығына деген инвестицияның қысқаруы;
• амортизациялық ... ... ... ... және ... ... ойындардың
ұлғаюы;
• көлеңкелі экономиканың белсенді түрде дамуы;
• ұлттық валютаның сатып алу қабілетінің төмендеуі;
• қоғамның әлеуметтік ... ... ... ... әсер ... факторлар мен оның әлеуметтік
және экономикалық салдарлары оған қарсы саясаттың болуын талап етеді.
Инфляциялық ... ... ... ақша ... формаларына: ақша реформалары мен инфляцияға қарсы саясат
жатады.
Ақша реформалары келесідей әдістер ... ... ... ... яғни ... ақша бірлігін жою туралы және жаңа
валюта енгізу туралы хабарлау;
- қалыпқа келтіру, яғни ақшаның ... ... ... ... девальвация, яғни валюта бағамын басқа бір елдің валюта бағамына
қатысты төмендету;
- ... яғни ... ... әдісімен ақшаның номиналдық
құнын ірілендіру.
Сонымен қатар, инфляцияға әсер ететін факторларға жауап ретінде басты
инфляцияға қарсы ... ... ... ... ... ... ... Табыс саясаты.
• Индексациялау.
Дефляциялық саясат – бұл ақша және несие механизмі арқылы ақшаға деген
сұранысты шектеуді, салық механизмін ... ... ... ... ... үшін пайыз мөлшерін жоғарлату, ақша массасын шектеу ... ... ... ... ... ... яғни
экономикалық өсудің бәсеңдеуі және ... ... ... ...... және ... ... жасау шараларын білдіреді.
Әлеуметтік мәндерге байланысты инфляцияға қарсы саясаттың бұл түрі өте
сирек қолданылады.
Индексациялау (толық немес жартылай ) – ақшаның құнсыздану ... ... ... ... ... біолдіреді.
2.7. Нарықты құру заңдары.
Қазіргі кезде мемлекет сұраныс, ұсыныс заңдарын талдау арқылы нарықты
бақылауға қол жеткізуде. Жоғарыда экономикалық ... ... ... Енді ... жеке талдасақ.
Мысалы, сұраныс заңы ... ... ... ... кері
тәуелділігін көрсетеді. Неғұрлым тауардың бағасы жоғары болса, соғұрлым
сатып алушылардың оған ... ... ... ... белгілі бір
жазылу арқылы алынатын баспаның бағасы ... ... ... ... ... ... көлемінің өзгеруі сұраныстың иілгіштігін (эластикалық)
көрсетеді. ... ... ... ... коэффицентімен (Кс)
өлшеуге болады.
С ұ р а н ы с к ө л е м і н і ң ө с у і, ... = ... а ғ а н ы ң т ө м е н д е у і, ... егер де сатып алушылардың тұтынуын сатып алу жағдайы бағаның өсіп-
кемуіне өзгеріссіз болса, ол ... емес ... ... табылады. Мысалы,
тұздың бағасы қанша көтеріліп, түссе де оған ... ... сол ... ... заңы ... ... кері тәуелділігін көрсетеді. Неғұрлым баға
жоғары болса, соғұрлым ұсыныс жасаушылар жағынан тауарға ... ... Және ... баға ... ... ұсыныс та төмен болады.
Тура сұраныс заңы сияқты бағаға ... ... ... өзгеруі
ұсыныстың иілгіштігін көрсетеді. Оны ... ... ... с ы н ы с к ө л е м і, ... = ---------------------------------------
Б а ғ а н ы ң ө с у і, %
Баға өскен кезде оған ... ... ... ... өссе, ұсыныс
иілгіш болып келеді.
2.8. Экономикалық өсу.
Экономикалық даму - әлемнің барлық елдерінің алдында тұрған басты
проблема. ... және ... ... ... соғыстан кейінгі
даму тарихы олардың экономикасының түгелдей дерлік қирағанын көрсетеді.
Қазір осы елдер тұрақты экономикалық ... ... ... ... өсу – бұл ... өнімнің сандық жағынан көбеюі және ... ... ... ... ... ... өсу ... ішкі ақша
жинауды және инвистицияларды көтермелеу, шетел инвесторларын қызықтыру,
меншік ... ... және т.б. ... ... ұмтылады.
Капиталдың шоғырлануы оның табыстылығының төмендеуімен ... ... ... ... ие болса, ол алға қарай ... ... ... жиналған ақша үлесінің көбеюі алғашқы кезде
жылдамырақ дамуға әкеледі де, ... соң ... ... мен ... ... ең ... ... жеткенде баяулай бастайды.
Экономикалық даму типтері:
Қарқынды – ... ... ... мен ... ... ...... өнімнің пайдаланылған факторлар санының өсуі және
техника мен технологияларды жетілдіру есебінен арттыру.
Экстенсивті – ... ... ... ... ... тарту
есебінен артуы.
Экономикалық өсудің факторлары:
Сұраныс факторы – жиынтық шығындар мен ... ... ... – табиғи, еңбек ресурстары, негізгі капиталдың ... ...... ... ... ... өсуді өлшеудің әдістері.
Нақты ЖҰӨ артуы және ЖҰӨ көлемінің халықтың жан басына шаққандағы өсуі.
Модельдері:
Харрод Домор – жаңа классикалық өсудің ... ... G = S / ... өсу ... ... тығыз байланысты. G – экон.өсу қарқыны,
S – ұлттық табыстағы жиналған ақша, C – ... ... ... яғни ... ... ... бастысы ол – ЖҰӨ мен ҰТ өсу қарқыны ... ... ... өлшеу үшін тек ЖҰӨ мен ҰТ салыстырып, түсім мен
шығындарды ... ... ғана ... ... халық санына да көңіл бөлу
қажет. Мемлекеттегі өндірістез қарқынмен өсуі мүмкін, бірақ сонымен ... ... өсу ... ... онда халықтың тұрмысы өсіп емес,
төмендеуі мүмкін. Сол ... ... ... ... үшін ЖҰӨ мен ... жан ... ... есептеу керек.
Экономикалық тиімділікті - өндіріс нәтижесін, сол нәтижеге шығындалған
ресурстарды негізгі үш көрсеткіштермен өлшейді: еңбек өнімділігі, капиталды
қолдану тиімділігі, материалдық ... ...... ... өсуі арқасында (еңбек,
капитал, жер) өндірілетін өнім көлемі ... ... ... ... жоғарлатпайды. Тек сан жағынан өндірістің кеңеюін
қамтамасыз етеді. ... – сапа ... ... ... сипатталады.
2.10. Халықаралық сауда.
Халықаралық қатынастардың ең бастысы және ең ерте ... ... ... ... Ол ХХ ... ... нарықтың негізі болады.
Халықаралық сауда – бұл мемлекеттер мен ... ... ... тауарлар мен қызметтерді алмастыруы, яғни айырбастау.
Әлемдік нарық ұлттық шаруашылықтардың қаржылық-экономикалық және сауда
жүйесінің біртұтас ... ... ... Бұл ... ... баға
анықталады. Ол баға үш заңға бағынады: құн, ... пен ... ... ... Х/а/қ ... ... ... сапалы қызметтер мен
тауарлар болып табылады. Х.с. екі ... ... ... ... ... шығару) және импорт (ішке кіргізу). Екеуінің жалпы көлемі сыртқы
сауда айналымын ...... ... ішкі ... ... ішкі ... көбейту саясаты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келе, экономиканың қандай даму формасы ... ... ... ... ... ... Экономиканы
мемлекеттік реттеу әр елде әр деңгейде жүргізілгенімен ... ... ... дамуда міндетті түрде экономикалық реттеу ... ... ... реттеу өз кезегінде экономиканын маңызды
және қолдауды қажет ... ... ... ... ... және ... негізгі көрсеткіштері мен туындап отырған экономикалық
мәселелерді реттеуді ... ... ... ... ... реттеудің екі ... ... бар ... ... ... Олар ... ... тікелей және жанама әдістері. Мұнда тікелей әдістер
көбінесе әкімшілік рететудің сипатын алса, ал жанама ... ... ... реттеудің тиімді құралдарын пайдалануды көрсетеді. Жанама
әдістер арқылы нарықтық экономиканың заңдылықтарына қайшы ... ... ... және ... ... ынталандыру мен қолдауды жүзеге
асырады. Экономиканы мемлекеттік реттеудің ... ... ... үшін ... ... ... ... көзіміз жетті.
Өйткені бүгінгітаңдағы ... даму ... ... және ... ... даму ... Ұлттық банктің ақша-
несие саясатының, мемлекеттің фискалды-бюджет саясатыныңбарлығы осы
экономиканы жанама ... ... ... ... мемлекеттік рететулердің негізгі құралдарының бірі болып
табылатын мемлекеттік ... ... ... ... да ... ... көзі ... түсімдер болып табылады. Сондықтан мемлекеттің
қаржы ресурстарын қалыптастырудың негізгі көзі – салық жүйесі және ... ... бірі ... ... ... және шаруашылық қызме
тетуші субъектілерге салынатын тура және жанама ... ... ... болып табылады.
Сонымен, Ұлттық банк жүзеге асыратын ақша-несие саясаты ұлттық
экономиканың ... ... ... ... саясаттардың бірі болып
табылады. Бұл саясаттың экономика дамуындағы ... ... ... ... бүгінгі таңда ТМД елдері бойынша ең ... және ... ... сай ... ... ... жүйе ... елдің ақша-несие саясатында 2002 жылдардан бастап негізгі басты мақсат
ұлттық валютаның тұрақты деңгейін және оның ... ... ету ... көре ... ... бәсекеге қабiлеттi, оның iшiнде экономиканың
шикiзаттық емес ... ... ... ... ... бағдарланған
өндiрiстер индустриялық-инновациялық саясаттың басымдықтары болып табылады.
Ұзақ мерзiмдi стратегиялық мiндеттердi шешу ... ... көп ... және ... ... ... дамыту үшiн жағдайлар жасауға
ерекше көңiл бөлу қажет.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Государственные регулирование рыночной ... / Под. ред. ... СПб, ... С.Б. ... Оқу ... ... айналысы және несие” – Алматы, Қазақ
университетi, 2004 ж. – 248 ... ... Қ.Қ., ... С. Қаржы: Оқулық. – Алматы: 2003. – 448 бет.
4. Ивашковский С.Н. – Экономика: микро- и ... ... – М.: ... 1999. – 360 ... Мэнкью Н.Г. Принципы экономикс. – Спб: Питер Ком, 1999. – 784 ... ... Б.Ж. ... және ... ... Оқу ... – Алматы: -
2003. – 131 бет.
7. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі (2004 ж. 24 ... N ... ... «Мемлекеттің дамуына әсер ету тұрғысындағы Қазақстанның қазіргі
кездегі салық жүйесінің ерекшеліктері» // ... 2005, №6, ... ... ... ... ... жылдарға арналған орта
мерзімді фискалдық саясаты.
10. Купешова Сауле Телеухановна / ... и ... ... в ... экономике Республике Казахстан,” – диссертация,
Алматы, 2002 г.
11. Инновационный менеджмент / К.Нарибаев, ... ... ... Қазақ унивеситетi. – 1998. – 60 с.
12. Сайденов А.Г. «О перспективах развития денежно-кредитной политики ... ... ... ... ... // ... №10, - 2005 г. 2-4 ... Стратегия «Қазақстан Республикасының Индустриялы-инновациялы дамуының
2003-2015 жылдарға арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясы» – Алматы, 2003 ж
14. Досниязова А.К. ... ... ... // ... №10, - 2005 г. 56-61 ... Н. Ә. ... «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша ... ... ... кіру ... Жолдауы, Астана, 2006 жыл, 1 наурыз.
-----------------------
Тұтыну ... мен ... ... ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Cаясаттану ғылымының тарихы10 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы туралы15 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайтану ғылымы19 бет
Абайтану ғылымы туралы75 бет
Астрометрия ғылымы32 бет
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия туралы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь