Әлем экологиялық проблемалары


1 Әлем экологиялық проблеммалары
2 Ғаламдық экологиялық проблемалар
3 Әдебиеттер тізімі
Қазіргі әлемде экологиялық проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан алдыңғы қатардағы мәселелердің біріне айналады, тіпті ядролық соғыс қауіпі де оның көлеңкесінде қалып қойды. Адамның шаруашылық іс - әрекетінің қауырт дамуы, айналадағы ортаға үдемелі, көбіне білдірушілік сипатта әсер етуде. Адамның табиғатқа әсері мыңдаған жылдар бойында қалыптасқан табиғи жүйелерді өзгерту, сондай – ақ, топырақты, су көздерін ауаны ластау арқылы жүзеге асуда. Бұл табиғат ахуалының күрт төмендеуіне әкеліп соқты, көп жағдайларда орны толмас зардаптар қалдырды. Экологиялық дағдарыс шын мәніндегі қауіпті төндіріп отыр; іс жүзінде тез өндіріс алып бара жатқан дағдарыстық жағдайларды кез келген аймақтардан көруге болады.
Адамды құтқару дегеніміз – ең алдымен табиғатты сақтау. Табиғи процестердің негізінде жатқан заңдылықтарды ескермеу табиғат пен адам арасындағы елеулі қайшылықтарға әкеліп соқтырғанын айта кеткен жөн. Американ экологы Риклерс: Табиғатқа келтірілген нұсқанды түзетудің ешқандай көпе – көрнеу жатқан әдістері жоқ екені айдан анық, сонымен қатар қоршаған ортаға деген келеңсіз көзқарасы үшін адамға танылатын кінә да, өзендерге шайынды суларды төгу, егістіктерге пестицидтер бүрку, аңшылардың найзасы мен мылтығы автомашиналардан шыатын түтін қала іргесінің шексі кеңеюісияқты белгілі фактілерден құралмауы тиіс.
Адамға табиғат экономикасы - ауыл, елді пунктер, село, қала тұрғындарымен жер жүзінің халықтарының қарым – қатынастарын, сандық және сапалық құрылымын зерттеу және реттеу, көпшілікке үздіксіз экология саласынан білім мен тәрбие беру жұмыстарын зерттейді.
Адам әрекеті тек жер бетіндегі суды ғана емес ауаны да ластап келеді. Күн сайын өнеркәсіп орындары ауаға орасан зор улы газ және оларға қоса өте майда бөлшектерден тұратын қоспаларды шығарып жатады. Олар ауамен бірге адам мен жер бетіне. Кейде оларды жел алғашқы шыққан орнына мыңдаған километр жерге айдап апарады. Міне, сондықтан да газ немесе қатты зат түрінде бөлініп шығатын заттардын ауаны қорғау адам денсаулығы үшін де, тіршілік үшін де үлкен мән алады. Осы уақытта ауаға улы қосындыларды жібермеу адамзат баласының алдында тұрған үлкен мәселе. Ауаны әр түрлі жолмен былғануы атмосферада бірте – бірте түпкілікті мутагенді өзгерістер тудыратын анықталып отыр. Мысалы, қалалардың үстін, 2000 – 2500 м биіктік көлемінде газдар мен ұсақ бөлшектерден тұратын қарақошқыл түтін басып тұрады. Осындай көрініс біздің қалаға тән құбылыс.
1. Бозшатаева Г. Т.,Оспанова Г. С. «Экология». Алматы – 2002
2. Бродский А. К. «Жалпы экология». Алматы – 1997
3. Жатқанбаев Ж. Ж. «Экология негіздері». Алматы – 2003

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 13 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Әлем экологиялық проблеммалары

Қазіргі әлемде экологиялық проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан
алдыңғы қатардағы мәселелердің біріне айналады, тіпті ядролық соғыс қауіпі
де оның көлеңкесінде қалып қойды. Адамның шаруашылық іс - әрекетінің қауырт
дамуы, айналадағы ортаға үдемелі, көбіне білдірушілік сипатта әсер етуде.
Адамның табиғатқа әсері мыңдаған жылдар бойында қалыптасқан табиғи
жүйелерді өзгерту, сондай – ақ, топырақты, су көздерін ауаны ластау арқылы
жүзеге асуда. Бұл табиғат ахуалының күрт төмендеуіне әкеліп соқты, көп
жағдайларда орны толмас зардаптар қалдырды. Экологиялық дағдарыс шын
мәніндегі қауіпті төндіріп отыр; іс жүзінде тез өндіріс алып бара жатқан
дағдарыстық жағдайларды кез келген аймақтардан көруге болады.
Адамды құтқару дегеніміз – ең алдымен табиғатты сақтау. Табиғи процестердің
негізінде жатқан заңдылықтарды ескермеу табиғат пен адам арасындағы елеулі
қайшылықтарға әкеліп соқтырғанын айта кеткен жөн. Американ экологы Риклерс:
Табиғатқа келтірілген нұсқанды түзетудің ешқандай көпе – көрнеу жатқан
әдістері жоқ екені айдан анық, сонымен қатар қоршаған ортаға деген келеңсіз
көзқарасы үшін адамға танылатын кінә да, өзендерге шайынды суларды төгу,
егістіктерге пестицидтер бүрку, аңшылардың найзасы мен мылтығы
автомашиналардан шыатын түтін қала іргесінің шексі кеңеюісияқты белгілі
фактілерден құралмауы тиіс.
Адамға табиғат экономикасы  - ауыл, елді пунктер, село, қала тұрғындарымен
жер жүзінің халықтарының қарым – қатынастарын, сандық және сапалық
құрылымын зерттеу және реттеу, көпшілікке үздіксіз экология саласынан білім
мен тәрбие беру жұмыстарын зерттейді.
Адам әрекеті тек жер бетіндегі суды ғана емес ауаны да ластап келеді. Күн
сайын өнеркәсіп орындары ауаға орасан зор улы газ және оларға қоса өте
майда бөлшектерден тұратын қоспаларды шығарып жатады. Олар ауамен бірге
адам мен жер бетіне. Кейде оларды жел алғашқы шыққан орнына мыңдаған
километр жерге айдап апарады. Міне, сондықтан да газ немесе қатты зат
түрінде бөлініп шығатын заттардын ауаны қорғау адам денсаулығы үшін де,
тіршілік үшін де үлкен мән алады. Осы уақытта ауаға улы қосындыларды
жібермеу адамзат баласының алдында тұрған үлкен мәселе. Ауаны әр түрлі
жолмен былғануы атмосферада бірте – бірте түпкілікті мутагенді өзгерістер
тудыратын анықталып отыр. Мысалы, қалалардың үстін, 2000 – 2500 м биіктік
көлемінде газдар мен ұсақ бөлшектерден тұратын қарақошқыл түтін басып
тұрады. Осындай көрініс біздің қалаға тән құбылыс.
Осындай құбылыстардын қала ішіне күн сәулесінің ультра күлгін сәулесі
жетпейді. Сондықтан қала ішінде неше түрлі жұқпалы ауру тарайтын микробтар
көбейіп кетеді. Олар неше түрлі көз, тері, өкпе дерттерін адамдарға
дарытады. Адамдар көп мөлшерде ауруға шалдығады.
Атмосфераның түтін және газ қосындыларымен ластануы адам денсаулығына
зиянды құбылыстар туғызады. Бұл құбылыс әсіресе метеорологиялық жағдайдың
әсерінен ауа сирек алмасатын қалаларда жиі кздеседі оны смог деп атайды.
Ағылшын сөзі – тұман деген мағына береді. Фотохимиялық тұман өсімдіктер
әлемі мен жануарлар дүниесіне, сондай – ақ адамзат баласына өте үлкен зиян
келтіруде. Осы жағдайларға сәйкес шет елдің мемлекеттерінде және біздің
республикамызда атмосфералық ауаны қорғау мақсатында автомобильдердің
қозғаушы күшін жетілдіру, нейтрализаторлар орнату, газбен электр қуатымен
жүретін электромобильдерді шығару мәселесі туып отыр. Ауаның жер бетіндегі
қабатын автомобиль және өнеркәсіп газдары мен түтіннен тұратын қалың тұман
басады. Күн сәулесі жиналған газдарды ыдыратып улы қоспалар түзеді.
Ол кезде адамдардың көзі ауырады, өкпесін улы газ толтырады, үздіксіз
жөтеліп,  тынысы тарылады. Бұл орасан үлкен күйзеліске ұшыратады, жүздеген,
мыңдаған адамдардың өмірін алып кетеді.
Ядролық жарылыстың зәрлі сәукелелері бірде – бір сауатты және саналы адамды
тыныш қалдыру емес. Семей атом полигонінде болған оқиға былай сипатталады.
Атом бомбасын жару үшін жергілікті халықты көшіріп, сынақ өткенше бір жеті
халықты басқа жерде ұстаған. Ал ауылда үлкенді – кішілі 54 адам қалған,
олар атом бомбасы жарылған жаққа қарап қара түтіннің ішінен қызылды –
жасылды оттарды көріп тамашалаған. Сол адамдардан күні бүгін біреуі де
қалмай барлығы өліп қалған.
Қазіргі кезеңде адамның экологиялық ортасы - қала. Ол ең ірі және табиғи
ортадан өзгеше, көптеген параметрлері бойынша экстремалды деуге болатын
орта. Қалада техногенді қуаттың орасан зор концентрациясы жиналады. Қала
ортасы адамның басты санасы – оның денсаулығына қолайсыз әсер етеді.
Атмосфераның, судың, азық – түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті заттардың
өнеркәсіп пен транспорттық қалдықтарымен ластануы, электромагниттік өріс, 
вибрация, шу, тұрмыстық химияландырылуы, гиподинамия, дұрыс тамақтанбау
зиянды әрекеттердің кеңінен таралуы.
-    осылардың барлығы қосылып адамның денсаулығын нашарлатада.
Қала халқының басым бөлігі демалысын қаладан тыс табиға жағдайда өткізуге
тырысады. Адамның денсаулағының төмендеп ауыруға шалдығуын ағзаның ортаға
толық бейімделе алмауы мен қолайсыз әсерлерге берген теріс жауабы ретінде
қарастыру керек. Адамның денсаулығына зиянды әсер ететін факторлардың
ішінде ір түрлі ластаушы заттар бірінші орын алады. Көптеген қалалар
экологиялық апат аймағы деген мәртебеге ие болған. Соның ішінде Өскемен
қаласын алуға болады. Әр түрлі аурулар қаптап, балалар жарымжан болып туу
да. Осының бәрі осы экологияның бұзылу себебі. Бүгінгі таңда Өскемен қаласы
күннен-күнге құлпырып, өркендеп келеді. Дегенмен, бұл қуаныштың
көлеңкесінде қайғылы дерт тұрғанын білеміз бе? Себебі, Өскемен атмосферасы
сан жылдар бойы көк түтіннен көз ашпай келеді.
Мұның бәрі адам денсаулығына зиян. Қолғасынның өзін алатын болсақ,
алдымен жүйке жүйесін зақымдайды, содан кейін іш құрылысындағы мүшелердің
жұмысын бұзады. Адам психикасына да кесірі бар. Радикация да солай.
Өкпе, жүрек сырқаттарына шалдығып, қан қысымы жоғарылаған адамдар саны
күннен-күнге өсуде. Улы газға булығып өмір сүріп келе жатқан Өскемен
тұрғындарының тағдыры өзі бір үлкен жағдай. Сондықтан, адам экологиясы
мемлекет көлемінде талқыланатын үлкен мәселе деп ойлаймын.
Ауаны таза ұстаудың шаралары Адамға табиғат берген байлықтың бірі —
атмосферадағы ауа. Өзге табиғи байлықтармен бірге ауаның тазалығын сақтау
өте маңызды іс. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібі қарышты дамьп келе жатқан
Қазақстанда ауа тазалығы үшін күрес маңызды роль атқармақ. Осыған орай,
республикада тындырылған іс аз емес. Соңғы жылдары атмосферадағы ауаны
қорғау мақсатында ірі-ірі өнеркәсіп орындарында газ бен шаң тұтатын үш
жүзге жуық үлкен қондырғылар мен приборлар іске қосылды. Жамбылда,
Ақтөбеде, Өскемен мен Теміртауда, басқа да өнеркәсіп қалаларында ауа
тазалығын бақылайтын лабораториялар көптеп құрыла бастады.
Өскеменнің корғасын-мырыш комбинатында 35,1 млн сомға, Шымкенттің қорғасын
заводында 28 млн сомға ауаны таза ұстау мақсатында ірі құрылыстар жүріп
жатыр. Қазірдің өзінде осы заводтарда жоғары температураға шыдамды фильтр-
сүзгіш Нитрон іске қосылып ауаның құрамын тазалауда үлкен үлес косуда.
Шығыс машина жасау заводында мазут пешін электр күшімен қыздыру арқылы,
ауаға шыратын лас зиянды газдардың көлемін 1,5—2 есе азайтуға мүмкіншілк
туды. Сол сияқты Ертіс мыс балқыту заводында өндірістеіі шығатын зиянды
газдарды ұстап қалатын құрылыстар салынды. Республикамыздың ірі қалаларында
жылуды бір ірі орталықтан жіберу арқылы көптеген ұсақ пештерден құтылды.
Мысалы, Алматыда 600 кішкентай пеш жойыл-са, оныц 155-і 1970—1973 ж. ж.
келеді. Қарағандыда 107 пеш, 84 жанатын террикондар жойылды. Павлодарда
-50, Шымкентте — 7 пеш газбен жағылуға көшті. Бір сөз-бен айтқанда, Алматы
каласын қоспағанда республикамызда 1970—1973 жылдары 276 пеш сөндірілді, 12
ТЭЦ пен 65 пеш газға көшті. Қазіргі жағдайда ауада улы заттардың мөлшерін
азайту мақсатында, автомобильдерден бөлініп шығатын газдарды азайту
барысында көптеген тиянақты жұмыстар жасалынды. 1973—1975 жылдары облыс
орталықтарында Қазақавтотехникалық қызмет көрсету ауаға шығатын зиянды
газдарды ұстап қалатын 157 бақылау-реттегіштердің кондырмаларын жасау
жобаланды. Қазір Алматыда 40 пункт жұмыс істейді, алдағы уақытта тағы да 50
болуы керек. Жүргізілген жұмыстың нәтижесінде адамдардың денсаулығына
зиянын тигізетін газдардың мөлшері азайды. Мысалы, Өскеменнің қорғасын-
мырыш комбинатында ауаға шығатын зиянды шаңдар 54,2% корғасын —68,6% күкірт
ангидриді—17,2% азайды. Балқаш кен-металлургия комбинатында—41%.
Теміртау синтетикалық каучук заводында сыртқа шығатын сынаптың мөлшері
2,5 есе, Шымкенттің цемент заводындағы ауаға шығатын цемент мөлшері — Юесе,
Өскеменнің титан-магний ком-бинатында ауаға шығатын хлордын, мөлаіері 1,8
есе қыс-қартылды.
Республикада 25 қалада мемлекеттік санитарлык мекемелер лабораториясында
ауаның құрамын зерттеп, ол зерттеулердің нәтижесін жүйелі күйге келтіріп,
практикаға беруде. Зерттеулердің нәтижесінде өндірістің орналасуына қарай
негізгі ауаға шығатын лас қалдықтар қорғасын, күкірт ангидриді көмірқышқыл
газы, азоттың қосоксиді, мышьяк, күйе, хлор, шаң екені анықталып отыр.
Қарағанды қаласында көмірқышқыл газының мөлшері санитарлық нормадан 8-9 есе
асып кеткен, ал азоттың қосоксиді, шаң күкірт ангидриді барлық ендіріс
орындарында 1973 жылы белгілі-бір нормаға дейін темендеген.
Ауа тазалығы, адамдардың денсаулығы үшін күрес әрбір кәсіпорын мен цехта да
тиімді жүргізіліп келеді. Мысалы, Алматы үй құрылысы комбинаты бойынша
ауаға күн сайын шығарылатын зиянды заттардың мөлшері 75% қысқартылды.
Шымкент қорғасын заводында шаң тұтқыштар мен технологиялық газды өңдеу және
тазарту қондырғыларын салуға қыруар қаржы жұмсалып, адамдардың жұмыс
істеуіне қолайлы жағдай туғызылған. Үстіміздегі жылдың жеті айы ішінде
барлығы 144 кәсіпорынның жұмысына жақсы деген баға берілді. Республикада
сағатына 19 миллион текше метр шаңды сорып алатын жаңа қондырғылар іске
қосылды. Ауаны ластауға себепші болып отырған Алматы қаласындағы 72 ұсақ
пештер жабылып, олардың орнына электр энергиясымен және газбен жылытатын
жүйелер орнатыл-ы. Ал, Жамбыл Шымкент қалаларында үйлерді табиғи газбен
жылыту көптен бері жүзеге асырылып келеді.

Ғаламдық экологиялық проблемалар
Атмосфераның озон мәселесінің адам қызметіне өзара байланысты екі
аспектісі бар: жоғары қабаттағы бұзылу (озон қабаты) және жер маңы
кеңістігіндегі концентрациясының артуы. Озон қабаты полюстерде 9-30 км,
экваторда – 18-32 км биіктікте орналасқан. Егер қабаттағы озонды таза күйде
бөліп алса, оның қалыңдығы 3 мм құрайды. Атмосфераның жоғары қабатындағы
озон оттегі молекулаларының ультракүлгін сәулелер әсерінен ыдырауы
нәтижесінде түзіледі. Бос оттегінің оттегі молекуласына қосылуынан озон
түзіледі. Соңғы жылдары атмосфераның жоғары қабатындағы озонның мөлшерінің
кемуі байқалуда. Солтүстік жарты шардың орталық және жоғары ендіктерінде
бұл кему 3% құраған. Мәліметтер бойынша озонның 1%-ға кемуі терінің
ісігімен ауыру деңгейін 5-7%-ға арттыруы мүмкін. Озонның ең көп мөлшері
Антарктиданың үстінде жойылған. Мұнда соңғы 30 жылда озонның мөлшері 40-50%
-ға кеміген. Озонның концентрациясының кемуі нәтижесінде түзілетін
тесіктерді озон тесіктері деп атайды. Тесіктің көлемі жылына 4%-ға
артып отыр. Қазіргі кезде оның мөлшері АҚШ-тың көлемінен артық. Сонымен
қатар, көшіп жүретін тесіктердің пайда болуы жиілеп барады. Оның мөлшері 10-
100мың км2. Озон тесіктерінің пайда болу себептері әлі де болса толық
анықталмаған. Олар алғаш рет осы ғасырдың 80-жылдарында байқалған. Аз
уақыттық бақылау қандай да бір нақты қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді.
Қазіргі озон қабатын бұзатын негізгі антропогенді фактор фреондар
(хладондар) болып есептеледі. Бұл хлорфтор көміртектер бөлме
температурасында қайнайды. Олар тоңазытқыш құрылғыларда, әр түрлі
баллондарда тасымалдаушы газ ретінде, т.б. қолданылады. Көптеген
мемлекеттер фреондардың өнідірісін 50% кеміту және оларды басқа
пропиленттермен алмастыру туралы міндеттеме қолданды. Бірақ, жоғары
дәрежедегі тұрақтылығына байланысты фреондар атмосферада өте ұзақ уақыт
сақтала алады. Сонымен қатар, озонның түзілуі мен жиналуына электромагнитті
сәулелер, лазер сәулелері, электр разрядтары әсер етеді. Озон қабаты
интенсиві түрде көктемде бұзыла бастайды. Себебі, қыстағы төмен температура
мен бұлттылықтың артуы фреондардың құрамындағы хлордың бөлініп шығуына
әкеледі. Ал көктемдегі температураның жоғарылауы хлордың озонға әсерін
арттырады. Поляр маңы аймақтарындағы озон қабатының интенсивті түрде
бұзылуын осы аудандардағы озонның бұзылуына себепкер хлордың метанды топпен
аз мөлшерде жабылуына байланысты. Озон қабатының бұзылуының тағы бір себебі
ретінде атмосфераға оттегін бөліп шығаратын негізгі фактор ретінде
ормандардың жойылуы аталады. Космосқа ұшу апппараттарын шығару
атмосферадағы ядролық жарылыс, атмосфераның жоғарғы қабаттарына азот
оксидтері мен кейбір көмірсулардың шығарылуына әкелетін ірі өрттердің озон
қабатының бұзылуын Галлей кометасымен де байланыстырады. Атмосфераның
төменгі қабаттарында озон күшті антиоксидант және бактериоцид болып
табылады. Ол жағымсыз иістерді, кейбір канценрогенді заттарды бұзуға
қабілетті. Бірақ, жоғары концентрацияда озон күшті у болып табылады. Адамда
ол тыныс алуды қиындатады, көзді тітіркендіреді, өсімдіктердің
ассимиляциялық аппаратын зақымдап, хлорофилді бұзады.   Парниктік газдардың
әсерінен жылулық баланстың өзгеруі нәтижесінде мүмкін болатын жер шарының
температурасының ғаламдық артуын – парниктік эффект деп атайды. Негізгі
парниктік газ көмірқышқыл газы болып табылады. Көмірқышқыл газының
парниктік эффектіге қосатын үлесі әр түрлі мәліметтер бойынша 50%-дан 65%-
ға дейін жетеді. Басқа парниктік газдарға метан, (шамамен 20%), азот
оксидтері (шамамен 5%), озон, фреондар және басқа да газдар (парниктік
эффектінің шамамен 10-25%) жатады. Барлығы 30-ға жуық парниктік газдар,
олардың атмосферадағы мөлшеріне ғана емес, сонымен қатар бір молекулаға
әсерінің салыстырмалы белсенділігіне де байланысты болады. ХІХ ғасырдың
ортасынан бастап атмосферадағы СО2 мөлшерінің өзгерісі 12-15% артқан. 
 Жер бетіне негізінен жылулық емес, көрінетін сәулелер ағыны түседі. Бұл
сәулелер парниктік газдар арқылы өзгермей өтеді. Парниктік газдар жылу
сәулелерінің космос кеңістігіне кетуіне қарсы әсер етеді. Олар қақпанға
түскендей болып жиналады да ауаның температурасының артуына әкеліп
соқтырады. Мәліметтер бойынша парниктік газдардың әсерінен соңғы жүз
жылдықта Жердің орташа жылдық температурасы 0,3-0,60С –ға артқан. Әр түрлі
болжамдарға сүйенсек, планетаның орташа жылдық температурасының 1-3,50С-ға
артуына әкеледі. Ауа райының жылынуы әсерінен, мәңгі мұздықтардың еруі
салдарынан әлемдік мұхит 1,5 -2 м көтерілуі мүмкін, ол шамамен 5 млн. км2
құрлықтың су астында қалуына әкеледі. Ауа райының жылынуы әлемдік мұхитттың
деңгейінің көтерілуінен басқа да құбылыстар: ауа райының тұрақсыздық
дәрежесінің артуы, дауылдардың жиіленуі, жануарлармен өсімдіктердің жойылу
жылдамдығының артуына әкеліп соқтыруы мүмкін. Көмірқышқыл газының
атмосфераға түсуінің негізгі техногенді көзі - органикалық отынды жандыру
болып табылады. Қазір тек жылу энергетикасынан атмосфераға шамамен жылына
бір адамға 1 т көміртегі немесе Жер шарында жылына 6 млрд. т бөлініп
шығады. Атмосферадағы көміртегінің мөлшерін кемітетін негізгі факторлар
фотосинтез бен мұхиттың сіңіруі болып табылады. Мұхит адам қызметінің
нәтижесінде түзілген көмірқышқыл газының 50%-ын сіңіреді. 

Экологияның күрт нашарлап кетуі адамдардың табиғатқа антропогендек
әсерін болып отыр. Атмосферадағы көмірқышқыл газдардың концентрациясының
артуына байланысты климат өзгеріп, температураның жоғарлауына ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Табиғатты пайдалану экономикасының міндеттері мен проблемалары
Табиғатты пайдалану экономикасы
Қазақстанның экологиялық проблемалары жайлы
Ғаламдық, аймақтық және ұлттық деңгейлерде айқындалған экологиялық мәселелер
Экологиялық туризм географиясы
Қоршаған орта мен табиғатты пайдаланудың ғаламдық проблемалары
Дүниежүзілік саясат және халықаралық қатынастар мен саяси болжамдар
Экономикалық жүйенің дамуы үшін қажетті алғы шарттар мен жағдайлар туралы ақпарат
Қазақстанның экологиялық проблемалары. Экологиялық зардап аймағы
Кологиялық туризмнің Қазақстандағы дамуының алғышарттары мен перспективалары
Пәндер