Қазақстан Республикасы мен Қытай халық республикасының қазіргі экономикалық байланыстар деңгейі және болашағы

Мазмұны

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1. Қазақстан мен Қытай арасындағы экономикалық, саяси
қатынастар деңгейі және олардың даму стратегиясы.
1.1. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Республикасының қазіргі экономикалық байланыстар
деңгейі және болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық
Республикасының саяси қарым.қатынас стратегиясы

ІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ІІІ. Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Мәселенің өзектілігі. Кеңес одағының ыдырауы XX ғасырдың соңғы мезгіліндегі ең ірі оқиғаның бірі болып, жалпы халықаралық жағдайдың өзгеруіне әсерін тигізді. Бұрынғы Кеңес одағының үлкен шаңырағынан бөлініп, жаңа отау көтерген дербес елдердің бірнешеуі Қытай Халық Республикасымен көршілес Еуропа мен Азияның тоғысында тұрған Қазақстан Республикасы және бірнеше жаңа тәуелсіз мемлекеттер Қытай елімен жеке дара, тікелей байланыстар орнатып, осынау құрлықтағы саяси жағдайдың өзгеруін туындатты.
Екі алып мемлекет, Қытай мен Ресейдің бүйірлерінде орналасқан Қазақстанның болашақтағы даму деңгейі бүгінгі күндегі Қазақстан-Қытай қарым-қатынастарының дамуына байланысты. Қытай Еуразияның жүрегінде орналасқан Қазақ елі үшін дүниежүзілік сауда қарым-қатынастары жүріп жатқан теңіздерге шығар мүмкіндік, әрі маңызды экономикалық серіктес мемлекет болып табылады. Өзара экономикалық, мәдени информациялық ынтымақтастықтың орнауы екі жаққа да пайда әкеледі.
Реформа жүргізіп экономиканы дамыту - Қытайдың алдыға қойып отырған басты міндеті. Бұл міндетті орындау үшін бейбіт және тұрақты халықаралық орта қажет. Сол үшін Қазақстанмен бейбіт жағдайда тепе-тең тұру принципінің негізінде қарым-қатынасты дамыту Қытай сыртқы саясатының басты бір бағыты. Қытай Қазақстанмен қатынасын дамытуға ерекше назар аударып, оны сыртқы саясатындағы ең басты орынның біріне қойып отыр. Қазақстанмен достық қатынасты жақсарту Қытайдың батыс солтүстік аймақтарында тыныштықпен осы аймақтың экономикасын дамытуға септігін тигізетіні белгілі. Ежелден түркі халықтарының мекені болған шығыс Түркістан жеріндегі ұлтаралық қатынастары шын мәнінде Қытайдың ішкі тұтастығымен тікелей байланысты болғандықтан да дербес түркі мемлекеттерінің ішіндегі даму потенциялы жоғары Қазақстан Республикасымен байланыстың тұрақтылығы Қытай үшін өте маңызды.
Қазақстан Қытай халықтарының қарым-қатынастарының 3 мың жылға жуық ұзақ тарихы бар. Әлемге әйгілі «Ұлы жібек жолы» екі ел халқының қоян-қолтық қатынасын жалғап келді. Ресей империясымен Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы заманында ғана үзіліп қалған ежелгі «Жібек жолын» қайта жаңғыртып оны осы заман жобасына сай етіп қолдану Қытай-Қазақстан халықтарының болашағы мен осы аймақтағы бейбітшілік пен тұрақтылық үшін қосар үлесі зор болып қала бермек.
Қазақстан президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан-Қытай қатынасына ерекше назар аударып, үлкен мән береді. Ол былай деп өз ойын ашық білдіреді: «Меніңше, адамзаттың XXI ғасырдағы дамуы көбінен көп қытаймен байланысты болады. Көптеген елдер Қытаймен арақатынасты өзінің сыртқы саясатының негізгі өзегі деп түсінеді. Ал Қазақстан үшін осындай болашағы зор, экономикасын қарышты қадаммен дамытып келе жатқан мемлекетпен ойдағыдай қарым-қатынас орнату айрықша маңызға ие». Ал өз тарапынан Қытай елбасшылары Қазақстанмен қарым-қатынасына баса мән беріп келеді. Қытай Халық Республикасының Төрағасы Цзянь Цземинь былай дейді: Қытай мен Қазақстан басшылары екі елдің дәстүрлі достық қарым-қатынастарын дамытуға зор маңыз береді. Соңғы жылдары менің және президент Н.Ә.Назарбаевтің арасында осы күнге дейін көп кездесулер өтті. Біздің арамызда қазірдің өзінде бірлескен саяси құжаттарда өз бейнесін тапқан және екі жақты қарым-қатынастарымыздың тұрақты дамуы үшін берік саяси жаңа қарым-қатынастың заңды ірге тасы болып отырған екіжақты қарым-қатынастардың және ірі халықаралық проблемалардың үлкен тобы бойынша ортақ түсініктің бір қатарына қол жеткіздік. Жалпы, Қазақстан-Қытай басшылары қарым-қатынасты дамытудың екі жақ үшін де өте маңызды екендігін көп рет қайталап көрсетеді. Сондықтан бұл мәселелерді талдап, сараптау жұмыс тақырыбын арттырады. Зерттеу жұмысында XX ғасырдың 90 жылдарындағы, яғни Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алып, өз бетінше сыртқы саясатын қалыптастыра бастаған уақыттағы Қазақстан Қытай қатынастарының дамуы, әсіресе оның саяси саладағы стратегиясы, экономикалық ынтымақтастығы сарапталады. Мемлекет қауіпсіздігі, шекара мәселесі, екі елдің экономикалық және сыртқы саясаты ашылып түсіндіріліп, Қазақстанның сыртқы саясатындағы Қытай Халық Республикасының алатын орнына ерекше көңіл бөлінеді.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Қазақстан Қытай қарым-қатынастары жөнінде саясаткерлер мен зерттеуші ғалымдар тікелей және жанама зерттеулер арнап келеді.
Біз қарастырып отырған кезең тек соңғы жылдары ғана ғылыми зерттеулер объектісіне айналды. Қазақстан диломаты Қ.С.Сұлтановтың «Казахские Китайские отношения на современном этапе» (1991-1995г) деген еңбегінде Қытай мен Қазақстанның саяси жағдай қатынасындағы ерекшелігі мен оның екі ел қатынасындағы әсерін тілге тиек етіп, Қазақстан-Қытай қарым-қатынасының тарихы, қазіргі жағдайы және болашағы сарапталып көрсетілді. Сондай-ақ екі елдің реформаларын салыстыра зерттеп, оның екі ел саясатындағы ролі мен болашағы баяндалады.
Қазіргі кезде Қазақстанның халықаралық аренадағы басқа мемлекеттермен қатынасының орнауы мен дамуын, оның принциптерін анықтауға арналған зерттеулер көп. Оның ішіндегі ең көлемдісі 1998 жылғы жарық көрген «Актуальные проблемы внешней политики Казахстана» атты мақалалар жинағы. Бұл жинақта Қазақстан елшілерінің өздерін толғандырып жүрген сыртқы саясат мәселелерінің сан-алуан қырлары жөнінде нақты пікірлері өзінің дәйектілігімен маңызды.
Бұл жинақта Қазақстанның Қытайдағы елшісі Қ.С.Сұлтановтың «по пути добрососедства» атты мақаласында Қазақстан-Қытай қарым-қатынасының даму деңгейі, екі елдің саяси, экономикалық, мәдени қатынастар деңгейі ашық көрсетілген. Бұл Қазақстан-Қытай қатынастарының даму процесін егжей-тегжейлі таныстырады. Қазақстан-Қытай арасындағы экономикалық қарым-қатынастар жөніндегі егжей-тегжейлі жазылған еңбек ретінде К.Сыроежкин мен А.Ш.Қадырбаевтың мақаласын атап өтуге тұрарлық. Олар бұл мақалада экспорт мен импорт алмасулар туралы 1990 жылдардан бастап таблицалар негізінде тұжырым жасайды.
Осы тақырыпқа қатысты ғылыми ізденістер де соңғы жылдары өз жемісін бере бастады. 1999 жылы Қытай саясаттанушысы Тян Жун Фэн өзінің «XX ғасырдың 90-шы жылдарындағы Қазақстан-Қытай ынтымақтастығының кейбір мәселелері» атты кандидаттық диссертациясын қорғады. Онда екі ел арасындағы ынтымақтастық мәселелері, оның мүмкіндіктері мен перспективалары сөз болады.
Қазақстан-Қытай қарым-қатынастарының Қазақстанның сыртқы саясатында Қытайдың алатын ролі мен маңыздылығын, жалпы екі ел қарым-қатынасының дамуының барысын түсіндіруде Қазақстан Президенті Н.Назарбаев пен Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрі Қ.Тоқаевтың Қазақстанның сыртқы саясат мәселелеріне арналған еңбектері негізгі арқау болады. Қ.Тоқаев екі ел байланыстарын жақсартудың өте маңызды екенін талай рет атап көрсеткен еді. Ол «Под стягом независимости» деген еңбегінде Қазақстан-Қытай қарым-қатынастарына көптеп тоқталады. Онда екі мемлекеттің бұрынғысы мен қазіргісін және келешегін егжей-тегжейлі таныстырып, оның маңыздылығын, өте теңдік күшке ие екендігін баса айтады, сондай-ақ екі елдің халықаралық мәселелер жөніндегі көзқарасының ұқсастық жақтарын атап өтеді, әрі ірі мәселелер жөніндегі ұсыныстардың кейбір жақындықтарын құптайды.
Қазақстанда тарих ғалымдарының докторы Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, профессор Ж.К.Қасымбаев өзінің «Казахстан-Китай Караванная торговля в XIX начале XX веков» атты еңбегінде Қазақстан-Қытай қатынасының ежелгі тарихы туралы сөз қозғайды. Ол XIX ғасырдан XX ғасырдың басына дейін екі ел арасындағы сауда қатынастарын сипаттайды.
Қазақстан ғалымдары мен саясаткерлері Қазақстанның сыртқы саясатының теориялық және практикалық мәселелерін ғылыми тұрғыдан зерттеп негіздеуге өз үлестерін өлшеусіз қосып келеді. Соның нәтижесінде Қазақстан сыртқы саясатының қазығы бекем қағылып, оның әртүрлі бағыттағы беталысын зерттеуге негіз қаланған.
Бұл жалпы Қазақстанның сыртқы саясаты жөніндегі зерттеулер болғанмен, әлі де жеткілікті емес.
Соның ішінде әсіресе, Қазақстан-Қытай қарым-қатынасының сыр-сипаты әлі де толық ашылып біткен жоқ, дегенмен бұл жөнінде Қазақстан ғалымдары К.Ш.Хафизова НА.Алдабеков сияқты бір топ зерттеушілер көп ізденіп, Қазақстан мен Қытайдың тарихи байланыстарын зерттеу арқылы қазіргі беталысқа үлгі ұсынып келеді.
Мысалы тарих ғылымдарының докторы, профессор К.Ш.Хафизова өзінің «Китайская дипломатия Центральной Азии (XIV-ХІХвв.)» атты еңбегінде екі елдің қарым-қатынастарын көрсеткен.
Қазақстан-Қытай байланыстарының салаларын, сипатын, даму қарқыны мен перспективаларын саралау, зерттеу ісінде Қазақстанның әлемнің өзге елдермен байланысы туралы жазылған еңбектердің нұсқау болары заңды. Қазақстанның Еуропаның, Азия мен Америка құрлығы елдері мен саяси, экономикалық, мәдени байланыс орнатудың негізгі аспектілері, мәселелері мен перспективаларына қатысты бірқатар зерттеулер, мәселелердің қарастырылу бағытына жол сілтейді. Сонымен бірге Қазақстанның өзге шетелдермен байланысын салыстыра отырып, Қазақстан-Қытай қатынасының орнын көрсетуге мүмкіндік береді.
Жұмыстың деректік негізіне шолу. Ғылыми жұмыстың алға қойған мақсаттарын орындауда негіз болған деректердің шығу тегіне орай бірнеше топқа бөліп сөз етуге болады.Заң актілері мен өкімет қаулылары. Тақырыпты зерттеу барысында Қазақстан-Қытай заңдары мен өкімет қаулылары негіз болып алынған.Мемлекет қайраткерлерінің еңбектері мен сөздері. Бұл топта Қазақстан мен Қытай ел басшылары мемлекет қайраткерлерінің: Н.Назарбаев,Қ.Тоқаев, Б.Балғынбаев, Қ.Сұлтанов, Т.Сүлейменов, Цзянь Цзяминьнің, Дэн Сяопиннің, т.б. сөздерін дәлел еттік.
Екі елдің дипломатиялық құжаттары. Олар - Қытай мен Қазақстан арасында 1992 жылдың 3 ақпанында дипломатиялық қатынастар орнаған күннен бастап екі ел арасындағы ынтымақтастардың барлық салаларында байланыстардың қалыптасуына жол ашқан, декларациялар, келісімдер. Бұл құжаттар екі ел арасындағы қатынастардың барысы мен сипатын ерекшелеуде аса маңызды деректік негіз болады. Қазақстан-Қытай арасындағы ресми келісім шарттар, қарым-қатынастар «Егеменді Қазақстан», Казахстанская Правда» газеттерінде жүйелі түрде жарияланып тұрды.
Жұмыстың ғылыми-зерттеу тәсілдері.
- Зерттеу жұмысын орындауда жалпы ғылымда кеңінен тараған салыстыру тәсілі қолданылды. Бұл тәсіл екі елдің даму мәселелерін зерттеуде өте құнды екені белгілі.
- Сараптау тәсілі, әсіресе Қазақстан мен Қытайдың сыртқы саясат стратегияларын саралап, ғылыми негіздеуде өз көмегін тигізді.
- Қадағалау тәсілі, екі елдің арасындағы қарым-қатынастардың даму барысын зерттеудің ең қарапайым да тиімді тәсілі болды.
Жұмыстың зерттеу мақсаты. Қазақстан мен Қытайдың саяси стратегиясымен екі жақтың қарым-қатынастарын дамытудағы принциптеріне талдау жасалып, Қазақстан-Қытай қарым-қатынасының орнауы, даму беталысы және оның ерекшелігі жөнінде өз көзқарасын білдіріп және Қытай-Қазақстан қарым-қатынасында сақталып отырған шешілмеген мәселелерді көрсетіп, оны шешудің жолдары қарастырылды. Осы мақсаттардан мынадай міндеттер туады:
- Қазақстан Республикасының сыртқы саяси стратегиясында Қытай Халық Республикасымен қарым-қатынастың алатын орнын анықтау.
- Қытай сыртқы саясатының түп қазығы, бағыттарын көрсете отырып, Қазақстанның Қытайға, Қытайдың Қазақстанға қатысты саяси стратегияларының принциптерін тұжырымдау.
.Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден негізгі және қорытынды бөлімдермен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.

1.Совместная Декларация об основах дружеских взамоотношений между РК и КНР./Казахстанская правда. 1993г.№9.
2. Ч.Уалиханов. «Избранное произведение» Алматы, 1987г.
3. Тян Жун Фэн. «XX ғасырдың 20 жылдарындағы Қазақстан Қытай ынтымақтастығының кейбір мәселелері». Автореферат. Алматы, 1998ж.
4. К.Токаев. «Страны АТР во внешней политики Казахстана», Автореферат, Алматы, 1998г.
5. К.Тоқаев. «Под стягом независимости. Очерки внешней политики Казахстана». Алматы, «Жеті жарғы», 1997г. 192 стр.
6. Н.Сейдім. «Қазақстан мен Қытай Халық Республикасы арасында мемлекеттік шекара мәселесінің шешілуі»//Ақиқат 2002ж. №11. 20 бет.
7. Н.Ә.Назарбаев. «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен даму стратегиясы» Алматы, «Атамұра» 1992ж.138-бет.
8.Чжен Кун Фу. «Геополитика Казахстана. Между прошлым и будушим». Алматы «Жеті жарғы», 1999г. 269 стр.
9.Ж.К.Қасымбаев. «Казахстан-Китай: Караванная торговля в XIX начале XX веков» Алматы, «Өнер», 1996г. 208 стр.
10.К.Тоқаев. «Под стягом независимости. Очерки внешней политики Казахстана». Алматы «Жеті жарғы», 1997г. 198 стр.
11.Чжен Кун Фу. «Геополитика Казахстана между прошлым и будущим» Алматы, «Жеті жарғы» 1999г. 281 стр.
12.Б.Ермуханов «Политика и дипломатия внутри и сноружения» /Казахстанская правда 1993г. 13 июнь.
13. Р.Қалиев. «Путь Казахстана в мировое сообщество» //Казахстанская Правда 1994г. 13 июнь.
14.Е.Абенов. «Внешние политические интересы РК урок и перспективы»//Саясат 1995г. №1.
15.М.Қалибетов, Д.Назарбаева «Политика Казахстана: От интеграции к сотрудничеству»//Саясат 1996г. №10.
16.«Еженедельник Азия» 1994г. 3 мая. 92 стр.
17.К.Токаев. «Откуда взялись эти спорные участки»/Новое поколение 1999г. 12 март. 21 стр.
18. К.Ш.Хафизова. «Китайская дипломатия в Центральной Азии». Алматы, «Жеті жарғы», 1995г. 221 стр.
19.Қ.Тоқаев. «Даудың үлкені - жер дауы. Қытаймен шекара туралы келісім. Ол қалай шешілді?»/Егемен Қазақстан. 2000ж. 21 сәуір
20.«Қазақстан Республикасымен Қытай Халық Республикасының арасындағы біріккен декларация»/Егемен Қазақстан 1996ж. 27 сәуір.
21.Қ.Сұлтанов. «Елімді ел таныса»/Егемен Қазақстан 2000ж. 24 ақпан
22.Б.Абиев. «Қазақстан Республикасымен Қытай Халық Республикасының арасындағы шекара мәселелері» /Егемен Қазақстан. 2000ж. 31 мамыр.
        
        Мазмұны
І
Кіріспе.....................................................................
............................
1. Қазақстан мен Қытай арасындағы экономикалық, саяси
қатынастар ... және ... даму ... ... ... мен ... ... қазіргі экономикалық байланыстар
деңгейі ... ... ... мен Қытай Халық
Республикасының саяси қарым-қатынас стратегиясы
ІІ.
Қорытынды...................................................................
...............
ІІІ. ... ... ... ... ... ыдырауы XX ғасырдың соңғы
мезгіліндегі ең ірі ... бірі ... ... ... ... ... ... Бұрынғы Кеңес одағының үлкен шаңырағынан бөлініп,
жаңа отау ... ... ... ... ... Халық Республикасымен
көршілес Еуропа мен Азияның тоғысында тұрған Қазақстан Республикасы және
бірнеше жаңа ... ... ... ... жеке ... ... орнатып, осынау құрлықтағы саяси жағдайдың өзгеруін туындатты.
Екі алып ... ... мен ... бүйірлерінде орналасқан
Қазақстанның болашақтағы даму деңгейі бүгінгі күндегі Қазақстан-Қытай қарым-
қатынастарының дамуына байланысты. Қытай ... ... ... елі үшін дүниежүзілік сауда қарым-қатынастары жүріп жатқан теңіздерге
шығар мүмкіндік, әрі ... ... ... мемлекет болып табылады.
Өзара экономикалық, мәдени информациялық ынтымақтастықтың орнауы екі жаққа
да пайда ... ... ... дамыту - Қытайдың алдыға қойып отырған
басты міндеті. Бұл міндетті орындау үшін бейбіт және тұрақты ... ... Сол үшін ... ... жағдайда тепе-тең тұру принципінің
негізінде қарым-қатынасты дамыту Қытай сыртқы саясатының басты бір бағыты.
Қытай Қазақстанмен қатынасын ... ... ... ... оны ... ең ... ... біріне қойып отыр. Қазақстанмен достық
қатынасты ... ... ... ... ... ... ... экономикасын дамытуға септігін тигізетіні белгілі. Ежелден ... ... ... ... ... ... ... қатынастары
шын мәнінде Қытайдың ішкі тұтастығымен тікелей байланысты ... ... ... ... ішіндегі даму потенциялы жоғары Қазақстан
Республикасымен байланыстың тұрақтылығы Қытай үшін өте маңызды.
Қазақстан Қытай халықтарының қарым-қатынастарының 3 мың ... ... ... бар. ... әйгілі «Ұлы жібек жолы» екі ел халқының ... ... ... ... ... ... Социалистік
Республикалар Одағы заманында ғана үзіліп қалған ежелгі «Жібек жолын» қайта
жаңғыртып оны осы ... ... сай етіп ... ... ... мен осы ... ... пен тұрақтылық үшін
қосар үлесі зор ... қала ... ... ... ... қатынасына
ерекше назар аударып, үлкен мән ... Ол ... деп өз ойын ... «Меніңше, адамзаттың XXI ғасырдағы дамуы көбінен көп қытаймен
байланысты болады. ... ... ... ... өзінің сыртқы
саясатының негізгі өзегі деп түсінеді. Ал Қазақстан үшін осындай болашағы
зор, экономикасын ... ... ... келе ... ... ... ... айрықша маңызға ие». Ал өз тарапынан Қытай
елбасшылары Қазақстанмен ... баса мән ... ... ... Республикасының Төрағасы Цзянь Цземинь былай дейді: Қытай ... ... екі ... дәстүрлі достық қарым-қатынастарын дамытуға
зор маңыз береді. ... ... ... және ... ... осы ... дейін көп кездесулер өтті. Біздің арамызда қазірдің
өзінде бірлескен саяси құжаттарда өз ... ... және екі ... қарым-
қатынастарымыздың тұрақты дамуы үшін берік ... жаңа ... ірге тасы ... ... ... қарым-қатынастардың және ірі
халықаралық проблемалардың үлкен тобы бойынша ортақ түсініктің бір қатарына
қол жеткіздік. Жалпы, Қазақстан-Қытай ... ... ... жақ үшін де өте ... ... көп рет ... көрсетеді.
Сондықтан бұл мәселелерді ... ... ... ... арттырады.
Зерттеу жұмысында XX ... 90 ... яғни ... ... ... өз ... ... саясатын қалыптастыра
бастаған уақыттағы Қазақстан Қытай қатынастарының дамуы, әсіресе оның
саяси саладағы ... ... ... ... қауіпсіздігі, шекара мәселесі, екі елдің экономикалық және сыртқы
саясаты ашылып ... ... ... ... ... Халық
Республикасының алатын орнына ерекше көңіл бөлінеді.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Қазақстан Қытай қарым-қатынастары ... мен ... ... ... және ... ... ... қарастырып отырған кезең тек соңғы жылдары ғана ... ... ... ... ... ... ... отношения на современном этапе» (1991-1995г) деген еңбегінде
Қытай мен ... ... ... ... ерекшелігі мен оның екі
ел қатынасындағы әсерін тілге тиек етіп, Қазақстан-Қытай қарым-қатынасының
тарихы, қазіргі жағдайы және ... ... ... ... ... реформаларын салыстыра зерттеп, оның екі ел саясатындағы ролі мен
болашағы баяндалады.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... мен дамуын, оның принциптерін анықтауға арналған
зерттеулер көп. Оның ... ең ... 1998 ... ... ... проблемы внешней политики Казахстана» атты мақалалар жинағы.
Бұл жинақта Қазақстан елшілерінің ... ... ... ... ... ... ... жөнінде нақты пікірлері ... ... ... ... ... елшісі Қ.С.Сұлтановтың «по пути
добрососедства» атты ... ... ... даму
деңгейі, екі елдің саяси, экономикалық, мәдени қатынастар деңгейі ашық
көрсетілген. Бұл ... ... даму ... ... таныстырады. Қазақстан-Қытай арасындағы экономикалық қарым-
қатынастар жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... атап өтуге тұрарлық. Олар бұл мақалада экспорт
мен импорт алмасулар туралы 1990 жылдардан бастап ... ... ... ... қатысты ғылыми ізденістер де соңғы жылдары өз жемісін
бере бастады. 1999 жылы ... ... Тян Жун Фэн ... «XX
ғасырдың 90-шы жылдарындағы Қазақстан-Қытай ынтымақтастығының кейбір
мәселелері» атты кандидаттық диссертациясын қорғады. Онда екі ел ... ... оның ... мен ... ... ... ... сыртқы саясатында
Қытайдың алатын ролі мен ... ... екі ел ... ... ... ... Президенті Н.Назарбаев пен Қазақстан
Республикасының Сыртқы Істер Министрі ... ... ... ... ... ... негізгі арқау болады. Қ.Тоқаев екі
ел байланыстарын жақсартудың өте маңызды ... ... рет атап ... Ол «Под ... ... ... ... Қазақстан-Қытай қарым-
қатынастарына көптеп тоқталады. Онда екі ... ... ... және ... ... ... оның маңыздылығын, өте
теңдік күшке ие екендігін баса айтады, ... екі ... ... жөніндегі көзқарасының ұқсастық жақтарын атап ... әрі ... ... ... ... ... ... тарих ғалымдарының докторы Қазақстан Республикасы Ұлттық
Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, ... ... ... ... ... в XIX ... XX веков» атты еңбегінде
Қазақстан-Қытай қатынасының ежелгі тарихы туралы сөз қозғайды. Ол ... XX ... ... дейін екі ел арасындағы сауда ... ... мен ... Қазақстанның сыртқы саясатының
теориялық және практикалық мәселелерін ғылыми тұрғыдан зерттеп негіздеуге
өз ... ... ... ... ... ... Қазақстан сыртқы
саясатының қазығы бекем қағылып, оның әртүрлі бағыттағы беталысын зерттеуге
негіз ... ... ... ... ... ... ... болғанмен,
әлі де жеткілікті емес.
Соның ішінде әсіресе, Қазақстан-Қытай қарым-қатынасының сыр-сипаты әлі
де толық ашылып біткен жоқ, дегенмен бұл ... ... ... НА.Алдабеков сияқты бір топ зерттеушілер көп ... мен ... ... ... ... ... ... үлгі ұсынып келеді.
Мысалы тарих ғылымдарының докторы, ... ... ... ... ... Азии (XIV-ХІХвв.)» атты ... ... ... көрсеткен.
Қазақстан-Қытай байланыстарының салаларын, сипатын, даму қарқыны ... ... ... ... Қазақстанның әлемнің өзге елдермен
байланысы туралы жазылған еңбектердің нұсқау болары заңды. Қазақстанның
Еуропаның, Азия мен ... ... ... мен ... ... ... ... негізгі аспектілері, мәселелері мен ... ... ... ... ... ... жол
сілтейді. Сонымен бірге Қазақстанның өзге шетелдермен байланысын салыстыра
отырып, Қазақстан-Қытай қатынасының орнын көрсетуге ... ... ... ... ... Ғылыми жұмыстың алға қойған
мақсаттарын орындауда негіз болған деректердің шығу ... орай ... ... сөз ... ... ... мен өкімет қаулылары. Тақырыпты
зерттеу барысында Қазақстан-Қытай заңдары мен ... ... ... ... ... ... мен ... Бұл топта
Қазақстан мен ... ел ... ... қайраткерлерінің:
Н.Назарбаев,Қ.Тоқаев, Б.Балғынбаев, Қ.Сұлтанов, Т.Сүлейменов, Цзянь
Цзяминьнің, Дэн Сяопиннің, т.б. ... ... ... ... ... ... Олар - Қытай мен Қазақстан арасында
1992 жылдың 3 ақпанында дипломатиялық қатынастар орнаған күннен бастап екі
ел арасындағы ... ... ... байланыстардың
қалыптасуына жол ашқан, декларациялар, келісімдер. Бұл құжаттар екі ... ... ... мен ... ... аса ... ... болады. Қазақстан-Қытай арасындағы ресми келісім шарттар,
қарым-қатынастар «Егеменді Қазақстан», Казахстанская Правда» газеттерінде
жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... орындауда жалпы ғылымда кеңінен тараған салыстыру тәсілі
қолданылды. Бұл тәсіл екі елдің даму мәселелерін зерттеуде өте ... ... ... ... ... ... мен ... сыртқы саясат
стратегияларын саралап, ғылыми негіздеуде өз көмегін тигізді.
- ... ... екі ... ... ... даму
барысын зерттеудің ең қарапайым да тиімді тәсілі болды.
Жұмыстың зерттеу мақсаты. Қазақстан мен Қытайдың саяси стратегиясымен
екі жақтың ... ... ... ... ... қарым-қатынасының орнауы, даму беталысы және ... ... өз ... ... және ... ... сақталып отырған шешілмеген мәселелерді көрсетіп, оны шешудің
жолдары ... Осы ... ... ... ... ... ... сыртқы саяси стратегиясында Қытай Халық
Республикасымен қарым-қатынастың алатын орнын анықтау.
- Қытай сыртқы ... түп ... ... ... ... ... ... Қазақстанға қатысты саяси стратегияларының
принциптерін тұжырымдау.
.Жұмыстың құрылымы. ... ... ... ... және ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. Қазақстан Республикасымен Қытайдың арасындағы экономикалық, саяси
қатынастар деңгейі және ... даму ... ... ... ... ... ... денгейі және болашағы.
Қазақстан мен Қытайдың өзара қарым-қатынастарына екі мың жылдан астам
уақыттың жүзі өтті. Сондықтан Қазақстан Шығыстағы ... ұлы ... бай ... ... жинақталған. Біздің ұлттық тарихымыздың
ұзына бойына Аспан асты Елімен қарым-қатынас ең ... ... ие ... ... XXI ғасырдағы дамуы көбіне-көп Қытаймен байланысты
болады. Көптеген елдер ... ... ... сыртқы саясатының
негізгі өзегі деп түсінеді. Ал Қазақстан үшін ... ... ... ... ... ... келе жатқан мемлекетпен ойдағыдай
қарым-қатынас орнату айрықша маңызға ие.(1)
Мемлекеттер арасындағы тұрақты, ... келе ... ... ... ... қарым-қатынас пен шынайы байланыстардың негізі өзара сауда
мен экономикалық ынтымақтастық ... ... ... мен ... сауда байланыстарының терең тарихы бар, оның маңызды кезеңі
бізге Жібек жолы ... ... ... мен Қытай арасындағы бүкіл
тарихқа шолу жасасақ. Саудаласушы екі жақтың өзара ... ... ... ... іспетті өркендеуі мен күйзеліс
кезеңдері жиі алмасып тұрған сан ... ... ... ... тарихи кезеңдерде Қытай Қазақстан және Орталық Азия елдерімен
болған сауда байланыстары стихиялы түрде болды.
Өзінің Құлжа мен Қашқарға ... ... қол ... ... мен ... ... ... байланыстарына өте үлкен мән берді. Ол
Қытайдағы ішкі сауданы жан-жақты сипаттап зерттеулер жүргізеді. ... ... өту ... ... ... әуелі дайындалу
технологиясы да кәсіби деңгейде анықталған, сондай-ақ, Батыс Қытайдағы
негізгі ... Орта - ... ... деп ... Ұлы ... ... мен Қытай арасындағы ... ... да анық ... (2) одан екі ел ... байланыстардың
өзіндік дәстүрі қалыптасқандығының және сауда өзара тең ... көз ... Екі ... ... ... ... ... қателескен болар едік. Тұрмыстық, жағдайдағы түсініспеушілік
мәселелері де ... ... ... ... ол қандай да саяси қарама-
қайшылықтарға қарамастан экономикалық ынтымақтастық үнемі жалғасып ... ол ... екі ... ... ... ... жағдай жасап
үнемі өзара тиімді болып отырды. Бұған екі ел ... ... ... ... мен ... куә бола ... ... кезінде Қазақстан сауда байланыстары жағынан ... ... ... ... ... ие болды. Ал ... ... ... ... ... ол ... Қазақстан
позициясы бұрынғыдан да бекей түсті. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы
құрылған соң Қытай мен ... ... ... ... арасында
өзара ынтымақтастық та өте жемісті кезең басталды,. Қазақстанда да ... ... Синь Цзян ... ... ... кәсіпорындар құрылып,
сауда жүргізілді.
Кеңес Қытай сауда байланыстары ... ... ... ... алар ... міндетті түрде көңіл бөлінеді. Оның барлығы
объективті қатармен жасалған шынайы документтерден тұрады.
1991 ... ... ... ... ... ... Үкіметі екі ел арасындағы сауда-экономикалық байланысты
дамыту мақсатымен достық, ... ... және ... ... ... ... жасады. Ол бес жыл мерзімге
күшінде болды. Ал 1992 жылы ... ... ... үкіметаралық
мазмұндамасына қол қойды. Онда азаматтық авиация, темір жол және автомобиль
транспорты, экономика, сауда, ғылым мен техника ... екі ел ... ... ... Қазақстан 1993-1995-ші жылдары Қытайдан 30
миллион жанға әртүрлі тауарлар мен жабдықтар алды. ... ... ... ... ... пунктерін ашуға, Қытай мен Қазақстан
азаматтарының өзара сапарларына арналады. Сонымен ... ... ... ... ... ашу ... Соңғы жылдары
Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы мен Қазақстан арасында ... ... ... Мұнда 1992 жылдың сәуір ... ... ... ... 1992 ... ... ... Қазақстан мен Қытай арасында
өкілдіктер ашу ... ... қол ... ... ... соң ... ... жаңа
жағдай қалыптасты. Мұндай дипломатиялық қарым-қатынас жағдайы басқа ... ... ... ... ... ... бойы қалыптасқан.
Ресми түрде біздің Мемлекетімізді таныған соң, айта кеткен жөн, Қытай
біздің тәуелсіздігімізді алғашқылардың бірі ... ... көп ... ... та ... ... мен ... төтенше және
өкілетті елшілер алмасты. Алғашқы мемлекеттік сапарлар ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылым
басшыларының кездесулері, келіссөздері өтті. Екі жақты келісімдерге қол
қойылды. Біздің географиялық кеңістіктерімізге қан ... ... ... де, темір жолымен де, автомобиль трассасымен де көлік көші жүрді.
Бір сөзбен айтқанда екі жақты ... ... ... ... де, алғы ... да ... ... қабылданған Халықаралық «хаттамалық» міндеттемелер
ескерілді, екі жақтан да есік ... Жұрт ... жылы ... Енді
тату көршілік қарым-қатынастық дәрежесі жағдайы туралы сөз қозғауға ... ең ... ... ... ... қарым-қатынасы мен
дипломатиялық ынтымақтастықпен ең соңында осы ... қол ... ... ... ... ... мен айқындалады.
Өзара қарым-қатынастың барысына талдау жасай отырып, мына жайды атап
көрсетуге болар еді. ... ... ... Республикасының
Президенті Нұрсұлтан Назарбаев, Қытай Халық Республикасының төрағасы Цзян
Цземинь арасындағы ... ... ... ... және ... ... ... мүдделілік жағдайында болды, 1993,1994,1995
жылдары болған екі жақты ... ... қол ... келісімдерден екі
көрші мемлекет арасындағы ынтымақтастықтың көпқырлылығы мен перспективаның
саяси көзқарастарының бүгінгі күн тақырыптарынан туған жақындығы ... ел ... ... 1993 ... ... Республикасы мен
Қытай Халық Республикасының арасындағы достық қарым-қатынастар ... ... ... ... байланыстардың дамуына жақсы
жағдай туғызды. Ортақ мүдде тұрғысынан келісуші жақтар ... ... мән ... ... ... ... Қазақстан мен
Қытайдың экономикасы өзінің құрылысында бір-бірін толықтырып, екі жақты
тиімді ынтымақтастық үшін перспективалар бар. ... ... ... заң шығарушы органдарына, ынтымақтастыққа тиімді жағдай жасалуын
ескерту қажет, әсіресе ол инвестиция мен ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықпен байланыстарға қолдау
көрсетіп дамытуға, жалпы экономикалық байланыстардың кез-келген формасына
мемлекет көмектесуі ... ... екі ... ... ... ... ... назарға алынады; олар өнеркәсіп, ауыл-шаруашылығы, жеңіл
өнеркәсіп, биотехнология, ... ... ... ... ... ... үзіндіден байқайтынымыз ол екі жақты
экономикалық ынтымақтастықтың кең ... ... ... ... ... ... ... екі мемлекеттің Үкіметтері оның
механизмдерін реттеуші нақты нормативті құжаттар қабылдады, олар ... ... ... құрал-жабдық пен товар жеткізу үшін
берілетін мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ашу ... (26.02.1992), «Инвестицияға
қолдау көрсету мен екі ... ... ... ... ... ... ... интенсивті болуы үшін ... және ... ... бойынша үкіметаралық
комиссияның құрылуы қажеттігін туғызды.
Қазақстан мен Қытай арасындағы 1991-1995 ... ... ... ... бір ... ... ... импортқа қарағанда
экспорттың тиімді сальдосы өсуге бет алған тұрақты үрдісті байқатады. ... ... ... жүн ... ... ... сұраныстағы
товарларды тұрмыстық жабдықтарды, радио, ... ... ... қант, өсімдік майын әкелді.
Өз тарапынан Қазақстан Қытайды металл ... ... ... ... ... тек ... ... комбинаты ғана жылына
Қытайға құйма құбыр ... 100 мың ... ... ... ... ... Сарыбай кен байыту комбинатынан жыл сайын шикі өңделген темір
рудасын жіберіп тұрады. ... ... мен ... ... ... өнеркәсіптерінің арасында тығыз байланыстар бар. Қытайдың өндіруші
өнеркәсіптерін қазақстандықтар темір рудалы ... ... жүн, ... ... ... Өнімді жеткізу мен
ортақ сұраныс мөлшері жыл ... өсіп ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдарда-ақ
алдыңғы орынды берік иеленді. Қазақстанның Қытаймен орташа ... ... 1995 жылы 390 АҚШ ... есептелсе, ал 1994 жылы ғана одан
20%ке кем еді. Бірақ бұл 1995 жылы басқа ... ... ... ... құрайды. Сауда-экономикалық ынтымақтастықта мемлекеттік құрылымдар мен
өнеркәсіптер қатарында жеке кәсіпкерлер тобының да өз орны бар. 1996 ... ... ... аса ортақ кәсіпорындар ғана ... ... ... ... ... ... ... алмастан, өз-өзінен істен шығып жатыр. Сондықтан ортақ кәсіпорындар
өндіру ... ... ... ... ... бір ... ... үшін өндіріс технологиясына өз үлесін қоса ... ... ... 1996 ... ... 20-дан астам ірі Қытай компанияларының
өкілдері кредиттелді. ... мен ... ... ... бір ... позициясы мемлекеттің 1995 жылы
Қазақстан экспорты 324,5 ... ... ... (41,5% өсу) ... 65,5 ... ... (37,5% төмендеген) Қазақстанның Қытайға
экспортының 90% шикізат тауарларынан тұрады. Оның ішінде қара және ... ... 42% ... мыс, ... қой жүні 14,3%, ... ... -
13,7%-тері мен былғары - 86%, қалған -10% минералды тыңайтқыштар.
Қытайдан Қазақстанға келетін импорт мынадай құрылымнан тұрады: тігін
және жүннен ... ... ... жіп - 35,5%, ... - 9% ... - 7,2%, силикаттар - 6,6%, тамақ өнімдері - 22,8% (оның ... және ... ... - 9,8%, ... мен ... ... 10%) ... жылы екі жақты товар айналымы 497,5 миллион ... ... ... - 461,4 миллион доллар, импорты - 36,1 миллион доллар.(3)
Қазақстан экспортының 1993 жылдан байқалатын біртіндеп ... ... май мен ... ... ... ... ... шикізат шығаратын өнеркәсіп келісім шарттарды
орындамауы мен байланысты, ... ... ... ... ... ... теңесуімен, мұнда экспортқа шығар тауардың қол ... ... ... оның ... тым көтеріліп экспортқа тиімсіз
болып қалды.
Қазақстан базарына тек шекара өңірінің өндірісшілері ғана емес, ... да, оның ... ... ... ... ... да ... келе бастады. Бұрын олар Қазақстандағы жалпы
Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің шекарадағы кәсіпкерлері де жетеді
деп, өздері Еуропаға, ... ... ... бет бұратын. Қазір Қазақстан
базарына тек Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің ғана емес, ... ... және ... ... ... ... ... Америкадан
тауарлар келе бастағаны белгілі. ... ... ... талай елдің
кеденінен өтіп, бағасын көтеріп жібереді де ... ... ... ... ... ... Қытай тауарларына тек бір ғана кеденнен
өтіп келіп, арзандау болуы әбден мүмкін.
Азия-Тынық мұхит аймағындағы ... ... да ... ... жетіп
жүрген Қытай кәсіпкерлерінің Қазақстанға ... бір ... ... ... жөн. 1997 ... ... Қытай мемлекеті
Қазақстан экономикасына инвестиция салудан тартыншақтап, осы ... ... ... Оның себебі біздің ойымызша, жеке Қазақстанға деген Қытай
үкіметінің көз ... ... ... ол ... ... саласындағы сақтық саясаты мен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы
одағына енетін мемлекеттерге деген біржақты ... ... ... ... даму ... ... Қытай Қазақстан да Тәуелсіз
Мемлекеттер Достастығына мүше ... ... ... ол ... ... 1997 ... 24 қыркүйектегі Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік
Кеңесінің Премьері Ли Пэннің ... ... ... соң күрт ... Қытай қоғамының бұл келісімі екі жақты маңызды құжаттарға, газ,
мұнай саласындағы ынтымақтастықты жалғастыру туралы ... қол ... ... ... ... ... ... Кеңестің
Вице-премьері, ішкі сауда министрі, сыртқы істер министрінің орынбасарлары,
сыртқы сауда министрлері, темір жол, ... ... ... ... газ, мұнай корпорациясының (ҚҰГК) бас директоры және басқа да ... ... ... ... ... ... қабылдады. Оңаша
және кең ауқымды отырыстарда жүргізілген екі ... ... ... қатысты пікір алмасулар болып өтті. Сондай-ақ
Қазақстан Қытай қарым-қатынастарының екпінді дамып келе жатқандығы ... ... ... оған жаңа ... мағына беруге деген екі жақты
ұмтылыс нақтыланып, регионда және бүкіл дүниежүзінде тұрақтылықты сақтауға
екі жақтың да ... ... ... ... ... ... қол ... Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы
арасында ... - ... ... ... ... келісім (Н.Назарбаев
пен Ли Пэн қол ... Газ бен ... ... Қазақстан Республикасы
Үкіметімен Қытай Халық ... ... ... жөніндегі
келісім, және Қазақстан Республикасы энергетика және ... ... мен ... ... Республикасы ұлттық мұнай-газ корпорациясының
мұнай ... салу мен ... ... ... жобасы жөніндегі бас
келісім.
Газ бен мұнай саласындағы ынтымақтастық жөніндегі ... екі жақ ... мен оны ... туралы» жоба мен Ақтөбе мұнай-газ
акционерлік қоғамының акцияларын алып сату туралы келісімінің ... ... үшін ... ... жүргізуге келісті. Қытай жағы мұнай құбырларымен
Қазақстан Республикасы батыс аймақтарын Қытай Халық Республикасының батыс
регионымен ... ... ... ... жылу ... ... қаржы бөлу мен қажетті жұмыстарды жүргізуге ... ... ... ... ... ... ... да персоналдар
саны, Қазақстан территориясында болу ... ... ... ... ... ... заңдарымен сәйкес жеке протоколдар ... ... ... салу ... ... мен ... үшін
келісуші жақтар Қазақстан-Қытай ортақ комиссиясы мен жұмыс органдарын
құруға келісті. ... ... ... ... ... ... компаниясы мен Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы жұмыс
органдары болады деп шешілді.
Энергетика және табиғи ресурстар министрлігімен Қытай ұлттық мұнай-газ
корпорациясының бас ... өзен мен оны ... ... мен Қазақстан-
Қытай және Қазақстан-Иран мұнай құбырларына қажетті екі ... ... ... айтылды. Қазақстан мен Қытай арасындағы мұнай газ
жобасының жалпы мөлшері, ... ... ... 9,5 ... доллардан
асады. Бұл Қытай жағының шетелдегі ең үлкен инвестициясы болып табылады
2000 жылы ... ... 1,2 ... ... ... ... осы ... бойынша ТМД елдерінің ішінде Ресейден кейін екінші
орынға шықты, сөйтіп, Қытайдың маңызды ... ... ... ... ... ... ... секторында) 580 млн. долларға
жетті. Бұл біздің еліміздің экономикасына тартылған ... ... 4,5 ... ... ... кездесулер барысында
экономикалық байланыстарды одан әрі ұлғайтуға, сауда-саттықты кеңейтуге екі
жақты мүдделілік білдірілді. Мәселеге ... ... екі ... ... ... және ... ... дамуының мүмкіндіктеріне
толық сәйкес келеді.(5)
Аталмыш құбыр салу туралы келісім Қазақстандық ... ... ... оның ... ... алар ... ... маңыздылығын ескертіп «ғасыр жобасы» деп аталды. Әрине, бұқаралық
ақпарат құралдарындағы пікір сан алуан ... Оған ... ... ... ... ... ... айыптағандар да болды. Ал
ресми орталарда, үкімет өкілдері бұл ... ... ... ... ... деген үлкен үмітпен сенім артады.
Қытай делегациясының құрамында болған ... ... ... ... Ли ... ... ... 25-26 қыркүйекте
жалғастырылды. Ол Қазақстан Республикасының премьер министрінің бірінші
орынбасары, ... ... ... ... төрағасы А.Есимовпен
келіссөздер жүргізді. Екі жақта осыған ... қол ... екі ... екі ... үшін де стратегиялық жағынан маңызды болғанын ол екі
жақты экономикалық ынтымақтастық жөніндегі келісімдердің ұзақ мерзімді екі
жаққа да ... ... ... ... ... негізін салғандығын
атап өтті. ... ал ... ... екі ... де ... ... көрсетті.
Қытай жағы Қазақстанның инвестициялық саясаты жөнінде ... ... Оны жіті ... үшін ... құжаттар пакеті мен
басымдылық берілетін жобалар тізімі тапсырылды.
Келіссөз жүргізуші жақтар қайта өңдеу, автомобиль жолдарын салу, жеңіл
және тоқыма ... ... ... пен коммуникацияны
дамыту, тұрғын үй салу, ауыл шаруашылық өнімдерін қайта ... тағы ... ... ... ... бар ... айтты. Оның
ішінде ірі Қытай корпорациясымен бірігіп ... ... ... ... төменгі вольтті аппаратура заводы. ... ... ... ... автомобиль өндірісінің жобасы қолдау тапты.
Қытай жағы жақын арада өз ... ... ... ... әуе ... ашу ... ... беруге және Шығыс
Қазақстан ... ... - ... ... өткеліне
халықаралық статус берудің мемлекет ішіндегі процедураларын ... ... және ... ... ... су жолын ашу мүмкіндіктерін
зерттейтін жұмыс ... ... ... ... және екі ел ... тура ... ... салуды ұйымдастыру көзделді.
Мемлекеттер территорияларында консигнациялы қоймалар ашуға және еркін
сауда зоналарын ашу жұмыстарын жүргізу келісілді. Қол ... ... мен ... ... мәселелерін арнайы зерттеу мақсатында екі
жақ мемлекеттердің кедендік ... ... ... және ... ... мен және Ұлттық банктері мен арнайы ... ... Бұл ... ... Кеңқияқ, Жаңажол кен орындарында
(Ақтөбе облысы) ... ... ... ... ... ... Ақтөбемұнай газ акционерлік қоғамы мен
Қытай ұлттық ... газ ... қол ... Кеден ісінде ынтымақтасу мен
өзара көмек жөніндегі үкіметаралық келісімге қол жеткізілді.
Қазақстан мен Қытай ... ... ... ... ... оның ... Үкіметі үшін де көкейкесті
саясат болып отырғандығын ұмытпауымыз керек. Қытай аталмыш мәселеде ... ... ... ... да Қытаймен болған экономикалық байланысына аса зор ... ... Екі ел ... ... ... ынтымақтастық
пен сауда саттық әрекеттері ... ... ... ... ... қол қойылды.
Қытай мен Қазақстанның ... ... да екі ... ... жасауына тиімді болды. Қытай мен Қазақстанның
экономикалық құрылымы бір-біріне мүдделі. Қазақстанда ауыр ... ... кен ашу мен ... ... ... ... ... Алайда
Қазақстанның экономикалық құрылымы толық емес әсіресе ондағы өндіруші
орындар мен ... ... өте ... ... Ал ... ... өнеркісібі
мен жеңіл өнеркәсібі жақсы дамыған. Ол ... ... ... ... мүмкіндік беретін шикізатты қажет етіп отыр. Екінші үлкен «Евразия
көпірінің» салынуы мен ... ... ... мен ... ... ... ... шартты жағдай туғызды.
Экономиканың даму қарқыны мен жеткен жетістіктеріне қарап дүниежүзі
ғалымдары мен саясаткерлері «XXI ... ... ... регионындағы
елдердің дүниежүзілік лидерлікке жетер ... ... ... ... бар магистральдар, сауда жолдары, коммуникация ... ... сол ... арқылы өтетіндігі дәлелденуде. Сыртқы экономикалық
бағытты Азияға бұру ... ... ... ... ... ... даму ... экономикалық ынтымақтастықтың перспективалары
болса, қазіргі жағдайда Қытайдың ... ... ... ... ... ... халықты сапалы тауарлары мен қамтамасыз етуге
перспективасы мол.
Біз Қытай мен ... ... ... ... болып
отырған факторларға тоқталуға тиіспіз.
Біріншіден, Қазақстан мен Қытай ортақ күш салып Қытай тауарларына
болған ... ... ... ... ... ... ... Қытайдың
сапасыз тауарлары Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы мен Шығыс Европа елдеріне
селдей ағып кірді. Қазақстан 39 да осы процесстің ... ... екі ... да ... нақтылы ақшалай сауда айырбасын таба
білу керек. Қазіргі айырбас тәсілі ... ... ... ... ... ... ... сауда өткеліне сай келетін нақты ақшалай сауда
тәсілін қолдану керек. ... ... ... жасайтын
кәсіпорындарында АҚШ доллары қолданылатындықтан, бұл тәсіл сауда айырбасын
дамытуға кедергі келтіруде.
Үшінші, ... ... ... әлі ... ... ... ... әкелуге болмайды деген көзқарас. Бұл әсіресе Қытай ... ... ... ... рас. Сондықтан Қазақстан экономикасының
потенциялын көрсетугеө күш салу керек.
Төртіншіден, ... ... ... үшін Қытайдың солтүстік
батыс аймақтарын негізге алу ... ... ... үкіметінің кейбір
мүшелерінің қате көзқарасы Қытай экономикасының ... ... ... ғана шектеу алдымен Қазақстан жағынан соққы болары анық.
Жоғарыда айтылғанындай ... ... ... ... ... жаңа ... ... Кей жылдары аздап төмендеу болғанымен ... ... биік ... ... келеді. Екі елдің сауда-саттықтан
түскен пайдасы молайып, экономикалық ынтымақтастық салалары ұлғаюда.
Қазақстан мен Қытай сауда тәсілдері «сегіз қырлы бір ... ... ең ... ... тәсілдерді қамтиды: Мемлекеттік жергілікті
және шекара сауда тәсілдері оның ... ... ... ... ұстайды.
Экономикалық ынтымақтастықтың, ең басты дербес кәсіпорындар мен бірлескен
кәсіпорындар құру ... екі ... жолы ... ... ... мен ... ынтымақтастықты
стратегиялық жағынан қарастырып, баса назар аударуы керек. Бүгінгі ... оның ... ... ... ... ... ... әлі де жеткілікті дәрежеде
белсенді емес, бірақ ол үнемі дамып ... ... ... ... ... сапары Қазақстан пен ... ... ... ... жаңа ... ... Елеулі қаржы қоры
және бұл саладағы орасан зор тәжірибесі бар Сянган арнайы ... ... ... ... ... Екі ел ... арасында
жеңілдікпен несие беру туралы екі келісімге қол қойылды. 1994 жылы ... ... ... ... және 1999 жылы 100 ... ... ... жеңілдіктік несие берілді. Біз Қытай тарапынан бұл ... үшін ... ... Осы ... іске ... Қытай инвесторларына жақсы ынталандырғыш бола алады.Мұнай-газ
саласындағы өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуға екі ... де ... бар. ... экспорттық мұнай құбырлары бағыттарының көп
нұсқалығын қалайды. Қазақстан мұнайының экспорт ... көп ... ... ... және ... ... экономикасының тұрақты дамуына мүмкіндік
береді. Каспий Қайраңында табылған ... ... ... сондай-ақ Қытай
ұлттық мұнай компаниясы жұмыс істеп ... ... пен ... ... өндірісті арттырудың мүмкіндігін ескере отырып, Батыс
Қазақстан - ... ... ... салу ... ... ... бейнесін тауып
жатыр.
Өзара қатынастардың қазіргі ерекшелігі ретінде сауда-экономикалық
ынтымақтастықтың көпжақты ... ... ... ... жөн. Бұл ... ... Шанхай ынтымақтастық ұйымының сарапшылар
топтары жұмыс істеуде. Аймаққа сауда және инвестициялар үшін ... ... ... ... жағдай жасалуда. Бұл процесс аймақтық интеграцияның
жалпы әлемдік беталыстарын ... және екі ... ... ... ... ... Ұйымына қатысушы барлық
елдердің мүдделеріне қызмет етуі қажет.
1.2. ... ... мен ... ... ... ... стратегиясы
1991 жылы Кеңес Одағы ыдырап, Қазақстан жеке ... ... ... кейін оның сыртқы саясатында атқарар ісі мол еді. ... ... ... ... ... ұстанып отырған сыртқы
саясаттағы стратегиясы жалпы Қытайдың даму потенциялы мен дүние жүзіндегі
геосаяси ... және оның ... ... ... алар ... тарауда екі мемлекеттің саяси ... ... ... ... ... ... ... отырған сыртқы
саясатына талдау жасауға және оның қалыптасуына әсер еткен ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
авторының қытай деректерін пайдалану мүмкіндігі болмағандықтан қытайдың
тарапынан келетін ... ... ... жіті ... ... ойлар Қазақстанда жарық көрген ... ... ... ... аты ... ... тайы ... дейді. Осыған
ұқсас мақал Қытайда да бар: «Жақын көрші алыс туысқаннан жақын». ... ... ... бейбітшілік пен татулық, өзара түсіністік пен
көмек орнығады.
Қытай мен Қазақстан арасындағы ... ... ... бар. ... жаңа ... ... біз оған ... өткен
тәжірибемізге сүйенеміз, тарихқа жүгінеміз. Бүгінгі күні саяси стратегияны
көп жағдайда саяси сана анықтайды. Сондықтан ... ... ... бұрын оның қалыптасуына әсер еткен негізгі тарихи факторларға көз
салып, қазақ - қытай ... ... шолу ... өткеніміз жөн.
Ежелгі Қытай жылнамаларындағы Қытай тілінен аударғандағы «Батыс аймақ»
деген ұғым беретін «Сиюи» атты сөз, ең ... ... ... ... және Орта Азия ... ... еді. Ұлы ... жолы да осы
елдер арқылы өткендігі мәлім.
Қазақстан Республикасының ... ... да ... алатын ерекше
орнын екі ел арасындағы 4 мың жылға жуық байланыстар тарихымен де көрсетуге
болады. Қазақстан мен ... ... өмір ... ... қарым-қатынасы, өзара байланыстарының орнауы б.з.д. II ғасырда,
үйсін тайпалық бірлестігі мен Хан ... ... ... ... ұзақ ... дәуірде қазақ халқының арғы тегі болған сақ тайпаларының
Азияның орталық ... ... ... ... ... формадағы қарым-
қатынастары кейде жиіленіп, кейде сиреп отырады.
Ал қазақ халқы өзі бір ұлт болып ... өз ... бір ... ... ... ... өзара қарым-қатынас орнатып «Ұлы көршісіне»
қатысты сыртқы саясатын анықтаған кезең XVII-XVIII ғасырларда басталады.
XVII-XVIII ... ... ... үшін ... ... өршіген, жұт пен жоқшылық жылдары болды. Жоңғар шапқыншылығы
қазақ хандығының ішкі ... да ... ... ... феодалдық
қақтығыстар да туғызды. Құлдыраған елді біріктіру мақсатындағы ... ... Цин ... тікелей байланысқа мүдделі етті. Шын мәнінде
бұл байланыс екі жақтың да ... ... ... ... ... арқа ... ... өзінің саяси дербестігін сақтап қалуды
көздеумен бірге жоңғарлар дәурендеген ... де ... ... ... ... қарауына өткен ата мекендерін бейбіт ... ... ... ... ... ... жағынан Қытайлықтармен айырбас
сауда жасау арқылы өздерінің тұрмыстарын жақсартуды көздеді»,-деген ойды
осы кезеңді зерттеуші Н.Мұхамедханұлы ... ... ... ... Ал
Цинь патшалығы өз тарихыда қазақтармен достық қарым-қатынастар ... ... ... ... ... тосқауыл етті. Сол арқылы өздерінің
батыс ... ... ... еуді ... ... Ал ... ... арқылы Тянь-Шань өңіріндегі әскери және өндіріс орындарының
және өздерінің жылқыға деген ... ... ... ... ... екі ... бір-біріне болған мүдделілігі, екі елдің арасында ... ... ... ... ... ... ... 60 жылдарына дейін Қазақ-Қытай ... ... ... ... ... бұл тұста сауда-саттық саяси барыс-келіс
күрт азайды. Оның себебі, Цин ... ... ... бұрынғы империялық
құдіретінен айырылып қалған еді. Ол Европа мен АҚШ елдерінің талан-таражына
ұшырап, Қытай ... ... ... ... феодалдық мемлекетке
айналды. Ел ішінде қырқыстар күшейіп, бұқаралық қозғалыстар белең алды. ... ... ... дәл осы ... Орта ... Ұлы жүзді өзіне
бағындырып бүкіл Қазақстанға өзінің үстемдігін орнатқан соң, ... ... ... мен ... олардың Тянь-Шань өңіріндегі халықтармен
байланыс жасауын шектеген еді.
XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанның Ресейге толық ... мен ... ... ... ... кеміп, олар тарихи аренадан кете
бастады. Бұл процестің дамуы көп қырлы әрі жан-жақты. ... ... ... ... күшпен енгізіліп, Қазақстан тәуелсіз мемлекет
статусын жоғалтты. Бұл Қазақстанды Ресейлік «қамқорлыққа» алудың басы ... ... ... ... ... халықаралық және территориялық
мәселелер тек Ресей позициясы ... ғана ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың 60-90 жылдары
анықталды. Ол төмендегі шарт негізінде белгіленген болатын.
- 1860 ... 2 ... ... қосымша шарты. Онда шекараның
жалпы бағыты анықталды.
- 864 ... ... ... ... ... географиялық
бағыттар бойынша өтуін анықтады.
- 1881жылғы 12 ақпандағы ... ... ... ... ... арқылы өтуін нақтылау және Қытайға Құлжа ... ... ... Іле өлкесі қайтарылды.
Бұдан кейін 1882-1890 ... ... ... ... 1894 жылдың басында Ресей және Цин үкіметінің ұзақ жылдардағы
жұмысы Орталық Азия ... ... - ... ... ... ... 60-90 ... қазақ хандығы өзінің мемлекеттік статусын
жоғалтып, толығымен Ресей бодандығына енген кезі еді. ... ... ... қазақ хандығына тиесілі болған үш аймақ Қытайдың қол астына
өтіп 1 ... жуық ... ... көрші мемлекеттегі диаспораға
айналды.
XIX ғасырдың соңы мен XX ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттерінің құрылымы жаңа қалыптаса
бастаған ... ... ... олардың Қытайға қатысты
анықталған саясаты болған жоқ. Оның үстіне бұл кезде ... ... мен ... ... Цин ... да ... күндерін көріп, белгілі бір
сыртқы саясат жүргізуге қабілетсіз болатын.
1917-1922 жылдары кезіндегі тарихи оқиғаларға ... ... ... ... Нақ сол ... қиын тау ... арқылы өтетін
шекарадағы бағаналар жайында да жаңа Кеңес Үкіметіне ... ... ... ... ... ... алуына тура келді. Шекараны екі
жақтың қуаттауынсыз, бір жақты түрде жылжыту осы ... ... ... және ... ... ... учаскелерінде 20-дан астам шекара
белгілері жойылған, ал Панфилов ауданында Қорғал өзенінің ... ... ... ... (Сарышілде өзені) олар 10-12 шақырымға дейін Қытай
жағына жылжытылған.(7)
1949 жылы Қытай коммунистерінің өкімет басына ... ... ... ... ... бір ... түсіп, оның ішінде Орталық Азия аймағына
байланысты мәселелер де бір қалыпқа енеді. ... ... ... ... ... ... провинциясы құқығымен қоштасып, Шыңжаң-
Ұйғыр автономиялық ауданына айналып, бұл ... орта Азия мен ... ... ... ... тек ... мен ... ғана жүзеге асырылатындай дәрежеге жетеді.(8)
1950 жылы 14-ақпанда қол қойылған ... ... ... мен Қытай Халық Республикасы арасындағы «Достық, одақтастық ... ... ... орай екі ел ... ... одақтарға лайық,
жаңа қарым-қатынастар өз бастауын алды. Кеңестік Социалистік Республикалар
Одағының ... ... ... ұшан - ... ... тек екі ғана мысал:
бұл елдің «ядролық державалар клубына» мүше болуымен, қазіргі ... ... ... өтсе де ... Алайда, мұнан соң олардың
арасына жік түсіп, саяси ... ... ... ... ... алып ... ... аян. Оның шырқау биігі деп,
жоғарыда айтылған 1950 ... ... ... ... ... 1980 ... атап өткен жөн.
1987 жылдан Кеңес-Қытай шекара мәселесін шешу ... ... ... онда
екі ел шекарасына сәйкес келмейтін учаскелерін анықтай отырып, ресми
учаскелерін анықтай отырып, ауданы 34 мың ... жер ... деп ... мәселесін мынадай басты принциптер негізінде шешу ... қол ... ... ... ... негізінде,
екіншіден, халықаралық құқық нормаларына сәйкес, үшіншіден, әділ де ұтымды,
төртіншіден ... ... ... ... 1983 ... ... қатынастарындағы сауда-саттық жаңадан жандана бастауына орай, Орта
Азия мен Қазақстан Республикалары да ... ... ... ... құрылымдары ретінде) осы іс-шараларға
біртіндеп тартыла бастады.
Қазақстан мен ... ... ... жаңа ... ... ... ... күйреуі нәтижесінде бұл аймақта бес
бірдей халықаралық құқық ... ... ... және олардың үшеуінің
Шыңжаңдағы ірі-ірі этникалық диаспоралары мен ... мен ... ... ... ... ... ... даму бағыттары мен ішкі және сыртқы саясаттарында саралы
жолдар тауып үлгермеген жас ... ... ... ... ... ... ... ара салмағына айтарлықтай өзгеріс енгізді. Оларға
осы елдер басшыларынан келтіріліп жатқан әлеуметтік-экономикалық, саяси
және ... ... ... ... ... ... әлсіреуі
мен жаңа елдердегі тұрақсыздықтардың ... ... ... ... ... басшыларына өз саясатына елеулі өзгерістер жасауға мәжбүр
етті.
Біздің пікірімізше ... ... ... ... ... ... атап ... ләзім:
Біріншіден, мемлекеттің геосаяси жағдайы мен оның посткеңестік Орталық
Азиядағы рөлі, ... ... және ... ... ... ... ... ел басшылығының ішкі экономикалық
және саяси ахуалдарды бақылауға қабілеттілігі, әлеуметтік және экономикалық
тұрақтылықтар деңгейі.
Үшіншіден, діни ... ... ... ... ... ... басшылығының жүгініп отырған ішкі және сыртқы саясатына олардың ... ... ... ... ... ... мұсылман елдері, Қытай Халық Республикасы және халықаралық құқықтың
басқа да субъектілеріне қатысты мәселелер.
Бесіншіден, ... және ... ... ... моделі» мен «Қытай Халық Республикасы сыртқы ... ... ... Халық Республикасының өзінің Орталық Азияға қатысты ... ... ... де ... тура ... Ал ... қайсысына
басымдау көзқараспен қарау, әрине, сол шешім қабылдар сәтте Орталық Азия
елдеріндегі қалыптасқан ахуалдар мен ... өз ... ... орай ... ... Жаңа мемлекеттер негізінен басынан кешіріп
отырған ... ... мен ... ... әрі ... Иран және АҚШ тараптарынан ықпал ету жолындағы өзара бәсекелестік
іс-әрекеттер сөз жоқ Қытайды ұстамдық танытуға жетелейді.
Қазақстан мен ... ... ... ... ... әр ... салаларда байланыстар болған. Дегенмен,
толыққанды мемлекетаралық қатынастар орнағанының бастапқы нүктесі ... ... ... ... Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың Қытай Халық Республикасына алғашқы ресми ... ... ... ... ... мен Қытай Халық Республикасы арасындағы
«өзара достық қарым-қатынастарының негіздері туралы Бірлескен декларацияны»
санауға болады. «Қазақстан Республикасы мен ... ... ... ... ... ... жөніндегі Ортақ Декларация» екі
көршілес мемлекет арасындағы қатынастардың сипаты мен ... ... ... мен келісімдерді әзірлеудің жане жоғары
дәрежедегі сапарлар алмасудың ... ... Осы ... ... ... ... мен ... ынтымақтастық маңызды екендігін және
сыртқы сауда экономикалық байланыстардың әсіресе транспорт ... ... ... ... ... ... Қытай
территориясы арқылы Қазақстанның Тынық мұхитқа шығар жолы туралы айтқан
идеясы екі жыл ... соң ... ... ... ... мен
сепаратизміне қатысты ашық позициясы қытай ... ... әсер ... қатар елбасымыз Лобнордағы ядролық сынақтар жөнінде мәселе көтеріп,
Лобнор мен Семей полигондарын зерттейтін ортақ комиссия құру ... ... ... ... комиссиялар елі де құрылған жоқ. Қытай жағы әлі ... ... ... ... желеуді айтып оны кешеуілдетуде. Цзян
Цземиньнің ядролық қарусыздандыруға қатысты пікірлері өте ... Ол ... ... өзінің пікірін былай деп білдірді, «Біз Қазақстанның ядролық
қарусыздандыруға ... ... өте ... ... ... түсіністікпен қараймыз. Қытай өз тарапынан ешқандай жағдайда
да ядролық қару жоқ елдерге басқыншылық жасамайды. Ал ... ... тек жеке ... ... ... Біз ... қарудың
дүние жүзі бойынша қысқартылуын қолдаймыз» дейді.(10)
Ел қауіпсіздігінің ... ... ... ... жоспарлы,
мақсатты жұмыс басталды, Қазақстанның жас дипломатиясы қазіргі. Қазақстан-
Қытай қарым-қатынастары деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы қысқа уақыт ішінде ең
басты мәселелерге қол жеткізілді. Олар ... ... ... ... ... қауіпсіздік кепілдіктерін беру туралы үш бірлескен
декларация қабылданды, шекара мәселелеріне біржола нүкте қойған Қазақстан-
Қытай шекарасы ... ... ... ... ... ... туралы
Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан және Қытай арасындағы келісім,
шекара аумағындағы қаруларды және ... ... ... ... келісімге
қол қойды. Құрамына екі ел де кірген «Шанхай бестігі» негізінде ... ... (ШЫҰ) ... ... ... Ынтымақтастық Ұйымы ... ... ... ... Аймақтық қауіпсіздікті нығайтудағы
және көпжақты ... ... ... ... ... ... ... бастамасымен 1998 жылы Алматыда өткен Қазақстан,
Қырғызстан, Тәжікстан, Ресей және Қытай ... ... ... кездесуін санауға болады. Кездесудің қорытындысы ... ... ... қол қойылды. Бұл 1996 жылы Шанхайда және 1997
жылы Мәскеуде ... ... ... еді. Аталған форумның идеялары
қатысушы мемлекеттер басшыларының 1999 жылы ... ... ... 2000 ... наурызында Астанада өткен «Шанхай бестігі» қорғаныс
министрлерінің кеңесі ... одан әрі ... ... ... ... қабылдады.
2000 жылдың сәуірінде Мәскеуде бес мемлекеттің құқық қорғау органдары
және арнайы қызмет басшылары деңгейіндегі «Бішкек тобының» ... ... ... 2000 жылдың шілдесінде Душанбеде «Шанхай бестігіне» қатысушы
бес мемлекет басшыларының кездесуі ... Бұл ... ... ... ... ... ... отырысы өтті. Нақ сонда «Шанхай
бестігі» Үкімет басшыларының кездесуін өткізу туралы Қазақстан ... жағы ... 2001 ... ... ... ... бестігі»
мемлекеттері сыртқы істер министрлерінің кездесуі болып өтті. ... ... және ... сыртқы істер министрлерінің кездесуі
«бестікке» қатысушы ... ... ... ... ... 2001 ... 15 ... Шанхай қаласында «Шанхай
бестігінің» бес ... және ... ... ... ұйым ... ... ... «бестік» және Өзбекстан Республикасының лидерлері
«Шанхай ынтымақтастық ... құру ... ... қол ... ... ... және экстремизмнен күресу туралы ... ... және ... ... ... нүктесі туралы
Келісімге қол қойылды. Алты елдің сыртқы ... ... ... ... ... ... туралы уақытша ... ... ... және ... ... ... күрес туралы Шанхай Конвенциясының маңызы ұлан-асыр. Сондай-
ақ, Әлемдік және ... ... ... ... жаңа ... қарсы тұру туралы келісімді біздің елдің сыртқы саясатының ірі
табысы деп айтуға болады. Бұл өзара ... мен ... ... интеграцияға және достық қатынастарды алдағы кезде дамытуға
ұмтылудың нақты дәлелді болды.
2001 жылдың 12-13 ... ... ... ... ... ... Чжу ... Қазақстанға ресми сапары болып өтті, екі
жақты ынтымақтастықты белсенді ету бойынша бірқатар ... ... ... ... жағының бастамасы бойынша, өткен Шанхай
ынтымақтастық ұйымы ... ... ... ... ... сауда-
экономикалық ынтымақтастықтың негізгі мақсаттары мен ... ... және ... ... ... ... жасау тетігін іске қосу
мәселелері талқыланды. Бұл екіжақты да, ... ... да ... ... ішінде қол жеткізген өзара қарым-қатынастарының өте жоғары деңгейінің
көрсеткіші байқалады.
Қытай Ресей мен Үндістан қатарында АӨСШК процесінің ... ... және ... шаралары жөніндегі кеңес) белсенді мүшесі. Осы
елдердің ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанға бұл бастаманы ойдағыдай жүргізуге
мүмкіндік ... ... ... ... экономикалық қарымы, оның адам
ресурстары ешкімге ... ... ... даму ... оның ... ... жетістіктері көпшілікті таң қалдырады. Нью-Йорктегі
мыңжылдық саммитінде Қытай ... ... ... «Қытай әлем
тәртібінің көп полюсті принципінің жақтаушысы болып табылады және барлық
шет ... ... ... ... ... ... ... тату көршілік және достық негізінде сыртқы саясат жүргізуді
ниет етеді және көрші ... ... ... ... қарым-қатынастар
қалыптастырады деген үміт артуда. Біздің елдердің арасындағы ... ... даму ... ... дәлел бола алады. 2000
жылы екі жақты тауар ... ... ең ... ... ... 1
миллиард, 557миллион АҚШ долларын құрады. Салыстырсақ, 1994 жылы Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... ... ... ... болған екен. Және өткен уақыт барысында бұл көрсеткіш
тек қана өсу жағына ... ... ... екі ел ... ... ... ... қанағаттардырады. Сауда саласында тауарлар
тізімдемесін кеңейту және тауарларды өзара жеткізу ... ... ... белсенді, ету қажет, саудаға ... ... беру ... ... ... ... сапалық жаңа ... ... ... ынтымақтастықтың тұрпаты мен әдістерінің сапасын, тауарлар
сапасын компаниялар мен фирмалардың сапасын атап айтуға болады. ... ... ... ... ... процестерін ескере отырып,
әріптестіктің өркениетті түріне жедел көшу қажет. Біз ... ... ... ... ... субъектілеріне қолайлы жағдай
туғызуда, халықаралық тасымалдау және транзит ... ... ... ... және ... қызметтері жұмысын жетілдіруде жігерлі іс-әрекет
жүргізу қажет деп білеміз.
Қазақстан-Қытай ... ... ... ... ... серпінде дамып отыр. Мұндағы ынтымақтастық ұлттық көз-қарастар
мен мүдделерге ... ... ... сай келетін Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас
Ассамблеясының күн тәртібіне кіретін мәселелерді ... ... ... ... ... ... Қытай Халық
Республикасымен өзара ынтымақтастықтың басымдылығын ескере отырып Қазақстан
Біріккен Ұлттар Ұйымының сайланатын органдарында бұл елдщ ... ... ... ... бастамалар да қызықты
болып көрінеді. Қазақстан ... ... және ... ... ... Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік сейсмология
бюросымен (Бейжің қаласы) және Қытай Халық ... ... ... ... ... ... ... қаласы) біздің
елдеріміз үшін ортақ жер сілкінісерді болжау мәселелері ... ... ... ... беру ... ынтымақтастық әжептеуір дамып келеді. Жыл сайын
студенттер, стажерлар және аспиранттар алмасудан өтеді.
Телекоммуникациялар және пошта байланысы ... ... ... Технолоджи» ірі компаниясымен тығыз ынтымақтастық байланыс орнатылды.
Компания 1999 жылы «Қазақтелеком» қызметкерлері үшін екі ... ... 1998 жылы ... Халық Республикасы Үкіметі атынан «Бөбек»
қайырымдылық қорына 1520 нөмірге ... ... ... ... ... ... ... тұрған топтарына сымсыз байланыс
жүйелерін тәжірибе жүзінде пайдалану жұмыстарын ұйымдастыру туралы Қытайдың
«China Telecom» компаниясымен келіссөздер ... ... 2001 ... ... ... ... ... күндерін
өткіздік. 2002 жылы Қытай мәдинетінің Қазақстандағы күндері өткізілді.
Біздің елдердің Бұқаралық ... ... жөне ... ... достық байланыстарды орнату ... ... ... ... осы ... ... ... делегациясы Қытайға
ресми сапармен барып қайтты. Қытай Халық ... ... ... 2002 ... ... ... ... Республикасы сыртқы
істер министрлігімен бірлесе отырып Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық
Республикасы ... ... ... ... 10 жыл
толуына арналған ғылыми конференция ұйымдастырылды.
Мәдени - гуманитарлық ынтымақтастық саласындағы өзара түсіністік
өзінің ... ... ... ... жатқаны қуантады. 1995 жылы
Қытайда ... 150 ... ... ... ... ... Қазақстан
делегациясының қатысуымен жүзеге асырылды. Мерейтой кезінде екі ел ... ... ... ... ... жоспарына қол
қойылды. Бейжіндегі Ұлттық баспада Абайдың жыр жинағы қытай ... ... ... ... ... елшілігінің белсенді
атсалысуымен Н.Ә.Назарбаевтың «Әділеттің ақ жолы» және «Ғасырлар ... ... ... тілінде басылып шыққан.
Алматыда және Қазақстанның бірқатар облыстарында Шыңжаңның ... ... ... ... ... өкілдері және
мәдениет қайраткерлері болып қайтқан. Осының барлығы біздің ... ... ... мен ... қанығуына мүмкіндік
тығызады. Бейжіндегі Қазақстан ... ... тату ... және
іскерлік қатынастар жолымен 5 жыл» атты жинақ бастырды. (қазақ, қытай және
орыс тілдерінде).
Қазақстан мен Қытай арасындағы соңғы жылдары қол ... ... ... іске ... ... Шекара бойынша барлық мәселелер
шешілді, екі жақты өзара тиімді сауданың дамуына қолайлы жағдай ... ... ... және ... ... ... ... мен өзара
алмасулар белсенді бола түсуде.
Қазақстан мен ... ... даму мен ... ... екі ... сындарлы байланыстар үшін келісімнің құқықтық негізі
қаланды деп айтуға болады. Диломатиялық ... ... ... ... ... ... және ... салалардағы екі жақты
қатынастарды реттейтін мемлекетаралық, үкіметаралық және ... ... ... ... мен ... қол ... Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы өзара
қарым-қатынастардың негізінде ... және тең ... ... ... Енді ... ... алып ... салуға болады.
Жас тәуелсіз мемлекеттің - мемлекеттік шекараны көрші ... ... ... ... ... үшін маңызды шаралардың ... ... - ... ... ... Кеңес Одағынан мұра болып
қалған кейбір таласты жерлер мәселелерін көрші мемлекет пен ... ... ... ... шешудің мемлекет үшін маңызы аса зор болды.
Қытай ... ... - ... ... ... ... ... әсер етуші негізгі сыртқы факторлардың бірі ғана болып
қана қоймай, Қазақстанның негізгі стратегиялық серіктестерінің бірі ... ... мен ... ... ... ... ұзындығы шамамен -
1740 шақырым.(13)
Қытай - Қазақстанның Тынық мұхит аймағына өтетін, ондағы елдермен
байланыс орнататын ... ... ... Қытай Халық Республикасы
Қазақстан тауарын өткізетін үлкен сауда аймағы ғана емес ... тез ... келе ... аймағыОңтүстік және Оңтүстік Шығыс Азияға
шығатын «шығыс қақпасы» іспеттес. Саяси және ... ... ... ... ... ... ... қақпа» деп атайды.(14)
Қытайдың соңғы кездері эканомиканы дамытудың басты мәселесі - дамыған
шығыс аудандары мен кейін ... ... ... ... ... ... да, 1992 жылы 6 ... Қытайдың Солтүстік Батыс
аймағындағы бес ауданынының даму жоспарын талқылаған кезде Мемлекеттік
кеңестің ... Ли Пэн: ... ... - ... ... ... елдермен қарым-қатынасын, әсіресе, Орталық Азия
елдерін сауда-экономикалық және ғылыми техникалық ... ... ... солтүстік-батыс аудандардың дамуы жеделдейді» -деп атап көрсеткен
болатын.
1992 жылы ақпанда ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Пекинде өз елшіліктерін ашты. Кеңес ... ... ... ... шекаралық таластары екі мемлекет арасындағы ... ... ... күн тәртібіндегі негізгі мәселелердің
біріне айналған болатын.
1964 жылдан бері қытай үкіметі XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... сызықты нақты емес деп есептеді, яғни, ол
Қытай әлсіз Ресей мықты ... ... ... ... да Қытай
Халық Республикасының қазіргі үкіметі оны қайта ... ... ... ... ... кейін жалпы көлемі 34000 шаршы шақырым
болатын 19 учаскеде бұрынғы кеңес Республикалары - ... ... және ... ... ... ... туғызды.(15)
Көлемі 2235 шаршы шақырым болатын 11 учаске шекараның қазақ-қытай
бөлігіне, көлемі 3728 ... ... 5 ... ... ... және
көлемі 28430 шаршы шақырым 3 учаске қытай-тәжік бөлігіне келді.
Қытай қол ... 19 ... оның ... ... ... ... 200 ... шақырым 1 учаске болды. ... ... ... ... 230 ... шақырым және 2800 шаршы шақырым
бір-бір ... ... ... өзге 11 ... екі ... да ... кіре
алатын, оның сегіз учаскесі қытай-қазақ шекарасында.(16)
1994 жылы сәуірде Қытай премьерінің Қазақстанға ... ... ... ... пен Ли Пэн қазақ-қытай мемлекеттік шекарасы жөнінде
келісімге қол қойды. Бұл құжат күрделі мәселені шешудің ең ... ... ... ... шешу ... Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың 1993 жылы қазанда Қытай Халық Республикасына жасалған
бірінші ресми ... ... ... ... ... 1994 ... ... шекараны заңдастыратын екі
жақты келісімге қол цоюды, ал келісілген екі аймақты кейінгі келіссөздерге
қалдыруды ұсынған болатын. Н.Назарбаев қарулы ... ... мен ... ... ... шарлары жөніндегі келіссөздер жүргізуге
жақсы баға берді.
Цзянь Цземинь Н.Назарбаевтың шекараны заңды бекіту ... ... ... - ... ... ... ... жоқ,
шекаралық мәселелер бізге тарихтан қалған. Оларды келіссөздер арқылы шешуге
болады», - деп атап көрсетті Қытай Халық Республикасының ... ... бұл ... ... 1993 жылы 18 қазанда қол
қойылған ... ... ... ... ... ... ... Қытай Халық Республикасының бірлескен декларациясының 13 ... ... ... ... бұрынығы Кеңес-қытай
келіссөздерінде қол жеткен уағдаластықтарды мақұлдайды және екі ... ... ... ... ... негізінде халықаралық құқықтың
жалпы жұрт таныған нормаларына сәйкес, тең ... ... ... және ... ... ... әділ және төзушілік рухында
шешілмеген мәселелерді талқылауды жалғастыра берді» деген ... ... жылы ... ... ... сызығы түгелдей анықталды, тек екі
кішігірім учаске - Алматы облысындағы Алакөл ауданындағы Сарышілде өзенінің
аңғарында көлемі 315 ... ... ... мен ... Қазақстан облысының
Зайсан ауданындағы Шоған Оба мен Баймырза ауданындағы көлемі 629 шаршы
шақырым учаске ... ... ... ... Қ.Тоқаев мәлімдеген болатын.
Екі ел арасында Осы шешілмеген мәселелер жөнінде жұмыс жүргізіле
бастады. 1998 жылы 4 ... ... - ... мемлекеттік шекарасы жөнінде
ұзаққа созылған келіссөз процесі аяқталды. Қытай Халық Республикасының
төрағасы Цзянь Цзэминнің Қазақстанға ... екі ... ... ... ... ... шекараны түпкілікті белгіленген және ортақ шекарадағы екі
таласты учаске ... ... ... тарихи келісімге қол қойылды.(19)
1998 жылы 4 шілдеде қол қойылған қосымша мәселе ... ... ... ... өткен ғасырдағы келісімге негізделген Қытай
жағының дәлелдерінің мықтылығын ... ... ... жағына жалпы
көлемі 95 шаршы шақырым ... ... ... Сарышілде өзенінің оң
жағалауы, сондай-ақ, оның сол саласы Құлағансай ... ... ... мен ... ... ... ... Қазақстан жағының
дәлелдерінің артықшылығына орай, Қазақстанға батысынан Сауыр ... ... ... асуына дейінгі жер, Жүректау ... ... мен ... ... салалары мен аңғарлары, жалпы көлемі 442
шаршы шақырым территория тиесілі болды. Оның ... ... ... ... ... орманшылар мекені, барлық ... мен ... ... ... көбі ... ... жалпы көлемі 187 шаршы
шақырым жер берілді.(20)
Осылайша келісілген екі учаскенің 944 шаршы ... ... ... - 537 ... ... (56,9%), Қытайға -407 шаршы шақырым (43,9%)
тиді.(21)
2002 жылы 10 мамырда Қытай халық ... ... ... ... ... хатшысы -сыртқы істер ... ... ... ... ... кеңес премьері орынбасары
Цзянь Циченмен және сыртқы істер министрі Тан Цзясюанмен кездескен болатын.
Екі ... ... ... ... ... ... мен Қытай Халық Республикасы арасындағы мемлекеттік шекара
сызығын ... ... ... қол ... Бұл ... екі ел
арасындағы көптен шешімін таппай келе жатқан шекара мәселесін шешу ... ... ... мен оған ... ... ... ... - Қытай
шекарасының жалпы ұзындығы 1782 шақырым; оның 1215 ... ... ал 566 ... өзен ... ... өтеді. Шекара сызығы
599 шекара белгілерімен белгіленген.
Шекараның анықталу нәтижесінде, екі жақ ... ... ... ... ие ... Бұл ... ... қалыпты жағдайдың
тұрақтануына, сенімнің беки түсуіне, сондай-ақ, XXI ғасырға бағытталған
Қытаймен тату көршілік қарым-қатынастың дамуына ... ... ... мен ... ... ... жаңа ... жағдайда өмір сүріп
отыр. Қос мемлекеттің көршілік тарихында әр түрлі ... ... ... жаңа ... ... бола ... Бұл ... Қазақстан мен Қытайда
жүргізіліп отырған реформалардың рөлі жорғары, қысқасы, ... қос ... ... ... ... ... Қазақта «Көршіні сатып ала алмайсың»
деген сөз бар. Ендеше, құдайы көршіңмен тату болу, ... ... ... ... қайсы мемлекеттің де басты ұстанымы болса керек.
Қорытынды
Тақырып бойынша жүргізілген зерттеу нәтижесінде Қазақстан мен ... ... мен даму ... бұл ... ... жақ үшін де ... жөнінде мынандай қорытынды жасауға болады.
Қазақстан-Қытай қарым-қатынасы жоғарғы қарқынмен дамып келеді. Саяси-
экономикалық, мәдени-әлеуметтік саладағы ынтымақтастығы барған ... ... ... ірі ... ... екі елдің көзқарасы жақын болып,
бір-бірін түсініп және қолдап отырады. Қазір екі ... ... ... ... ... жетіп отыр. Бұл қарым-қатынастың келешекте және де биік
сатыға көтерілу мүмкіндігі ... ... ... кейінгі белгіленген сыртқы саясатында
Қытай ... ... ... ... бірін алып отыр. Қазақстан басшылары
Қытаймен болған қатынасты дамытуға баса назар аударып келеді. Екі ... ... ... ... сенімділік қатынас орнатып, екі елдің ... ... ... ... ... ... Қытаймен тату-тәтті көрші
болуы Қазақстанның әлемдік әсіресе ... ... ... ... ... Бұл ... аймақтық бейбітшілік күшін, әсіресе
Қазақстанның дамуы үшін өте ... ... ... ... Азия Тынық
мұхит аймақтарымен байланыстыратын сара жол болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... ашық
теңізге бөгелмей шығып, экономикалық қажеттілікті қанағаттандырып, Европа
мен Азияның алтын көпірі болу рөлін күшейте түседі.
- ... да ... ... ... ... ... көңіл бөліп
отыр. Бұл Қытайдың ... ... ... ... мен ... ... ... жақын көршісі, екі елдің өте ұзын шекарасы әрі
шекара аттап орналасқан көптеген ұқсас ... бар. ... мен ... ... болу әрі бұл ... ... ... беру Қытайдың батыс
Солтүстік аймақтарының саяси тұрақтылығы мен экономикалық дамуы үшін ... ... ... ... мен Орта ... ... елдермен қатынасын жақсы дамыту
үшін Қытай олармен қатынасты дамыту жөніндегі принципін ... ... өте ... ... ие ... ... Қазақстанмен ұзақ ... ... ... ... ... отыр. Тату-тәтті
достық көршілік қатынасты дамыта беру екі ... де ... ... Қазақстан мен ... ... даму ... ... ... ... ... жалпы беталысы
жоғарылап келеді. Қазақстан-Қытай ... ... ... ... қажеттігілігі бүгінгі күннің талабы болып отыр. Қазір ... елде ... ... баса ... ... ... ... болса, екі елдің экономикалық ынтымақтастығы қазіргіден де мол
табыстарға жетер еді. Қытай ядролық қаруы бар ... ... ... ... ... серт беріп отырған бірден-бір ел. Қытай
бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтауды мемлекет қауіпсіздігін ... ... деп ... Бұл ... ... ... көзқарасы
ұқсас больіп отьір. ... ... ... кейін белгіленген
мемлекеттік қауіпсіздік стратегиясы да қорғаныс үшін ... ... ... мен ... орналасқан аймағындағы бейбітшілікпен
тұрақтылықты сақтауы екі елдің қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүддесіне сай
келіп отыр. Шекара ... ... екі елде алға ... ... ... ... ... Сонымен бірге шекара аймақтарындағы сенімділікті
күшейтіп, қарулы күштерін ... ... екі ... ... ... ... ... жоқ, оның аймағындағы көптеген
заңдық негіздегі құжаттармен шарттарға қол қойылды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1.Совместная ... об ... ... ... РК и ... ... ... Ч.Уалиханов. «Избранное произведение» Алматы, 1987г.
3. Тян Жун Фэн. «XX ... 20 ... ... ... ... ... ... Алматы, 1998ж.
4. К.Токаев. «Страны АТР во ... ... ... ... ... ... «Под стягом независимости. Очерки ... ... ... ... ... 1997г. 192 стр.
6. Н.Сейдім. «Қазақстан мен Қытай Халық Республикасы арасында мемлекеттік
шекара мәселесінің ... 2002ж. №11. 20 ... ... ... ... мемлекет ретінде қалыптасуы мен
даму стратегиясы» Алматы, ... ... Кун Фу. ... ... ... прошлым и будушим». Алматы
«Жеті жарғы», 1999г. 269 стр.
9.Ж.К.Қасымбаев. «Казахстан-Китай: Караванная торговля в XIX ... ... ... «Өнер», 1996г. 208 стр.
10.К.Тоқаев. «Под стягом независимости. Очерки ... ... ... ... жарғы», 1997г. 198 стр.
11.Чжен Кун Фу. «Геополитика Казахстана между прошлым и будущим» Алматы,
«Жеті жарғы» 1999г. 281 ... ... и ... ... и ... /Казахстанская
правда 1993г. 13 июнь.
13. Р.Қалиев. «Путь Казахстана в мировое сообщество» ... 1994г. 13 ... ... политические интересы РК урок и перспективы»//Саясат
1995г. №1.
15.М.Қалибетов, Д.Назарбаева «Политика Казахстана: От ... ... 1996г. ... ... 1994г. 3 мая. 92 ... ... ... эти спорные участки»/Новое поколение 1999г. 12
март. 21 стр.
18. К.Ш.Хафизова. «Китайская дипломатия в Центральной Азии». Алматы, ... 1995г. 221 ... ... үлкені - жер дауы. Қытаймен шекара туралы келісім. Ол
қалай шешілді?»/Егемен Қазақстан. 2000ж. 21 сәуір
20.«Қазақстан Республикасымен ... ... ... ... декларация»/Егемен Қазақстан 1996ж. 27 сәуір.
21.Қ.Сұлтанов. «Елімді ел таныса»/Егемен Қазақстан 2000ж. 24 ақпан
22.Б.Абиев. ... ... ... Халық Республикасының
арасындағы шекара мәселелері» /Егемен Қазақстан. 2000ж. 31 мамыр.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Өнімнің өзіндік құнын талдау."4 бет
Азық-түлік тауарларының сапасын бақылау. сапа әдістері және деңгейі өнімдердің пестицидтермен ластануы. оларға гигиеналық сипаттама7 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Жалпы ұлттық өнім мен жұмыссыздық деңгейі3 бет
Жер асты суларының табиғи режимдері5 бет
Инвестициялық процеске қор нарығының әсері12 бет
Когнитивті лингвистика – жеке ғылым саласы80 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
Саясаттағы кіші топтар психологиясы4 бет
Қазіргі заман мектептеріне басшылық ету мәселелері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь