Ақша реформаларын талдау

Мазмұны

Кiрiспе. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

I. тарау. Ақшаның пайда болуының теориялық негiзi.
1.1 Ақшаның мәнi мен пайда болу тарихы ... ... ... ... ...5
1.2 Ақшаның қызметтерi және олардың қазiргi
жағдайдағы дамуы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.3 Ақша айналымын реттейтiн заңдылықтар. ... ... ... .13

II. тарау. Ақша реформаларын талдау.
2.1 Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары
және оның ерекшелiктерi. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
2.2 ТМД елдерiндегi ақша реформалары. ... ... ... ... ... ...26
2.3 Қазақстан Республикасындағы ақша саясаты. ... ... .29

III. тарау. Ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi.
3.1 Ақша.несие саясатының негiзгi көрсеткiштерiн
болжамдау. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
3.2 Теңгенiң долларға шаққандағы валюталық
бағамы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44

Қолданылған әдебиеттер тiзiмi. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
Кiрiспе.
Бүгiнгi таңда егемендi елiмiздiң тұрақты экономикалық өсуiн қамтамасыз ету дұрыс ақша несие саясатын жүргiзуге тiкелей байланысты екенiн уақытының өзi дәлелдеп бердi. Оны ҚР Президентi Н.Ә.Назарбаев өз жолдауында да айтып өткен болатын. Ал осы ақша несие саясатын дұрыс жүргiзу барысында ақша айналымын жақсарту, дұрыс жолға қою үшiн бiрнеше реформалар жүргiзiлгенiн тарихтан жақсы бiлемiз. Әрбiр реформаның өзiндiк ерекшелiктерi мен осал тұстары болғанын бiлемiз.
Әлемге танымал экономист А.Смит: “Ақша-бұл айырбас процесiн жеңiлдететiн техникалық дөңгелек, айырбас және сауда құралы”,-деп анықтама берген ақшаның бүгiнгi өмiрiмiзде алатын орны күшеймесе әлсiреген жоқ. Ол экономиканы тұрақтандырудың бiрден-бiр құралы болып отырғаны аян. Әрбiр мемлекет дағдарыс тұсында дұрыс ақша реформасын жұргiзiлуiнiң нәтижесiнде тығырықтан шыққаны белгiлi.
Пайдаланған әдебиеттер тiзiмi

1. ҚР президентiнiң жолдауы
2. Зоп. ұлттық банк туралы
3. Экономикс
4. Леврушина “ДКБ”
5. Сейiтқасымов Ақша, несие, банк
6. Аубакиров “Экономикалық теория”
7. Ильясов “ДКБ”
8. Бюлеттень бухгалтера 2003ж.
9. Экономика және статистика 2003ж.
10. Егемен Қазақстан 25 қазан 1996 ж.
11. Егемен қазастан 13 қараша 1998 ж.
12. Шымкент келбетi 7 қараша 2003 ж.
13. Сұхбат N32 10 тамыз 2003 ж.
14. ЮКГБ N1, январь 2003 г.
15. Банки Казахстана, N12-2001г.
16. Банки Казахстана N2-2004 г.
17. Экономист N11 2003 г.
18. Шымкент келбетi 2003ж. Қараша 4.
19. Сұхбат 10 тамыз 1994 ж.
20. Банки Казахстана –N 2. 2004ж.
21. Банки Казахстана N 12. 2001ж.
        
        Мазмұны
Кiрiспе. ...……………………………………………………………..4
I. тарау. Ақшаның пайда болуының ... ... ... мәнi мен ... болу ... ... қызметтерi және олардың қазiргi
жағдайдағы дамуы.
......................................................9
1.3 Ақша айналымын реттейтiн заңдылықтар. .............13
II. тарау. Ақша реформаларын талдау.
2.1 Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары
және оның ... ТМД ... ақша ... ... ... ақша ... тарау. Ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi.
3.1 Ақша–несие саясатының негiзгi көрсеткiштерiн
болжамдау.
..................................................................37
3.2 Теңгенiң долларға шаққандағы валюталық
бағамы.
........................................................................
38
Қорытынды...............................................................
...........................44
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... тұрақты экономикалық өсуiн
қамтамасыз ету ... ақша ... ... жүргiзуге тiкелей байланысты
екенiн уақытының өзi дәлелдеп бердi. Оны ҚР ... ... ... да айтып өткен болатын. Ал осы ақша несие ... ... ... ақша ... ... дұрыс жолға қою үшiн бiрнеше реформалар
жүргiзiлгенiн тарихтан ... ... ... ... өзiндiк
ерекшелiктерi мен осал тұстары болғанын бiлемiз.
Әлемге танымал экономист А.Смит: ... ... ... ... дөңгелек, айырбас және сауда құралы”,-деп анықтама берген
ақшаның бүгiнгi ... ... орны ... ... жоқ. Ол
экономиканы тұрақтандырудың бiрден-бiр құралы болып ... аян. ... ... тұсында дұрыс ақша реформасын жұргiзiлуiнiң нәтижесiнде
тығырықтан шыққаны белгiлi.
I. тарау. Ақшаның пада болуының теориялық негiзi.
1.1 Ақшаның мәнi мен ... болу ... ... қарастырмас бұрын, сол ақшаның не екенiн және оның
шығу тегiн ... ... ... ... ... ... болып жүрген ақшаға тұсiнiк бер десе, “жәй ғана қағаз ақша,
монета” деп айта ... ... ... ... ... ... ... экономикалық категория; ақша дербес формада құн
өлшемi, айналыс төлем және жинақ құралы бола ... ... ... ... Олар ... ... дамуындағы бiрден-бiр шарт және өнiм
болып табылады. Тауар- бұл сату мен ... ұшiн ... ... Адам ... өнiмi ... оны өндiрушiлердiң белгiлi қоғамдық
қатынастарын тудыра отырып, тауар фирмасын қабылдайды. Бiрақ кез-келген зат
тауар бола алмайды. Егер ... құны өз ... ... ... ... ... ... онда оны дайындауға ... ... ... ... ... ... ... ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi
шамалы. Сондықтанда әрбiр тауар ... ... ... алу құралы бола
отырып, өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша ... құны ... ... ... ... бiр ... басқа бiр тауарға
кезейсоқ айырбасталынуы барысында, айырбас құнының жай ... ... ... (1 ... құмыра, 1 қыт =1 қап бидай және т.б.).
Тауар өндiрiсiнiң ... ... ... жиi айрбасталатын, тауар-
барлық басқа тауарлардың бiр-бiрiмен өзара айырбасталу құралы бола бастады.
Осыдан келiп, құнның ... ... кең ... формасынан жалпы құндық
формасына жасырын тұрде өту басталды. ... оның ролi ... ... едi. Бiртiндеп жалпы құндық эквивалент ролiн белгiлi бiл
тауарлар көптеп атқара бастады және осы ... ақша деп ... ... құндық формасы ақша формасына айналды. Тауар ... ... даму ... ... ... ... немесе рәсiмделiнбеген
ақша формасын әртүрлi тауарлар қабылдады.Әрбiр тауарлы-шаруашылық уклад өз
эквивалентiн алға тартады. Бiр халықтың ... ... ... ... ... бiр мезгiлде әртүрлi эквиваленттер ... ... iрi ... ... ... мал ... ... шығуымен
мал айырбас құралына айналды. Олардың белгiлi-бiр түрлерi ... ... ... сол отарда айырбас құралы болды. Шалғынды аудандарда
жылқы, сиыр және қой; ал шөл және ... ... ... құндық эквивалент қызметiн атқарды. Малды жалпы эквивалент ... ... ... ... ... қолжазбаларда, қазба
жұмыстарының нәтижелерiнде ... ... ... ... көне Троя
батырлары туралы поэмасында өгiздi құн өлшемi ретiнде пайдаланғаны жайлы
айтылады. Осы ... ... ... ... ... ... атау
ойып өрнектелiп жазылып жүрдi. Латынның сөзi ”пекуние” (ақша) ”пекус”
(мал)сөзiнен ... ... (мал) сөзi ... ақша ... атауы
”рупия” негiзiнде жатыр. Ежелгi Русьтарда да ақша металл ... ... де ... ... ... ие ... Ярослав Мудрый 1018 былай
деген: “бiздiң жинаған малдарымыз: ерлерден 4 кун, старостылардан-10 ... ... 18 ... тұрады”. Осы кездегi қазынашы “малшы”, қазына,
қазына жинау орны-мал ұстайтын орын деп аталынды. “Капитал” ... ... ... ... ... ескi герман тiлiнде бұл сөз мал ... ... ... отырып, меншiк иесiнiң байлығын көрсеттi.
Солтүстiк халықтары ең ... ... ... ... үшiн, ... ... скандинавтар көлемi бойынша әртүлi тауарлар сатып алу
барысында құстардың, аңдардың жүндерiн ... (ұкi және т.б.). ... ... Сiбiр ... ал аң ... ... Америка
халықтарында жалпы құндық эквивалент ретiнде пайдаланылды. Жүн ақшалар
Моңғолияда, ... және ... ... ... ... ... арабтармен, хазарлармен, Византиямен сауда ... ... жүн ең ... ... бiрi ... Ежелгi русь елiнде жұн ақша
жүйесiнiң бүгiнi болып саналды. 1610 жылы жаулап алынған орыстардың ... 5450 руб. ... пен 7000 руб жүн ... Жылы ... мекендеген тайпалар айналыс құралы ретiнде бақалшақ (раковиндi)
ақшаларды пайдаланды. Тарихта ... ... ... атаулары
сақталынды бұлар: чангос, цимбис, бонгес, хайкве және т.б. Көлемi түймедей
ақшыл-қызғылт бақалшақ Кари ... ... ... ... ... Ежелгi Үндi елiнде, Қытайда, Үндiқытайда Африканың Шығыс
жағалауларында, Цейлонда және Филиппин аралдарына алғашқы ... ... ... үндiлердiң белдiктерiнде бақалшақ ақшалар құстардың,
жыртқыш аңдар келбет-кескiнiн өрнектеп, былғары белдiктерге көрiк ... ... ... ... мұхит жағалауларында, Полинезияда,
Каролин және Соломон аралдарында аиырбас құралы ретiнде пайдаланылды. Кейiн
келе металдардың арасында басты роль ... мен ... өте ... ... ... ... үшiн аса ... сапаға ие. Әрине металдар бұған
дейiнгi ақша формаларын бiрден ығыстырып ... ... жоқ. ұзақ ... ... ... тауар формасын сақтап келдi. Темiр ақшалар күрес, таға,
шеге, шынжыр және т.б. ... ұзақ ... ... ... Грек
ақшасының атауы “драхма” “бiр уыс шеге” деген мағынаны ... ... ... құмыра қалқан түрлерiнде айналыста болды. Күмiс және алтын
ақшалар жүзiп, сырға, бiлезiк түрiнде де пайдаланылды. Бiрақ б.э. ... ... ... ... құймалар пайда бола бастаған. Осындай
себепке ... ... ақша ... фунт ... ливр ... ... ... фунт) салмақ бiрлiктерi атауымен аталады. Алғашқыдағы
белгiлi массасы бар формасың ... ... ... келе әр түрлi массадағы
бiркелкi формасы бар металл ақшалар ауыстыра бастады. ... ...... құрылуындағы соңғы кезең болып табылады. “Ақша-зат емес, ол-
қоғамдық қатынас”. Олар шындығында қоғамдық қатынастарды тудырушылар болып
келедi. Бұл ... ... ... ... үшiн ақша ... ... ... Крузоға олар керек болмаған. Батып бара жатқан
кемеден құтқарылып алынған заттар оған адам алғы ... ... ... мен бөлу ... ... арасындағы белгiлi
бiр экономикалық ... ... ... даму ... ... болып табылады. Экономикалық категория
ретiнде ақшаның, мәнi оның үш ... ... ... ... алпыға тiкелей айырбасталу;
• айырбас құнының жеке формасы;
• еңбектiң сыртқы заттық ... ... ... формасында ақшаның айырбастау
мүмкiншiлiгiнiң бар ... ... ... ... бұл ... қысқарды және тiк қоғамдық жиынтық өнiмдi пайдалану және бөлумен
ғана шектелдi. Кәсiпорындар, жер, орман, жер асты ... ... ... ... ... ... тiкелей айырбастау формасында ... ... ... ... ... ... және ... қазiргi
жағдайдағы дамуы.
Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның тауар айырбастау процесiнен туындайтын
тауар өндiрушiлердiң өзара ... ... ... ... ... ... ... мiнездейдi. Ақша бес түрлi қызмет
атқарады: құн өлшемi, айналыс ... ... ... Ақша құн ... ... ... ... тауар өндiрiс жағдайында туындайды. ... ... ... ... ... ... ... бiлдiредi,
бағаны анықтауда делдал қызметiн атқарады. Өзiнiң жеке құны бар ... ... ... бола ... Бұндай тауар болып өнiм өндiруiне қоғамдық еңбекке
жұмсалған, құнды қорғайтын алтын саналады. Яғни, бұл қызметтi ... ... ... Ақша еңбек өлшемi-ол жұмыс уақытын емес, осы еңбекпен
құрылған құнды көрсетедi. Ақша құн ... ... ... ... ... ... Яғни тауардың құнын өлшеу ақшаға айырбасталғанына дейiн
орындалады, сонымен құнның тауар формасынан ақша ... ... ... ... белгiлесек жеткiлiктi. Тауар бағасын өлшеу ұшiн ... ... ... ... ... еңбек өнiмiн теңестiру ойша орындалады.
Тауарды ақшаның көмегiмен ... ... ... олар адам ... Ақша түрiнде көрiнетiн тауардың құны, оның бағасы болып табылады.
Толық құнды ақша ... ... ... ... болған жоқ. Ақшаның өз
бағасы болмайды, олардың құны өздерiмен ... ... ... ... ... ... тауарлар санын сатып алу мүмкiндiгi бар. Сатып
алу қасиетiмен ... Құн ... ... жалпы эквивалент ретiндегi
ақшаның тауарға деген қатынасын ... ... ... ... ... баға масштабы қажет. Металл ақша (алтын, күмiс, мыс) айналасында
мемлекет заңды түрде баға ... ... етiп ... ... ... ақша ... бекiттi.
Алғаш монеталар соғыла бастағанда баға ... ... ... сай келедi. Мысалы, фунт стерлинг алғашында күмiстiң
фунты есебiнде пайда болды. Тарихи даму барысында баға ... ... ... ерекшелене түстi.
Құн өлшемi және баға масштабы ретiндегi ақша ... ... ... бар. Құн өлшемi мемлекетке тәуелдi емес
ақшаның экономикалық қызметi болып ... Ол құн ... ... масштабы заңды сипатқа ие бола отырып, мемлекет билiгiне тәуелдi және
құнды емес тауар бағасын көрсету ұшiн қызмет етедi.
Алғашында баға ... АҚШ ... ... ... унициясына
(31,1г) 35 доллар есебiнде анықталып ... Ол 1971 және ... ... ... дейiн сақталды және 1980 жылдың
қаңтарында 850 долларға дейiн жеттi.
Арнайы баға масштабы алтын құны мен оның ... ... ... алшақ болып кетуiне ... ... ... мағынасын
жоғалтты.
Ямайка валюта реформасының (1976-1978 жж.), нәтижесiнде ... ... және ... ... ... Құн ... ... нарықтық баға
масштабы негiзiнде орындалады.
Қазiргi уақытта алтын тауарға ... ... және ... ... Алтынды айналыстан қазынаға қарай ығыстырып ... ... ... ... ... ... ... алтын нарығындағы
несие ақшалармен операциялар жүргiзуге қарсы тұрады. Осыдан алтын ... ... ... ... ... ... ... Несие ақшалар тауардың
құнын өлшемейдi, өлшенген құнды көрсетедi, өйткенi өзiнiң құны жоқ.
Сонымен алтын ... яғни ... ... емес және ... пайда болуы, ақша ажырауына алып келдi.
Ақшаның келесi ... бұл ... ... ретiндегi қызметi. Ақша
айналыс құралы қызметiнде тауарларды өткiзудегi делдал болып табылады.
Тауарлар бiр ... ... ... ... ... ... ... дейiн ақша үздiксiз қозғалыста болады.
Тауар айналысы кезiнде, ақша делдал ролiн ... ал бұл ... алу мен сату ... ... ... мен ... ... сай
келмейдi. Сатушы тауарын сатқаннан кейiн, басқа тауарды сатып алуға әр
уақытта асықпайды. Ол ... бiр ... ... ал ... ... сатып
алуы мүмкiн. Делдал ретiндегi ақшаның ... ... пен ... сай ... ... ... ... кейiн, айналыстан кететiн тауарларға
қарағанда, ақшалар айналыс ... ... ... ... осында қалып
отырады және сату-сатып алу ... ... ... ақша ... ... ... ... мемлекеттiк,
оперативтiк, коммерциялық сауда тұрғындардың тауарларды сатып алуы кезiнде
орындайды. Шет елдерде ... ... жоқ. Онда ... ... және т.б. қолма-қол ақшамен есептесуiне тиым салынбаған.
Айналыс құралы ретiнде ақша ... ... ... мен ... ... ... оны идеалды ақшалар емес, нақты (қолма-қол) ақшалар орындайды;
• ақшаның бұл ... ... ... өте тез ... оны ... ... емес ... оны ауыстырушылар-ақша
белгiлерi орындайды.
Бiрақ бұл, несие және қағаз ақшалар ақшалы тауармен ... ... ... сөз емес. Бұл байланыс несие ақшалардың алтын нарығында ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, айналыс
қажеттiлiгi олардың саны өткiзiлуi тиiс тауарлардың бағасы мен массасы
негiзiнде, яғни ... тиiс ... ... ... ... дегенмен бiр ақша бiрлiгi бiр-несие тауар мәмiлелерiне қызмет ететiн
болғандықтан, ақша айналысы қанша көп болса, айналыс үшiн ... ... аз ... ақшаның айналыстағы массасы тауар массасынан көп болса, бұл
олардың ... яғни ... алып ... ... ... құралы. Тауар айналысы ақша қозғалысымен
байланысты. Бiрақ ақша қозғалысы мiндеттi түрде тауар қозғалысымен ... ... тиiс ... Ақша ... ... ... ... Олар
өткiзу процесiн еркiн аяқтайды. Ақшаның қозғалысы тауар қозғалысынан ... кем ... ... ... мен ... ... қозғалысы болмаса, яғни тауар
төлем ақы түскенге дейiн ... ... ... ... ... онда бұл
жағдайда ақшалар төлем құралы қызметiн атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретiнде тек қана ... ... ғана ... ... қаржы несие қатынастарына да қызмет ... ... ... ... етiп топтауға болады:
• тауарлар мен қызметтердi мiндеттемелер;
• еңбек ақы төлеуге байланысты мiндеттемелер;
• мемлекетке қатысты қаржылық мiндеттемелер;
• банктiк қарыз, мемлекеттiк және ... ... ... ... ... мiндеттемелерi;
• әкiмшiлiк-сот сипатындағы мiндеттемелер және басқалары.
Ақша төлем құралы ретiнде айналыс құралынан өзара айырмашылықтары бар.
Бұл қызметте ақшалар делдал болып ... ол тек қана ... алу ... ... ... ... ... ақшаның өз бетiнше еркiн
қозғалысы байқалады. Тауарды несиеге сатып ала отырып, ... ... ... берудiң орнына, борыштық мiндеттеменi жазып ұсынады. Бұл ... ... ақша ... ... ... ... ... құралы қызметiн толық бағалы емес нақты ақшалар (қағаз немесе
несие), ал борыштық мiндеттемелердi ... ... ... ... атқарады.
Төлем құралы ретiндегi ақшаның, қызметi оның бұдан ... ... ... ... ол ... ... байланыста екенi
анық. Ақшаның төлем құралы қызметi, оның құн ... және ... ... ... етуi ... ... ... Ақшаның төлем құралы ретiнде
қызмет етуiнiң дамуы резервтiк қор құрудың, яғни ақшаның қор және ... ... ... қажет екенiн көрсетедi.
1.3. Ақша айналымын реттейтiн заңдылықтар.
Ақша жүйесiн реттейтiн нақты заңдылықтар қабылданбайынша, елдегi ақша
жүйесiн ... ... қою ... ... ... ... ақша
реформалары дәлелдеп бердi.
Ал ендi елiмiздегi ақша ... ... ... ... ақша ... жылы 30 ... Қазақстан Республикасы µлттық банк туралы
Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар ... ... ... ақша ... ұймдастыру негiзiн және формаларын
белгiлейдi, онда ресми ақша бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң ... ... ... ... ... ақша ... ... және реттеу
тәртiптерi қамтылады.
ҚР-да орталық Банк-µлттық банк ... ... ҚР ... ... ... ... ұлттық валютасының iшкi және
сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ақша айналысы, несие,
банктiк есептеулердi және валюталық қатынастар саласындағы мемлекеттiк
саясатты ... және ... ... және банк жүйесiнiң
тұрақтылығын қамтамасыз етуге кҚазақстанның экономикасының дамуы және оның
дүниежүзiлiк ... және ... ... мекемелердiң қызметiн реттейтiн ережелердi
жасау және орындалуына бақылау жасау ... банк ... ... ... ... банктiң жұмыстарының негiзгi бағыттары.
елдегi несиелiк ресурстарды және ақша айналысын басқару;
өзiне ... ... ... ... ... ... және ... асыру;
халық шаруашылығындағы несиелiк, есеп айырысу және ... ... ... ... ... есеп ... және ... жүзеге асыру ережелердi, әдiстемелiк инструкциялық
нормативтiк актiлердi шығару (барлық банктерге мiндеттi) есеп ... ... есеп ... ... iсiн лицензиялау, ақша-несиелiк реттеудiң әдiстерiнiң формаларын
талдау;
банк iсiн бақылау және қадағалау;
елдiң банк жүйесiнiң тәуелсiз балансын жасау;
ғылыми ... және ... ... ... ... ... ережелерiн және тәртiбiн жасау,
бiркелкi ... ... ... және ... ... тек қана Қазақстан Республикасының Парламентiнiң
құқы бар. ұлттық валютаның қызмет ету шарттарын, мерзiмiн, тәртiбiн ... ... ... ... ... банк ... ... шетел мемлекеттерiнiң ақша белгiлерiне
айрбастау тәртiбiн белгiлейдi.
II. тарау. Ақша ... ... ... Республикасындағы ақша реформалары
және оның ерекшелiктерi.
ҚР-дағы ақша айналымның өзiндiк тарихы бар. Ол бiрнеше стаылардан
өтiп, бiрнеше реформаларды ... ... ... ... ретiнде 1922-
1924 жж. Ақша реформасын қарастырайық. Алдымен осы ақша реформасын жүргiзу
қажеттiлiгiне тоқталайық. Революцияға дейiнгi Қазақстанда жүргiзiлген 1895-
1897 жж. Ақша ... ... ... ... ... бар ... ... енгiзiлдi.
Айналыста алтын, күмiс, мыс монеталар жүргiзiлдi. Негiзгi ақша
белгiлерiне 92% ... ... ... ... ... ... жатты. Ақша массасының басты бөлiгiн алтын ... ... ... ... ... оларға деген халықтың
сенiмi болды. 1917 ж. ... ... ... 20 және 40 ... ... ... олар шынының бетiне жабыстырылған этикеткаларға ұқсас,
бұны халық арасында ... деп ... ... ақша мен ... ... ... ... әртүрiн енгiздi: мемлекеттiк қазынаның
қысқа мерзiмдi мiндеттемесi, заим купондары. ... ... ... ... iрi ... қағаз ақшаларды шығарды. ұсақ ақшалар ролiн
чектер, бондар, маркалар және басқа да ақшалай ... ... ... жүйесiнiң жалпы құлдырауы басталып, оның Қазақстанға да өзiндiк ықпалы
болды. Қазан ... ... ақша ... жағдайы, бiршама
нашарлай түстi. үш жыл iшiнде (1917-1920) айналыстағы қағаз ... 48 ... ... өсiп ... Ақша 10 мың ... ... 1919 ж.
алғаш рет кеңестiк мемлекеттiк ... ... ... есеп ... ... шығарылды. Түркiстанда, Солтүстiк Кавказда, Кавказда,
Қиыр Шығыста және басқа ... ... ақша ... ... рұқсат
берiлдi. Ақша массасы сан алуан түрлi болды. Жергiлiктi ақша белгiлерi
Жетiсуда, Верный ... ... ... ... несиелiк билеттер
Мемлекеттiк банкте апиынмен сақталған және Жетiсу ... ... ... ... Бұл ... несиелiк билеттiң бет жағында
көрсетiлген жазу куәландырылады. Дұниежұзiлiк ... ... ... ... ... билiк органдарының иелiгiнде мұндай бағалы дәрiлiк
шикiзаттың 275 пуды болды, олар елдiң байлығы болып саналды. Бiрақ бұлар
қаржылық ... ... ... ... ... күн ... құнсыздана
бастады. Азамат соғысы мен шетел интервенциясы жағдайында ... және ақ ... ... ... ... ... шығарды.
Олардың бағамдары әртүрлi болды және олар ... ... ... ... ... ... қатынастардың натуралануы мен
ақшаның айналыстап шығарылуы болып табылды. 1920 ж. соңынан бастап ... ... беру ... Келесi жылдарда пәтер ақы мен ... үшiн ... ... ... ... тегiн киiм берiлдi.
Базалардың өзiнде, азық-түлiктермен алмасу ақшасыз, яғни ... ... ... етiк жұбы 30 фунт ... немесе 1 пуд қара ұнға,
немесе 3 фунт ... және т.б.) ... ... ... 1921 ж.
наурызда болғанРКП (б)-ның Х съезiнде жаңа экономикалық ... ... ... өнiм ... ... төгеннен кейiн, артық
өнiмдерiн базарға сатуға мүмкiндiк туды. Қала мен ауыл арасында нарықтық
қатынас дами бастады. Жеке ... ... ... және ұсақ ... жол берiлдi. Бiртiндеп еңбекақыны ақшамен ... ... Егер 1921 ж. ... ... ... ақыны төлеу тек 10%
құраса, онда 1923 ж. ... ... ол ... ... құрады. Бұл
ақша реформасының арқасында ғана мүмкiн болды. 1921 ж. қазанда ... ... ... ... ... ... ол елдiң басты эмиссиялық орталғы ақша реформасын жүргiзуге
дайындық жасау болды. Ақша реформасын ... ... ... жЭС ... ... ... жағдайдың бiршама
жақсаруы: әртұрлi өнеркәсiп салаларындағы өнiмдер көлемiнiң өсуi, еңбек
өнiмдiлiгiнiң артуы, ауыл ... ... ... өсуi ... ... айналымының артуы жатады. Тауар шаруашылығындағы ... ... ... ... бiр алғы ... ... алтынмен
қамтамасыз етiлуi. 1.01.1922 жылдан 1.01.1923 жылдар аралығында Мемлекеттiк
банктiң алтын валюта резервi 6,7 млн-нан 31 млн рубльге дейiн өстi. 1922 ... ... ... және ... ... ... иеленуге рұқсат бердi,
оған дейiн халық оларды мемлекетке тапсыруға ... ... ... жасалынған монеталар мен шетел валюталары сатып алу мен сатуда
Мемлекеттiк банктiң өзi ғана ... ... ... болды. Ақша
айналысын қалыпқа келтiрудiң басты бiр қадамына 1922 ж. ... ... ... ... ... 1 ... бұрынғы шығарылған 10 мың рубльге
теңестi. Ақашаларды қайта ... ... төрт ... ... ... ... ... жүрiзiлдi. 1922 ж. 1 мамырынан бастап,
барлық есептесулер жаңа ... ... ... ... ескi ... 1923 ж. 1 ... дейiн кассаларда қабылдады. Екiншi рет
деноминациялау барысында 1923 жылғы үлкендiгi 1 рубль 1922 жылы 100 ... ... ... ақша ... бiр миллионына теңестi.
Деноминациялар ақшаны есепке алуды, оңайлатты ақша ... ... ... ... ... ... рубльдi тұрақтандыру
мүмкiн болмады. Мемлекеттiк бюджеттiң тапшылығы жағдайында жаңа ақшалар
үстi-үстiне шығарыла бергендiктен де, олар ... ... ... жж. Ақша реформасында көптеген адамдар құнсыз қағаз
ақшалардың орнына мыс ... ... ... ... баға ... ... реттеудi, ақша белгiлерiн эмиссиялауды қатаң орталықтандырып Ұлы
Отан соғысына тұрақты ақша жүйесiмен қадам басуға мүмкiндiк жасады.
1947 жылғы ақша ... Ұлы Отан ... ... ... ... ... оның iшiнде әскери шығындар 551,1млрд.рубльдi құрады (соғысқа
дейiнгi ... ... ... пен ... тұтынатын тауарлардың
сатылу көлемiнiң аяқ асты қысқаруы мемлекеттiк бюджеттiң табыстарын
азайтты. Осы ... ... ... шығыстар өсе бастады. Оларды жабу
мақсатында халықтан алынатын табыс ... қоса ... ... ... ... шығын жанұялыларға салық және жалғыз басты азаматтарға
салынатын ... ... ... ... ... ... ... жазылу және әскери техникаларды құрауға ... ... ... ... ... ... халықтан барлығы 270 млрд. рубль
немесе мемлекеттiк табыстардың 25,4% шамасында қаражаттар түстi. ... ... ... ... ... көлемiнiң қысқаруымен
айналыста ақша массасы жоғарылады. Бұл ұйымдастырылмаған ... ... ... ... ... ... тұтыну заттарына соғысқа
дейiнгi бағалар сақталды. Бұған халық ... ... ... жүйе ... қол жеткiздi. Рубльдiң сатып алу қабiлеттiлiгi
төмендей бердi. Соғыстың ... жою үшiн ... ... рубльдiң
тұрақтылығын және оның сатып алу қабiлеттiлiгiн көтеру қажет ... және ауыл ... ... көлемiнiң ұлғаюы, тауар
айналысының, мемлекеттiк кiрiстердiң көбеюi ақша реформасын жүргiзуге (КСРО
Кеңес ... ... ОК ... ... 1947 ж. 14 ... ... ... туралы және азық-түлiк пен өнеркәсiп тауарларына
карточкаларды алып ... ... ) ... ... ... жаңа ақша
бiрлiктерi 1,3,5,10,25,50,100 номиналдық ... ... ... ескi ... 1:10 қатынаста айырбасталынды. Бұндай жолмен
айналыста ақша массасы 10 ... ... ... ... ... ... ... кассаларындағы 3000 рубльге 10000 рубльге дейiн 3:2
жеңiлдiк арақатысымен, 10000 ... 2:1 ... ... ... кәсiпорындар мен ұйымдардағы ақша қаражаты қайта бағаланбады.
Колхоздардың, кооперативтiк ... және ... ... ақша ... ... ... 5:4 ... айырбасталды.
Ақшаның айырбастлуы қысқа мерзiмде 15-20 желтоқсан аралығында ... Ол ... ... ... пункттерiнде жүрдi. Бұрынырақ
кезде шығарылған металдық монета айырбасталуға жатпады және ... ... қала ... ... бiрiншi жартысы үшiн жалақы
бұрынғы мөлшерде жаңа ақшамен төлендi. Реформаның басты элементтерiнiң ... ... ... займдарды (1947 ж. займнан басқасын) 1948 ж.
бiртұтас 2%-дық займға конверсиялануы болды. ... ... ... 3:1 ... ... Ақша ... ... барлық азық-түлiк және өнеркәсiп тауарларына деген карточкалық ... ... және ... ... ... ... ... 10-
12% төмендедi.
Еркiн мемлекеттiк сауданың ықпалымен ... ... ... 1948 ж. ... ... салыстырғанда 41%-ға өстi. 1947 ... ... ақша ... ... ... ... ... жоқ. Оны
жүргiзгеннен кейiн де, реформаға дейiнгi болған ақша айналысының құрылымы
сақталды. ... сәл ... сол, ... ... билеттерi
червонец емес рубль түрiнде шығарылатын болды. Реформа ақша жүйесiн нығайта
отырып, ақшаның барлық ... ... ... Бұл реформа өз
кезегiнде бiрнеше рет төлем ... бар ... пен ... ... ... ... сақтап қала алды.Бiрақ бұл ... ... ... ... ... ... ойланбаған
саясатының әсерiнен бұзылды. Рубль бағамының жоғарылауы және оны 1950 жылы
алтын базасына өткiзу 1947 ж. Ақша ... ... ... ... ... қол ... ... және карточка жүйесiнiң
алынып тасталуы өнiмнiң өзiндiк құнының төмендеуiне, ... ... ... жол ... Жыл ... ... сауда бағаларының
төмендеуi басталды. Әдетте ол, 1948 ж. ... 1954 ж. ... ... ... ... азық-түлiк тауарларының бағасы 2,6 есе ... ... 1,9 ... ... ... де ... төмендеуi
халықтың төлем қабiлетiнiң сұранысы, өндiрiстiң, әсiресе ауыл шаруашылығы
өндiрiсiнiң мүмкiндiктерiнен асып ... ... ... ақша
массасының өсуiн тежеу мақсатында ... ... ... ... ... ... шаруашылығын қалпына келтiруге және
дамытуға” арналған облигациялық займдарды төлеуге 10% ... ... ... ... шетел валюталарына қатысты көтеру және боны
алтын базасына өткiзу қажеттiгiн мойындады. Оған ... ... ... ... бағамы алтын базасында емес, қандай да бiр ... бар және ... ... шетел валютасының базасында
белгiленiп келдi. Бастапқы кездерi рубльдiң бағамын анықтау үшiн ... ... ... қабылданған болатын, себебi Франция валютасының
тұрақты алтындық құрамы болды, ал девальвацияланған болатын. Бiрақ 1936 ... ... де ... ... ... бағамы бiршама түсiп
кеттi. 1937 ж. рубльдiң бағамын АҚШ долларының ... ... ... ... ... 30 тиын ... 1950 ж. 1 ... бастап үкiмет рубльдiң
алтындық құрамын (баға масштабы) 0,222168 г таза алтынмен ... ... ... ... ... рубльдiң шетел валюталарына қатысты
бағамы анықталды. Осылайша бұрынғы 5 рубль 30 ... ... ... ... құрамы ол кезде 0,888671 г алтынды құрады) үшiн 4 рубль
болып жаңа бағам ... ... фунт ... ... ... 14 ... 84 тиынның орнына 11 рубль 20 тиын бекiтiлдi. Соған сәйкес
басқа да шетел ... ... ... ... ... ... құрамы немесе олардың бағамдарының кейiнгi өзгерiстерi болған
жағдайларды КСРО Мембанкi өзiнiң ... ... тиiс ... ... ... рубль бағамының жоғарлануының зор маңызы бар. Рубльдiң
қатаң белгiленген алтындық ... оның ... есеп ... ... 1961 ... ... Рубль бағамын алтын базасына
өткiзгеннен кейiнгi он ... ... ... жж.) елдiң ақша айналымы,
мемлекеттiк бюджеттiң мөлшерi, сондай-ақ өндiрiс, ұлттық табыс ... ... ... тыс өстi. ... ... көптеген көрсеткiштерi
жұздеген миллиардтармен және триллиондармен бейнелендi. Осындай ұлкен
сомалардағы шоттармен ... ...... ... және ... жұмысын қиындатып жiбердi. Баға масштабы өте ұсақ болып қалды.
Сондықтан да үкiмет баға масштабын 10 ... ... ... ... көтеру және айналыстағы ақшаларды жаңаға айырбастау туралы шешiм
қабылдады.
1961 ж. ... ... ... жаңа үлгiдегi мынадай ақша
бiрлiктерi шығарылды: 1,3,5 ... ... мен 10,25,50 және ... ... банк (банкнот) билеттерi, сондай-ақ 1,2,3,5,10,15,20
және 50 ... ... Ескi ... ақша ... және ... ... 1:10 арақатынасымен ауыстырылды. 1,2,3,5 ... ... ... ... номинал бойынша қала бердi. Айырбас 3
ай iшiнде 1961 ж. 1 ... ... 1 ... ... ешқандай
шектеусiз жүргiлдi. Сондықтан да 1961 ж. I тоқсанында айналыста ескi және
жаңа ақшалар қатар жұрдi. ... ... ... 1:10 ... ... бiрге осындай арақатынаста тауарлар мен қызметтер
бағасы, жалақы тарифтерi, зейнетақы мөлшерi ... ... ... ... және т.б. жүргiзiлдi.
Инфляцияның өсуi бiршама iрi ақша купюраларын қажет еттi. 1994 ... ... және 2000 ... ... ... ... 1995
ж. ұсақ тиындар бiртiндеп айналысатын ... ... ... ... мыс-
никельден жасалған 1,3,5,10,20 теңгедегi монетелар шыға бастады. Сонымен
қатар, Абай Құнанбайұлы жүз ... ... ... 100 ... ... ... 1995 жылдың аяғында ... ... ... ... сыныпты төрт алтын монеталар шығарылды. Жалпы салмағы 57,24
г құрайтын жиынтығына 1,2,5 және 10 мың ... ... ... ... 816 ... ... ... Қазақстан теңгесi соңғы жылдары тұрақты
төлем құралы болып қана ... ... ... ... шексiз
айырбасталады және бiршама тұрақты валюталар қатарына кiредi.
Қазақстанға ұлттық валютаның сәттi енгiзiлуi, әрi ... оның ... iшкi ... ... етудi талап етедi.
Ал ендi осы жүргiзiлген реформаларды өзара ... ... мен ... бiз ... ... байқауымызға болады.
2.2 ТМД елдерiндегi ақша реформалары.
КСРО құрамынан бөлiнiп ... ... ... өз ... ақша ... бет ... Оның ... кемшiлiктер мен ойқылықтар орын алып
жатты. Дегенмен ТМД елдерiнiң барлығына ортақ нәрсе ол-елдегi экономикалық
жағдайдың нашарлығы едi. 1991 ж. 23 ... ... бiр ... ... де шек қою ... ... тек қана ... банктерi арқылы
тұрғылықты жерiне байланысты айына 500 ... ... ... ... ол ... төл ... ... қысылды. “Павловск” реформасы
нәтижесiнде айналыстап 8 млрд. рубль алынып ... оның ... ... ... ... ... бұл шара рубльдiң сатып алу
қабiлетiнiң ұлғаюына әсер етпедi. Бағаның жiберiлуi ... ... ... ... құру ... ... ... бiрге
айналыстағы ақша массасаның өсуi қатар жүрдi. Тауарлар мен азық-тұүiктер
көбiне шетелден сатып ... Бұл үшiн ... ... 1,63 млрд.доллар
сомасын алтынды сатудан түсiрүi: 1989 ... 1990 ж-234 ... ... ... 25 ... ... ... бұл 1981-1985 жж. қоса алғандағыдан
бiршама кем. Қыруар ақша массасы бос тұтыну нарығына сәйкес ... ж. ... “1961 ... 50 және 100 ... ... ақша
бiрлiктер КСРО Мембанкiнде төлем ретiнде қабылдауды және олардың айырбастау
тәртiбiн тоқтату мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша ... ... ... ... мен КСРО Министрлер Кабинетiнiң Қаулысы
қабылданды. ... 1991 жылы ... жаңа ... ... жеке
тұлғаларға ақшаны жаңа ақшаға айырбастауға үш күн берiлдi.
КСРО ыдыраған соң ... ... ... бiрiншi кезеңде, ТМД-ға
кiрмейтiн елдердi қоса алғанда, тәуелсiз мемлекеттер ... ... ... ... ... байланысты, ең бастысы, жаңа мемлекеттердiң
саяси тәуелсiздiкке ... ... тез ... ... заңдармен
экономиканың социалистiк директивтi үлгiсiнен нарыққа өту мүмкiн еместiгiне
байланысты бiртұтас валютаны сақтау аумағы сәтсiз үзiлдi. КСРО ... ... ... ... өте кұрделi жүргiзiлiп, және бұрынғы
кеңес мемлекеттерiнiң меншiктi ұлттық ... ... ... ... ... ... ... барлық 15 ұлттық
банктер бiр-бiрiне тәуелсiз түрде орталық ... ... ... ... ... ... несиелiк экспанциялау жатты. Мәселен ... ... 1992 ж. ... ... беру көмегiмен кәсiпорындардың
мiндеттемелерi бойынша өзара есеп ... ... Бұл ... ... ... ... ... қайталады. Ресей қолма-қол рубльдi
шығаруда монокомитетке айналғанымен де кейбiр ... ... ... iшкi тұтыну нарығын басқа республикалардың ... ... ... өздерiнiң валюталарын айналысқа шығаруға тырысты.
Мұндай жағдайлар Украина, Литва, Латвияда және Әзiрбайжанда болды.
1992 ж. ... ... ... ... ... ... ... көлемiнде және Ресей мен бұрынғы кеңес мемлекеттерi
арасындағы төлемдердi ... екi ... ... есеп айырысу талабын
ескере отырып, енгiзiлгенде ғана бұл iс ... ... ... ... әкелiп соқтырады. Келесi қадам-меншiктi валюталардың
1993 ж. маусым шiлдеде эстонияда, Латвияда мен Беларусь мемлекеттерiнде өз
ұлттық валюаталарын енгiзе ... 1993 жылы ... ... ... өз ... валюталарын енгiздi.Бұл жерде соңғы болып енгiзiлгендер
қатарында (1995 ж. Тәжiкстанды қоспағанда) ... ... ... және ... ... Бұл елдер тобы рубль аймағын Ресей
орталық банкiнiң 1993 ж. рубльдiк банкноталарды ... ... соң ... ... ... ... ... қатарында Қазақстанның
рубль аумағын қалпына келтiруге деген ұмтылысынан еш нәтиже ... ж. 9 ... ... ... мемлекеттерiмен қойылған “Рубльдi ресми
төлем құралы ретiнде пайдаланатын мемлекеттердiң бiртұтас ақша жүйесi мен
келiсiлген ... және ... ... ... ... 1993 ж.
қыркүйекте алты мемлекеттiң бiрiгуiмен рубль ... жаңа ... ... келiмдерi жасалды. Бұл сұрақ бойынша Ресейдiң екi ... ... ... тек қана ... ... қоймай, бұрынғы Кеңес
мемлекеттерiнiң ... ... ... ... ... ... ж. КСРО ыдырағаннан кейiн Қазақстан ТМД-ң басқа мемлекеттерiмен
бiрге “рубль аумағында” қала ... 1992 ж. ... ... рубльдiк
купюролар шықты. Олардың элементi ... ... ... ... ... атап ... 1992 ж. маусым айында алғаш рет ресейлiк
5000 рубль, ал кейiннен 10000 және 50000 ... ... ... ... және одан ... ... ... ақшаның үш
түрi: 1961-1991 ж. кеңес ақшалары, 1992 ж. ... ... ... оралық банктiң шығарған ақшалары, 1993 жылдың
бiрiншi жартысында ... ... ... жүрдi.
1993 ж. 23 шiлдесiнде Ресейдiң Орталық банкi 1961-1991 ж.ж. ... ... ... 1992 ж. 5000 және 10000 рубльдердi
айналыстан алу ... ... ... ... ... бiр ... ... 35 мың рубльден аспайтын сомалар жатты.
2.3 Қазақстан Республикасындағы ақша саясаты.
Төл ... ... ... ... Ұлттық Банктiң ұстанған
саясаты бүгiнгi кұндермен ... жер мен ... ... ... Оңтайлы ақша саясатын жүргiзiп отырған елiмiзде бүгiнде
теңгемiздiң тұрақтылығы ... ... ... ... ... ... ... ақша несие саясатын жүргiзуде пайдаланылған ақша ... ... шолу ... ... нәтижелерiне шолу жасайық.
Пайыздық саясат-ақша несие саясатының құралдарының бiрi болып табылады.
ұлттық банк ақша нарығының сұраныс пен ... ... ... ... ... жағдайларын және инфляциялық күтiмдерiне байланысты
анықталатын ортақ қайта ... ... ... ... ... ... саясатын мемлекеттiң ақша несие саясатын iске асыру
мақсатында, ... ... ... ... ету үшiн ... ... мөлшерлемесiн анықтау кезiнде ұлттық банк ... ... ... ... банк ... мөлшерлемесiн оң және
нақты түрде ұстап тұру мүдделiгiн ескередi.
Теңгенi айналысқа енгiзгеннен кейiнгi пайыздық саясаттың ... ... ... ... ... ... ал ... артынан ақша массасының
өсiм қарқынын азайтатын, сәйкесiнше инфляцияны төмендетудi қамтамасыз
ететiн деңгейге ... ... ... пайыздық мөлшерлемелер, дәлiрек
айтқанда, пайыздар үшiн төлемдер шығындарды құрайтындардың бiрi. Яғни жаңа
пайыздық саясат өзiнiң нәтижесiн қандай да бiр ... ... ... аралығында беруi керек.
Қазақстандағы жоғары қарқынды инфляцияға қарсы күресте пайдалануға
мүмкiндiк беретiн келесi бiр факторға –шетел валютасына ... ... ... азайту шаралары жатады. Теңгенi енгiзгеннен кейiн жарты жыл
iшiнде ... ... ... ... алыпсатарлық жолмен табыс алу
мүмкiндiгiнiң болуы iрi банктердiң қысқа мерзiмдi ... ... ... ... ... ағылуына жол бердi. Айырбас бағамымен
анықталатын теңгенiң сыртқы құнының көрсеткiштерi мен қарыздар бойынша
пайыздық ... және ... ... ... ... ... теңгенiң iшкi құнының көрсеткiштерi арасындағы қатынастың
бұзылуы ұлттық валютаның тұрақтылығына керi ... ... ... ... ... ... пайыздық мөлшерлемесiнiң
деңгейi ұлттық банкiнiң қайта қаржыландыру мөлшерлемесi бойынша индикативтi
анықталады. Сауданың түрлерi бойынша төленетiн пайыздық мөлшерлемелер өзара
кейбiр ... ... ... ... ... мыналарды бөлiп
көрсетуге болады: қарыз мерзiмiнiң әр түрлiлiгi, ... ... ... ... және ... мөлшерлемiсiнiң өзгеру
мүмкiндiгiмен байланысты тәуекелдiң деңгейi.
Мемлекеттiк қазыналық мiндеттемелер бойынша пайыздық мөлшерлемелер сауда
мәнiне сай ... ... ... ... ... ... мөлшерлемелер 1994
жылдың тамызынан бастап оң көрiнiске ие болды. Ұлттық Банкiнiң ноталы және
қазыналық вексельдер бойынша ... ... ... ... ... табысынан төмен болды. Бұл мемлекеттiк қазыналық мiндеттемелер және
ұлттық ... ... ... және қарызды төлеу несиелерге қарағанда
үлкен сенiмдiлiгiмен түсiндiрледi.
Банк резервтерiнiң шамадан тыс өсуiне байланысты (ұлттық ... ... ... ... талаптардың мөлшерiн азайтып
қана қоймай, сонымен ... ... ... ... ... ... болды. Яғни экономикалық ... ... ... ... ... ... резервтi
талаптардан кем болмау керек едi. Ал 1995 жылы ... ... ... 1996 жылы-15%-ға дейiн төмендедi.
Ұлттық банк орташа айлық ... ... ... банктiң
корреспонденттiк шоты бойынша төлейдi (резервтiк талаптан аспайтын).
Резервтер ... ... ... резервтiк талаптардың жоғары ... ... және ... ... ... банктердiң пайыздық
мөлшерлемесi арасындағы айырманы азайту қажеттiлiгiнен туындайды.
1995 жылдың басында ... ... ... ... резервтерден
құрылған банктердiң үлес салмағы 32,6%-ын құрады, ал жыл аяғында-48,4%.1995
жылы банктердiң 13,5%-ы резервтiк ... ... ... ... ... (түрiнде) санкциялары қолданылды.
Әлемдiк тәжiрибе көрсеткендей мiндеттi резервтер деңгейiнiң тым ... ... ... түрiндегi банкi жүйесiнiң тиiмдiлiгiн әлсiретедi,
өйткенi резервтердiң минималды ... ... ... ... ... кедергi жасайды. Бұдан жоғары мiндеттi ... ... және ... қолданылады.
АҚШ-та мiндеттi резервтер сомасы банктiң категориясына, депозиттiң
мөлшерiне, түрiне байланысты. Ол федералды ... ... ... ... ... ... ... федералды резервтiк
банктердiң негiзi көзiн, яғни АҚШ-та ақша ... ең ... бiрi ... ... операциялар көзiн құрайды. АҚШ-тағы
банк үұйесiндегi резервтерiнiң басты ролi коммерциялық банктердiң ... ... ... табылады. Банктердiң Федералды Резерв жүйесiнiң
(ФБЖ) Басқарушылар ... ... ... ... ... ... ... қабiлетiне әсер етедi. Оның мақсаты банк
несиесiнiң артықшылығын немесе кемшiлiгiн болдырмау. Бұл ... ... ... көмегiне қаншалықты жағымды әсер ... ... ... ... ... белсендiлiгiнiң
ауытқуын болдырмауына мүмкiндiк болады. Осындай жанама жолмен коммерциялық
банктiң несиесiн бақылау ... ... ... экономиканың тұрақтылығы)
резервтер өтiмдiлiк көзi болмайды, бұлар тек салымшыларды қорғайды деп
есептедi ... ... ... ... ... дағдарыс кезеңiнде мiндеттi резерв деңгейiн жиi
төмендетуге ... ... ... ... ... белсендiлiктiң дамуын
ынталандыруға процестердiң тежеу ... ФРЖ ... ... ... көтерiп отырды.
Ақша-несие қатынастарын мұндай бақылау және реттеу механизмi ... ... және есеп ... ... қарағанда
сирек пайдаланылады.
Несие операциялары ұлттық банкi пен ... ... ... ... 1994 жылы қаңтар айындағы меморандумына
сәйкес ұлттық банк ... үш ... ... ... ... Директивтi
несиелер үкiмет белгiлеген басымдықтар бойынша ... ... жабу үшiн ... ... арқылы және несиелiк аукциондар
арқылы банктерге берiлетiн несиелер. 1994 жылы Министрлер ... ... банк ... (27,5 ... ... 75%-ы несиеге
берiлген. Сонымен бiрге, бюджеттiң кiрiсiне бөлiнбеген пайда және 16,5
млрд.теңге ... ... үшiн ... ... Бұл ... бюджет кiрiсiнiң 17% несиесiн құрады.
Директивтi несиелердiң айналасында қиын жағдай пайда болды. ... ... ... ... жұмыстарын тоқтатты, олар ... ... ... ... деп ... ... ... Қаржы министрлiгi
және Экономика министрлiгiнiң рұқсаты арқылы, несиелiк ... ... ... ... ... ... 4,6
млрд.теңгеден (қайтарылуы мiндеттi сомадан) 1994 жылы 1,8 млрд.теңгесi ғана
қайтарылды.
Сөйтiп, банк жүйесi арқылы төлем қабiлетi жоқ ... ... олар банк ... ... ... дотациясын жасады, өйткенi
несие қайтару жүгi Қаржы министрлiгiне ауысты.
Санациялау мен ... ... ... ... ... ... мәселесiн шешудiң сәтсiз аяқталуы нәтижесiнде 1995
жылдың ақпанынан бастап, ... ... ... 1994 ... ақпан-
көкек айларындағы, кәсiпорындардың мiндеттемелерi мен өзара ... ... ... есепке алу ... ... ... ынтасы өткен жылдың тағы бiр рецидивi болып шықты. Есепке
алу нәтижесiнде өткен жылғы наурыз айындағы ақша массасы оның ... ... ... 40,6%-ға, ал көкек айында-56,4%-ға өстi.
Төлемсiздiктi шаруашылықаралық есепке алу ... ... бiр ... ... ... жағынан кәсiпорындардың айналым қаражаттарын
жоғалтуға әсер ететiн факторды-бағалардың өсуiн ынталандырды. Ақша-несие
саясатының бұл ... ... ... ... қалды. Оның орнын тұрақты
түрде жұмыс ... ... алу ... және ол ... ... ... кезде ғана төлемсiздiк мәселесiн шешуге мұмкiндiк бередi.
Үкiметтiң несиелеу көлемi ... ... ... деңгейiмен және
оны баламалы көздер арқылы жабу мұмкiндiгiмен анықталды. Қаншалықты ... ... ... ... ... эмиссиясының ықтималдығы үлкен
болады да, он ... ... ... ... ... оған балама
инфляциясыз көздердi кеңейтуге мән бередi, ондай көздерге: сыртқы қарыздар
және ... ... ... ... Ұлттық банк 1994 жылы көкек айында
мемлекеттiк қысқа мерзiмдi мiндеттемелердiң ... ... ... министрлiгi бастапқы үш айда сату көлемiн 1,5-2,3 млн.теңгеден, 1994
жыл желтоқсан айында-171,7 млн., ал 1996 ... ... ... теңгеге
дейiн көтердi. Дисконттық баға 1994 жылы маусымда –55,65%-дан 1996 жылдың
ортасында 92,92%-ға дейiн өстi. Аукциондық несиелер 1 ... 3 ... ... айға ... ... жылғы қаржы нарығының жаңалығы-Банкаралық қаржы ... ... ... сату ... 1995 жылы ұлттық банк
арқылы ломбардтық ... ... беру ... басталды. Аталған
несиелердiң көлемi үлкен емес, бұлай ... ... ... ... ... бұл несиелердi өте қажеттi жағдайларда ғана қолданады.
1995 жылы орталық несиелер бойынша банктердiң ... ... ... басталды, бұл позитивтi бағаланды, өйткенi, 1993-1995 жж. ... ... ... мен ... өсуi тұрiндегi қарыздардың
көбеюi және жиналуы республикадағы жалпы экономикалық жағдайға керi әсерiн
тигiздi, соның ... ... ... және есеп ... ... ... нарықтағы операциялар. Бұны Орталық банкпен нарықта ақша массасының
көлемiн реттеу мақсатында ... ... ... алу ... ... ... Бұл айналыстағы, коммерциялық ... және ... ... ақша ... ... ең
икемдi әдiсi. Мұның мағынасы мынадай, Орталық банкiнiң ақша ... және ... ... ... шектеу мақсатында, нарықта
бағалы қағаздарды сатып, бұл қағаздарды сатып ... ... ... ... бiр ... есептен шығару. Керiсiнше, ақша шығаруын және
несиелердi берудi ынталандыру үшiн Орталық банк керi операциясын жұргiзедi-
бағалы ... ... ... оның құнын банктердiң ... ... ... ... банк ашық ... (өзiнiң) операцияларымен
банк жүйесiндегi өзiнiң өтiмдiлiгiн ... үшiн ... ... немесе керiсiнше, сонымен бiрге айналыстағы ақша массасының көлемiн
ретейдi. Егер бағалы қағаздар Орталық банкпен алдын-ала дараланған бағам
бойынша сатылса, онда ... банк ... ... ... үшiн ... ... несиелiк қабiлеттерiн төмендету үшiн нарықтық бағамнан
төмен бағаммен бекiтедi.
Орталық банк бағалы қағаздарды сатып алған кезде коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... жүргiзу мүмкiндiгi кеңейедi, яғни ақшалардың қолма-қолсыз
эмиссиясы үлкейедi. Орталық банк ... ... ... ... ... ... резервтегi қаражаттары азаяды, ал банктердiң несиелiк
ресурстары қысқарады, нәтижесiнде ақша ... ... Мiне, ... ... ... банктерге операциялары арқылы айналыстағы ақша массасының
көлемiне, коммерциялық банктердiң резервтерiне, олардың несие қабiлеттерiне
әсер етедi.
Ұлттық банк ашық нарықта бағалы қағаздармен операциялар ... ... ... ... ... ... мүмкiн. Тiкелей операция
коммерциялық банктерге бағалы қағаздарды қалыпты түрде сату ... ... ... ... ... ... ... кемидi. Орталық
банкпен бағалы қағаздарды сату немесе ... алу ... ... ... ... ... ала белгiленген бағам бойынша орындалған
операцияға керi ... ... ... ... бiр ... бiр ... жүргiзедi, бұл Орталық
банктiң бағалы қағаздардың жаңа партиясын сатып алу күнi мен алдында сатып
алынған бағалы ... ... ... күнi ... ... үшiн ... бәрiн Орталық банк айтылған операция арқылы ... ... ... ... ... жүргiзедi. Егер Орталық банк
алдында сатып алған бағалы қағаздарын қайта сату ... жаңа ... көп ... ... несие ресурстарының мөлшерi шектеледi және
керiсiнше.
Орталық банк ашық нарықта операцияларын мұқтаждық пайда ... ... ... ... ... ... жүйесiз жүргiзедi.
III. тарау. Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру
мәселелерi.
1. Ақша–несие саясатының негiзгi ... ... ... оның ... ... талдай отырып, бiз болашаққа
болжам жасай аламыз. Осы ақша айналымдағы ... ... ... ... ... ... өз мiндетiн елеулi нәтижелермен атқарып отыр. 2004 ... ... ... мақсаты базалық инфляцияның деңгейiн 4-6%
шамасында ұстап тұруға бағытталған.
Ақша ... ... ... көрсеткiштерi: инфляция, есеп
ставкасы, жалпы валюталық резерв, ақша ... ақша ... ... ... депозиттер бойынша сыйақы ставкiлерi.
Ақша несие саясатының басты бағыты инфляциялық таргетирлеу прицнипi ... ... мен ... ... ... ... инфляция бойынша
мақсаты көрсеткiштерге өту.
Ақша несие саясатының болашақтағы бағдары Қазақстан Республикасындағы
валюталық бақылау мен ... ... ... ... ... ... ... байланысты кейбiр валюталық ... ... ... ... бас ... ... қамтиды.
2004-2007 жылдардағы ұлттық банк ... ... ... ... ... негiзгi мiндетi-теңгенiң iшкi және сыртқы ... ету ... ... ... ... ... мақсаты инфляцияны 4-6% деңгейiнде, ал 2007
5% деңгейiне жеткiзу болып отыр. аталған инфляциялық ... ақша ... ... ретiнде төменгi инфляция деңгейiнiң ролiн ... ... ... сәйкесiнше төмендетедi.
Бұл жағдайда ҚР ұлттық банкi еркiн айырбас курсы ... ... ... ... ... ... ... сақтайды. Мұның
өзi сыртқы рыноктарда қазақстандық ... ... ... ... ... жасайды.
Ұлттық Банктiң алтын валюталық активтерi 2004 5,9% ... ол ... ... 11% ... болмақ. Ақша несие саясатының негiзгi құралы ... да ашық ... ... ... ... есептеу
операциялары болмақ. Ұлттық Банк ашық нарықтағы операцияларға басым күш
салатын болады. Ашық нарықтағы ... мен ... ... есептеу
операцияларының көлемiнiң артуы µлттық банктiң, есеп ставквасының және РЕПО
операциялары бойынша реттеушi ролiн күшейтедi деп күтiлуде. Ақша ... 2004 жылы 12,9% (268 ... ... болса, боның бiршама өсу күтiлуде,
ол үш жыл iшiнде 53-55% ... Бұл ақша ... ... 2004 ж.-16,6 (1008 ... ... ... бұл
көрсеткiш 75-77% млрд. деңгейiнде ... ... ... Банктiң
офециалды есеп ставкасын төмендетуi жеке ... ... ... ... ... 2004 ... жылдық мөлшерiнен 2007 ж.-7,5%
жылдық мөлшерге, ал заңды тұлғаларды теңгелiк несиелерi бойынша 2004 ... ... ... 2007 жылы 13%-ке ... деп болжамдануда.
Бұл сандардан бiз ел экономикасының тұрақталуына баға ... ... ... ... банк ... ... болған сайын, оның үлес ... ... ... ... да саны ... ... ... өсуi үшiн пайдасы соғұрлым көп болатыны сөзсiз.
Ал алтын валюталық ... ... ... ... өсуiнiң,
тұрақтылығының айқын дәлелi болмақ.
Осылайша жүргiзiлген ақша несие саясатының арқасында 2007 ж. ... ... ... қол ... деп күтiлуде.
Валюталық шектеулердi азайту шаралары отандқ қаржы нарығының ... ... ... мен ... ... ... ресурстарын тартуға әсер етедi
деп күтiлуде.
3.2 Теңгенiң долларға шаққандағы валюталық
бағамы.
Валюталық бағам-бұл бiр елдiң ақша ... ... бiр ... ... ... бағасы. Әрбiр елдiң ұлттық валюталарын салыстыру
олардың өндiрiс және ... ... ... болатын объективтi құндық
қатынастарына негiзделiтiнi баршамызға белгiлi. Валюталық бағам валюталарға
сұраныс пен ұсынысқа ықпал етушi көптеген факторларға байланысты өзгередi.
Бағамның ... ... ... үш факторлар тобын бөлiп қарауға
болады:
• саяси-саяси тұрақтылық, валюталық заңдылықтардың ырықтандырылуы,
валюталық ... және т.б. Ал ... ... ... ... ... ... саяси факторлардан кемшiлiк
көруге болмайды. Елiмiздегi саяси тұрақтылық оған оңды ... ... ... ... анықталатын
экономикалық тiктөртбұрыштың шыңы сияқты: экономикалық ... ... мен ... төменгi қарқыны (жылына 10%-ке
дейiн) жұмыссыздықтың төменгi деңгейi (жылына 8% ... ... ... ... ... ... ... дәр қазiргi жағдайда ел экономикасында орын алып
отыр.
• Психологиялық: ... ... ... ... ... ... және т.б.
Валюта бағамдарының динамикасы ақша ... ... ... ... қарқынына сұраныс пен ұсынысқа ықпал ететiн төлем
балансының жағдайы, пайыздық мөлшерлеме ... ... ... қызметтерi мен алыпсатарлық валюталық операциялар, валюталық бағамды
мемлекеттiк реттеу, дүниежүзiлiк ... ... ... ... ... ... валюталық бағамның қозғалысының бағыттарын анықтайтын
факторларды үш топқа бөлуге болады: ... ... ... ... ... ... орта мерзiмде әрекет ететiн ұлттық
экономиканың ... ... ... ... ... ... ... ұлттық статистикалық органдармен жарияланатын макро-
экономикалық статистиканың мәлiметтерiн бiлдiредi. ... ... бар: ... алу қабiлетiнiң парибетi бойынша валюталық бағам,
жалпы ұлттық өнiм, нақты пайыз ... ... ... ... ... балансы, өнеркәсiптiк өндiрiс индексi, iскерлiк
оптимум ... ... ... ... ... ... ... График-
чарттардың келесiдей типтерiн ажырата бiлу ... ... ... жапон шамдарының крестиктер-коликтер графигi. Валюталық
бағамның қозғалысын ... ... ... ... және онда бiр ... ... бiрде төмендеу байқалады.
Қысқа мерзiмдi күтпеген факторлар валюталық бағам ... ... ... мүмкiн. Оларға мыналар жатады: төтенше оқиғалар (фарс-
мажор) оқиғалар, ... ... ... ... сөздерi, валюталық
инвестиция.
Валюталық нарыққа қатысушылардың арасындағы валюталық операциялар
валюталары ... және ... ... ... ... Бiр ... ... валютаға айырбастау деп шетел валютасын ұлттық
валютаға немесе басқавалюталарға сату ... ... алу, ал ... ... ... ... арқылы анықталады. Валюталар
котировкасы айырбасқа ұсынған екi ақша бiрлiгiнiң ... ... ... Көптеген елдерде валюталық бағамды бекiткенде жанама баға
белгiленiмi қолданылады. Ол мынадай мағынаны бередi: ... ... бiр ... ... 1,10,100,1000 бiрлiк), ұлттық валюталық
сәйкес сомасының өзгерiсiн көрсету үшiн ... ... жаңа баға ... көп ... iшкi ... ... баға белгiленiмi немiс шекарасына
қатысты ... баға ... түрi ... ... ... ... әсер етпейдi, өйткенi валюталық бағамның мәнi, өзгермей тек
формасы ғана ... ... ... ... пен ұсынысты салыстыру жолымен банкаралық
бағамды анықтаудан және ... ... баға ... ... деп ... ... негiзiнде егер банк валютаны сатса, сатушыынң
бағамы бекiтiледi, ал егер валютаны сатып алса, ... ... ... және ... ... ... арасындағы айырма банктiң
шығындарын жабу үшiн қолданылады және банк ... ... Бұл ... ... спред деп аталады да, валюталық нарықта боатын нақты ... ... ... ... ... компанияның немесе банктiң статусына
байланысты өзегередi.
Банкаралық валюталық нарықтардағы операциялар халықаралық төлем ... ... ... ... АҚШ ... қатысты жасалады. Сауда-
өнеркәсiп клентурасы үшiн валюталар ... ... ... бекiтiледi. Кросс-бағам бұл екi ... ... ... ... ... бағамнан шығатын қатынасын бiлдiредi.
(Көбiнесе АҚш долларына) .
Сатушылар және ... ... ... ... ... осы ... бюллетендерде жарияланған валюта бағамдарына талдау
жасап көрейiк. Ол үшiн осы ... ... ... кiшкене тоқталып
өтелiк.
Ұлттық Банктiң теңгенi айналымға енгiзiп, ... ... ... ... ... ... ... теңге сыртқы экономикалық қарым-
қатынастарды да қолданылып жүр. Үкiмет пен ұлттық Банктiң ұстанған саясаты
10 жылда екi рет ... ... Банк ... ... басқару режимiн
ұстанып отырды. Қандайда бiр ауытқулар болған кезде жағдайды түзету үшiн
шұғыл ... ... ... ... ... ... ... валюталық қорына
да байланысты. Теңге айналымға енген тұста елiмiздiң алтын ... ... ... АҚШ ... ... ... ... ұлттық қордағы қаражатты
қосқанда елiмiздiң халықаралық ... қоры 7,8 ... АҚШ ... құрап
отыр, яғни бұрынғыдн 15 есе көп.
1999 жылы Қазақстан республикасының үкiметiмен ұлттық Банкi теңгенiң
шетел ... ... ... ... ... ... режимге өтудi
жөн көрдi. Бұл режим экономикасы нарықтық болып танылған елдерге тән. Сол
мезетте Қазақстанның экономикасыда нарықтық заңдармен өмiр ... ... ... ... ... ... ... мәселеге айналды.
Айналымға енген күнi теңгенiң 1 долларға ... ... 4 ... ... 1999 ... ... ... көрсеткiш 120 теңгеден асып түстi. Теңгенiң
долларға шаққандағы валюталық бағамының өзгеруi келесi сызбада ... ... ал ... тарихында жүргiзiлген ақша реформаларына
талдау жасай отырып, оның себептерiн, ... мен ... ... ... ... баға ... ТМД ... ақша
реформаларының ерекшелiгiне тоқталдық. Бұл жүйеннi ретке келтiрудегi ең
маңызды мәселе бұл ... ақша неси ... ... ... ... А) ... саясатының болашақтағы бағдары Қазақстан Республикасындағы валюта
режимiн ары қарай ... ... ... Ал, бұл ... ... мен ... валюталық бақылаумен реттеудi өзгертедi.
Капиталды сыртқа ... ... ... ... ... валюталық олперациялар түрлерi бойынша лицензияланбайтын операциялар
шеңберiни кеңейту немесе лицензиялаудан бас ... ... ... ... ... ... валюталарын салыстыру олардың ... және ... ... ... ... ... қатынастарына негiзделетiнi
белгiлi. Бағамдардың қалыптасуына ықпал ететiн үш ... ... ... ... динамикасы ақша бiрлiктерiнiң қаблеттiлiктерiне
инфлияция қарқынына алып атарлық валюталық ... ... ... ... ... жүзiлiк нарықта валютаға деген ... ... ... ... қарқынды инфлияға қарсы күресте ... ... ... бiр ... шет ел ... ... шектеген
шектен тыс сұранысты азайту ... ... ... ... ... ақша несие саясатына баға берiлiп, оның ... ... ... ... ... ... жасалынды.
Жалпы алғанда елiмiздегi ұлттық банктiң ұстанған ақша-несие саясатын
қолдай келе ... ... ... ... валюталық қатынастарды толық либерализациялауға қол жеткiзу қажет;
2. теңгенiң сыртқы және iшкi тұрақтылығын сақтау ... ... ... ... шаққандағы валюталық бағамын тұрақтандыру;
4. теңгенiң еркiн айналысқа түсуiне ел экономикасын жақсарта отырып жол
ашу.
Пайдаланған әдебиеттер тiзiмi
ҚР президентiнiң жолдауы
Зоп. ұлттық банк ... ... ... ... ... ... теория”
Ильясов “ДКБ”
Бюлеттень бухгалтера 2003ж.
Экономика және статистика 2003ж.
1. Егемен Қазақстан 25 қазан 1996 ж.
2. Егемен қазастан 13 ... 1998 ... ... ... 7 ... 2003 ... ... N32 10 тамыз 2003 ж.
5. ЮКГБ N1, январь 2003 ... ... ... ... ... ... N2-2004 ... Экономист N11 2003 г.
9. Шымкент келбетi 2003ж. Қараша 4.
10. Сұхбат 10 ... 1994 ... ... ... –N 2. ... ... ... N 12. 2001ж.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi60 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
І Петрдің мемлекеттік басқару реформалары20 бет
АҚШ-тың ішкі жағдайы және “жаңа бағыт”36 бет
Ақша мәні және ақшаның формасы20 бет
Ақша мәні және реформалары27 бет
Ақша мәні, мен мақсаты26 бет
Ақша реформалары31 бет
Ақша реформасын жүргізу қажеттілігі мен мәні32 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері туралы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь