Кенесары хан


Қасымұлы Кенесары хан (1802-1847) – Қазақ хандығының соңғы ханы, ұлт азаттық көтерілісінің әйгілі басшысы. Ол өзінің тегі жағынан төре тұқымынан. Бабасы – қазақтың атақты ханы Абылай. Арғы аталары Шыңғыс ханның Жошы деген үлкен баласынан тарайды. Абылайдың әйелі қалмақтың Хочу мерген нойанының қызы Топыштан Қасым сұлтан туады. Кенесары осы Қасым сұлтанның баласы.
1822 жылы Ресей өкіметі Кіші жүз бен Орта жүздегі хандық билікті жойып, аға сұлтан мен сұлтан әкімдер билігін енгізеді. Сөйтіп, Ресей өкіметі қазақ елінің ішкі тірлігіне тікелей араласып, өз үстемдіктерін жүргізе бастайды. Осыған қарсы шыққан Кенесары хандық басқару жүйесін қалпына келтіруге күш салады. Ол өз ойын Ресейдің жергілікті әкімшілігіне, сонымен қатар патшаның тікелей өзіне де жеткізеді. Бірақ патша өкіметі Кенесарының талаптарын орындаудан бас тартады. Сондықтан да ол өз мақсатын күшпен жүзеге асыруға кіріседі.
Кенесары көтерілісін жер жерден қолдаушылар көбейеді. Өйткені патша әкімшілігі қазақтардың жерін тартып алып, әскери бекіністер сала бастайды. Көшпелі ел ата қонысынан айырылып, мал жаятын жаңа жер іздеуге мәжбүр болды.Оның үстінен патша үкіметінің алым салығының ауыртпалығы да оларды діңкелетіп біткен еді. Осының бәрі қазақ қауымының наразылығын күшейтіп, оларды Кенесары бастаған көтерілісті жан жақты қолдауға итермеледі. Көпшіліктің қолдауымен Кенесары 1841 жылы Қазақ хандығының ханы болып сайланды.
Патша өкіметі кесіп алған жерлерді заңды иесіне қайтару жолындағы күресте Кенесары әскери күштерді ұйымдастыру барысында Орта Азия хандықтарының тәжірибесіне сүйенеді. Ол өз әскерін жүзге, мыңға бөліп жүзбасылар мен мыңбасыларды тағайындады. Әскер тәртібін бұзғандар қатал жазаланды.
Кенесарының сыртқы саясатының басты мақсаты Тәуелсіз Қазақ хандығын құру болатын. Ол осы мақсатын жүзеге асыру үшін Орта Азия
Әдебиеттер:

1. Әбдіров М. Кенесары және казактар // Жамантаев К. Абылай.- Алматы, 1993.- б.120-125
2. Бекмаханов Е. Кенесары Қасымов бастаған азаттық қозғалысы. Кенесары көтерілісінің қозғаушы күштері // Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында.- Алматы,1994.- Б. 174-200
3. Дүйсәлиев Т. Қазақ халқының ресей отаршылығына қарсы КенесарыҚасымұлы бастаған 1837-1847 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалысы // Қазақ тарихынан.- Алматы, 1997.- Б. 492-520
4. Кенесары хан // Қазақтар: Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық.- Алматы, 1998.- Т.2. Тарихи тұлғалар.- Б.98-101
5. Кенесарыұлы А. Кенесары және Сыздық сұлтандар.- Алматы: Жалын, 1992.- 48б.
6. Қайырбеков Ғ. Кешегі өткен Кенекең // Жамантаев К. Абылай.- Алматы, 1993.- Б.126-136
7. Қозыбаев М. Хан Кене немесе Кенесары Қасымұлы // Жамантаев К. Абылай.- Алматы, 1993.- Б.103-116
8. Маданов Х. Қазақстандағы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысы // Маданов Х. Қазақ халқының арғы-бергі тарихы.- Алматы, 1995.- Б.109-114
9. Айтұлы Н. Кенесарының қаны кімнің мойнында? // Қазақ әдебиеті.- 1996.- 10 шілде
10. Ақылбеков а. Алаш деп атқа қонған ер Кенекем! // Жас алаш.- 1997.- 2 қазан
11. Бекмаханов Е. Кенесары-Наурызбай немесе Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан оның туысқандары жайлы кейбір деректер // Қазақстан әйелдері.- 1998.- №4.- Б. 4-6
12. Бердібай Р. Елдік туын көтерген ер Кенекең: ХІХ ғ. Қазақ елі тәуелсіздігі үшін күрескен Кенесары Қасымұлы туралы // Ақиқат.- 1994.- №11.- Б. 27-36
13. Досмұхамедов Х. Кенесарының соңғы күндері // Жалын.- 1994.- № 9-10.- Б. 282-294

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге



Кенесары хан
(1841-1847ж.ж. билік құрған)
Қасымұлы Кенесары хан (1802-1847) – Қазақ хандығының соңғы ханы, ұлт
азаттық көтерілісінің әйгілі басшысы. Ол өзінің тегі жағынан төре
тұқымынан. Бабасы – қазақтың атақты ханы Абылай. Арғы аталары Шыңғыс ханның
Жошы деген үлкен баласынан тарайды. Абылайдың әйелі қалмақтың Хочу мерген
нойанының қызы Топыштан Қасым сұлтан туады. Кенесары осы Қасым сұлтанның
баласы.
1822 жылы Ресей өкіметі Кіші жүз бен Орта жүздегі хандық билікті
жойып, аға сұлтан мен сұлтан әкімдер билігін енгізеді. Сөйтіп, Ресей
өкіметі қазақ елінің ішкі тірлігіне тікелей араласып, өз үстемдіктерін
жүргізе бастайды. Осыған қарсы шыққан Кенесары хандық басқару жүйесін
қалпына келтіруге күш салады. Ол өз ойын Ресейдің жергілікті әкімшілігіне,
сонымен қатар патшаның тікелей өзіне де жеткізеді. Бірақ патша өкіметі
Кенесарының талаптарын орындаудан бас тартады. Сондықтан да ол өз мақсатын
күшпен жүзеге асыруға кіріседі.
Кенесары көтерілісін жер жерден қолдаушылар көбейеді. Өйткені патша
әкімшілігі қазақтардың жерін тартып алып, әскери бекіністер сала бастайды.
Көшпелі ел ата қонысынан айырылып, мал жаятын жаңа жер іздеуге мәжбүр
болды.Оның үстінен патша үкіметінің алым салығының ауыртпалығы да оларды
діңкелетіп біткен еді. Осының бәрі қазақ қауымының наразылығын күшейтіп,
оларды Кенесары бастаған көтерілісті жан жақты қолдауға итермеледі.
Көпшіліктің қолдауымен Кенесары 1841 жылы Қазақ хандығының ханы болып
сайланды.
Патша өкіметі кесіп алған жерлерді заңды иесіне қайтару жолындағы
күресте Кенесары әскери күштерді ұйымдастыру барысында Орта Азия
хандықтарының тәжірибесіне сүйенеді. Ол өз әскерін жүзге, мыңға бөліп
жүзбасылар мен мыңбасыларды тағайындады. Әскер тәртібін бұзғандар қатал
жазаланды.
Кенесарының сыртқы саясатының басты мақсаты Тәуелсіз Қазақ хандығын
құру болатын. Ол осы мақсатын жүзеге асыру үшін Орта Азия хандықтарынан
өзіне сүйеу іздейді, олардың ішкі ісіне араласып, билеушілерін өз жағына
тартуға күш салады. Хиуа ханы мен Бұқар әміріне өз елшілерін жіберіп,
байланыс орнатады. Орта Азия мемлекеттерімен сауда көлемін ұлғайтып,
олардан өздеріне қажетті қару жарақ, оқ дәрі алып тұрады.
Кенесары өз хандығын нығайту үшін біраз экономикалық және саяси
шараларды жүзеге асырады. Оның алым-салық саясаты шариғатқа негізделіп, мал
өсіретін аудандарда зекетті, егіншілікті аудандарда ұшырды енгізеді.
Халықтан алым-салық жинауды арнайы жасауылдар жүзеге асырды.
Отты қарумен қаруланған патша әскеріне қарусыз халық жасақтарының
төтеп беруі қиын еді. Соған қарамастан Кенесары өзінің аса дарынды қолбасшы
екендігін танытып, түрлі әскери тәсілдер арқылы оларға бірнеше рет ойсырата
соққы беріп, бірнеше бекіністің талқанын шығарды. Солардың бірі Кенесарының
Екатеринбург станциясына жасаған шабуылы. Шабуылдың тұтқиылдан болғандығы
сондай, казактар, тіпті қарсылық көрсете алмай қалады. Осы жолы Кенесарының
жігіттері 18 мылтық, 2 пистолет, 18 қылыш, 27 найза қолға түсіреді.
Көп жылға созылған күрес негізгі күшін әлсіреткен Кенесары патша
әскерінің қысымымен 1846 жылы Орта жүзден Ұлы жүз қазақтарының жеріне
кетуге мәжбүр болады. Мұнда ол қырғыз манаптарына Қоқандқа қарсы бірігіп
соғысуға ұсыныс жасайды. Бірақ Орман мен Жантай бастаған манаптар оның бұл
ұсынысын қабылдамай, орыстың генерал-губернаторы Капцевичке өздерінің
Кенесарымен соғысатынын хабарлап, одан көмек сұрайды.
Ресей әскери күшінің дем беруімен болған Кекілік тауындағы қазақ-
қырғыз арасындағы қақтығыста Кенесары қолға түсіп, қаза табады. Кенесарының
тәуелсіздік жолындағы күресі де және осы жолда тек қана түркі халықтарының
күш біріктіруі арқылы оң нәтиже күтіп, әрекет етуі де оның кең қарымды
саясаткер, көреген стратег екенін айқын аңғартады.
Қазақ халқының патшалық Ресейге, Қоқан және Хиуа хандықтарына қарсы
жүргізген ұлт-азаттық күресін басқарушы.
1827-жылдан бастап Абылайдың ұрпақтары қазақ хандығын патшалық Ресей
езгісінен босату жолындағы күресте белсенділік танытты. Кенесарының әкесі
Қасым мен үлкен ағасы Саржан бастаған жасақтар орыс ауылдары мен
керуендеріне шабуыл жасап тұрды, қазақ ауылдарын отарлық бұғаудан босатты.
Міне солардың жолын жалғастырушы Кенесары Қасымов та мемлекет
тәуелсіздігінің өте маңызды іс екенін халық санасына құюда қыруар еңбектер
атқарды. Мемлекет мүддесін қорғау жолында жауды жеңіп, тәуелсіздікке қол
жеткізу үшін халықты біліктілікпен басқару көп септігін тигізетінін ол жете
түсінді.
Кенесары Қасымов өз айналасына ең адал кеңесшілер мен батырларды,
халық арасынан отарлық езгіге қарсы ең беделді, белсенді азаматтарды
топтастыра білді.
Қиын-қыстау шақтағы ортақ мүдде – ұлттың азаттығы үшін осындай
әрекетке баруының өзі ұлылық емес пе?! Патшаның «бөліп ал да, билей бер»
деген саясаты қазақ даласына кеңінен таралуы, елдің қатты наразылығын
туғызуы оның жақтастарын көбейтуі заңды еді. Сонымен бірге, Кенесарыға
қарсы шыққан рулар да болды.
1841-жылы Кенесары Қасымов хан сайланды, оның саясатының басты мақсаты
қазақ хандығын қайта қалпына келтіру болды. Кенесары мемлекетті басқаруда
шариғаттың негізгі ережелерін енгізді, сонымен бірге, билер сотын қалпына
келтірді. Мемлекет пен оның әскерін нығайту жолдарын жетік білетін хан
мұсылмандық құқық ережелерін бекітті. Салық саясаты да оны тиімді жолмен
жинауға бағытталды.
Кенесары қатаң тәртіп пен басқару принциптеріне негізделген Абылай
атасының саясатын жүргізді. 1846-жылы Ресей жасақтары мен отаршылдыққа
бойұсынған қазақ сұлтандарының әскери құрылымдары оны Кіші және Орта жүздер
аумағынан ығыстырды.
Кенесары қолы алғашқы әрекетін 1838-жылдың ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847жж. Кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс4 бет
Кенесары ханның басшылығымен болған 1837-1847 жылдары ұлт-азаттық көтерілісі4 бет
Кенесары ханның халық ауыз әдебиетіндегі бейнесі17 бет
Кенесары Қасымұлы7 бет
Кенесары Қасымұлының көтерілісі21 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Хандар22 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ хандары жайлы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь