Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу туралы


Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2
І.бөлім. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани.адамгершілікке тәрбиелеу мәселелері.

1.1 Тұлғаны рухани.адамгершілікке тәрбиелеудің қазіргі кездегі мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1.2 Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани.адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық және діни тұрғыда қарастрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11

ІІ.бөлім. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани.адамгершілікке тәрбиелеу жолдары.

2.1. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани.адамгершілікке тәрбиелеудегі сынып жетекшінің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

2.2. Кіші мектеп жасындағы оқушыны рухани.адамгершілікке педагогикалық процесте тәрбиелеу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ...43

Қорытныды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 62
Кіріспе
Зерттеу көкейтестілігі: Қоғамның ең жоғарғы құндылығы –адам. Қазақстан Республикасында жүріп жатқан саяси, әлеуметтік, экономикалық демократиялық өзгерістер сол құндылық деп бағаланып отырған адамның деп қайта түлеуі, игілігі үшін жасалуда.
Адамгершілік құндылықтар ғасырлар бойы халық- тәлім тәрбиесінің өзегінің бірі бола отырып, адамдық келбетін сақтау, дамытуға өзек болды.
Қазіргі кездегі адамгершіліктің, құндылықтың кемуі жаман мінез-құлықтың өрістеуіне, әділетсіз істер мен қатыгездік сияқты белең алды.
Қазақстан Республикасының «Білім беру» заңында ұлттық және жалпы адамзаттық қазыналар, ғылым мен практиканың жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыру және дамыту үшін арнайы жағдайлар жасау білім беру жүйесінің басты міндеті деп көрсетілген. Сондықтан, бүгінгі таңда рухани-адамгершіліктер арқылы адамгершілітер арқылы адамгершіліктік сана, сезім, мінез-құлықтарды тәрбиелеуде адамгершіліктің құндылықтарда орнықтыру әрбір мектеп нысанасына айналады.
Өткеннің тәжірибесін адамның төл бойына дарыту озық өнегелі рухани дәстүрлі жалғастыру арқылы ұрпақтар сабақтастығының тарихи процесі жүріп отырады. Бұл процессіз қоғамның өркениетті елдер деңгейіне жетуі мүмкін емес.
Еліміз зайырлы мемлекет. Зайырлы болу деген дінсіз болу деген сөз емес. Халықтың дамуында діни негізінде адамгершіліктер қарастырылған. Сондықтан, адамгершілік бастаулары діни негізде руханилықта дамып, адамгершіліктік кемелденуіне көмектесіп отырғаны белгілі.
Ежелден әл-Фараби, Абай, Шоқан, Ыбырай және тағы басқа қазақ зиялыларының еңбектері адамгершілік мұраттарға толы.
Адамгершілікке қатысты халықтық, діни озық құндылықтарды пайдалана отырып, ұрпақ тәрбиелеу арасындағы туындаған қайшылықтарды зерттеп отырған тақырыбымыздың проблемасы болып табылады. «Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу» деп дипломдық жұмыс тақырыбын алуға негіз болды.
Зерттеу мақсаты: Рухани-адамгершілік құндылықтар арқылы кіші мектеп жасындағы оқушыларды тәрбиелеудің мүмкіндіктерін негіздеу.
Зерттеу обьектісі – кіші мектеп жасындағы оқушыларына адамгерішіліктік тәрбие беру процесі.
Зерттеу пәні: оқу-тәрбие процесінде рухани-адамгершіліктік құндылықтар арқылы оқушыларды тәрбиелеу.
Зерттеу міндеттері – халықтық тәлім-тәрбиенің озық дәстүрлері және адамгершілік туралы педагогикалық, психологиялық еңбектердегі адамгершілікке қатысты материалдарды талдау;
- қазақ халқының тәлім-тәрбиесіндегі тарихи-әлеуметтік, мәдени дамуындағы адамгершілік тәрбиесінің алатын орнын, мәнін, қазіргі кездегі проблемасын, тәрбиелік мүмкіндіктерін айқындау;
- кіші мектеп жасындағы рухани-адамгершілік туралы зерттеулерді анықтау;
- осы кездегі рухани-адамгершіліктің мазмұнын, әдіс-тәсілдерін белгілеу.
Зерттеу болжамы: рухани-адамгершілік құндылықтар арқылы кіші мектеп жасындағы оқушылар тәрбиеленсе өзіндік адамгершілік сезім, сана, мінез-құлқын тиімді әдіс-тәсілдермен тәрбиелесе адамгершілік туралы негізгі түсініктері тәрбиеленіп, адамгершілік мінез-құлық элементтерін байқауға болады.
Зерттеу әдістері- педагогика, дін, философия, психология, этика саласы ғалымдарының адамгершілікке қатысты материалдарын талдау, қазіргі кездегі адамгершіліктік инновациялық технологияда болып жатқан материалдарды жинақтау, талдау жасау; педагогикалық – тәжірибе кезінде кіші мектеп жасындағы оқушылармен адамгершілікке тәрбиелеудің тиімді әдіс-тәсілдерін айқындап көру, қорытындылау.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   




Мазм±ны

Кіріспе
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... 2
І-бµлім. Кіші мектеп жасындаѓы оќушыларды рухани-адамгершілікке
тєрбиелеу мєселелері.

1. Т±лѓаны рухани-адамгершілікке тєрбиелеудіњ ќазіргі кездегі
мєселелері ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... 3

2. Кіші мектеп жасындаѓы оќушыларды рухани-адамгершілікке
тєрбиелеудіњ теориялыќ жєне діни т±рѓыда
ќарастрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... .11

ІІ-бµлім. Кіші мектеп жасындаѓы оќушыларды рухани-адамгершілікке
тєрбиелеу жолдары.

1. Кіші мектеп жасындаѓы оќушыларды рухани-адамгершілікке
тєрбиелеудегі сынып жетекшініњ
рµлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

2. Кіші мектеп жасындаѓы оќушыны рухани-адамгершілікке педагогикалыќ
процесте тєрбиелеу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ...43

Ќорытныды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... 56

Пайдаланылѓан
єдибеттер ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ..59

Ќосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... . 62

Кіріспе
Зерттеу кµкейтестілігі: Ќоѓамныњ ењ жоѓарѓы ќ±ндылыѓы –адам. Ќазаќстан
Республикасында ж‰ріп жатќан саяси, єлеуметтік, экономикалыќ демократиялыќ
µзгерістер сол ќ±ндылыќ деп баѓаланып отырѓан адамныњ деп ќайта т‰леуі,
игілігі ‰шін жасалуда.
Адамгершілік ќ±ндылыќтар ѓасырлар бойы халыќ- тєлім тєрбиесініњ
µзегініњ бірі бола отырып, адамдыќ келбетін саќтау, дамытуѓа µзек болды.
Ќазіргі кездегі адамгершіліктіњ, ќ±ндылыќтыњ кемуі жаман мінез-
ќ±лыќтыњ µрістеуіне, єділетсіз істер мен ќатыгездік сияќты белењ алды.
Ќазаќстан Республикасыныњ Білім беру зањында ±лттыќ жєне жалпы
адамзаттыќ ќазыналар, ѓылым мен практиканыњ жетістіктері негізінде жеке
адамды ќалыптастыру жєне дамыту ‰шін арнайы жаѓдайлар жасау білім беру
ж‰йесініњ басты міндеті деп кµрсетілген. Сондыќтан, б‰гінгі тањда рухани-
адамгершіліктер арќылы адамгершілітер арќылы адамгершіліктік сана, сезім,
мінез-ќ±лыќтарды тєрбиелеуде адамгершіліктіњ ќ±ндылыќтарда орныќтыру єрбір
мектеп нысанасына айналады.
¤ткенніњ тєжірибесін адамныњ тµл бойына дарыту озыќ µнегелі рухани
дєст‰рлі жалѓастыру арќылы ±рпаќтар сабаќтастыѓыныњ тарихи процесі ж‰ріп
отырады. Б±л процессіз ќоѓамныњ µркениетті елдер дењгейіне жетуі м‰мкін
емес.
Еліміз зайырлы мемлекет. Зайырлы болу деген дінсіз болу деген сµз емес.
Халыќтыњ дамуында діни негізінде адамгершіліктер ќарастырылѓан. Сондыќтан,
адамгершілік бастаулары діни негізде руханилыќта дамып, адамгершіліктік
кемелденуіне кµмектесіп отырѓаны белгілі.
Ежелден єл-Фараби, Абай, Шоќан, Ыбырай жєне таѓы басќа ќазаќ
зиялыларыныњ ењбектері адамгершілік м±раттарѓа толы.
Адамгершілікке ќатысты халыќтыќ, діни озыќ ќ±ндылыќтарды пайдалана
отырып, ±рпаќ тєрбиелеу арасындаѓы туындаѓан ќайшылыќтарды зерттеп отырѓан
таќырыбымыздыњ проблемасы болып табылады. Кіші мектеп жасындаѓы оќушыларды
рухани-адамгершілікке тєрбиелеу деп дипломдыќ ж±мыс таќырыбын алуѓа негіз
болды.
Зерттеу маќсаты: Рухани-адамгершілік ќ±ндылыќтар арќылы кіші мектеп
жасындаѓы оќушыларды тєрбиелеудіњ м‰мкіндіктерін негіздеу.
Зерттеу обьектісі – кіші мектеп жасындаѓы оќушыларына адамгерішіліктік
тєрбие беру процесі.
Зерттеу пєні: оќу-тєрбие процесінде рухани-адамгершіліктік ќ±ндылыќтар
арќылы оќушыларды тєрбиелеу.
Зерттеу міндеттері – халыќтыќ тєлім-тєрбиеніњ озыќ дєст‰рлері жєне
адамгершілік туралы педагогикалыќ, психологиялыќ ењбектердегі
адамгершілікке ќатысты материалдарды талдау;
- ќазаќ халќыныњ тєлім-тєрбиесіндегі тарихи-єлеуметтік, мєдени
дамуындаѓы адамгершілік тєрбиесініњ алатын орнын, мєнін, ќазіргі
кездегі проблемасын, тєрбиелік м‰мкіндіктерін айќындау;
- кіші мектеп жасындаѓы рухани-адамгершілік туралы зерттеулерді
аныќтау;
- осы кездегі рухани-адамгершіліктіњ мазм±нын, єдіс-тєсілдерін
белгілеу.

Зерттеу болжамы: рухани-адамгершілік ќ±ндылыќтар арќылы кіші мектеп
жасындаѓы оќушылар тєрбиеленсе µзіндік адамгершілік сезім, сана, мінез-
ќ±лќын тиімді єдіс-тєсілдермен тєрбиелесе адамгершілік туралы негізгі
т‰сініктері тєрбиеленіп, адамгершілік мінез-ќ±лыќ элементтерін байќауѓа
болады.

Зерттеу єдістері- педагогика, дін, философия, психология, этика саласы
ѓалымдарыныњ адамгершілікке ќатысты материалдарын талдау, ќазіргі кездегі
адамгершіліктік инновациялыќ технологияда болып жатќан материалдарды
жинаќтау, талдау жасау; педагогикалыќ – тєжірибе кезінде кіші мектеп
жасындаѓы оќушылармен адамгершілікке тєрбиелеудіњ тиімді єдіс-тєсілдерін
айќындап кµру, ќорытындылау.

І-бµлім. Кіші мектеп жасындаѓы оќушыларды рухани-адамгершілікке
тєрбиелеу мєселелері.

1. Т±лѓаны рухани-адамгершілікке тєрбиелеудіњ ќазіргі кездегі
мєселелері.
Бала -біздіњ болашаѓымыз. Олай болса б‰гінгі бала тєрбиесіне бµлініп
отырѓан ќаиќорлыѓымыз да шексіз. Себебі, еліміздіњ ертењі-болашаѓымазѓа
салѓырт, енжарлыќпен ќарауѓа ќаќымыз жоќ. Еліміздіњ егемендікке ќол жеткізу
бала тєрбиесініњ жањаша дамуына жол ашып отыр. Осы жолда халќымыздыњ
адамгершілік дєст‰рлерін жањартып кµп жалдар бойы халыќ жадынан тыс ќалып
келген рухани ќ±ндылыќтарды ±рпаќ санасына ќайта сіњіріп, тєрбиеніњ барлыќ
саласында пайдалану –єрбір ±рпаќ тєрбиелеушініњ басты парызы болса
керекті.
Халќымыз µзініњ ±заќ жылдар бойѓы тарихында ±рпаќ тєрбиесіне ерекше
кµњіл бµліп, оны жылдар бойы жаќсы істермен толыќтырып отырѓан. Тегінде
бала тєрбиесі ‰лкен жауыпкершілікті. Ж‰йелі кµњіл бµлуді, мєпелеуді к‰тімді
талап ететін µзгеше бір єлем.
Ѓылымда осы µзгеше тєрбие мєселесімен айналысатын педагогика саласы -
халыќ педагогикасы мен бала психологиясын зердесінде ±стап, оныњ
эстетикалыќ талѓамын,±лттыќ дєст‰рлері мєдениетін зерттеуге арналѓан
бірден-бір ѓылым. Осы педагогика ѓылымыныњ халыќтыќ тєлім-тєрбиесініњ терењ
тамырлы, жан-жаќты сусындап, ењбек, дене, аќыл –ой, эстетикалыќ,
ададмгершілік, єскери, жыныстыќ тєрбие сынды Барлыќ салалары арќылы
±ллтыќ менталитетімізге лайыќ µмірге икемді, жан-жаќ-жыќты жетілген,
нарыќтыќ эконмикамиѓа бейім, парасатты ±лт азаматын тєрбиелеу. Сонымен
ќатар, адам бойындаѓы ешќандай аспаппен µлшеп болмайтын алыс ќасиет-
адамгершілік ќ±ндылыќтар жаѓын бала бойына сіњіру. Адамгершілік-адамныњ
ќатынас, ќарым-ќатынасымен кµрініс беретін адам µміріндегі, оныњ ішінде
бала тєрбиесіндегі басты баѓыт, ќашанда µз ќ±ндылыѓын жоѓалтпай,
руханилыќпен толыѓып отырады.
Адамгершілік ќанша уаќыт µтседе басым баѓыттылѓын жоѓалтпай, кµнеден
кµш тартып, б‰гінгі к‰нге дейін адамныњ ой-арман, асыл м±раты пайымдайтын
ізгі ќасиеттердіњ бірі-адамгершілік десек,ертегілер мен эпостыќ, нейро-
эпостыќ жырлар, адам жанынан рухпен ізгілік нєрін сепкен Тµле би, Ќазыбек
би, Єйтеке би сынды бабаларымыздыњ шешендік сµздері, наќыл µсиеттер
жоѓарыда айтќан т±жырымдарымыздыњ делелсіз еместігін айѓаќтайды.
Яѓни адамгершілік аты моральдыќ-этикалыќ категорияныњ ќай ќоѓамда
болмасын µзекті мєселе болѓандыѓын білеміз. Ќазргі біздіњ ќоѓамныњ
ілгерілеу процесінде рухани- адамгершілік тєрбиесініњ мєні- ќоѓамда жања
адам тєрбиелеу міндеттерімен тыѓыз байланысты болып отыр.
Рухани-адамгершілік тєрбиесі-кµп арналы сан ќырлы. Ол халыќтыњ тілімен,
єдебиетімен, тарихымен біте ќайнасып, ±рпаќтан ±рпаќќа жалѓасып келе жатќан
ќастерлі м±ра. Рухани-адамгершілік тєрбиесі туралы ежелгі ойшылдардыњ,
ѓалымдардыњ ойлары б‰гінгі зерттеулерде де µз жалѓасын тауып келеді. Сонау
Шєкєрім, Абай сынды ѓ±ламаларымыздыњ ењбектерінен бастап, ќазаќ балалар
єдебиетіндегі єйгілі жазушыларымыз Б. Соќпаќбаев, С. Сарѓасќаев,
М.Єлімбаев т.б шыѓармаларында рухани -адамгершілік адамгершілік таќырыбы
єр ќырынан кµрініс табады.
Адамгершілік тєрбиесініњ негізі –адамдарды жалпы адамзаттыќ мораль
рухында тєрбиелеу, Мораль дегеніміз – адамдардыњ бір-біріне деген
міндеттері мен ќарым – ќатынасн айќындайтын мінез-ќ±лќыныњ нормалары мен
ережелерініњ жиынтыѓы. Мораль латын тілінде адамгершілік ±ѓымын
білдіреді. Моральдыќ принциптер адамгершіліктіњ мазм±нын жалпы т‰рде
аныќтайды.
Адамгершілік ќ±ндылыќпен адамды тєрбиелеу негізін ќайдан іздейміз деген
зањды с±раќ туындайды.
Біріншіден, адамгершілік –адамдар арасындаѓы ќатынастыњ белгілі бір
щегініњ белгіленуі адам ќалауымен наќтыланбаѓан. Ол Аллаћ тарапынан
берілген кітаптарда кµрсетілген. Мекмлекеттіњ зайырлылыѓы, дінсіз мемлекет
дегенді білдірмесе керек. Сондыќтан Ќ±ран Кєрім адамгершілік зањ ретінде
мойындалып келді. Ислам дініндегі адамгершілік б‰кіл тєрбиеніњ µзегі
болады. ¤йткені, исламиятты зерттеуші ѓалымдар исламныњ ‰ш ‰кімініњ бірі
ретінде, адамгершілікті ахлаќ ретінде белгілеп кµрсетеді де, оныњ
міндеттерін ашып кµрсетеді. Б±л адамгершілік міндеттер єрбір м±сылманныњ
міндетті атќаратын борышы болып табылады.
адамгершілік жиынтыѓы – борыш (Парыз) ретінде орындалады.
Олар:
- адамныњ Аллаћ алдындаѓы, Пайѓамбар жєне Ќ±ран алдындаѓы борышы;
-адамныњ –µзіне ќатысты борышы, ќоѓам алдындаѓы, ±лты мен отан
алдындаѓы борышы;
- ата-аналардыњ балалары алдындаѓы немесе балалардыњ ата-аналары
алдындаѓы борышы;
- жеке адамныњ жалпы адамзат алдындаѓы борышы т.с.с.
Адамгершілік борыш идеясы- ќазаќ халќыныњ ±рпаќ тєрбиесініњ арќауы
болды жєне б‰кіл тєрбие процесініњ саналы, негізгі µзегіне айналуы тиіс.
Олай болса адамгершілікке тєрбиелеу дегеніміз- рухани ќ±ндылыќ пен жаќсылыќ
атаулыѓа деген сезімді, сана мен мінез-ќ±лыќты дамыту, жамандыќ атаулыѓа
жол бермеу деген сµз.
Екіншіден ќазаќстан елініњ демократиялыќ дамуы, халќына еркіндікті
ќалауы. Еркінді µз ойына келгенді істеу деген емес. Ой, сµз, єрекет
бостандыѓы адамзатќа лайыќты болѓанымен, µзініњ жаратылысына сай, тарихи
даму ‰рдісіндегі тєлім-тєрбиені зерделей отырып, мањызын, мазм±нын жања
т‰лете отырып ќ±ру болып табылады. Осы орайда адамгершілік мєселесініњ µтіп
кеткен формациядаѓы сипатына кµз ж‰гіртіп µтейік.
Адамгершілік ол ќоѓам µміріндегі µзгерістерге байланысты дамып, жања
мазм±н алып отырады. Бізге мєлім, б±рынѓы µткен 5 єлеуметтік-экономикалыќ
формацияларда адамгершіліктіњ маќсат –міндеттері, мазм±ны бірдей болмаѓан.
Алѓашќы ќауымдыќ ќ±рылыскезінде адамгершілік тєрбиесі сол ќоѓамныњ
маќсатына сай ќарапайым т‰рде болса, ал µзінен кейінгі µткен ќ±л
иеленушілік, феодалдыќ, копиталистік ќоѓамдарда таптыќ сипатта болады.
Таптыќ ќоѓамда єр дєуірдегі ‰стем таптар шыѓарѓан µз моралы µз мінез-
ќ±лыќ ережелерініњ тізбесі болды. Бір мінез-ќ±лыќ ережелері-ќанаушы тап
адамдарына арналса. Екіншісі ќаналушы тап адамдарына арналѓан. Тіпті
Буржуазия елдерініњ мектептерінде б±л ережелер ерекше сабаќ ретінде
оќытылѓан. Соѓан сєйкес ќ±л иеленуші ќоѓамыда ќ±лдардан тілалѓыштыќ пен
бой±сынушылыќты талап етті. Ќ±лдардыњ жалпы мінез-ќ±лќына деген ережелерін
дін белгіледі. Діни моральдіњ б±л кодексі ќ±дайдыњ халќќа жіберген µсиеті
ретінде уѓыздалды.
Мінез-ќ±лыќтаѓы м±ндай ерекшелік феодалистік, капиталистік ќоѓамда да
саќталып ќалды. Ол ‰стем таптар арќылы насихатталып отырды. Себебі м±ндай
ерекшелік олардыњ ењбекші ќауымды ќ±лдыќ псиологиядан шыѓармай ±стауына
тиімді болды.
Таптыќ ќоѓамныњ жанашырлары, соныњ ішінде идиолистік сипаттаѓы
психология адамда туа біткен адамгершілік туралы бір ќатар теорияларды
дамытты. Идиолистік баѓыттаѓы б±л теориялар діне жєне буржуазиялыќ
кодекстермен, ескіден м±ра болып ќалѓан, ќолданылып ж‰рген т±рмыстыќ
єдеттермен ќабысып, ±штасып, ‰йлесіп отырды.
Марксизм-ленинизм классиктері адамгершілік теориясын жеке адам жєне
ќоѓам туралы ѓылымдардын бµліп ќарамайды, керісінше оныњ ажырамас бµлігі
деп есептеледі. Себебі, ол єр кезде философия, социология, психология жєне
физиология ѓылымдарыныњ табыстарына с‰йенеді. Адамгершіліктіњ пайда болуы
жєне ±ѓымы жµніндегі мєселелерді ѓылыми т±рѓыдан алѓаш рет шешкен К. Маркс
пен Ф. Энглес болды. К. Маркс пен Ф.Энгльес µздерініњ ѓылыми ењбектерінде
социялистік ќоѓам адамына ќатысты мынадай адамгершілік сапа ќасиеттерін
тєрбиелеуді ±сынады:
- Социолистік отанды шын ж‰ректен с‰ю:
- Д‰ние-ж‰зі ењбекшілеріне туысќандыќ сезім білдіру:
- Социолистік гуманизм шын мєніндегі коллективизм.
Б±ндай кµз -ќараста адамдарды жалпы адамзаттыќ рухында тєрбиелеу
±станымыныњ негізгі идеясы болды.
Кењестік тєрбие теориясыныњ негізгі саласы жас ±рпаќќа адамгершілік
тєрбиесін беру проблемасы мен ±лы педагогтар Н. К. Крупская, А.С.
Макаренко, В.А. Сухонлинский т.б. ш±ѓылданады.
Н.К. Крупская µз ењбектерінде социолизм орнату ісінде жас ±рпаќќа
комунистік адамгершілік рухында кењес мектептерініњ ењ негізгі міндеттері
деп санап, адамгершілік тєрбиесініњ міндетін, мазм±нын ашып берді онда
кењес мектебі оќушылардыњ патриотизм, гуманизм, интернатционализм,
коллективизм, тєртіптілік ќоѓам м‰лкіне ±ќыптылыќ секілді социолистік
мораль ќасеттерін тєрбиелеуге тиіс деп есептеді.
Социолистік ќоѓам т±сында комунистік моральдыњ 3- т‰рі болды.
1. ¦жымдыќ мораль.
Баѓан тєн ќасиет. бєріміз біріміз ‰шін біріміз бєріміз ‰шін деген
ќаѓидаѓа негізделген ол µзімшілдік, менменшілдік, пайк‰немшілдікпен
‰йлеспейді. М±ндай кµз –ќараста жеке адамдардыњ м‰дделерін жалпы халыќтыќ
коллектившілдік м‰дделермен ‰йлесімді ±штастыруды кµздеді.
2. Гуманистік мораль.
Ол адамдар арасындаѓы шынай адамгершілік ќатынастарѓа негізделген,
яѓни: жолдастыќ, ынтымаќтастыќ, µз ара кµмек ќатынастарын, ізгілік,
ќарапайымдылыќ, кікшіпейілдік ќасиеттерініњ жиынтыѓы болды.
3. Белсенді, ќаракетшілдік мораль
Б±л ењбек адамын шыѓармашылыќ жања жетістіктерге ±жымдастыќ жєне б‰кіл
елдіњ µміріне ынта ыќыласпен араласуды кµздеді.
Социалистік µмір салтында моральдыќ кодекс-коммунистік адамгершіліктіњ
негізгі принциптерін т±жырымдап халыќты соныњ негізінде ќалыптастыру
саясатын ж‰ргізді. Адамгершілік мєселесі маркстік –лениндік этиканыњ
негізгі µзегі болды. Этика, - грек сµзі, µнегелі-мінез ќ±лыќ,
адамгершілікті білдіреді, б±л кезењде де адамгершілік мєселесіне ерекше мєн
беріліп, адамгершілік – адамныњ µлшемі деп ќарастырылды.
Адам-µзініњ адамгершілігімен, ќайырымдылыѓымен, жамарттыѓымен ардаќты.
Адамгершілік – адамныњ рухани арќауы. Осыѓан орай к‰нделікті µмірде біреге
жаќсы адам немесе жаман адам, аќ пейілді немесе ќатыгез деген
моральдыќ баѓа берілді. Ал моральдыќ жаѓынан кіршіксіз таза болу –
адамгершіліктіњ асќар шыњы деп есептелінді.
Адамгершілікке тєрбиелеу адамгершілік сезім, адамгершілік сана,
адамгершілік мінез-ќ±лыќтар арќылы ж‰ргізілді.
Осыѓан ќарамастан адам тєрбиесінде жасандылыќ, тєрбие µзінен айыру
салдарынан тєрбиеде олќылыќтар кµбейді.
Міне осындай кезењде ±рпаќ тєрбиелеуде жоѓалтќан ќ±ндылыќты ќайта
жањѓырту ‰рдісі ж‰рді. Халыќтыќ педагогикадаѓы адамгершілік мєселесіне
ќайта оралу процесі бойында имандылыќ, инабаттылыќ, єдептілік ќалыптарын
кµрсететін терењ мєнді ±ѓым адамдар арасындаѓы ќарым-ќатынастарды ж‰йесін
реттеп отыруѓа негіз болды.
Ќазаќ халќыныњ адамгершілік белгілеріне – ‰лкенді сыйлау, кісілік єдеп
саќтау, жаќсы мінезділік, имандылыќ, ќайырымдылыќ, мейірімділік, єрбір
адамныњ туыстыќ ќатынасына сай єдептіліктері жатады.
‡лкенді сыйлау- адамгершіліктіњ бір негізі. Ќазаќ халќыныњ єлеуметтік
µмірінде ‰лкенді сыйлау ±лттыќ дєст‰рге айналѓан. Отбасында, бала-баќшада,
мектепте, ќоѓамдыќ орындарда ‰лкенді сыйлау дєст‰рін б±збау жєне оны
ќастерлеу єрбір адамнан талап етіледі.
Кісілік- µмір тєжірибесініњ нєтижесінде ќалыптасќан адамныњ
адамгершілік іс-єрекеті мен мінез-ќ±лќыныњ жаќсылыќ кµрінісі ќазаќ
дєст‰рінде м±ндай кіслік келбеті бар адамдарды Азамат дейді. Азамат
елініњ абыройы ‰шін ќызмет етеді.
Кісілік дєрежеге жеткен адамныњ ‰лгі-µнегесін жоѓары баѓалап, жастарды
оѓан ‰йретуге уѓыздауды. Кісілік, азаматтыќ іс-єрекетімен ‰лгі-µнеге
болѓан адамдар ќазаќ халќында баршылыќ.
Єдеп саќтау- ќазаќ халќыныњ тарихи ќалыптасќан ќоѓамдыќ санасыныњ
тєжірибелік кµрінісі, єлеуметтік тєртіптіњ, борыш пен міндеттіњ зањды
айѓаѓы.
Халыќ µмірлік тєжірибесінде ешбір тыйым салусыз –аќ µз ќалауынан
адамгершілік маќсат- м‰ддеге сєйкес єдептілікті, єдеп саќтау ж‰йесін
ќалыптастырѓан. Осыѓан байланысты µзініњ м±сылман дінінде болуымен
сабаќтастыра отырып, адамдар арасындаѓы єдепті мына, тµмендегідей
ќарастырады.
- адамныњ µзіндік єдебі,
- ата-анасы мен єдебі,
- туыстарымен єдебі,
- кµршілерімен єдебі,
- достарымен єдебі, жолдастарымен єдебі,
- ќоѓамдаѓы єдебі.
Єдеп саќтау- этикет, яѓни мінез-ќ±лыќ пен ќарым-ќатынастыњ
ќалыптасќан, халыќтыќ ережесі. Єдепті саќтау ±лттыќ рєсімге, тєртіпке,
ережеге, амалсыз баѓыну емес, сол зањдылыќтарды ќ±рметтеу, ќастерлеу, атап
айтќанда адамгершіліктік борышты µтеу болып табылады.
Ќазаќ халќындаѓы адамгершілік туралы негізгі пайдаланѓан котегорияларѓа
–ар, ±ят, намыс, абырой, жаќсы мінез жатады. Ар - жеке адамныњ кісілік
дєрежесініњ белгісі болса; ±ят- адамгершілікті саќтай білудіњ,
имандылыќтыњ жанж‰йелік белгісі; ал намыс- адамдыќ ќасиеттерді адамгершілік
мінез ќ±лыќ пен іс-єрекеттіњ батылдыќ жєне кісілік кµрінісі; абырой- намыс
пен ар-±яттыњ, игілікті іс-єрекеттіњ арасында адамныњ маќсатќа жетуі,
сыйласымѓа, ќ±рметке ие болуы;
Имандылыќ – Аллаћтыњ барлыѓына, М±хаммед пайѓамбар оныњ елшісі екеніне
м‰лтіксіз сеніп, Аллаћ жолын, пайѓамбар ±станѓан парыздарды орындау, яѓни
адамгершілік биік маќсаттарды сµзсіз атќару, адамдыќты асќан кісілкпен
аяќтаудыњ кµрінісі. Сондыќтан халќымыз ќашанда адамгершілігі жоѓары
кісіні- имандыдеп ќ±рметтеді, ал адамгершілік ќалыпты б±зѓан кісіні
имансыз деп атады. Бала тєрбиесінде ќазіргі кезде имандылыќ –
адамгершілік деп діни руханилыќ сабаќтастыќ негізде ќарастыру ‰рдісі
ќалыптасып отыр.
Адам баласыныњ белгілеуімен жасалѓан адамгершілік баѓытпен емес, Аллаћ
тарапынан белгіленген адамгершілік (ахлаќтыќ) м±раттарѓа мойын с±лып, оны
тануѓа бет б±ра бастауы ќ±птарлыќ жайт.
Ќазаќ халыќ педагогикасында туыстыќ ќарым-ќатынастаѓы єдептілікке кµп
кµњіл бµлген. Адамдыќ, байсалдылыќ, инабаттылыќ, кішіпейілділік туыстыќ,
жора- жолдастыќ ќарым-ќатынаста пайдалынылатын шарттар.
Адамдыќ – туыстарѓа, жора-жолдасќа, шыншыл, аќ ниетті, аќ кµњілді болу;

Байсалдылыќ- жеке адамныњ кµњілін баѓып, сабырлыќ жасау;
Инабаттылыќ- кім болсада оѓан ќамќорлыќ ету;
Ізеттілік- єркімге де ізет кµрсетіп, оны ќ±рметтей білу;
Кішіпейілділік – кішіге ізет, ‰лкенге ќ±рмет кµрсету дєст‰рі, жаќсылыќќа
тасымай, кездейсоќ жасымай, кµпшіл, яѓни парасатты болу.
Адамгершілік тєрбиесініњ негізі.
1. Адамгершілік тєрбиесініњ µзекті міндеті- єрбір адам баласы µзі
µмір с‰ріп отырѓан кезењдегі ќоѓамныњ алдында т±рѓан маќсат
міндеттеріне, адамгершілік ќасиеттерідіњ т±тастыѓына сай
тєрбиелеуді ќамтамасыз ету.
2. Адамгершілік сананы, сенімді, кµзќарасты тєрбиелеу.
3. Жас ±рпаќты Отанѓа, ќоѓамѓа, ењбекке, адамдарѓа, µз-µзіне деген
адамгершілік сезімдерін тєрбиелеу, дамыту.
4. Ізгілік парасаттылыќ ќасиеттерін тєрбиелеу.
Ал рухани-адамгершілік дегеніміз – рухани жаѓымды мінез-ќ±лќтыњ
нормалары мен ережелер жиынтыѓы. Мінез деп адамныњ жеке басындаѓы
ќоѓамдыќ ортаныњ, тєрбиеніњ єсерімен ќалыптасып, оныњ ерік к‰шімен µзіне
жєне ќоршаѓан µмірге ќарым-ќатынасын айќындайтын к‰рделі процесті айтамыз.
Ислам дiнiнiң иман негiздерi мен шарттары жеке тұлғаның қалыптасуына
берер әсерi мол. Бiр ұлттың немесе нәсiлдiң басқаларға үстемдiгiн
қабылдамайды, Аллаһ Тағала жаратқан адамдардың бәрiн бiрдей көредi.
Үстемдiктi тек моральдiк, рухани, ахлақи сапаларда iздейдi, яғни таза адам,
адал адам, тақуалықты берiк ұстайтын адамның ғана жартушының алдында
дәрежесi жоғары болмақ.
Ислам дiнi таптырмас рухани азық болып табылады. Рухы бай адам әрқашан
биiкте тұрады. Рухы аш адамның адамгершiлiк қасиетi де төмен болады.
Тарихта рухани азыққа мән бермеген жеке тұлға болсын, тiптi қоғам болсын
азғындыққа ұшырап, болмашы нәрселердiң артына түсiп, езiлiп-жаншылып
отырған. Ондай тұлғалар ұстағанның қолында, тiстегеннiң аузында кетiп,
өмiрдегi өз орнын жоғалтып отырған. Рухани дүниесi бай адамдар тарихқа өз
аттарын алтын әрiптермен жазып, ұрпаққа өшпес iз қалдырған. Қазақта рухани
азықтың көзiн дiннен iздеп, еңбектерiнде жазып келген ақын-жазушыларымыз
кенде емес. Кезiнде аталарымыз, рухани азықтың негiзi болып саналатын дiн
үшiн кез-келген қиындыққа бас тiккен. Оның айғағы ретiнде қоғам қайраткерi
Мұхаммеджан Тынышбаевтың Ресей империясының министрлер кеңесiнiң төрағасына
жазған хатында ең алдымен дiнге байланысты мәселенi қозғағандығын көрсете
аламыз. Сол хатта: Әрбiр шенеулiк бiздiң дiнiмiздiң iшкi iсiне араласуды
парыз деп санайды, мешiттер мен мiнәжат орындары жабылады, Құран мен
дiнiмiз қорланады. Бiздiң балаларымыз оқитын мектептердегi өз дiнiмiздi
оқытуға салынған тиым, әкiмшiлiктердiң бiздiң ел арасында христиандықты
уағыздап жүрген миссионерлерге деген қарқындығын талап етушiлердiң қуғынға
ұшырап, түрмеге қамалуы-осының бәрi қазақ даласында орын алған заңсыздықтар
мен зорлық-зомбылықтардың бiрер мысалы ғана.
-Дiни-рухани мәселелер бойынша қазақтарға толық бостандық берiлуi
тиiс:
-Мешiттер, медреселер және өзге мiнәжат орындары орыс басшылығының
қандай да бiр ұрықсатынсыз салынуы тиiс;
-Қазақ, араб және татар тiлдерiндегi кiтаптарға салынған цензура
жойылуы тиiс; деп дiнге көресетiлген қыспаққа қарсы бас көтерген.
Адамгершілік адамдардыњ бірбірімен ќарым-ќатынасына ќажетті µлшемдер
ж‰йесі. Ќажеттілк- белгілі бір жаѓдайда адамныњ дамуын ќамтамасыз ететін
обекьтивтік м±ќтждыѓы. Адам баласы µзініњ жоѓары саналыѓыныњ арќасында µз
ќажеттігін сыртќы µмір жаѓдайына, ќоѓамныњ талаптарына байланысты имандылыќ-
адамгершілік негізінде ќанаѓаттандырады. Адамныњ рухани-мєдени ќажеттілік
негізініњ жасалу негізінде рухани- адамгершілік даму процесі жетіле т‰седі
деп сенеміз.
Ќажеттілік – адамныњ ой єрекетін оятатын негізгі к‰ш. Ой психикалыќ
єрекеттіњ бір жаѓы, ол адамныњ ќажеттілік ќанаѓаттандыру ќ±ралын іздеп
табуды ќамтамасыз етеді. Адамныњ материалдыќ, рухани-мєдени ќоѓамдыќ
ќажеттіліктерінде моральдыќ ќажеттілік адамныњ адами келбетін ‰немі
жадында саќтауымен жаман мінез-ќ±лыќтан, нашар єдеттен ќ±тќарады.
Адамгершілік ќажеттілік адам баласыныњ адамгершілік ќатынас пен ќарым-
ќатынасты саќтауы ‰шін ќажеттігін кіші мектеп жасындаѓы балаларѓа т‰сіндіру
шарт. Барлыќ ќажетсінулер жеке бастыњ дамуыныњ ќайнар кµзі.
Ќажеттілік т‰рлерін ќанаѓаттандыруда адам- аш кµздік, нысапсыздыќ,
бєсекелестік, тапшы заттарды жинауѓа ±мтылу. М±ныњ бєрі фєни д‰ние
ќызыѓушылыѓы. М±ныњ барлыѓы Аллаћ тарапынан берілген сынаќ екенін ескереіп
жєне адам µзініњ адам ретінде µмірге келу мєні мен маќсатын т‰сінуде
µзініњ ењ парасатты жаралѓан иесі екендігіне байланысты адамдыќ ќалыпты
саќтаумен µмір с‰ру керек. Ол ‰шін адами ќасиеттерді дамытып жетілдіріп
отыруы тиіс.
Рухани жаѓынан д±рыс дамыѓан адам µз ќажетін саналы ќанаѓаттандырады.
Д‰ние м‰лікке табыну, баѓалы б±йым, жаќсы затты ќуалау µмірдіњ талабы деп
т‰сіну, оны б‰кіл µмірдіњ мазм±нына мєніне айналдыру- ±шќарылыќ. Б±л
адамды адамгершілік жаѓынан дамытудыњ орнына топастандыра т‰седі, Сондыќтан
адам µзіне керекті саналылыќпен т‰сініп, шешуі тиіс,

2. Кіші мектеп жасындаѓы оќушыларды рухани-адамгершілікке
тєрбиелеудіњ теориялыќ жєне діни т±рѓыда ќарастрылуы.
Ќазаќтыњ Баланы жастан деген маќалында терењ тєлім-тєрбиелік маѓына
жатыр. Ол баланыњ бойында жастайынан жаќсы єдет ќалыптастыру, ќабілеттері
мен м‰мкіндіктерін жастайынан дамыту, мінез-ќ±лќын жастайынан ќалыптастыру
сияќты кµптеген тєрбие т‰рлерінен ќ±ралады. Халыќ бала тєрбиесіне ќоѓамдыќ
мєн беріп, кµп кµњіл бµлген. Сондыќтан да: Бала тєрбиесі басынан, ењбекке
баулу жасынан,-дейді.
Ешќандай да єке баласына сыйлыќ жасай алмайды. Єкеніњ б±л µмірде
баласына сыйлайтын сыйлыќтарыныњ ішіндегі ењ ќымбатты жєне ењ баѓа жетпес
асылы-кµркем єдепті тєрбие делінген М±хаммед Пайѓамбар хадисінде. Ата-
аналар жауапкершіліктіњ адамы дейтініміз содан.
Ал, ±лы аќын Абай кµзќарасындаѓы алтын діњгек- адам тєрбиесі. Жас
±рпаќќа айтары аз болмаѓан кемењгердіњ шыѓармашылыѓы ±рпаќ тєрбиелеуде
тењдесі жоќ туындылар. Ж‰сіп Баласаѓ±н: Егер балаларыњ туса, µз ‰йнде
тєрбиелеп µсір, шетке жіберме-дейді. Ал, халыќта балањды µз тєрбиењмен
тєрбиелеме, µз ±лтыњныњ тєрбиесімен тєрбиеле деген маќал бар. Сан ѓасырлар
бойы халыќтыњ µзімен бірге жасасып бірге µмір с‰ріп келе жатќан ±рпаќтан-
±рпаќќа м±ра болып µмір сынынан екшелеп сыналып еленіп електен µтіп,
б‰гінгі к‰нге жеткен єдет-ѓ±рып, салт-дєст‰р, наным-сенім, ырым-тиымдарды
адамгершілік тєрбиесінде пайдалану ‰шін µткен тарихи дєуірлердегі халыќ
педагогикасына с‰йенген д±рыс.
Халыќ педагогикасы дегеніміз-тєрбие жµніндегі халыќтардыњ ѓасырлар бойы
ќалыптасќан педагогикалыќ білім тєрбие тєжірибесініњ жиынтыѓы.
Тєрбиелік жаќсы дєст‰р атаулыны жинаќтап пайдалана отырып шынайы
адамгершілік ќасиеттерге баулып тєрбиелеуді маќсат еткен. Адамгершілік кім
де болса, соны ер деп есепте- деген А. Ж‰гінеки. Ќ.А. Яссауи хикметтерінде
де адамгершілікке тєрбиелеу кµптен жырланады.Сонымен ќатар халыќ тєрбиеніњ
‰лгілерін єр халыќтыњ бай тєжірибесіне негізделген ауыз єдебиетінде
ќарастыру керек екеніне кµњіл бµлді. М.Єуезов: Біз ауыз єдебиетін зерттей
отырып, халыќ санасындыѓы отаншылдыќ сезімді халыќ ±ѓымындаѓы адамгершілік
гуманизмді, µткендегі µмірін, ањсау арманын, єдет-ѓ±рпын, халыќтыњ
коллективтік тєрбиесініњ жемісін кµреміз, -деп ауыз єдебиетініњ тєрбиелік
мєнін ашып берген. Сонымен ќатар мені тєрбиелеп µсірген ‰ш анам болды.
Оныњ біріншісі- ќазаќ халќыныњ ауыз єдебиеті,-деп жазады.
Ана – балаѓа жастыќ, ал єке-кµрпе. Б±л ±рпаќтыњ тєрбиесіндегі бар
ауыртпалыќ ата-ананыњ ѓ±мыр бойы мойнында деген сµз. ¦сынѓан тєрбиеніњ
д±рыс-б±рыстыѓын ‰здіксіз тексеріп отыру да ‰лкендер парызы.
Тєрбие-жалпыѓа ортаќ ќасиет. Адамзат баласыныњ ортаѓа ќалыптасуына,
µзін-µзі реттеуіне рухани жан д‰ниесініњ µсуіне тікелей ыќпал ететін, кењ
маѓынада ќолданылатын рухани байытушы жєне жањартушы. Сондыќтан да атаќты
грек философы Аристотель мемлекет тарапынан тєрбие беруді жаќтап, дене аќыл-
ой, адамгершілік тєрбиеніњ байланысын, ќоѓамдыќ жєне отбасыныњ тєрбиесімен
сабаќтасып кµрсеткен болатын баланыњ ата-анасы алдында ешбір міндетсіз,
еркін, толыќќанды болып µсуі тєрбиеніњ д±рыс берілуімен тыѓыз байланысты.
Ол ‰шін жас ±рпаќќа тєрбие беруде ар-±ят, адалдыќ адамгершілік ізгілік
мєселелерін ќатар ќоя отырып сана –сезімі мен аќыл-ой ќызметініњ дамуына
ыќпал ету, шыѓармашылыќ ќабылетін ашу, µзін-µзі тануына, µзіндік менін
оятуѓа баѓдар беру, адам болып ќалыптасуына жол ашу, жаќсы мен жаманды
айыра білуге тµселдіру, талап талѓамы терењ, салауатты µмір-салтын д±рыс
ќалыптастырѓан т±лѓа ретінде ќарап, жаман єдетпен теріс ќылыќтардан
тазартып, жаны таза, кµњілі аќ, рухани сезімдерге бай саналы, серегек етіп
тєрбелеу тєрбие орындарыныњ бірден-бір парызы. ¤йткені, ес т‰зелмей, ел
т‰зелмейді деген ќаѓиданыњ астарында терењ сырдыњ жатќаны баршаѓа аян.
Олай болса тєрбие отбасынан басталатынын ескере отырып оќу-тєрбие
орындарында есті ±рпаќты тєрбиелеу ісімен айналасу кµпшіліктіњ бєріне ортаќ
тікелей міндеті дер едім.
Адамгершілік тєрбиесі- тєлім –тєрбиеніњ ыќпалды єсері мен моральдыќ
сананы ќалыптастыруды, этикалыќ, біліктілікті, адамгершілікті сезімді
дамытудыњ сара жолы.
В.В. Макаев адамгершілік тєрбиесініњ мынадай, бµліктерін ќарастырады.
1. Адамгершілік т‰сініктерді, ±ѓымдарды, идеяларды ќалыптастыру;
2. Адамгершілік сезімді дамыту;
3. Адамгершілік сенімді дамыту;
4. Адамгершілік мінез-ќ±лыќ даѓдылармен єдеттерді ќалыптастыру;
5. ¤зін-µзі адамгершілігін реттеу мен тєрбиелеу;
6. Жаѓымсыз ыќпалдарѓа, теріс єсерлерге ќарсы т±ра білу іскерлігін
ќалыптастыру.
Адамгершілікке тєрбиелеудіњ нєтижелі болуы м±ѓалімніњ даярлыќ дењгейіне,
руханилыѓы мен іс-єрекеттерді мына, тµмендегідей шарттарды орындауына
байланысты:
1. Оќушыныњ жас ерекшелігін , ќызыѓушылыѓын ескеру.
2. Іс-єрекеттіњ µзіне жєне ќоѓамѓа пайдалы болуын ескеру,
ынтымаќтастыќќа мєн беру;
3. Белгілі нєтижеге жету. ¦жымдаѓы белгіленген тєртіп ережелерін
орындау мен кµњіл к‰йіне байланысты екенін ескеру;
4. Оќушылардыњ бір-біріне деген ќамќорлыќ жасауы;
Е.С. Богданова, Н.А. Камровтар оќушылардыњ адамгершілік дењгейін
адамгершілік сезім, сана, мінез-ќ±лыќ дењгейінде ќарастырады.
1. Адамгершілік тєрбиеніњ бастауы баланыњ алуан т‰рлі тєжірибелік іс-
єрекеттерініњ барлыѓына енгізілуі керек. Сонымен ќатар сезімдік-
эмоциональдыќ жєне рухани- интеллектуальдыќ жаѓын ќамтыѓан жµн;
2. Адамгершілік тєрбиеде- адамгершілік мінез-ќ±лыќ, сезімдер мен
т‰сініктерді тєрбиелеу;
3. Адамгершілік тєрбиеніњ т‰п ќазыѓы балалардыњ бір-біріне ќарым-
ќатынасын маќсатты т‰рде ќалыптастыру;
4. Тєрбие баланыњ адамгершілік мінез-ќ±лыќ нормаларына сєйкес балалар
±жымында µздігінен шешім ќабылдау м‰мкіндігіне ие бола алатындай
дєрежеде ќ±рылу керек.
5. Жеке т±лѓаныњ адамгершілік дербестігі кењ т‰рдегі ќарым-ќатынас
арќылы ќалыптасады. Тєрбие оќушылардыњ µз мінез-ќ±лќыныњ
адамгершілік жаќтарын саналы т‰сінуін ќамтамасыз етеді.
Адамгершілік тєрбиесі оќушылардыњ наќты жас ерекшелігіне ќойылатын
талаптардыњ кµлемі, мазм±ны , тізбегі жµніндегі т‰сінік негізінде
аныќталады.
Педагог адамгершілік тєрбиесінде мынадай жолдарды ескереді.
1. Балалар мінез ќ±лќыныњ шењберін белгілеу;
2. Баланы аныќтап біле отырып, баѓыттау.
3. Баланыњ шындыќќа деген сенімін туѓызу;
4. Баланы тыњдау, маќ±лдау.
5. Балаѓа µсиет айту, жіберген ќателерін кµрсету, оларды т‰зету.
6. ¤тірік – жалѓандыќты пайымдау, ‰йрету;
7. Діни т±рѓыдан адамгершілік міндеттерді борыштылыѓы туралы сенімін
туѓызу.
Кіші мектеп жасындаѓы оќушылардыњ адамгершілік сезімін ќалыптастырудыњ
мањызы зор. Сезіміне єсер ете отырып ішкі жан д‰ниесін ояту. Оларѓа
адамгершілік ќаѓидаттарыныњ мазм±ны мен мєнін т‰сіндіру ќажет.

Адам бойындағы адамгершілік ќасиеттер мен надандыќ

қасиеттер.
1 Адамгершілік ќасиеттер. 2. Надандыќ ќасиеттер.
1) Әділетті болу 1) Алдау
2) Кешірімшіл болу 2) Өсек тасу
3) Жомарттық 3) Жала жабу
4) Еңбекқорлық 4) Мазақтау
5) Кеңпейілділік 5) Міндетсіну
6) Шыншылдық 6) Ѓайбат айту
7) Уәдеде тұру 7) Ысырап
8) Мейірімді болу 8) Сарањдыќ
9) Нәпсіге ие болу. 9) Тєкєппарлыќ
10) Сабырлылық. 10) Екіж‰зділік
11) Ықыласты болу. 11) Лаќап ат таѓу
12) Қайырымды болу 12) Көре алмаушылық
13) Жұмсақ мінезді болу 13) Хақсыздық ету
14) Ар-намысты болу 14) Пара алу т.б.

Осы мінез–құлықтардың кейбіріне тоқталып өтер болсақ мынадай:
-Кешірімшіл болу : Бұл қасиет адамның жылы шырайлы әрекетін , беделін
, абыройын өсіреді. Кешірімшіл болған адамға біреу қастандық , зұлымдық
жасаса ешқашан өш алмайды. Демек қолымыздан келгенше айналамыздағы
адамдарды кешіре білуіміз қажет. Дана қазақ атамыз : Тас пен ұрғанды ас
пен ұр- деп бекер айтпаса керек. Сондықтанда кешіре білу адам бойындағы
таптырмас қасиеттердің бірі.
-Жомарттық : Жомарт болу адам бойындағы ең жақсы қасиеттердің бірі.
Жарлыға , жәрдемге мұқтаж кісілерге ешқандай пайда күтпестен қолдан
келгенше көмек беруді нағыз жомарттық деп айта аламыз. Жомарт болған кісі
қоғамда беделі үстем болып , әркім оны құрметтейтін болады. Мұндай кісінің
екі дүние бақытына жетуі күмәнсіз.
-Кеңпейілділік : Кеңпейіл болу жомарттықтан да ұлы қасиет болып
табылады. Кеңпейілділіктің белгісі – адам өзіне керек болып тұрған немесе
өзі мұқтаж бола тұра өзін емес өзгенің қамын ойлап , жарлы немесе қандайда
бір көмекке мұқтаж кісі келгенде ішіп отырған асын жерге қойып , қашан оның
қажеттілігін қамтамасыз етпейінше көңілі орнықпайтын жандар қатарын
ұсынуымызға болады. -Бауырмашылдық : Жер бетіне
жіберілген ең соңғы дін – ИСЛАМ, әлемдік деңгейдегі бауырластыққа
шақырады. Біз айтқалы жатқан бауырластық нәсіл , ру , ұлт , әулет туыстығы
емес, иман туыстығы. Дініміздің жария еткен бұл бауырластық ережесін
Мадиналық Ансарлар мен Меккелік Мұхажирлер арасында Пайғамбарымыз ( с.а.у.)
жүзеге асырған-тын. Сонымен қатар қазіргі таңда осы сияқты сипатқа ие
болған адамның қоғамдағы алатын орны зор.
-Қонақжайлылық : Бір кісі үиіне келген қонағын жылы шыраймен ,
күлімсіреген жүзбен күтіп алып , оның затын өз затындай етіп сақтауы
қонақжайлылықтың ең үлкен нышаны. Бұл қасиет әрі дініміз үшін , әрі
дәстүріміз үшін ең маңызды қасиет. Қазақта : Қонақ асыңа емес , қабақ-
қасыңа риза дегендей , қонақты қолдан келгенше бар жағдайын жасап , риза
етіп жіберу қанымызға сіңген қасиеттердің бірі болып табылады.
-Ықыласты болу : Ықылас , адам жүрегінің рухани байлығынан туындпйтын
іс-әрекет болып саналады. Бұл әрекет адамның істеген ісінің қабыл болуына ,
ниетінің түзу , сенімінің берік екендігіне айғақ болатын амал. Негізінен
ықылас жүрек тазалығынан туындайды. Бұған мысал ретінде: Ы.Алтынсарин

... оқығанды балалар,
ықыласпен тоқылық
деген өлең - шумағында қандайда бір оқушы немесе талапкерге зейінді,
ізденімпаз болуға шақырады.
Ал , енді адам бойындағы жаман қасиеттерге тоқталып өтсек :
-Мазақтау мен лақап ат тағу : Бір кісіні мазақтап , соның нәтижесінде
көңіл көтеру – ең жаман қасиет.Біреуді мазақтап , күліп , бұл ісін мақтаныш
етушілер көбінесе сауатсыз , надан , мәдениетсіз адамдар болады.Тек сөзбен
мазақтау емес,бір жерге жазып,іс-әрекетін салып,келеке ету де осы түрдегі
жаман қасиеттерден саналады.
-Міндетсіну : Ислам дінінің тыйым салған жаман қасиеттің біреуі –
жасаған жақсылығын міндетсіну. Жақсылықты міндетсіну , жасаған амалдың
сауабын жойып , керісінше күнә табу деген сөз. Жасаған жақсылықты
міндетсіну , ондай істің жасалғанынан жасалмағаны әлде қайда артық болары
хақ.Мұсылман кісі нәпсісіне құл болмай , керісінше өз нәпсін құл ете алса ,
нендей бақыт ! Нендей қуаныш еді !
-Өсек тасу : Қоғам тыныштығын бұзатын жаман , жат мінездің бірі өсек
тасу. Өсек тасуда ер кісі мен әйел кісі арасында ешқандай айырма жоқ. Өсек
тасушы пенде екі кісінің немесе топтыңбір – біріне қапа болуымен ,
өштесуіне себеп болатындығын алғашқыда аңғармай қалып , кейіннен айтқан
сөзінің есірі тиген соң барып өкінуі мүмкін. Мұны дініміз ИСЛАМ да
қабылдамайды. Өйткені мұндай әдеп теріс келумен қатар қабір азабына әкеліп
соғады.
-Араздасу : Мұсылман кісіболмайтын нәрсе үшін дін бауырына үш күннен
артық араз болмауы тиіс. Адам болған соң әр түрлі жағдайлар болып жатады.
Қазақта Достың көңілі бір атым насыбайдан қалады - дегендей араздасып ,
көрген кезде сәлем бермей , сөйлемей өте шығу күнделікті өмірімізде
кездестіріп жатқан жайттардың бірі. Мұндай жағдайда екеуінің қайсысы
бірінші болып кешірім сұраса сол кайырымды іс істеген болып
саналады.Сонымен қатар айтарлықтай дәрежеге ие болады.
Әрбір кісі бүкіл өмірін адамдармен бірге өткізеді. Әлемда жалғыз бас
үшін өмір сүрген адам жоқ. Осылай бірге өмір сүру тәртібі табиғат
заңдылығы. Сондықтан , адамдар бірге өмір сүретіндіктен өз араларында
әлеуметтік қатынас құруы тиіс. Ахлақ осындай қатынастарды ретке келтіреді.
Айналамыздағы адамдарға назар салатын болсақ әркімнің мінезі әр түрлі
екендігін байқаймыз. Кейбір адамдар туа біткеннен жақсы мінезді болса , ал
кейбіреулер жаман кейіпте көбінесе зұлымдық жасап , жамандық істеумен
болады. Осы аталмыш екі кейіптегі адамдардан басқа да мынандай үшінші
топтағы адамдарды кездестіреміз. Бұлар - жазадан қорқып, бақылаудың күшімен
жүргендер. Мұндай адамдар көзден таса болысымен өзгелерге зұлымдық,
қастандық етуден таянбайтын болады.
Адам баласы жаратылыс бойынша менменшіл (егоист) келеді. Жеке басының
қамы үшін өзгелердің ақысын жеуден тайынбайды. Сондықтан әлеуметтік өмірдің
бір қалыпты өтуі үшін деке тұлғалардың шексіз қалауларын тежейтін,
менменшілдікті белгілі бір деңгейде ұстайтын рухани құндылыққа өте мұқтаж.
Міне осы рухани құндылықтар дін мен ахлақи қағидалардан тұрады. Бұл
қағидалар адамға үйретілгеннен кейін , оның жамандық істеуіне кедергі
болады.
Адамдардың бірге өмір сүруі белгілі бір қоғамды құрайтындығы рас.
Делік осы қоғамда бір адамның бойында әдептілік нышаны болса , ол толығымен
қоғамға ықпалын тигізеді. Ахлақ ілімінің мақсаты – жеке тұлғамен қатар
қоғамды қуанышқа кенелту болғандықтан , жеке кісілердің әдепті, парасатты
болуы қоғамның әдептілігін білдіреді. ИСЛАМ дінінің ахлақи негіздері мен
заңдылықтары қоғамды қарастыратын ерекшеліктерге толы. Мысалы, жетім –
жесірлерге, жарлыларға көмек көрсету , басқаларға зұлымдық жасамау секілді
әмір мен тыйымдар адамдардың бір-бірімен қарым-қатынастарын жақсартып,
ретке келтіреді. Әдептілік пен имандылықты меңгерген қоғамдардан ахлақтың
төмендегідей әсер алғандығын байқауға болады:
1. Иманды қоғамдарда бірлік, ынтымақ болады. Өз араларында мейірімді,
бір-біріне жанашыр болса, ондай жандардан тәртіпсіздік пен дұшпандықты
кездестіре алмайсың.
2. Әркім өзіне тиісті міндетін біліп, халық еңбекқор болып, ырысын да
ысырап етпейді. Бір-біріне көмектесіп, қоғамның күшті, мықты , бақытты
болуына себепші болады.
3. Жанұядан басталған әдептілік тәрбиесі қоғам ішінде орныққаннан
кейін сүйіспеншілік пен құрмет орнығады да адамдар заң мен ережелерге
бағынуды міндет деп есептейді. Әрине мұндай қоғамда тәртіп орнары анық.
4. Мұндай қоғамда хақсыздық етілмей, әділетсіздікке бұғау салады.
Сөйтіп, жеке тұлға сияқты қоғам да толығымен діндар болып шығады. Нәтижеде
қоғамда тыныштық орнап, әрбір қоғам мүшесі өзіне тән жауапкершілік сезімін
мойнына алады.
Рухани-адамгершілікке тәрбиелеудегі Ислам дінінің қолданылатын әдіс-
тәсілдеріне тоќталып µтейік. Әдісің болмаса, мақсатыңа жете алмайсың. Хз.
Пайғамбар Ұлы Аллаһ Тағала тарапынан ең көркем түрде тәрбие етіліп ...Ұлы
мінезге иесің (Қалам 684) деген құрметке ие болған.
Хз. Пайғамбар мінез құлқының көркемділігі, жұмсақ жүректілігі,
сөздерінің нақтылығы, әдісінің тартымдылығы, ескертулеріндегі жұмсақтығы,
сабырлық пен парасаттылығы, көзі ашық, көкірегі ояу болуы, ұшқыр ойлы,
адамдар арасындағы қарым-қатынасы, сүйіспеншілігімен теңі жоқ мұғалім әрі
тәрбиеші болып есептеледі.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) қолынан келгенше барлық жерде бар ынтасымен
жақсылықты уағыздап, ұстаздықтан жалықпаған. Сахабалардан қажетті
білімдерді үйренулерін талаб ететін. Оларға барынша мейірімділік
көрсететін. Адамды еш уақытта жалықтырмай, тығырыққа тіремей жеңіл әрі оңай
жолды ұстанатын. Аллаһ Тағала Құранды бұл жайтты былай баяндайды:
Расында сендерге іштеріңнен ардақты бір Пайғамбар келді. Оған,
қиналуларың ауыр тиеді. Сендерге өте ынтық, мүміндреге өте жұмсақ, ерекше
мейірімді. (Тәубе 9128)
Хз. Пайғамбардың сахабаларына тәлім тәрбие бергенде жиі қолданатын
әдісі сұхбаттасу болатын. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) тәрбиесін көрген
сахабалар, сұхбаттар арқылы қол жетпес мәртебелерге жеткен. Каб бин Зуһәир
(р.а.) мұсылман болу үшін мешітке келгенде Хз. Пайғамбардың сахабаларды
қалай тәрбиелегенін көріп, Пайғамбарымыз (с.а.у.) топ-топ болып отырған
сахабалар арасында сұхбаттасып отыратын, деген. (Хаким, ІІІ, 671) Бұл Хз.
Пайғамбардың өмір бойы қолданған тәрбиелеу әдісі.
Пайғамбарымыздың (с.а.у.) сұхбаттарының ерекшелігі соншалық ол дәуірді
тарихта Бақыт ғасыры деп атаған. Сахабалардың Исламға дейінгі рухани
ахуалы адам айтса нанғысыз болған. Бірақ иман нұрына бөлену арқылы Хз.
Пайғамбардың тәлім тәрбиесімен көңілдері жай тауып, бақытқа кенелген.
Жүректегі шынайы махаббат, өзге адамдарға әсер етіп, артына өшпестей із
қалдырған. Надандық дәуірінде бауыр еті перзентін тірідей топыраққа көмген
тас жүрек, қатыгез адамның орнына мейірбан, жүректері аппақ ұлпа мақтадай
сахабалар ортаға шықты. Сахаба мен Сұхбат сөздерінің түбірі бір, бір-
біріне байланысты сөздер болып табылады.
Хз. Пайғамбар адамдарға тәлім-тәрбие беріп бір нәрсе үйреткенде
пайдалы, әсерлі әрі мәселенінің мән жайын айқындап беретін әдістерді
қолданған.
Ал енді осы әдіс-тәсілдерді Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өмірінен ала
отырып, түсіндіруге тырысамыз.
1. Алдымен өзі орындап көрсетуі
2. Оңайдан қиынға қарай.
3. Жалықтырмай орта жолды ұстану
4. Жақсылық жасап, сый сияпат беруі
5. Адамдарға деген құрметі
6. Мәселенің мәнін өте ұтымды түрде шешуі
7. Мейірім мен сүйіспеншілік көрсетуі.
8. Қабілетін ашып, дамытуы
9. Сұрақ-жауап әдісін қолдануы
9. Теңеу, салыстыру және мысалдар келтіру
10. Түсіндіргенде жест пен мимиктеді қолдануы
11. Мәселені түсіндіру үшін сызба сызуы.
12. Айтылған мәселелердің маңыздылығына көңіл аудартуы
13. Насихат айтуы мен қыссалар баяндауы
14. Тарғиб пен Тарһибті бірге қолдануы
(тарғиб, адамды бір нәрсені істеуге немесе бір нәрсеге жетуге
ынталандыру және қызықтыру дегенге келеді. Тарһиб болса мұның керісіншесі,
бір нәрседен сақтандыру және жеркенішті жағдайдан қорқыту деген мағынаны
білдіреді. Тарғиб һәм тарһибтың адам баласының бойындағы жаман қасиеттерді
жойып, жақсылыққа қарай бағыттаудағы ролі ерек.)
Рухани- адамгершілікке тєрбиелеу жайында ғалымдар былай дейді:
Имам Ағзам (ө.150) Тәрбие тұлғаны тәрбие ететін немесе бұзатын нәрсені
білуді білдіреді[?] деген. Ал Маверди бұл жайында былай деген: Тәрбие
тірекке ұқсайды. Аллаһ ол арқылы ақылды кемелдендіреді. Тәрбие әсемдік,
ұрпағы құруға айналғандарды, Аллаһ Тағала тәрбие арқылы көркемдейді[?].
Зернуси: Білім, зейінді алатын нәрсе Тәрбие болса, білім мен үкім беру
жүйелерін үйретеді деген. Ибни Сина Тәрбиеге қандай да бір нәрсені,
әдетке айналдырғанша қысқа әрі ұзақ уақыт қайталау деп анықтама берген.
Атақты тәпсірші, Бейзауи болса, тәрбиені, Бір нәрсені бірте-бірте дамыта
отырып, кемелдікке жеткізу деп түсіндірген[?].

Ал Ислами тәрбие, Ислами қағидаларға лайық түрде адам пікірінің дамуы,
іс-әрекеті мен мінездің кемелденуі, сондай-ақ, дүние мен ақыретте бақытқа
жететін нағыз адамды тәрбиелеу өнері деп айтылады[?].
Яғни ерекшелігі жақсы, кемел адам өсіріп, жастарды өмірге және
болашаққа көңіл бөлгізуінде жатыр. Сондай-ақ өмірде кездесетін кез-келген
қиыншылыққа мойымай, оның ыстық-суығына төзе білуге де шақырады. Өмірді тек
қана қуаныш еместігін ашып көрсетеді. Сөзіміз түсінікті болу үшін Төлеген
Айбергенов ағамыздың мына өлең жолдарын айтып өтейік:

Өмір үлкен домбыра деп білем мен,
Егіз туған екі шектен тұратын.
Бірі қайғы қабағында түнерген,
Бірі шаттық әлдилеген мұратын.

Бұл екеуі жұп жазбайды әуелден,
Қосып тартсаң күй қалады құлақта.
Жаңыласың кеудеңдегі әуенен,
Сыңар шекпен тартам десең бірақ-та.
Міне өмірдің жалпы сипытан ашып түсіндірген. Ислам діні осыны негізге
ала отырып, жастарды әдептілікке, төзімділікке, ибалыққа осы сияқты толып
жаттқан адамдық қасиеттерге шақырып, өмір күресінде жеңілмеуге үндейді.
Қоғамның бақыты және тұлғаның бақытына байланысты. Тұлға, дене мен
рухтан құралатындықтан, екеуінің де белгілі бір мөлшерде азықтануға
мұқтаждық бар. Екеуін тепе-тең ұстап дүние мен ақырет бақытын ойлағанда
ғана нағыз бақытқа жетуіне болады[?]. Ал егер қоғамды құратын және тұлға
бақытсыз болса, онда қоғамның бақытты болуы мүмкін емес. Ондай жағдайда
қулық-сұмдық, алдау мен арбау жайлап, жеке тұлға ғана емес, қоғамда жаппай
құлайды. Ислам, осындай келеңсіз жайттарға тосқауыл болады.
Ислам діні жеке тұлғаның түзелуі арқылы қоғам ғана емес, тіпті дүниенің
түзелетіндігін негізге ала отырып, жеке адамның жан-жақты дамуына ерекше
көңіл бөледі.
Ислами тәрбиенің мақсаттарының тағы бір жағы, тепе-теңдікке мән беретін
адамдар тәрбиелеу болып табылады. Теңсіздік пен бір жақтылықтан, олқылықтың
туындары толассыз. Сондықтан да Ислам тепе-теңдікке орта нысанадан
айырылмауды көздейді. Адам әрбір ағзасы өз алдын жаратылыс болғанымен бір-
бірімен тығыз байланыста.
Мысалға: қол, өз алдына әрекет етеді, алады, қояды, жазады. Бірақ өзге
мүшелермен байланысы міндетті түрде болады. Өйткені, қол сіңір, жүйке
сүйектер арқылы бір тұтас секілді. Егер қолды денеден бөліп алар болсақ, ол
өзіндік ерекшелігін жоғалтады.
Исламда адам ағзаларының қызметі мен ерекшеліктері көрсетіліп қоймай,
оның әдебін де шет қалдырмаған. Мәселен: Өсек – аяңның жеркеніштілігі мен
ішіп-жеудің әдебі сияқты. Міне Ислам, адамның рухани әрі тәндік жағын да
езжей-тегжейлі қарастырған. Дене аспап болса, мүшелері шектері болып
табылады. Іс-әрекеттер арқылы денеден күй, ән шығады. Ал әрбір ағза өз
алдына шырқар болса, барлығынан мән кетеді. Сондықтан іс-қимылмен
қозғалысқа аса маңыз аударылады.
Батыс мәдениетінің мақсаты, жақсы адамды өсіру[?]. Негіздері адамдық
тәрбиеге сүйенетін көптеген қоғамдар осы көзқарасты қуаттайды. Бірақ
әдістемелері бір-біріне ұқсамайды. Әр елдің өздеріне тән, ұнатқан
нәрселеріне қарай әрекет етеді.
Ал Ислам болса мұндай тар қапастың ішінде қалмайды. Мақсатын тек қана
жақсы адамзат тәрбиелеуге сүйемейді. Ол өте ауқымдылықты қамтиды.
Соньдықтан да Ислам кемел адам тәрбиелеуді көздейді. Өйткені, ол өзінің
қасиеттерін тану арқылы Раббысын таниды. Ол өзін бір ғана мемлекетпен
шектемей, кез-келген аймақта нағыз адам болу жолын іздейді.
Дүние мен ақыретте адамды періштеден де жоғары дәрежеге көтеріп, қолына
бақыт кілтін ұстататын білім мен әдеп[?]. Демек тәрбиенің мақсаты адамды
дүние мен ақыретте бақытқа жеткізу болып табылады. Білімнің мақсаты,
ақыреттегі бақыт болғандықтан тәрбиенің мақсаты да адамды мәңгілік бақытқа
жеткізу.
Ислам діні адамның бұл дүние мен о дүниенің ісімен айналысуын қалап, о
дүниенің жемісіне бұл дүние арқылы жететіндігін баяндаған. Сондықтан да
Ислам тәрбиесі екі дүниені де көздейді. Ислам дінінің мақсаты, адамзат
баласын дүние мен ақыретте бақытқа жеткізу болғандықтан, Ислам тәрбиесінің
мақсаты, осы мақсатқа жеткзу болып табылады.
Ислами тәрбие, адамдарды үнемі Аллаһпен бірге болуға шақырып, оның
әмірлерін орындауда өте мұхтият болу керектігін айтады.
Атақты Ислам философы Мұхаммед Икбал: өміріміз бен тәрбиеміздің басты
мақсаты Ислам болу керек. Біліміміз дінге сүйенбейтін болса, оның түкке де
пайдасы жоқ. Мұсылманның міндеті, білімді Ислам негізінде қарастыруы керек.
Сонда ғана білімнің жаны рухы кіреді деу арқылы Ислами түсінік екендігін
көрсетіп отыр[?].
Құран осы мақсатты былайша түсіндіріп береді:
Ол сондай Аллаһ, сауатсыздардың ішіне өздерінен, оларға Аллаһтың
аяттарын оқып, оларды тазартатын сондай-ақ оларға: Кітап, даналық
үйрететін бір ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу
Балалар үйіндегі оқушыларды рухани адамгершілікке тәрбиелеу
Рухани- адамгершілікке тәрбиелеу
Тәртібі қиын оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу
Мектептегі оқу тәрбие үрдісінде оқушыларды рухани адамгершілікке тәрбиелеу
Бастауыш мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу
¥жымдық іс-әрекет жағдайында кіші мектеп жасындағы оқушыларды саналы тәртіпке тәрбиелеу
Мектеп жасына дейінгі балаларды рухани адамгершілікке үйрету
Кіші мектеп жасындағы балаларға тәрбие беру
Кіші мектеп жасындағы балалардың ойлауының психологиялық ерекшеліктері
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь