Қыпшақ мемлекеті


1.Қыпшақ атауы және қыпшақтардың дамуының үш кезеңі.
2.Қыпшақтардың қоныстануы.
3.Тайпалық және этникалық құрамы және мемлекеттік құрылымы .
4.Қыпшақтардың өзара саяси қарым.қатынасы.
Пайдаланған әдебиеттер
"Қыпшақ" атауы ең бірінші рет 760 ж. ежелгі түркінің Шина Усу ескерткішінде алғаш кездеседі (қазақша “Қыпшақтану”).Мұсылман деректеріне қыпшақтар тұңғыш рет араб географы Ибн Хордабехтың (ІХ ғ.)түркі тайпаларының тізімінде көрсетілген. Махмұт Қашқари еңбегі бойынша, IXғ-дағы Қыпшақтардың құрамына имақ, субар, қаңлы, қарабөрікті, тоқсаба, жете, бөрлі, т.б. рулар мен тайпалар енген.656 ж. Батыс түрік қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы мен Ертіс өңірін жайлаған қыпшақтардың едәуір мол топтары кимектердің басшылығымен тайпалар одағының өзегін құрайды. Алайда негізгі қыпшақ тайпаларының өзін-өзі билеуге ұмтылған талабы VIII ғ. соңында оларды кимек федерациясынан бөлініп, олардан әрі, батысқа қарай көшуіне апарып соғады. Бірақ қыпшaқтар түбірлі тәуелсіздікке жете алмайды. IX-X ғғ.қыпшақтар тарихы қимақтар тарихымен бірге болды. Қыпшақтар қимақ қағанатына саяси тәуелді болды.
ХІ ғ. басында Қимек қағанаты тарағаннан кейін, қимек, қыпшақ және куман тайпаларының бұрын жайлаған жерлерінде әскери-саяси жетекшілік қыпшақ хандарының қолына көшеді. Қыпшақтың өкімет басына келген ақсүйектер әулеті оңтүстік және баиыс бағыттарында белсенді қимыл-әрекеттерге кірісіп, Орта Азия және Оңтүстік-Шығыс Еуропа мемлекеттерімен тікелей байланыс жасауға кіріседі. ХІ ғ. екінші ширегінде қыпшақ тайпаларының ақсүйектері оғыз жабғысын Сырдарияның орта және төменгі бойларынан, Арал мен Каспий өңірі далаларынан оғыз жабғыларын ығыстырады. Енді "Оғыздар даласы" (Мафазат әл-гуз) орнына Дешті Қыпшақ (Қыпшақ даласы) атауы пайда болады.
ХІ ғ. ортасында қыпшақтар Еділ бойымен, батысқа қарай жылжиды. Ертістен Днестрге дейінгі бүкіл аридтік зонаны алып жатқан Дешті Қыпшақтың тарихи-географиялық облысын шартты түрде Еділ бойы арқылы екі үлкен этникалық -территориялық бірлікке бөлуге болар еді: басында Тоқсоба рулық әулеті тұрған Батыс қыпшақ бірлестігі және Ел-бөрілі руының хан әулеті тұрған Шығыс Қыпшақ қағанаты.Қыпшақ этникалық қауымының қазақ территориясында құрылуы күрделіде ұзақ процесс болған,оның даму жолынан үш кезең айқын көрінеді.
Бірінші кезең: қимақ тайпалық бірлігі өзегінің құрылуына байланысты, онда VII ғ.екінші жартысынан бастап, VIII ғ. соңына дейін қыпшақтар елеулі роль атқарады. Осы кезеңде қыпшақтар мен теле тайпалары өзара тығыз этникалық-мәдени байланыста болып, жақындасып кетеді.
Екінші кезең - VIIIғ. соңынан XI ғ. басына дейін. Қыпшақтар бұл кезеңде, шығысында Алтай мен Ертістен бастап, батыстағы оңтүстік Орал таулары мен Еділ бойына жетеді. Қыпшақтармен бірге Батыс Қазақстанды, орталыпы Мұғаджар тауларында болған кумандар жайлайды. Негізгі үш этникалық-саяси бірлестік -қимақтар, қыпшақтар мен кумандар өзара бір-біріне ықпал етті. Сондай-ақ теле, угро-финн, сармат-алан сияқты этникалық компоненттерде қыпшақтана бастады. Қыпшақ этносы қандас туыстар байланысы емес, территориялық-шаруашылық қарым-қатынасы принципінде біріккен, көптеген рулар мен тайпалар негізінде құралды.
1. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк).- Алматы: «Дәуір» баспасы,1994.ISBN 5-86228-066-9
2. «Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3
3. Қазақстан тарихы. Оқулық.-Алматы: «Алматыкітап баспасы»,2009.
ISBN 978-601-01-0254-5
4. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005.
ISBN 9965-17-272-2

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті

Тарих-педагогика факультеті
Қазақстан тарих кафедрасы
СӨЖ
Тақырыбы: Қыпшақ мемлекеті.

Қабылдаған: Адильбекова З
Орындаған:Утепбергенова Г
Тобы:ТТА-111

Түркістан-2012
Жоспар:

1.Қыпшақ атауы және қыпшақтардың дамуының үш кезеңі.
2.Қыпшақтардың қоныстануы.
3.Тайпалық және этникалық құрамы және мемлекеттік құрылымы .
4.Қыпшақтардың өзара саяси қарым-қатынасы.
Пайдаланған әдебиеттер

1.Қыпшақ атауы және қыпшақтардың дамуының үш кезеңі.
"Қыпшақ" атауы ең бірінші рет 760 ж. ежелгі түркінің Шина Усу ескерткішінде алғаш кездеседі (қазақша "Қыпшақтану").Мұсылман деректеріне қыпшақтар тұңғыш рет араб географы Ибн Хордабехтың (ІХ ғ.)түркі тайпаларының тізімінде көрсетілген. Махмұт Қашқари еңбегі бойынша, IXғ-дағы Қыпшақтардың құрамына имақ, субар, қаңлы, қарабөрікті, тоқсаба, жете, бөрлі, т.б. рулар мен тайпалар енген.656 ж. Батыс түрік қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы мен Ертіс өңірін жайлаған қыпшақтардың едәуір мол топтары кимектердің басшылығымен тайпалар одағының өзегін құрайды. Алайда негізгі қыпшақ тайпаларының өзін-өзі билеуге ұмтылған талабы VIII ғ. соңында оларды кимек федерациясынан бөлініп, олардан әрі, батысқа қарай көшуіне апарып соғады. Бірақ қыпшaқтар түбірлі тәуелсіздікке жете алмайды. IX-X ғғ.қыпшақтар тарихы қимақтар тарихымен бірге болды. Қыпшақтар қимақ қағанатына саяси тәуелді болды.
ХІ ғ. басында Қимек қағанаты тарағаннан кейін, қимек, қыпшақ және куман тайпаларының бұрын жайлаған жерлерінде әскери-саяси жетекшілік қыпшақ хандарының қолына көшеді. Қыпшақтың өкімет басына келген ақсүйектер әулеті оңтүстік және баиыс бағыттарында белсенді қимыл-әрекеттерге кірісіп, Орта Азия және Оңтүстік-Шығыс Еуропа мемлекеттерімен тікелей байланыс жасауға кіріседі. ХІ ғ. екінші ширегінде қыпшақ тайпаларының ақсүйектері оғыз жабғысын Сырдарияның орта және төменгі бойларынан, Арал мен Каспий өңірі далаларынан оғыз жабғыларын ығыстырады. Енді "Оғыздар даласы" (Мафазат әл-гуз) орнына Дешті Қыпшақ (Қыпшақ даласы) атауы пайда болады.
ХІ ғ. ортасында қыпшақтар Еділ бойымен, батысқа қарай жылжиды. Ертістен Днестрге дейінгі бүкіл аридтік зонаны алып жатқан Дешті Қыпшақтың тарихи-географиялық облысын шартты түрде Еділ бойы арқылы екі үлкен этникалық -территориялық бірлікке бөлуге болар еді: басында Тоқсоба рулық әулеті тұрған Батыс қыпшақ бірлестігі және Ел-бөрілі руының хан әулеті тұрған Шығыс Қыпшақ қағанаты.Қыпшақ этникалық қауымының қазақ территориясында құрылуы күрделіде ұзақ процесс болған,оның даму жолынан үш кезең айқын көрінеді.
Бірінші кезең: қимақ тайпалық бірлігі өзегінің құрылуына байланысты, онда VII ғ.екінші жартысынан бастап, VIII ғ. соңына дейін қыпшақтар елеулі роль атқарады. Осы кезеңде қыпшақтар мен теле тайпалары өзара тығыз этникалық-мәдени байланыста болып, жақындасып кетеді.
Екінші кезең - VIIIғ. соңынан XI ғ. басына дейін. Қыпшақтар бұл кезеңде, шығысында Алтай мен Ертістен бастап, батыстағы оңтүстік Орал таулары мен Еділ бойына жетеді. Қыпшақтармен бірге Батыс Қазақстанды, орталыпы Мұғаджар тауларында болған кумандар жайлайды. Негізгі үш этникалық-саяси бірлестік -қимақтар, қыпшақтар мен кумандар өзара бір-біріне ықпал етті. Сондай-ақ теле, угро-финн, сармат-алан сияқты этникалық компоненттерде қыпшақтана бастады. Қыпшақ этносы қандас туыстар байланысы емес, территориялық-шаруашылық қарым-қатынасы принципінде біріккен, көптеген рулар мен тайпалар негізінде құралды.
Үшінші кезең: XI ғ. басынан XIII ғ. басына дейін қыпшақтардың этникалық қауымдастығының қалпытасуы. Көптеген тайпалар мен этникалық топтар өздерінің бір этносқа жататынын мойындап, күшейіп келе жатқан қыпшақтардың атын алады. Алайда қыпшақтардың құрылып, қалыптасып болуының соңын монғол басқыншылығы тоқтатып тастайды.

2.Қыпшақтардың қоныстануы.
Қыпшақтардың Қазақстан аумағындағы көшіп жүретін аймағы Есіл мен Тобыл, Нұра, Елек пен Сарысу бойында болды. Маңғыстау мен Үстірттегіқыстауларынанқыпшақрулары жаздыгүніЖем, Сағыз, Ойыл, Қобда, Жайықөзендерініңаңғарларынакететін, Каспийтеңізініңсолтүстікжаға- лауынанжаздыгүніЕділ, Бала жонеҮлкенөзендерініңаңғарлары мен Оңтүстік Оралтауыныңетегінекөшіпбаратын. Араб географы әл-Омаридіңдеректеріқыпшақтардыңтар ихиқалыптасқанкөшужолдарыболғанындә лелдейді: ҚыпшақтардыңхандарықыстыСарайдаөт кізеді, ал жайлаулары, біркездегіТұранжайлауларысияқты, Орал тауларыаймағында. Қыпшақтайпаларыныңбірқатаррулары Арал өнірі мен Сырдариябойындағыаймақтақыстап, жазкезіндесолтүстікке, Қазақстанныңорталықаудандарынакетіп отырған. Бірақбарлықжердебірдейхалықтыңкөпші лігіболғанжоқ. Мәселен, Ертістеимектер (қимақтар) жинақымекендеді, Арал өңіріндеадам саны көпқандытайпаларыорналасты, ал Жайық пен Еділарасындакумантайпаларынынедәуір топтарықоныстанды.
ХІғ. ортасында қыпшақтар Қазақстанның шығысындағы Алтай мен Ертістен бастап, батысындағы Еділ мен Оңтүстік Оралға дейін, оңтүстігіндегі Балқаш көлінен теріскейдегі оңтүстік-батыс Сібірдің орманды дала аймағына дейінгі территорияны мекендеді. ХІ ғ. екінші ж. қыпшақтар Маңғыстау мен Үстірт жерлеріне орналасты, олармен бірге оғыздар да көшіп-қонып жүрді. Қыпшақтардың ХІ ғ. ортасында батысқа қарай жылжыуының бастапқы кезеңі Махмұд Қашқари картасында бейнеленген, ол картада қыпшақтардың мекені ретінде Еділдің ар жағы мен Каспий теңізінің арғы бетіндегі солтүстік-батыс жерлері көрсетілген. Еділ өзені қыпшақ елінің ішінде қалған. Қыпшақ хандары өз мемлекетінің шекарасын кеңейте отырып, оңтүстікте Тараз қаласының маңына дейін жетеді, сөйтіп Қарахандармен шектесіп жатқан жерден Қанжек бекінісін салады. Қыпшақ билеушілері мен Қарахандар арасындағы табиғи шекара Балқаш көлі мен Алакөл шұңқырының көлдері болады. Олардың шығыс шекарасы Ертістің оң жағалауындағы алқаппен Алтай тауларының жоталарын қамтыған. ХІІ ғ. Алтай мен Ертістің жоғарғы бойындағы қыпшақ тайпалары наймандармен, қаңлы, керейттермен шектесіп жатады.Қыпшақтармен бірге Батыс Қазақстанда оғыз жэне печенег тайпаларынын қалған топтары мекендеді, Сырдарияның төменгі ағысымен Маңғыстауда -- түрікмендердің жекелеген топтары, этникалық жер аумағының шығысында наймандар, керейлер мен арғындар көшіп жүрді, ал Қазақстанның оңтүстігін көшпелі және жартылай көшпелі имек, қарлұқ, жікіл, ұран, қай тайпаларынын өкілдері мекен етті.

3.Тайпалық және этникалық құрамы және мемлекеттік құрылымы.
XI ғасырдың бірінші жартысынан XIII ғасырдың басына дейін қыпшақ этникалық қауымдастығының қалыптасуы дамудың сапалық жаңа кезеңіне аяқ басады, мұның өзі ең алдымен олардың жерінде - Шығыс Дешті Қыпшақта қыпшақ хандары күш-қуатының артуына байланысты еді, ал олардың билігін өз мемлекеті шеңберінде күшті әулеттік елбөрілі руы зандастырды.
XI ғасырдың орта шенінде қыпшақ және куман тайпалары батысқа қарай қозғала бастады. XI ғасырдың екінші жартысында оңтүстік орыс далалары шегінде болған саяси және этнографиялық өзгерістерді парсы тарихшысы Хамдаллах ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Орта ғасырдағы Қазақстан туралы
Қазақстан территориясындағы ерте феодалдық мемлекеттер
ДАМЫҒАН ОРТАҒАСЫРЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТЕР (ХІ – ХІІІ ҒҒ. БАСЫ)
Қарахан мемлекеті, жер аумағы, этникалық құрамы, шаруашылығы, саяси құрылысы, мәдениеті
Орта ғасырдағы Қазақстан жайлы
Дамыған орта ғасырдағы мемлекеттер. Қазақстанның экономикалық мәдени дамуы
Қыпшақ хандығының құрылуы мәселесін қарастыру
Қимақтар Қазақстан аумағында
Қарахан, қыпшақтардағы билеу жүйесі, жер иелену түрлері және мемлекеттігі дамыған орта ғасырдағы көшпелі саяси бірлестіктер
Түркі қағанаты
Пәндер