Абай мұраларындағы «Толық адам» идеясын оқу-тәрбие процесінде пайдалану

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
I АБАЙ ҚҰНАНБАЕВТЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ МҰРАЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 Абай Құнанбаевтың өмірі мен педагогикалық көзқарастарының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасындағы адамгершілік тәрбиесінің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Абай мұраларындағы «Толық адам» идеясының мазмұны ... ... ... 16
II АБАЙ МҰРАЛАРЫНДАҒЫ «ТОЛЫҚ АДАМ» ИДЕЯСЫН ТӘРБИЕ ТӘЖІРИБЕСІНДЕ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ЖОЛДАРЫ
2.1 Абайдың педагогикалық еңбектеріндегі толық адам идеясын пайдаланудың мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34
2.2 Абай шығармаларын оқыту процесінде пайдаланудың жолдары...52
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Зерттеудің өзектілігі. Соңғы жылдары қоғамымыздағы жүріп жатқан әлеуметтік-экономикалық жаңғырулар нәтижесі тәуелсіз Қазақстан Республикасының тәлім-тәрбие саласының жұмыс мазмұнына жаңаша бағыт-бағдар беріп отыр. Жас ұрпақты тәрбиелейтін ұстаздар қауымына жүктелетін міндеттерді ел Президенті өзінің Қазақстан халқына жолдауында, ҚР "Білім туралы" заңында, "Мәдени-этностық білім беру" тұжырымдамаларында айқындап берді.
Қазіргі жас ұрпаққа тәуелсіздікке дейінгі күрделі күрес жолының өткен тарихын таныту міндеті қойылып, тәлім-тәрбие мен ұлттық психологияға қатысты халықтық ой-танымдарды ғылыми теориялық бағытта қайта жаңғыртуға жедел бет бұрыстар жасалынуы Қазақстандық психология ғылымының алдына жаңаша міндеттер қойып отыр. Халқымыздың рухани дүниесін, ұлттық мәдениеті мен психологиясының тарихын терең зерделеп, ғылыми сараптау кезек күттірмейтін келесі іс болып табылады.
Елбасының қабылдаған "Мәдени мұра" бағдарламасынан да халық тарихын қалпына келтіру, өткен тарихымыздың тағылымдық тұжырымдарын қайта жаңғырту жас ұрпақтың бойына шынайы отаншылдық сезімді дамытудың жолы ретіңде тұжырымдалады.
Қазақ халқын ғасырлар бойы жинақтаған тағылымдық ,өнегелік мұраларын күні бүгінге дейін мұраларын анықтап, ұрпақ тәрбиесінде пайдаға жарату. "Еліміз тәуелсіздік алған жылдардан бергі- ұлттық жантану ғылымының саласында да жаңаша сараптауларды қажет етеді. Қазақ психологиясының даму тарихы мен өзіндік сипатын зерделеген ғалым Қ.Б. Жарықбаев "Ұлттық тәлім-тәрбиелік ой-пікірлер төркіні ұлттық салт-дәстүрден Орхон-Енисей жазбаларынан бастап, Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңді қарастыра отырып, қазақ психологиясының ғылыми-теориялық дәрежеге көтерілмеу себептерін ашады [1]. Ол себептер: біріншіден, Қазақстанда қоғамдык, гуманитарлық ғылымдардың сан-салалы тараулары бір-бірінен дараланып, бөлініп, олардың ғылыми атаулары қалыптаса қоймағандығын, екіншіден, әр ғылымның жекелеген ерекшеліктерін мұқият зерттейтін маман ғалымдардың тапшылығын, үшіншіден, ғылым салаларын өрістетерлік ғылыми-техникалық материалдық базаның жоқтығын себеп болғандығын" атайды.
Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарастарының даму, қалыптасу тарихы аса маңызды кезеңдерін танытады [2].
Егеменді еліміздің бүгінгі жаңаша сипаттағы даму үрдісіне сәйкес, тарих қойнауында қалып қойған тарихи тұлғалардың тәлім-тәрбие туралы ойларын тану мақсатында XX ғасыр басындағы казақтың рухани ой-әлеміндегі көрнекті тұлға Абай Құнанбаевтың психологиялық мұрасын арнайы қарастыру осындай заман талабынан туындап отыр.
XX ғасыр басындағы саяси қысым қазақ ұлтының қалыпты дамуына кедергі жасап, сырттан танылған жат психология қыспағында ұстады. Ол кеңестік идеологиядағы аз ұлттың табиғи дамуын тежеу саясатымен ұласты. Осы саясаттың зардабын бірғасыр бұрын Абай Құнанбаев секілді дара тұлғалар алдын ала көре білді және халықты сақтап қалудың бірден-бір жолы заман талабына тетеп беретін жаңаша сипатты ұлт өкілдерін, жас ұрпақты тәрбиелеу жолдарын ұсынды.
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030» Ел басының қазақстан халқына жолдаған стратегиялық бағдарламасы. - Алматы: Білім, 1997. – 256 б.
2. Абай. Қара сөз. Поэмалар. – Алматы: Ел, 1993, 272-бет
3. Ананьев Б.Г. О проблемах современного человекознания. 2-е изд.СПб.-Питер, 2001. – 261 с.
4. Рубинштейн С.Л. Теоретические вопросы психологии и проблема личности / Психология личности: Сборник статьей / сост.А.Б. Орлов. 2-е изд. –М.:ООО Вопросы психологии, 2003. –С.19-26.
5. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақтың ой пікір антологиясы. Т- 1. (VI ғасырдан XX ғасырдың басына дейінгі кезең) – Алматы: Рауан, 1994. -320 б.
6. Құнанбаев А. Қара сөз, поэмалар. /құрастырған К.Серiкбаева. - Алматы, "Ел", 1992. - 272 б.
7. Мырзахметов М. Ақыл - ой алыптары: [Абай, Әл - Фараби]. //Қазақ әдебиетi. − 1973, 7 сентябрь.
8. Атемова К.Т. 20. Әл-Фараби трактаттарындағы отбасы тәрбиесі мәселелері // Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ - нің Хабаршысы ғылыми журналы. - Астана, 2005. −№3 (43). –Б.24-30.
9. Әуезов М. Шығармаларының елу томдық толық жинағы.- Алматы: Ғылым, 2002.- 504 б.
10. Әуезов М. Абай: Тарихи роман. - Алматы: Қазмемкөркемәдебиет баспасы. - 1953.- 396 б.
Құнанбаев. Өлеңдер мен поэмалар. І-ІІ том – Алматы: Ғылым, 1977, 312-бет
11. Ақылдың кенi. /құрастырған Қ.Жарықбаев Қ.Б. - Алматы: Қазақстан, 1991. - 256 б.
12. Ж. Аймауытов Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1988
13. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ психологиясының тарихы. А..,1996
14. Жарықбаев Қ.Б. Развитие психологической мысли в Казахстане (со второй половины XIX века и до нашей дней). А..1968.167с.
15.Жарықбаев К.Б. Психологаческая наука в Казахстане (история и этапы развитая в XX в.): Монография.- Алматы: Казақ университеті, 2002.-
16. Қалиев С.Қ. Үлгiлi үйдiң ұл - қызы. /құрастырған С.Қалиев. - Алматы: Санат, 2000. - 208 б.
17. М.Жұмабаевтың педагогикасы және тәлім-тәрбиелік ойлары. (С.Қалиевпен бірге) Ұлт тағлымы. №2. 2001. - 14-19 бб.
18. Мырзахметов М., Бейсенбаева А., Атемова Қ. М.Қашқари еңбектеріндегі отбасы тәрбиесі мәселелері //«Қазақстан қоғамының модернизациялану жағдайындағы педагогикалық білім: мәселелері мен болашағы» атты Республикалық ғылыми - практикалық конференция материалдары. - Астана: Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, 2007. –Б.115-121.
19. Көбеев С. Баланы семьяда тәрбиелеу. - Алматы: Мектеп, 1965.-67 б.
20. Аймауытов Ж. Психология. - Алматы, 1995. -235 б.
21.Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеулер мен өлеңдер. - Алматы: Ата мұра, 2003. - 208 б.
22 Әуезов М. Адамдық негiзi - әйел. 20-томдық шығармалар жинағы. - Алматы: Жазушы, 1984. −Т.15. –Б.7-9.
23 Әл-Фараби. Мемлекет қайтаркерлерiнiң нақыл сөздерi. Әлеуметтiк - этикалық трактаттарында. - Алматы: Ғылым, 1975. – С.5- 28.
24 Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы: Ана - тiлi, 1992. - 160 б.
25 Назарбаев Н. «Инновациялар мен оқу - білімді жетілдіру арқылы білім экономикасына». Тақырыбындағы Ел басының студенттер алдында оқыған лекциясы. //Егемен Қазақстан. −2006, 27 - мамыр. −Б.1−3.
26 Сарбасова Қ.А. Орта ғасыр ғұламаларының педагогикасы: оқу құралы. –Астана, 2009.-200 б.
27 Ауезов М. Мысли разных лет. – Алматы, 1965. −С.18.
28 Әл-Фараби. Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары Әлеуметтiк - этикалық трактаттарында. - Алматы: Ғылым, 1975. -305 б.
29 Әл-Фараби. Философияны оқу үшiн алдымен не бiлу керек. Әлеуметтiк - этикалық трактаттарында. - Алматы: Ғылым, 1975. -305 б.
30 Әл-Фараби. Избранные трактаты. – Алматы, 1994. – С.5- 28.
31 Әуезов М. Абай Құнанбаев = Абай Кунанбаев: Мақалалар мен зерттеулер. - Алматы: Ғылым, 1967.- 390 б.
32 Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. (Ибраhим Құнанбайұлының ғұмырнамасы): Оқу құралы.- Алматы: Санат, 1997.- 416 б.
33. Әуезов М. Шығармаларының елу томдық толық жинағы.- Алматы: Ғылым, 2002.- 504 б.
34 Әуезов М.О. Абай: Тарихи роман. - Алматы: Қазмемкөркемәдебиет баспасы. - 1953.- 396 б.
35 Әуезов М.О. Абай жолы: Роман-эпопея: 4 томдық.- Алматы: Жеті жарғы, 1997 - 320 б.
36 Әуезов М.О. Абай Құнанбаев: Монографиялық зерттеулер. 1988. - 560 б.
37 Махмұт Қашқари. Жаз бен қыстың айтысы. /аударған Ф.Оңғарсынова. - Алматы, 1985. - 48 б.
38 Махмұт Қашқари. Жүректер тiлдескенде. /аударған Ф.Оңғарсынова. - Алматы, 1985. - 48 б.
39 Томанов А. Махмуд Қашғари. //Кiтапта: Орта Азия мен Қазақстанның ұлы ғұламалары (IX -XIX ғ.ғ.). - Алматы, 1964. –Б. 153-166.
40 Хажиева М.С. Хожа Ахмед Яссавийнинг маьнавий тарбиявий қарашлари. 13.00.01 - Педагогика назарияси ва тарихи буиича диссертация. –Тошкент, 2004. -141 б.
41 Егеубаев А. К. “Кісілік кітабы”. Монография. - Алматы: Ана - тілі. 1998. – 320 б.
42 Молдабеков Ж. Рухани тұлғалық - тарихтағы бір алып. // Қазақстан мектебі. – Алматы. − №7. - 4 б.
43 Ж. Аймауытов Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1988
44 М. Жұмабаев. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992
45 Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991
46 Мырзахметов М. Ақыл - ой алыптары: [Абай, Әл - Фараби]. //Қазақ әдебиетi. − 1973, 7 сентябрь.
47. Атемова К.Т. 20. Әл-Фараби трактаттарындағы отбасы тәрбиесі мәселелері // Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ - нің Хабаршысы ғылыми журналы. - Астана, 2005. −№3 (43). –Б.24-30.
48. Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. /құрастырған М.Жармұхамедұлы, С.Дәуiтов. - Алматы: Жазушы, 1988. - 560 б.
49. Кубесов А. Әл - Фарабидiң ашылмаған әлемi. Көмекшi оқу құралы. - Алматы: Санат, 2002. - 176 б.
50. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1973
51. Қ. Жарықбаев, С. Қалиев. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: Санат, Әуезов М.О. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. - Алматы: Санат, 1997.- 448 б. Әуезов М. Абай еңбектерінің биік нысанасы // Қазақ әдебиеті.- 2005.- 19 тамыз. - Б.7
52. Әуезов М. О. Абайдың туысы мен өмірі // Абай. - 1993.- N1.- Б.6-21; N2.- Б.28-36.
        
        Абай мұраларындағы «Толық адам» идеясын оқу-тәрбие процесінде пайдалану


                                   ...     ...  ...  ...  ...  ...  ...   жатқан
әлеуметтік-экономикалық    жаңғырулар    нәтижесі    тәуелсіз     Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ...  бағыт-бағдар
беріп  отыр.  Жас  ұрпақты  ...   ...   ...   ... ел ... ... ... халқына  жолдауында,  ҚР  "Білім
туралы" заңында, "Мәдени-этностық білім беру"  тұжырымдамаларында  ...     ... жас ... ... дейінгі күрделі күрес жолының  өткен
тарихын  таныту  міндеті  қойылып,  тәлім-тәрбие  мен  ...  ... ... ... ... теориялық  бағытта  қайта  жаңғыртуға
жедел бет  бұрыстар  жасалынуы  Қазақстандық  психология  ғылымының  алдына
жаңаша ... ... ... ... ... дүниесін, ұлттық  мәдениеті
мен  психологиясының  тарихын  терең  ...   ...   ...   кезек
күттірмейтін келесі іс болып табылады.
     Елбасының қабылдаған "Мәдени мұра" бағдарламасынан  да  ...  ... ... ... ... тағылымдық тұжырымдарын қайта  жаңғырту
жас ұрпақтың  ...  ...  ...  ...  ...  жолы  ...     ... халқын ғасырлар бойы жинақтаған тағылымдық  ,өнегелік  мұраларын
күні бүгінге дейін мұраларын ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жылдардан  бергі-  ұлттық  жантану   ғылымының
саласында да жаңаша сараптауларды қажет етеді. Қазақ  психологиясының  ... мен ... ... ... ... Қ.Б. ...  ...  тәлім-
тәрбиелік   ой-пікірлер   төркіні   ұлттық   салт-дәстүрден    Орхон-Енисей
жазбаларынан бастап, ... ... ...  кезеңді  қарастыра  отырып,
қазақ психологиясының ... ... ... ... ...  Ол   ...   біріншіден,   Қазақстанда   ...   ... ... тараулары бір-бірінен  дараланып,  бөлініп,  ... ... ... ... ... әр  ...  ... мұқият зерттейтін маман ғалымдардың  тапшылығын,  үшіншіден,
ғылым салаларын өрістетерлік ғылыми-техникалық материалдық базаның ... ... ...     Абай ... педагогикалық көзқарастарының даму, қалыптасу тарихы
аса маңызды кезеңдерін танытады [2].
     ... ... ...  жаңаша  сипаттағы  даму  үрдісіне  сәйкес,
тарих  қойнауында  қалып  қойған  ...  ...  ...  ... тану ... XX ... ...  казақтың  рухани  ой-әлеміндегі
көрнекті тұлға Абай ...  ...  ...  арнайы  қарастыру
осындай заман талабынан туындап отыр.
     XX ... ... ... ... ... ... ...  дамуына  кедергі
жасап, сырттан танылған  жат  ...  ...  ...  Ол  ...  аз  ұлттың  табиғи  дамуын  тежеу  саясатымен  ұласты.   Осы
саясаттың зардабын бірғасыр ...  Абай  ...  ...  дара  тұлғалар
алдын ала көре білді және халықты  сақтап  қалудың  бірден-бір  жолы  заман
талабына ... ... ... ... ұлт ... жас ұрпақты  тәрбиелеу
жолдарын ұсынды.
     Абай Құнанбаевтың тұлғалық даралығы интеллектілік, эмоциялық,  еріктік
сфералардың  тұтастай  ...    ...   ...   ...  Ол  ...  ...  көре,  сезе  білетін   қабілетінен,
жаңалықтарды  қабылдау,  өңдеу  ...   және   оны   шеше   ... ...     Әр ... даму ... ... екінші туып  өскен  әлеуметіне,  ... ...  ...  ...  Абай  ...  ...  осы  ... өзіндік орнынан айқындау — бүкіл зерттеудің өзекті  ... ... ...  ...  ...  ...  ... психолог ретінде қалыптасуына әсер еткен жағдайлардың мәні ашылды.
     Абай өзінің ... өмір  ...  ...  ...  ...  сын
көзбен қарап, өзін өзі анықтауға, өзінің идеяларын жүзеге асырып қоғам үшін
құнды тұлғаға  айналады. А.Н. Леонтьев ... ...  ... ие болуға,  танымдық  қабілеттері  мен  тұлғалық  қасиеттерінің
дамып ... ...  ...  ...  ...  ...  асады",-
деген тұжырымдарын Абай тұлғасын тану  арқылы  көз  жеткізуге  болады  [3].
Ғалым ұстанған тұжырымның мазмұны бойынша ...  ...  ... ... ... ... жеке  ...  қасиеттерінің  ашылып,
көрінуіне әсер ететін әлеуметтік -психологиялық ... ... ...     Абай ...  мұраларын  психологиялық  деңгейде  сараптау  —  ... ... мен ...  ...  ...  даму  ...  ...  негізгі  көзі  болып  есептеледі.  Сондықтан  да  ... ... ... ...  ...  ...  ... осы психологиялық зерттеу  жұмысы  келелі  де,  өзекті  объективті
қажеттіліктен туындап отыр.
     Ғалым С.Л. ... ... ... ... орта әсерімен  оның
ішкі жан дүниесінің өзара әрекеттестігі нәтижесінде  қарастырса,  ал  ... ... ... ...  сәтті  әрекеттенуі  қоғамда  болып  ... ...  ...  ...  ...  -  ... Абай тұлғасының даралығы  ұлттық  төл  тума  даму  жолын
әлемдік дамудың ағымынан ажырата  алды  және  ...  ...  ... ... ... ... ұлт қажетіне жарата білді [4,5].
     Саяси құрсаудың қамытын халқына кигізбеудің амал-әдісін қарастырып, ел
болып халық сипатын сақтап  ...  жолы  ...  ...  ...  ... тұлғалар  тәрбиелеуді  басты  мақсат  ретінде  ұсынды.  ... ... - ... ...  оқулық   деп  танып,  олардың  ... ... ... ... Осы ... ... адамды сүйетін, заман
өзгерістерінде   жұтылып  ...  дара     ...  ...  ... тұжырымдады.
     Европа, орыс медениетімен жетік ... Абай ... ... ...  ... қарады. Кез келген өзгенің әсерін (мейлі тәрбиеде, әдебиетте болсын)
қабылдамас бұрын ... ... ... мен ... ... ... ... ұсынды. Ғалымның осы ой-пікірлерінің ғылыми мәнін  ашып,  ... ...  ...  ...  психологиясына  енгізу  өзекті
мөселе болып ...  ...  мән  ...  жатқанына  күйзеліп  "Казақтың
өзінің жаратылысқа , өмірге, тұрмыска көзқарасы, өзінше  философиясы  терең
сезімі ... ән бар. ... бірі ... әлі  ...  қалам  тартылған
жоқ, қазақтың өткені мен ... ... ... ... ... атап ...     Абай ...  философиялық  тұрғыда  зерттеген:  зерттеушілер  Ә.
Нысанбаев пен Ә. Дербісәлиев еңбектерінде де біздің  зерттеуімізге  қатысты
құнды ... ...     ... ... Абай ... ... мұраларын  қолдану
мәселелерін дәйектеу.
     Зерттеу   ...   —   Абай   ...   ...   -    ... «Толық адам» идеясы.
     Зерттеу пәні - Абай ... ... ... ... ... ... ... пайдалану үрдісі.
     Зерттеудің міндеттері:
     —   Абай   ...   ...   ... жолын айқыңдау, тәлімдік  көзқарастарындағы  тұлға  ... ...     —     Абай ... ... ... ... ...  мазмұнын
айқындау;
      —    Абай ... ... ... ... идеясын  оқу-тәрбие
процесінде пайдаланудың жолдарын көрсету;
     Диплом  жұмысының  құрылымы:Диплом  ...  ...  екі   ... ... мен ... ... ... тұрады.


























     I АБАЙ ҚҰНАНБАЕВТЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ... ...     1.   Абай  ...  ...  мен   ...   көзқарастарының
        қалыптасуы


     Ұлы ... ... ... ... ... ... жаңа жазба
әдебиетінің  негізін  қалаушы  Абай  Құнанбаев  қазіргі  Семей  облысы  ... 22-ші ... 1845 жылы ... ... [6-10].
     ... арғы тегі Орта  жүз  ...  ...  ішіндегі  Олжай  батырдан
басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды.  ...  ...  ...  рулы  ел  ...  кеткен.  Айдостың  Айпара  деген
әйелінен: Ыргызбай, ... ... ... ... 4 ұл ...  әкесі
момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір  тілді,  өр  ...  әйел  ...  ... ...     ... ... шұбар төс Ырғызбайым,
     Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым,
     Әрі де ... бері де ... ...     Сірә да ... ... -
        Ана ... ... бұлардың ішінде  Ырғызбай  ортасынан  оза
шауып, ел басқарған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай  тарайды.
Өскенбай шаруаға ... ... әділ кісі  ...  ...  адал  ... ... болса Ералыға бар” деген  мәтел  сөз  қалған.Өскенбайдың
әйелі Зердеден Құнанбай туады.
     Құнанбай 4 әйел ... ...  Оның  ...  ...... ... айттырылып, қалыңдық  кезінде  жесір  ...  соң  ... ... ... Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай),  Ысқақ,
Оспан, үшінші әйелі ...... ...  ...  ...  шағында
үйленген ең кіші әйелі  Нұрғанымнан  ұрпақ  жоқ.  ......  ... ... едім ...  ...  Болашақ  ақын  сабырлы  мінезімен,  кең
пейілімен ел анасы атанған “кәрі әжесі” Зеренің таусылмайтын  мол  ... ... ... абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі,  әзіл-қалжыңга
шебер, жөн-жобага ... өз  ...  ...  ...  ...  Абай  әуелі
ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да,  10  жасқа  толған  соң  3  ...  ...  Риза  ...  оқиды.  Бұл  медреседе  араб,   парсы’
тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді.  ...  ... бала ... бар ықыласымен беріліп, үздік  шәкірт  атанады.  Ол  енді
дін оқуын ғана місе ... ... өз ... ... ...  ... ... ақындарының шығармаларымен, араб, иран, шағатай (ескі  өзбек)
тілінде жазылған ертегі,  дастан,  қиссалармен  танысады,  Шығыстың  ... ... ... ... ... ұлы  ...  классик  ақындарына  бауыр
басады.  ...  ...  ...  Абай  ...  ...   “Приходская
школаға” да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын  ... ... ... 3 жылдан соң оның мұсылманша  да,  ...  да  ... ... ... ... ... аңғарған Құнанбай  оны  елге
шақырып алып, өз жанына  ертіп,  әкімшілдік-билік  жұмыстарына  ... ... 13 ... Абай ел ... ...        Абай әке ... ... жылдарда  атқамінер  би-болыстардың  қулық-
сұмдықтарын, қазақ даласына ыдырай бастаған  феодалдық  рулық  қатынастардың
кереғар қайшылықтары кіріптар  ...  ...  ...  ...  пен  жалаңаштықты,  патриархалдық,  кертартпа  ...  ... ... айқын түсінді. Патша  үкіметінің  отаршылық  саясаты
мен парақор орыс әкімдерінің жергілікті  би-болыстардың  арамза  әрекеттерін
айнытпай ... ... ... ... ...  ...  ...  күресуге
бел буды, “ елге пайдалы, адамгершілігі бар, әділ басшы  ...  ғана  ... ... ... ... ... Осы ... болыс  сайлауына  түсіп,
жеңіп шығады да, 1876-78 ж. Қоңыр-Көкше  еліне  болыс  болады.  Бұл  ... оз ... ... ...  ...  таразысын  тең  ұстауға  күш
салды.  Әлсізге  зорлық  көрсеткендерді,  ұрлық  жасағандарды  ...  ... ... ... ... Оның  ел  басқарудағы  бұл  бағыты  халықты
қалауынша езіп-жаншып жүрген шонжарлар тарапынан ...  ...  ... ... ... арыз ... көбейді. Соның бірі Үзікбай  Бөрібаевтың
“Таймақкөл  деген  ...  ...  алды  ”  ...  жалған   арызы   бойынша
көтерілген іс 10 жыл сүргінге созылып, ақыры  Е.  П.  ...  ... ... П. В. ... бұл істі 1884 ж. 27 ... жалған  жала  деп
тауып, қысқартып тастады. Ақын үстінен жазылған  “Абай  ...  ...  ... әйел ... деген бір топ шонжар дұшпандарының  арызы  да  нәтижесіз
қалды.
     Ақын ... ... үшін  1870  ...  ...  Семейге  айдалып
келген Михаэлиспен, 80-жылдарда  орыс  демократтары  Н.  И.  Долгополов,  ... ... Бұл  озық  ойлы  ...  Абайдың  саяси-әлеум.
Көзқарасына  игі   ...   ...   ...   ...   ...   ... ... демократтық көзқарастарымен осы кісілер  арқылы
деу ағат айтқандық болар еді. Бұл тұста  М.  О.  Әузовтың  “Ал,  ...  ... ... орыстың ұлы мадениетін мол,  терең  тани  бастаған  Абай  озгын
ойды   ...   ...   ...   ...   ...    ... Салтыков-щедрин, Некрасовтардың өз мұраларын оқып, кең,  терең
тарбие алды. Абайдың классик ақын болған маңызын, әлеуметтік көзқарасын  тек
Михаэлис ... деп ... әрі ... әрі  орыс  халқының  ұлы  мұрасына
жане  ұлы  даналарына  ...  сөз  ...  ...  едік  ”  ...  ...  те  жеткілікті.  Абай  ...  ...  ...  ...  сияқты
ақындарын, Спенсер,  Спиноза,  Льюис,  Дарвин,  Дрепер  сынды  ... ... ... ... ...  ...  “1884  ...  жасы
қырыққа таман іліңенде, ол дүниеден көп мағлұматы бар кісі ... Абай  ...  1886  ж.  досы  ...  ...  ...  облысы   Статистика
комитетінің толық мүшесі болып сайланды.
     1885 ж. ... ...  Шар  ...  ...  ...  ...  жерде
Семейдің генерал-губернаторы Цеклинцкийдің  басқаруымен  Семей  губерниясына
қарайтын 5 уездің  100-ден  ...  ...  бас  ...  ...  съезі
өткізілді. Осы съезде төбе би болып сайланған Абайға “Семей  ...  ... ... қарсы  заң  ережесін”  әзірлеу  тапсырылды.  Абай  бастаған
комиссия барлығы 93 ... ... ... 3 күн, 3  ...  әзір  ...  ... ...  ежелден  қалыптасқан  кертартпа  әдет-ғұрып  заңдарына  да,
патша өкіметінің халықты қанаушылыққа ,зорлық-зомбылыққа негізделген  ... ... ...  құжат  еді.  Оның  әсіресе  ұрлық,  қылмыс  пен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Абайдің  атақ-даңқын
осынша көкке көтерген Қарамола съезінен кейін оның дұшпандары  ...  ... 1890 ж.  ...  ...  ...  ...  ...  16  атқамінер
Жиренше қыстауының шетіндегі Ши деген жерде Абайға қарсы дұшпандық  әрекетке
сөз байласады. 1891 ж. ... ... дау 1897 ... ...  ...  ... аяғы  1898  ...  Мұқыр  сайлауындағы  жанжалға,  Абай  өміріне
қастандыққа әкеп соқтырады. Ақын  бұл  жанжалдың  барша  ...  ...  ... ақ ... ... ...  барынша  айғақты  деректермен  дәлелдеп
береді. Абай өлең жазуды 10 жасында (“Кім екен деп келіп  ем  түйе  ... өз ... ... ... ... ... аралығында  көбірек
қолға алған. Өлеңдерін әркімдердің атымен таратып, Көкбай  ...  ... ... ... “жинауды ” шәкірттеріне 1896  ж.  ескерткен.  Ал  қара
сөзбен жазылған ... 1890-98 ж. ... ... ...     Абай 3 әйел ... ... ... Ақылбай, Әбдірахман,  Кұлбадан,
Әкімбай, Мағауия, Райхан; екінші әйелі Әйгерімнен Турағұл, Мекайыл,  Ізкаіл,
Кенже ... 7 ұл, 3  қыз  ...  ...  ...  ...  ...  ... жоқ.
     Абай Құнанбаев – қазақ ... ұлы ... ... ... демократы,
ұлтымыздың рухани мақтанышы. Абай өз ауылында арабша хат  танығаннан  кейін,
он жасында Семей қаласындағы Ахмет Ризаның ... 3 жыл  ...  ... ... Абай діни сабақтармен қоса өз бетінше  араб,  парсы  тілдерін
үйреніп,  ...   ...   ...   Сағди,   Хафиз,   Науаи,   Физули
еңбектерімен ... ... ...     Абай ... санасы  толысқан  шағында  ел  билеу  ісінен  аулақтанып,
ақындық  өнер  ...  ...  Өз  ...  ...   батыс,   орыс   елдері
ақындарының, ойшыл оқымыстыларының  еңбектерін  оқып,  ...  ... ... ... ... келген революционер Михаэлиспен  танысып,
дос болады. Михаэлис  Петербург  университетінің  студенті,  ... ... ... еді. Михаэлис арқылы Абай айдаудағы  орыс
демократтары:   ...   ...   ...    зерттеушісі,    тарихшы
Леонтьевпен танысады.  Солар  арқылы  ол  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Некрасов;  сыншыл,   ойшыл-
демократтары  ...  ...  ...  ...  Батыс  Еуропа
ақындарымен: Гёте, Байрон, философ ойшылдарынан: Спенсор,  Спиноза,  Дарвин,
т.б. еңбектерімен ... ... ...     Абай ... ... ел  ...  ...  зорлықты,  алтыбақан
алауыздықты, күштілікті, жатып ішер жалқаулықты өлтіре сынап, жастарды  адал
еңбекке, отырықшылыққа, егіншілікке,  өнер-білімге шақырады.
    ... ... ... ...    Мен бір ... адаммын, оны да ойла.
    ... ... ... өстім,
    Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма - деп артына өшпестей ізін  ... ... ... алғашқы тыңдаушыларының  куәлік  алу  салтанатына
Астана қаласының жұртшылығы жиналды [11, 12].
    Ұлы  ...  ...  ...  ...  білу  ...  ...  оқу
орындарында алғаш рет арнаулы  пән  ...  ...  ...  ...  ... 1942-43  оқу  ...  М.Әуезовтың  ұйымдастыруымен  Абайдың
әдеби  мұрасын  ұзақ  ...  бойы  ...   ...   ...   ... ... жаңа жазба әдебиетінің  көшбасшылық  қалыптасу  жолы
батыс және шығыс әдебиетінің  әлеуметтік  ...  ...  ... жас ... ... ... мақсатында  Астана  қаласында  Қазақстан-
Ресей  университеті  жанынан  «Абайтану»  ғылыми-танымдық  орталығы  ашылған
болатын.
    Бір ... енді ғана ... бұл ... Абай ... мен ... ... Абай ... мұралар мен  қазақ  этнографиясын  салыстыра
зерттеп, оқу ...  ...  ...  түзу  ...  ... ... жүргізді.
    Абайдың ой танымындағы ... ... ...  Ол  Абайды  ең  ... ... ... ... ... ... сөзін жаттаған.  Абай толық
адам ілімін айтып, ар ғылымы оқылса,  деп  армандады.   Ар  ...  ... ... ... жолға түсіре алар  еді,  деді  және  дін  туралы
қатты ізденді.  Шәкәрімнің дүниетанымы мүлде ... ... ... оны  ...  ...  жоқ.  Мысалға   "Жаралыс  басы  қозғалыс,  Қозғауға   керек
қолғабыс, Жан де ... бір ...  Сол  ...  бол  ...  ...  сол
жаратқан", деп  кім жайында айтып отыр, оны қалай түсінеміз, оны ешкім ... жоқ ... Оның бір ... ... ...  ...  ... Егер, Шәкәрім Құдайбердіұлы толық ашылса, Абайдың жаңа  бейнесі
ашылады. Екеуінің суфизмге қатысы терең ... және ... ... ... ... ... Шәкәрімнің бір жақсы жері ол оқыған кітаптарының  ... ... Оның ... кітапханасы даяр, ал, Абай жазып қалдырмаған.
    Шәкәрім өз ұстазы Абайдың толық адам іліміне  терең  мән  бере  ... ...  ...  ...  ...  ...  Ол  ХІ  ғасырда
жазылған Жүсіп Баласағұнның ... ... ... жете ... ... ... назар аударған, Ясауидің кемел адам туралы хал ілімін
де білген. Абайдың толық адам ілімінің арғы түп төркіні  осы  ...  ...  желі  ...  өз  ...  ...  орай  ...   әдебиеті
тарихында тың тақырып болып енген  толық  адам  ілімін  қалыптастырды.  ... ... ... ... Шәкәрім  адамды  рухани  тазалық  жолына
түсіретін: Ар түзейтін бір ғылым табылмаса,
Зұлымдықты ешқашан әділ жеңбес деген ... ойға ... ...  ...  өркениетті  ел  деген  ...  өзі  (ар   ...   ...   ... хайуандықтан шыға алмай отырғанын атап өтеді, сонымен  қатар:
ХХ ғасырдың адамынан Анық, таза бір елді ... ... ... ауыр да  өткір
сын айтады. Философиялық лирикалары мен «Үш ... ... ... ұждан
мәселесіне төтенше мән бере қарайтыны бар.  Ынсап,  әділет,  мейірім  үшеуі
ұждан ұғымын құрайды. ... ...... ... Неге ...  жан  ...  ...  бұзылмайтын  нәрсе,  барған  сайын  жоғарылай  береді.
Мәселен, таза ... таза ... ... ой, ... керек қылады.  Соның  қатты
бір керегі – ...... Оны осы өмір үшін ... ... ...  ... де ... қылады» (Үш анық. 30 б.). Яғни, Ұждан екі өмір үшін де  қажет
екен. Өлерін білген екі адамның ... ... ... ... да  ... ...  сенсе,  үлкен  үмітке  қол  артып,  қуаныш  сезіміне
бөленеді. Ал, өлген соң  жан  ...  ...  ...  ...  ... барсакелмес қайығына мінеді. Осындай нанымдағы пенделерге  қарап
Шәкәрім: Жоқ, шырағым, жанымыз жоғалмайды,
Екі өмірдің азығы – осы ... Шын нану – ... ... ... ... ... –– деп Ұжданның адам үшін екі өмірде  де
рухани азығы: ... ...  ...  ...  ақыл  ...  ...  әрбір
саналы адам жастайынан бойына ұялату жолында ... ... ...  ...  адамның  адамдық  санасын»  деп,  Ұждан   ұғымына   зор   мән   ...       Шын таза  жан  ...  ...  ...  ол.  ...  ... Ағызам деп нұр бұлақ! –– деп, өзі ...  ...  ...  ... Шәкәрімнің екінші сұрағының яғни «не қылған  жөн?»  деген  мәселеге
беретін жауабы –  адамның  уақытша  өмір  ...  ...  ...  ... ар ...  ...  ...  түрде  еңбектенуін  айтады.  Сондықтан
үжданды   пенденің   мұрат-мақсаты   қайда    ...    ... ...  ...  ...  сеніммен  бағыт-бағдар  бере  жөн
сілтейтінін көреміз.
    «Ар ...  ...  –  деп  ...  ойлы  ...  ...  ұрпаққа
нұсқаған адамшылық жолы – әр адамның жан тілегіне айналған Ұжданды (әділет,
ынсап, мейірім) тұла бойына ұялату болғандықтан: «…ұждан, ... жан  ... ... ... ...  ...  нана  алмаған  кісінің  жүрегін  ешбір
ғылым, өнер, ешбір жол, заң ... ... Егер  бір  адам  ...  ... ... мен ... ... азығы екеніне  әбден  нанса,  оның  жүрегін  еш
нәрсе қарайта алмайды. Адам ... бір  ...  ...  екі  ...  ... өмір сүргізетін жалғыз жол –  осы  мұсылман  жолы  сияқты»  (Үш
анық, 34 бет), – деп осы ... ... өмір ... ... ...  аса  ...  толы  ой-қорытындысын  ұсынады.  Бұл  –  біздер  үшін  рухани
шамшырақ!



     1.2  Абай  ...  ...   ...   ... ...     ... тәрбиесі дегеніміз - оқушылардың  бойында  мінез-құлықтың
белгілі бір сипаттарын қалыптастыру және олардың  өздерінің  де  бір-біріне,
басқа адамдарға,  ...  ...  ...  ...  ...  мен
ережелерін дарыту жөніндегі тәрбиешілердің арнаулы мақсат көздеген қызметі.
     Адамгершілік тәрбиесі жан-жақгы тәрбиенің аса ...  ...  ... ... Абайдың   қара  сөздерінің  ...  ...  ... ... ақын ...  сипаттайтын  негізгі  үш  қасиет
деп біледі.  Олардың  ...  ...  ...  отырып,  адам  баласы  үшін
маңызды қасиетті сипаттап көрсетеді.
      Қайрат, ақыл, жүрек – ... ... ... ... келіп, ғылымға
жүгініпті. Қайрат айтыпты:
- Ей, ғылым, өзің білесін,  дүниеде  еш  нәрсе  менсіз  ...  ... ... білуге ерінбей үйрену керек, ол – менің ісім.  Дүниеге  ...  мал  ...  ...  ...  еңбексіз  табуға  болмайды.  Болымсыз
нәрсеге  үйір  қылмай,  бойды  таза  ...  ...   ...   жеңілтектен
құтқаратын мен емес пе? Осы екеуі маған қалай таласады?
       Ақыл ...      - Не ... не ... не ... ... не ... ...  білетін
– мен, сенің сөзіңді ұғатын  –  мен,  менсіз  пайданы  іздей  алмайды  екен,
залалдан қаша ... ... ... ...  ...  екен,  Осы  екеуі  маған
қалай таласады? Менсіз өздері неге жарайды?
      Жүрек ... Мен – адам ...  ...  қан  ...  ...  жан  менде  мекен
қылады, менсіз ... жоқ. ... ... жылы ...  тамағы  тоқ  жатқан
кісіге төсексіз, аш кедейдің жайын ойлайтын  –  мен.  ...  ұят  ... ... қылдыратын – мен, бірақ мені таза  алмайды.  Мен  таза  ... ... ... ...  ...  ...  –  мен,  ... тулап кететін –  мен,  әділет,  ынсап,  ұят,  ...  ... ... ...  ...  көрген  күні  не?  Осы  екеуі  ...  ... ... бұл ... ... ... болып, айтыпты:
- Ей, қайрат, сенің айтқандарының бәрі рас-ақ. Ол  айтқандарыңнан  басқа  ... ... бары рас, ... қаруыңа қарай қаттылығың да мол, пайдаң  да
мол, залалың да мол, кейде жақсылықты берік ұстап,  кейде  ...  ... ... ... жаман.
      -  Ей,  ...  ...  ...  бәрі  ...  Сенсіз  еш  нәрсе
табылмайтыны рас. Тәңіріні де сен  ...  екі  ...  ...  да  ... ... ... бірге, амал да, айла да – бәрі сенен ... ... ... көп, ... мол,  сенің  де  еркіңе  жібермейді.  Орынды
іске күшіңді аятпайды ғой. Орынсыз  ...  ...  ...  Осы  ... қос, бәрін жүрекке билет. Осы үшеуің бір кісідей  менің  айтқанымдай
табылсаңдар, ... адам сол. ...  ала  ...  мен  ...  жақтадым
[13].
    Абай өзінің ...  ел  ...  ...  ...  ... ... ... ішер жалқаулықты өлтіре сынап, жастарды  адал
еңбекке, отырықшылыққа, егіншілікке,  өнер-білімге шақырады.
    ... пен ...  ...  ағартушылық  ой-пікірлерінен  мол  нәр
алған ұлы ақын  бала  тәрбиесі  мәселелеріне  де  ...  ...  ...  мен  қара  ...  ...  ...  білдіреді.  Адам
мінезіндегі орынсыз мақтан, ойсыздық,  салғырттық, күншілдік,  көрсеқызарлық
сияқты жаман әдеттердің ақыл мен ойды  тоздыратынын  айта  ...  ... ... көргеннен  үлгі-өнеге  алу,  жаман  ...  ...  ... нәпсіні ақылға жеңдіру, ұстамды болу сияқты адамгершілік  қасиеттерді
насихаттайды.  «Егер  есті  кісінің  ...  ...  ...  күнінде  бір
мәртебе,  болмаса  жұмысында  бір,  ең  ...  ...  бір,  ...  ... ... ... өзің  есеп  ...  Яғни,  адамның  өзін-өзі
тәрбиелеу мәселесінің маңызы мен мәніне ерекше тоқталады.
     Абай ... ... ... ...  ...  ... түсіндіре білді. Адамның жақсы-жаман  болуы,  ақылды-ақылсыз  болуы
генетикалық негізге байланысты, ақ сүйек ... ... ...  ... ... деген  буржуазиялық  нәсілдік,  идеалистік  көзқарасқа  қарама-
қарсы. Абай адам мінезінің қалыптасуы  тәрбиеге,  ортаға  ...  ... ... отыз ... қара ... ... егер  заң  ...  қолымда
бар кісі болсам, адам мінезін  түзеп  болмайды  деген  кісінің  ...  ...     ... ... шығармалары мен қара сөздері пәлсапалық,  этикалық,
эстетикалық,  психологиялық  және  ...  ...  ...  ... ... ... ... тыс және бізге тәуелсіз өмір  сүреді.
Біздің түйсігіміз бен қабылдауымыз,  түсінігіміз  айналадағы  ақиқат  ... ... ...     Абай түсінігінше, табиғат біздің санамыздан тыс  және  ...  ... ... Адам баласы  «көзімен  көріп,  құлақпен  ...  ...  ... татып, мұрнымен иіскеп тыстағы  дүниеден  хабар  алады»,-дейді  Абай.
Адам баласы ... ... екі ... ... ... Бірі  –  ...  жесем,
ұйықтасам деп туады. Бұлар – тәннің құмарлығы. Екіншісі – ...  екен  ...  ...  ...  сөз)  деп  ой  ...  ...  ...  бойына  жан
құмарлығы арқылы жиналатын нәрсенің аты  ақыл,  ғылым…  ол  таланттылық  ... ... ... ... ... түседі»,- деген қорытынды жасайды.
     Абайдың дүниенің  дамуы  жөніндегі  көзқарасында  диалектикалық  сарын
басым.  Ол  ...  ...  ...   ...   байланыста,   үнемі
өзгерісте, дамуда болады, адамды қоршаған ортаның –  табиғаттың  ішкі  ... ... ... ... деп ...     Ұлы  ағартушы  өзінің  көптеген  шығармаларында  қазақ  ...  ... және ... ... Қара  ...  қамын  ғана  ойлайтын,
яғни тән қажеттігін өтеуді ғана  ...  ...  ...  ... алдап, біреуді арбап күн көрушілерге, өзінен күшті  әкімдер  алдында
жағымпаздықпен көзге түсіп қалуға тырысушыларға Абай мейлінше  ...  ... ... ... адал ... ету деп ұқты:
              Пайда ойлама, ар ...              ... қыл ... білуге.
              ... ... ...              ... оқып ... - деп ...  ...  ...     Сол ... ... оқыған жастардың білімді шен алу, шекпен  кию  ... ... ... ... ... ...  ызаланған
Абай:
              ... жоқ ...              ... пен ...              Я ... я ...              ... деген бәрінде ой,- деп  сөкті.  Жастарға  халық  ... ... мен ... ...  ...  «білімдіден  шыққан
сөз талаптыға  кез  болса  екен»,  -дейді.  ...  ...  ...  пен
білімже деп ұққан Абай:
              ... ... ... егін ...              ... оқу ... ... алған.
              Би ... ... ... мақсат емес,
              Өнердің ... өзге бәрі ...              Ел болу үшін қала ...  ...  болу  ...  мектеп
салып, оқу оқып, білім алу қажет,  тіршіліктің  тұтқасы  ...  пен  ... тұр деп жар  ...  ...  ...  ...  ...  болудың
мүмкін емес екендігін, терең түсінген ол: «Барыңды ... да ...  ... ...  өнер  де,  ...  ...  тұр.  Орыстың  ғылымы,  өнері  ... ... оны ... ... ... ... озық ...  орыс
халқын өнеге етті.
     «Ақыл – ... ... деп ... ...  ...  ... ар тазалығы үшін күресуді дәріптеген ұлы ағартушы –
              ... ұят, ... ... ...              Бұларды керек қылмас ... ...              ... ой, терең ғылым іздемейді
     Өтірік пен ... ... ... -  деп  ...  ...  іс-әрекетін
қатты  сынға  алады.  Абай  қазақ  қоғамындағы  жас  ...  ...  ...  ...  өлеңдерінде  («Жігіттер,  ойын  арзан,   ... «Мен  ...  ...  ...  ...  т.б.)  айқын  білдіреді.  Ол
халықтың артта қалушылығын, надандығын мінеп,  ...  пен  ...  ...  ...  жалқаулыққа,  ымырашылдыққа  қарсы   күрес   жүргізуі   қажет
екендігін   ...   ...   орыс   ...   ...   ... Мұндай күрделі  міндеттерді  шешудің  жолдарын  ...  ... ... «Қырқыншы сөзінде» жалпыға бірдей  білім  беру  талабын  ұсынып,
қыздар да оқып, білім алу ... деп ...     Ұлы ... өз ... қоршаған әділетсіздік қазақ  халқын  аздырып
бара ... жас ... ... теріс ықпалын тигізетіндігін  байқап,
халықты,  әсіресе,  жастарды,  адамгершілікке   тәрбиелеуге   ерекше   ...     Ал ... ... ... ... жоғары адамгершілік қасиеттер ретінде
туған  елге  деген  сүйіспеншілік  пен  ерлік,   табандылық   пен   ...  пен  ...   ...   ...   ...   еңбек
сүйгіштік, жарқын  өмірге  ұмтылушылық  т.б.  атап  айтты.  1886  ...  ... ...              ... ... ойладық, ұлғайды арман,
              ... ... жас ...              Терін сатпай, телміріп көзін сатып,
              ... ...  бәрі  ...  аларман,-  деп  өз  кезіндегі
жастардың осындай жағымсыз  ...  н  ...  ...  ...  Абай  ...  бос  өткізетіндерді,  еріншектерді,   өсекшілдерді,   адамгершілік
қасиетке ұмтылмайтындарды мейлінше жек көрді. Ондайлар туралы:
             ... ... ... елде ...             Бәрі де ... келеді олақ.
             Сырын түзер біреу жоқ, ... ...             Бар ... – қу борбай – сымпыс шолақ-деп, күйзеле  жазады  ұлы
ақын.
     Гуманист – ақын  ...  ХІХ  ...  ...  ...  ... қасиеттерді қатты сынға  ала  отырып,  айтқан  ойларының,  көтерген
өзекті мәселелерінің бүгін де ... күн  ...  ...  отырғандығын
атап  өткіміз  келеді.  Абайдың  ...  ...  ...   Мақатаев   сияқты
ақындарымыздың ойларымен үндесіп жатыр.
     Табиғатты айтсын мейлі, махабатты  ...  ...  ары  мен  ... жан ... міні мен арамза мінез-қылығын  айтсын,  қазақтың  ақиық
ақыны Мұқағали ағынан жарылып  айтады,  әрбір  өлең  ...  ...  ... естіп, жан айнасын көреміз, адам  бойында  әлі  де  арылып  болмаған
сұмдық пен ... ... ... ...  ...  Сондықтан
да ол:
              ... ...              ... ... !
              ... ... ...              Жағымпаздарға ашынам !
              ... ғана бас ...              ... бе, Отан ... !?
              ... ашынам !
              ... ...     ... ... ... - деп адам  ...  ...  мінез  құлықты
ашына сынға алды. Мұқағали  айтқандай, осы жағымсыз  қылықтар  да  ...  ... бой ... ...     Сол кезде Абайдың көтерген ... ...  де  ...  ... айта ... жөн.
     Абай ... ең ... кемеңгер ойшыл ақын,  ағартушы  ретінде  ... ... мен  қара  ...  ...  мәні  зор,  ... ... ... келеді.
              «Мен жазбаймын ... ... ...               ... ... термек үшін»,
     - деп ... өзі ... оның ... әлеуметтік, этикалық мәні
мейлінше терең. Ең алдымен ол  өз  халқына  өлеңдері,  қара  сөздері  арқылы
ұдайы ой ... оның ... ...  оны  надандықтан,  жаман  қылықтардан
сақтандырды, мәдениетті болуға, прогреске ...     Абай ... ... бәрінде:
     «Қалың елім қазағым, қайран жұртым,
     Ұстарасыз ... ... ...     ... мен ... ...     Бірі қан, бірі май боп енді еккі ұртың» –  ...  ...  ...  ... Бұл ... Абай ... халықтың жанына тие айтады.  Сондай-ақ,  Абай
бос даурығуға, бекер сал шашуға,  өтірік,  өсек  айтуға,  ...  ... «Бес ... ... бол, Бес ... асық бол, адам  ...  десеңіз»,
- дей келіп, Абай «Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал  ...  ... ... ... ... терең ой, қанағат,  рақым  ойлап  қой,  Бес
асыл іс, көнсеңіз», - деген өсиет ...      Абай ... ... шақырды, өмірде өз орныңды тап, пайдалы  әрекет
жаса, дейді. «Сен де – бір ...  ...  ...  тап  та,  бар  ... ... соның айғағы. Қазақ  елінде  ойын-сауыққа  көп  әуестеніп,  ... бір ... бір ... бір ... селтеңдеп, қыдырып  жүретін  келеңсіз
әдет селтеңдеп, қыдырып жүретін келеңсіз әдет  барын  ашына  ескертіп,  одан
аулақ ... ... ...     ... тоқтық, жұмысы жоқтық,
     Аздырар  адам  баласын»,  -   деп   ...   ...   ...     Ол ... мен  ...  ұстаз  тұтты,  олардың  өлеңдерін,
И.А.Крыловтың мысалдарын қазақ ... ... ... «Татьянаның  хатын»,
«Онегиннің хатын» аударып қана қойған жоқ, оған ән де шығарды.
     1840 жылы М.Ю.Лермонтов ... ... ...  әні»  ...  ... вершины спят во тьме ночной» деген атпен аударған  болатын.  Гетенің
бұл өлеңі көптеген ...  ...  әсер  ...  Ол  ...  ... ұялады. «Қараңғы түнде  тау  қалғып,  ұйқыға  кетер  маужырап»  деп
аударды. ... ... Абай  ...  мәдениетінен  де  нәр  ...  ... ... Хафиз, Сағди шығармаларына еліктеді.
     1995 жылы ... ... ...  150  ...  ...  ЮНЕСКО  шешімі
бойынша әлем болып тойлады. Ұлтымыздың рухани мақтанышы, ұлы гуманист, ақын-
ағартушы Абайдың ғылыми-педагогикалық ... ...  жайы  ...  ... ...  дейінгі  педагогикалық  ой-пікірдің  даму  тарихында
алатын орны туралы айтқанымызда ұлы ғұлама  ойшылдың  ...  ... ... ... тарихы  саласындағы  көрнекті  қазақстандық
ғалымдар, педагогика  ...  ...  ...  ... Ә.У.Сембаев, Қ.Б.Жарықбаев, С.Қ.Қалиев және  т.б.  ғалымдардың
еңбектерін ерекше атап өткен жөн [14-19].
     Ұлы ... ... ...  ...  мәні  ... бүгінгі таңда да өміршең, өзекті екендігін дәлелдейді.
       ХХ  ғасырдың  ...  бір  ...  ...  Ыбырай,   Абай   көтерген
ағартушылық қозғалыстың туын Ахмет Байтұрсынов,  Мағжан  ...  ... ... Дулатовтар жалғастырды [20-25].




     1.3 Абай мұраларындағы «Толық адам» идеясының ...    ...  ...  халыққа  Жолдауында:  «...Біз  ...  ...   ... ... тілі  мен  ...  ...  түлете  береміз.  Сонымен
қатар ұлтаралық және мәдениетаралық келісімді  ...  ...  ... ... ... ... -дейді [26]. Осы қасиетті міндеттер  мен
мақсатты жүзеге асыруда мектептің ондағы мұғалім – тәрбиешілердің  атқаратын
еңбегі ерекше. Қазір білім беру ... ... ... ...  ... ... кеңестігіне кіру  үшін  оның  алғы  шарттары  ...  ... ... ...  ...  ...  құндылықтар  негізінде
білім, тәрбие бере отырып, тұлға қалыптастыру, дарын көзін ашу ...  ... сөз жоқ, ... жұмысын да жаңа арнаға  бұруда.  Ұлылардың
өмірі мен  тағылымы  ...  ...  ...  -  ...  қазақ  халқында
ежелден–ақ келе жатқан үрдіс. Бұл ... сөз ...  ...  орны  ... ... осы бір жақсы әдет-салты бүгінгі тәрбие үрдісінде  тиімді
екені  даусыз  мәселе.  ...  ...  ...  ірі  ...   ... ... де,  ...  де  қайнар  бұлағы  ...  ...  ... қай ... ... оның ... қазығы –  Адам.  Ол  нағыз  Адам,
Толық Адам қандай болу керек деген сұраққа ...  ...  әрі  оған  ... Мысалы, «Атымды Адам қойған соң қайтып надан болайын», «Адамды  сүй,
алланың хикметін сез, не қызық бар  өмірде  одан  ...  -  ...  ... басқа қызық жоқ» деген пікірінде қазір  көп  айтылып  жүрген  гуманды
педагогика ...  ...  Осы  ...  жас  ...  ...  ісі  ... ... адамды сүюге баулудан басталуы керек деген  тұжырым  шығады.
Абай мұрасы,  ...  ...  ...  ...  ...  ... мақсаттар мен міндеттер арқылы дәлелдеуге болады. Білім мен  тәрбиені
тұлғаға  қарай  бағыттай  беру  мәселесі  ...   ...   ...   ...  ...  Адам  қандай  болу  керек?»  деген  сұрақ  ақынға   ... ... ... бір суық мұз – ақыл зерек» өлеңінде:
    «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста,
    Сонда ... ... ... ... деп, ой ... [27].


    Ары қарай ақын: Үш – ақ ...  ...  ...  ...  ...  нұрлы
ақыл, жылы жүрек» деп, толық адамның қасиеттерін санамалап береді. Ұлы
гуманист адамды сүю туралы айта отырып,  «Адамзаттың  ...  сүй»  деп  ... ... ... сүю – ... ... ... жолы»  деген  анықтама
береді.
    Ақын адамды әкенің  емес,  адамның  баласы  болуға  ...  ...... ... ... баласы – бауырың» - деп, ғибрат  тастайды.
Абай   адамдықтың   басты   қасиеті-адамгершілік   ...   баса   ... алды – ... ... сезім»  дейді.  Адамшылықтың  тәрбие
арқылы келетініне көз жеткізеді.
    ... ... ... ... М. ... былай  дейді:  «Абай  сөзінің
негізін адамгершілікке тірейді. Барлық өсиет ой-толғау еңбектерінің
қорытындысы тағы да ... ... ... ... ... қор  ...  ...  жаманшылықтарды  санап  өтеді.  Олар   үш   ...   ... ... [28]. Ақын ... ... береке – бірлік,  достық
ынымақтастыққа ерекше көңіл бөледі.
    «Бес асыл іс» - адамгершіліктің Абай ...  ...  ... ... ... - жеке  ...  ақылы  мен  мінезі,  адамгершілігі
жағынан өсіп ...  ...  адам  ...  ...  ...  мәселелердің
бірі. Гуманист атаулының бәрі де дүниедегі ең асыл, бағалы ... - адам  ... ... сол адам ... ең ... сипаттар неден  тұрмақ  дегенге
әр дәуірдің ойшылдары өз ұғым-нанымы мен заман талабына орай  түрліше  ... ...    ... мен ... Ибн Сина мен Әл-Фараби, Кант пен  Спиноза  т.  б.
әлеуметтік моральдық  жүйесін  жасағанда,  ең  ...  ...  ... тәрбиелеу  мәселесін  алға  қойды.  Абай  да  ...  ... өзі өмір ... 19 ...  ...  қоғамы  жағдайындағы  жастардың
адамгершілік негіздері, бойға ұялатар қасиеттері қандай  ...  ...  ... көңіл белді. Ойшыл ақын жас ұрпақты  жаңа  дәуір  талабы  деңгейінде,
адамгершілікке тәрбиелеуді ... ... ... ...    Осы жолда  Абай  адам  ...  ...  ...  жалынды  жастың  бойына
адамшылықтың қандай  нәрін,  нендей  ізгілікті  қасиеттерді  егу,  орнықтыру
керектігін «Ғылым ... ... ...  «Бес  ...  ...  ... нәрсеге  асық  бол,  Адам  болам  ...  -  деп,  ...  ... ... ... оған тезірек жетуге, асығуға ұмтылатын бес  нәрсе  ... ... ... ... ... ... ой, ... рақым ойлап қой -  Бес
асыл іс, көнсеңіз...» - деп, кесімді, тұжырымды жауап береді.
    Шын ... ... адам болу  үшін  ...  тән,  ...  ... ... ... -  адамдық,  әділеттілік,  достық,  махаббат,  ар-
намыс, сабырлылық,  батырлық  т.  б.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  адамгершіліктің  негізгі  қасиеттері,«Бес  асыл   іс»:
талап, еңбек, ... ой, ... ... туралы даналық ой қозғауының  өзіндік
мәні бар. Талап. Абай Қырық төртінші  сөзін  «Адам  ...  ең  ...  ... деп ... да, талаптың да түрлері кеп болатынын баяндайды.
    Талаптың ішіндегі ең зоры - бір өнерді ...  ...  ...  ... Сонымен бірге ақын талапкердің өнерлес кісімен сыйлас  болуының
қажеттігін баса айтады.  Ақын  жастарға  өнер  ...  ...  ... ... ... ... емес,  өмірден  іздеуге  кеңес  береді.  Абайдың
түсіндіруінше   ...   ...   -    ...    ... ... іс ... - ... Әр түрлі өнер,  мінез,  жақсы
қылық. Кейбір  жігіт  жүреді  мақтан  көйлеп,  Сыртқа  ...  ...  ... - деп Абай ... - ...  ...  ...  сондықтан  да
халықтың «талапты ерге нұр жауар» ... ... ...  ...  ...  ... Ақын сүйікті баласы Әбдірахманның  қазасына  арналған  туындысында
талаптылықты бойына терең дарытқан «ескінің арты, жаңаның алды» ...  ... жас ... ... ... жасайды: «Талаптың  мініп  тұлпарын,  ... ... Бір ... еді ... Әр қиынға  сермедің...»  -  дей  келе,
талапсыз адам ғылымға, болашаққа, өз өміріне жол сала ...  ... Бүл ... ... күш діни ... ... болса, ғылыми  ұғымдағы
бірден-бір жасампаз ұлы күш  -  Еңбек.  Абайдың  ...  ...  ... ... соң өз ... сүйеніп еңбек еткен адам нағыз  азамат  болып
саналады.
    «Адамшылықтың қарызы үшін еңбек қылсаң,  ...  ...  ...  ... - ... ақын. Абайдың пікірінше ерінбей еңбек еткен, ізденген,  әр
нәрсенің жөнін  біліп,  әрекет  еткен  кісінің  ...  ...  ... бір ... бір ... Күлкі баққан бір көрер бишаралық.  Әуелі
өнер ізделік, қолдан келсе, Ең  болмаса,  еңбекпен  мал  ...  ... ... - ... ... тіленбей...» -деген жыр  жолдарындағы  ақынның
байламы ... ... ... атқаратын  қызметі,  басты  мақсаты  -  ...  мал  ...  ...  ...  ...   ...   арқылы   адамның
адамгершілік қасиеті  танылады.  19  ғасырдың  2-жартысында  ...  ... өмір ... - бірыңғай  мал  бағу  кәсібіне  байланысты  екенін,
еңбектің сыңар жақтылығын  сынға  алып  ...  ...  ...  ...  егін
салған, Жасынан оқу оқып, білім алған, Би болған, болыс  болған  енер  емес,
Еңбектің  ...  өзге  бәрі  ...   -деп,   өз   елін   ... ғылымға  шақырады.  Еңбекті  «Бес  асыл  істің»  негізгісі  деп
бағалаған Абай: «Бақпен асқан патшадан,  ...  ...  қара  ...  ... ... ... ... бала артық...» -деп, адамды  дүние  жүзіндегі
тіршіліктің жасампаз күші етіп отырған оның  еңбегі,  адамның  адамгершілігі
тек адал ... ... ... ой ...    Адамды адам еткен еңбек болса, сол еңбек дағдысы барысында  қалыптасқан
адамды барлық жан-жануардан ... ... ... екі  ...  Абай  жоғары
бағалады. Оның біріншісі - ақыл-ой, екіншісі - сөз. Ойлау - ...  ... оның ... өте бай, ал ... сөз ... ... ...  қамтып
бере алмайды. Сөз тіл арқылы жүзеге ... ... ... ... ...  ...  мен  пікір  болып  табылады.  Абай  ...  ...  ескі  ... адам ... үздіксіз  ойлауы  керек,  өйткені  тек  тұрақты  ... ғана ... алға ... бірақ ой  күнделікті  өмірмен  байланысты
ақиқатты түрде болуы керек  деп  үйретеді.  Ақын  мияда  ...  ... ... ұғым мен ...  ...  толы  ойлы  ...  ...  тұтып:
«Басында ми жоқ, Өзінде ой жоқ» - деп, ой-пікірсіз  сылдыр  сөзді  ... ...    Көп  ...  деп  көне  ...  жұрт  ...  деп  сене  ...  ... Абай толық адам  қатарына  қоспайды.  Ондайлардың  ...  ой  ... ... ... пен ...  үйір  ...  айт  пен  тойды  ермек  етіп
өмірін босқа өткізетініне қатты қынжылады. Ақын:«Ойға түстім, толғандым,  Өз
мінімді қолға ...  ...  көз  ...  ...  ...  -деп,
нағыз адам әрқашан өткен-кеткеніне қорытынды жасап, өмірге  сын  ...  ... ...  үмітпен,  үлкен  сеніммен  қарауы  керек  ...  ... ...    Абай ... иман ... толғаныстарында «қанағат» ұғымына ерекше
мән береді. Ақынның түсіндіруінше қанағат -  барға  риза  ...  місе  ... ... ... ... ... сұмдық, ұрлыкпен  мал  жиылмас,  Сұм
нәпсің үйір болса, тез тиылмас,  Зиян  шекпей  ...  ...  ...  ... ... ... ар бұйырмас». Ал, қанағатсыздық -  езі  тойса  да,  көзі
тоймайтын тойымсыздық, нысапсыздық.  Қанағат  қарын  ...  ...  ... жеткізетін қанағатсыздықты ақын: «Адам баласы  қанағатсыздықпен...
хайуандардың тұқымын құртты...» деп, мінейді.
    Өз  ...  ез  ...  риза  ...  онымен  қоймай  арамдық   жолға
түскендерді Абай: «Жұрт жүр  ғой  ...  еп  ...  деп,  ...  ... шет ... деп. Бар ма екен жай жүрген  жан  қанағатпен,  Құдайдың  ез
бергенін жеп ... деп? - деп ... ...  Әз  ...  ... қанағатсыздығына ақын қатты қынжылады.  «Есті  ...  ... ... ... ұят, ... есті кісі елде жоқ.  Қулық,  сұмдық,
арамдық, амалға өлдің бөрі де есті», - деп, налиды. Рақым.
    ... ... ... ...  ...  ...  ...  өзге
кісілерге  жасайтын  жақсылығы,   мейірім-шапағаты   мен   ...   ... ... ... ... ми мен ақыл ... ...  негізі  жүрек
пен сезім. Ақын  Он  ...  ...  ...  ...  Мен  -  ... ... ... тірлік жоқ. Жұмсақ төсекте, жылы үйде  тамағы
тоқ жатқан кісіге  төсексіз  ...  ...  ...  ...  ... күй-жайы қандай болып жатыр екен деп ойлатып,  жанын  ...  ... ... ... - мен. Үлкеннен ұят сақтап, кішіге  рақым
қылдыратұғын  мен...  әділет,  ...  ұят,  ...  ...  ... -  деп,  ...  ...  ...  жасайды.  Абайдың  тұжырымынша
рақымдылық  -  барлық  адам  баласын  өз  бауырындай  ...  ...   ... ... де ...    ... ... жаны ашымайтын қатыгез адамдарды  ақын  жақсылықтың
жауызы, жамандықтың дем берушісі деп бағалайды. Ақын  қайырымсыз  ...  ...  «Сан  кісі  ...  Сабырмен  шыдайсың.  Күйемін,
жанамын, Еш рақым қылмайсың..» -деп, оларды адамгершілікке шақырады.
    Абайдың  ...  ...  ...  ...  адамның   баласы   болуды
армандағаны белгілі. Бұл жолғы ... ... сол  ...  ...  ... ...  аты  ...  сөзі  өтімді,  пікірі  қымбат  Адамзат  Ардағы,
Адамзат Ақыны, Адамзат ... ... ... ... Бұл жолғы  салтанаттың
Алматы мен Семейден, Қарауыл мен ... ...  ...  пен  Шығыстың
іргелі елдерінен, Еуропа мен Азияның ең беделді мемлекеттерінен, Мәскеу  мен
Стамбул, Париж бен ...  ...  ...  ...  ...  да  ... айғағы.  Бұл  -  бүкіл  планетамыздың  мәдени-рухани  тынысын  жүйелеп
отырған аса беделді халықаралық ұйым — ... ...  жеке  ... ... қабылдап, мұндай шаруаның, қалыптасқан  жылтізбелік  үрдісін
алғаш рет бұзып, оны дүниежүзілік деңгейде өткізуді  ...  биік  ... ... ... ... Біз  бұны  енді  ғана  ...  алып,
адамзат қауымдастығының тең құқылы мүшесі ретінде  енді  ғана  ...  ... ... ... бен жас  ...  ...  ...  үлкен
ықылас биік саяси-рухани қолдау  деп  бағалаймыз.  Күллі  ... ... ... оның  бас  ...  ...  ортамызда  отырған  аса
сыйлы  мейманымыз,  көрнекті  қоғам  ...  ...  ...  ...  ...  Федерико  Майор  мырзаға  шын  жүректен  шексіз  ... ... ... санаймын. Сондай-ақ,  Абай  мерекесін  атап  ...  ...  ...  ...  ...  үлес  ...  ...   бүгінгі
салтанатқа өздерінің беделді өкілдерін жіберіп  отырған  ...  ... ... ... шын ... ...  айтамыз.  Бұл  демократия  мен
гуманизм  мұраттарының  әлемдік  кеңістікте  ...  ...  ...  ...  бастаған  жаңа  рухани  ахуалдың  айқын  айғағы  деп
білеміз. ... бір ... бір ... ... осы. Қуанышы мен  қайғысы  ортақ
рухани бауырмалдықтың әлемдік ... ... ... ...  ...  деген
сенімімізді  нығайта  түсері   хақ.   ...   ...   ...  ...  ...  Ақ   пейіліміз   бен   адал   ниетіміздің   ... ... ... ... пен  ...  өз  ...  қосатын
рухани мәмлегерлігіне кіріскеніне ерекше тәнті боп отырғанымызды  да  жасыра
алмаймыз, ері елінің атын шығарады, елі ... атын ... ...  де  осы.
Біз  бүгінгідей  ...  ...  ...  қауымдастыққа  енді  танылып,
сенімді ықпалдас, сертке  берік  серіктес  ретінде  алғаш  рет  бой  ... ... ... асырып, рухани бедерімізді  айқындай  түсетін
Абайдай беліміз барлығына шүкірлік етеміз. ... ... атын  ... ... ... барына  да  шүкірлік  етеміз.  Құдайдың  бізді  бұндай
күнге ... де ... ... ... ...  өмір  ...  ...  ел
мен сондай қоғамға жан-тәнімізбен қызмет  ету  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Оны   сезіну   біздің   үмітімізді   нығайтып,
жігерімізге жігер қоса ...  ...  ...  ...  Абай  ...  ... ... қатпар шындығы қазіргі  біз  бастан  кешіп  жатқан  заманалық
құбылыстармен   тікелей   ...   ...   Оның   ...   мен    ... ... мен  ...  тұңғиығы  мен  тұтқиылын  жіті  ... ... ... ...  ...  дәуренмен  талай  сабақтастықты
танып, бүгінгі ахуалымызды да салихаландыра түсетін талай мән мен  нәр  таба
алар едік. Абайдың  сол  ...  ...  ...  ...  ...  ... болмаса, біздің бұл заманда осылай қиналып, осылай  әрекет  етпеуіміз
сондай мүмкін еместігін түсінер едік.
     ... ... ...  ...  мен  ...  әрекеттерге  бастайтыны
белгілі. Ерен  талант  пен  ерен  ...  де  ...  ...  ...  ...  ...  ұмсынған  адамзат  нәсілі  ешқашан  толас  таппаған   және
таппайтын рухани ... ... ... ... бағдар сілтеп  бере
алатын көреген көсем тұлғаларды  әрдайым  ...  ...  ...  ... ...     ... ақыл табылмай тұрып, ештеңе табылмайды. Ол жетілмей тұрып, ... ... ...  ...  ...  ...  ...  өзінің
көсегесін көгерте алмайды. Онсыз ұлттық сана мен ұлттық ... та тұл.  ...  ...  ...  ...  түсе  ...  ...   үрдістің   солғын
соқпағынан шыға алмай, заманалар шырғалаңында  басы  айналып,  дағдарыс  хал
кешеді. Ондай дағдарыстан ... ... ... пен ...  ...  ... ... ниет, пайғамбар тектес перзенттері ғана  сілтеп  бере  алады.
Абай да дәл сондай балағат  заманда  ғаламат  ...  бара  ...  ... пен ... рух иесі.  Соның  арқасында  ол  бүгін  ...  ... ... ... ... біріне  айналып  отыр.  Оны  туғызған
дәуірді  кеңінен  қарастырмайынша,  одан  ...  ...  ...   ...     Ол — ... ... айырықша ауыр кезеңі еді.  Жер  шарының  ... ... ... ... ... ...  ...  көктей  өтіп,  шығыс
пен күнгейге тереңдей енуді көздеген-ді. Сондай стратегиялық  мақсаттың  дәл
өтінде тұрған ел ...  ...  ...  ...  да,  одан  ... ... рет сол кезде бой көрсетті.  Ел  билеудің  тарихи  қалыптасқан
ұлттық жүйесі ...  ...  ...  ...  ...  ... ...  бастады.  Әуелі  қазақтың  әр  ...  ...  ... құрылып, этнотерриториялық тұтастық бұзылды.  Сосын  әр  хандықтың
халқы мен жері ата-атаға,  ...  ...  ...  ...  ... бөлінді. Сөйтіп,  сойылған  тоқтыдай  ұшаланып-мүшеленген  хандықтар
дербестіктен айырылып,  көрші  губерниялардың  ...  ...  ... күн ...  Одан  ...  дуандарға  бөлініп,  бекзаттардың  орнына
патша үкіметі ... ... ... ... ...  дәстүрлі
ішкі жымдастық әбден жойылған  кезде,  ел,  ...  ...  ...  ... ... ... құрылды. Ең төменгі ауыл мен  болысты  жергілікті
атқамінерлер, уезд бен облысты ...  ...  ...  ...  Осылай
қазақтар өз жерінде  өзі  кірме  боп  қалды.  Ұлттық  ...  ... ...  ...  атымен  жұрдай  болды.  Солай  ... пен ... ... ... алты ... ...  ...  Сібір,
Орынбор, Астрахан, Түркістан губерниясына, ал Маңғыстау әуелі Кавказ  сырты,
артынан Каспий маңы облыстарына бағындырылды.  ...  ...  ... бір халық  бір  ұлт,  бір  ел  екенін  атымен  ұмытатындай  күйге
жеткізілді. Жер ... ... ... халық кем де кем болғанмен,  бір
ғасырда осыншама көп реформаға ілініп, ... ... ...  ... ... да  жоқ  ...  Бұның  бәрі  отарлық  кеңістіктің  тұрғындары
тарихи қалыптасқан  ...  ...  ...  келтіре  алмайтындай
қып, оларды жер мен судың байырғы ... ... ... ажыратуды  көздеп,
алдын-ала ойластырылған  зұлым  саясат  еді.  ...  ...  ...  ... ... ... саяси қырғилар мен әншейін айтаққа ерген  әулекілердің
жаңа бағдарламалары қай кездегі «саяси қоңсық»  екендігін  осыдан-ақ,  айыра
беруге ... ... ... ... тоз-тоз қып  бөліп  әкетіп,  өзін
салпақтатып малға салып, ата қонысынан табылып жатқан байлықтан  ...  ... ... ...  ...  дәуренді  әлі  де  ...  ...  ... өзі ұлы ... ... ұлы  ...  атын  малданып,  өзгелерге
өнеге көрсеттім деп, өз абыройын өзі  түсіріп  жататынын  қайтерсің?!  ... ол ... де аз емес  еді.  Ел  мен  ...  ...  ... ... да ... бастады. Тілін, дінін, тұрмыс-салтын  менсінбеуге,
ата кәсібі мен тарихын  ұмытуға,  өзінен  өзі  қорланып,  өзгенің  ... ...  ...  ...  саясат  ерекше  мүттәйімдікпен  жүзеге
асырыла бастады. Бұратаналану деп аталатын жексұрын  құбылыс  ...  ... ... ... ... шабақтай шошаңдаған бұратана сана  өзін  өзі
отқа  түсіретін  көзсіз  көбелек  дәурен  ...  ...   пен   ... ... алып  ...  ...  алып  қызметке  іліктіру  бір  жағынан
орыстандыруды,  екінші  ...  ...  пен  ішкі   ...   ... Басқаны былай қойғанда, ағартушылықтың өзіне арамза сипат  берілді.
Бір ғасыр бойына жантәсілім жау жағаласпен  келген  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...   Кітаптан   гөрі
зеңбіректі, мектептен гөрі әскери  ...  ...  ...  өкіметтен
сескенгендер аяқ жетпес шөлдерге шегінді. Сескенбегендер  саяси  ... ... ... ... ... ... жерлер, шырайлы кәсіп  пен
қызмет  орталықтан  әдейі  көшіріліп  әкелінгендерге   ғана   бұйырды.   ... ... ... ... ...  сырттан  қоныстанушыларға
жұмсалды.  Ал  бұратаналарды  да  ...  ...  ...  ...   ... біреуінің дала губернаторына  ашық  жазғанындай  «шектен  шыққан
адам сүйгіштік» деп келеке етілді. Егер осы  ғасыр  ...  ...  ... ... ... ... ... ашқандар  бір  процентке  жетсе,  оған
мансапқор дала дәулеттілері мен оқу-білім аңсаған түздіктердің  өз  ...     Жан иесі ... ...  тұра  ...  Өз-өзінен  жойылып  кетуге
пейіл еш мақұлық жоқ. Халық та солай. Қанша зорлық көрсе де, ...  ... ... ... ...  ...  қолы  ...  жатқанға  өз  қолын  да
жеткізбек боп тырысады. Тап сондай дәме ... ... ... ...  біздің  бір
жерлесімізді ғылым іздетіп, күнгей Азияға сабылтқан еді.  ...  ...  ... ... ... ... ... мінгендер шыға бастады. Бір кездегі  әл-
Фарабидің жанқиярлық талабын араб халифатының әкелік  қамқорлығы  деп  қалай
айта алмасақ, өткен ... ... дала ... ...  ...  ... де патшалық самодержавиенің әкелік қамқорлығына жатқыза  алмаймыз.
Шет аймақтардағылардың да сауатын  ашып,  білімге  тартудың  жүйелі  ... ... ол ... ... осы ... ... он  ...  бастап
ене бастады. Демек, оған дейінгі  оқу-білімге  ұмтылу  ұлттық  ... ... ... ... жанқиярлық. Бір  экономикалық-қоғамдық
үрдістің дәурені әбден таусылып, екінші бір  экономикалық-қоғамдық  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  дамуды  өзінше
пайымдаған етене көрегендігі. Ондай құбылысты айдалаға апарып  телу  әбестік
болар еді.  ...  ...  ...  ...  бойлай  пайымдаудан
әдейі  жалтару  болар  еді.  Ондай  көзқараспен  ...  Абай  ...   ... ... ... ... ... алмас едік.
     Абайдың  адам  көрмеген  жанқиярлығы  мен  ерен   ...   ...... ...  бар  ...  ...  ...  тайсалудың
орнына  тайталасты,  жиренудің  ...   ...   ...   ...  ...  ...  баққұмарлықтың  орнына  білім   қуған   бәсекені
сіңістіріп,  ...  ...  ...   атымен   жаңа   ...     ... ... жаны ... ашитын қайраткер орға жығатын емес,  өрге
бастайтын жол сілтейді.
     Абай да ақыл ... ... қилы  ...  бар  қитұрқысын  өз  басынан
өткеріп көрді. Оның  сол  кездегі  ...  ...  ...  ... деген атақ алған,  шонжар  әкесі  ескі  мен  ...  ...  ... Ел ...  мен  ...  ...  ...  бірдей  өткізе  білді.
Сондай аса ақылды, көреген әке баулыған ұғымтал  жас  медреседе  мұсылманша,
мектепте  орысша  ...  оқып  ...  ...  ...  ...  билікке
араласады. Ру мен ру, ескі үрдіс пен жаңа үрдіс,  рулық-тайпалық  психология
мен ...  ...  ...  ...  ...  пен  ... ... есесі кетіп жатқан елінің жоғын жоқтауға күш салды.  Бірақ,
еңбегі зая кетті. Қандастары  ...  ...  ...  ...  Қапа  ...  жігерлі  азамат  билікті  тастап,  ақындықтың  соңына
біржола түсті. Қалған жиырма жыл ... тек  қана  окып  ...  тек  ...  ...  Ол  еңбегі,  енді,  міне,   ...   ...  ...  ...  ...  Ақын  Абай  ...  суырып   салма
поэзиясын шын мәніндегі реалистік  жазба  поэзияға  айналдырды.  ... ... ...  ...  ...  енбеген  жанрларды
үрдіске енгізді. Сырт сипаттау, сырт дәріптеуді қойып, адамның  ішкі  жанына
үңілетін, болмыстың тұңғиық қалтарыстарын  ...  аса  ...  ...  лирика  туғызды.  Шығыс  поэзиясына  тән  нәзіктік,   ... ... ... тән жіті ... ... ...     Егер Абай болмаса, осы  ғасырдың  басында-ақ  азаматтық  кемелділікке,
суреткерлік салихалылыққа, стильдік әр  ...  ...  ...  ...  ...  бола  алатындай  әлеуметтік  пайымға  ие  ...  ...  ...  шын  мәніндегі  Абай  мектебі  қалыптаспас  еді.   ...   ...   ...   ...   ...   Шәкәрім   Құдайбердіұлы
лирикасында, Әлихан Бөкейханов,  Ахмет  ...  ...  ...  ...  Мұхамеджан   Сералиндердің   саяси-ғылыми   көсемсөздерінде,
Сұлтанмахмұт  Торайғыров,  ...  ...  ...   ...   ... шығармаларында бар бітімінен көрінген бұл  мектеп  Абай  жүйелеген
жаңа  ұлттық-эстетикалық  ...  ...   ...   ...   ... Түп ... осы кәусар бұлақтан басталған көп  салалы,  көп  жанрлы
көркем әдебиетіміз XX ғасыр зобалаңдары тұсында өз халқына зор рухани  ... Тек  өз  ...  ғана  ...  бұрынғы  кеңестік  кеңістіктегі,  тіпті
әлемдік деңгейде талғампаз қауымның сусынын қандыра алатын рухани нәр  тауып
бере ... Біз ... бәрі үшін де бір ... ...  ...  ...  ойдың
тың жазирасына батыл аттаған  Абайдың  қайсар  талантына  қарыздармыз.  ... ... ... өз ... алатындай елеулі құбылыс  болуы  тек
оның әдеби ізденістерімен шектелмейді.  Әдебиет  —  Абайдың  күллі  ... ... ... ... ...  ...  болмыстарға  бойлайтын
кәусар дариясы; ежелгі дүниеден мәңгілікке дейін  көл-көсір  көсіліп  ... ... ...  ғарышқа,  универсиум  деп  аталатын  ғалами  дүниенің
ғажайып қиырларына шегер бір жағынан ... бір ... ...  сапарының
бастау қақпасы, әрі тереңге бойлап, кемелге  ұмтылар  талпыныстарының  алтын
баспалдағы болды. ... ... ... мен ... ... де  өз
заманының  шым-шытырық  қайшылыққа  толы   шындығы   белгілеп   ...   ... ... жол ... ... ол өз халқының ұлттық  бітімін  жан-жақты
пайымдады.  Оның  басындағы  тақсіретті  егжей-тегжейлі   талдады.   ... ... ... ... ... ... қамқор,  ұлтына  жанашыр
болам деп жүріп, ... ... ... ... ...  ...  ... кісінің де, халық пен халықтың да арасында бола  беретін  кикілжіңдердің
бәрінен жоғары тұра білді.  Ұлықтарды  ...  ...  орыс  ... да ... зор ... қарады. Патшалық  билікті  мансұқтағанмен
ұлы  орыс  мәдениетінен  тәлім  алды.  Аз  ...  да,   көп   ...   ... ... ... деп түсінді. Адамға адам баласының  бәрін
дос санады. Оны ... ... ... ... ...  ...  құбылыс
ретінде қарастырды. Дала  өмірін  түзету  үшін  толассыз  жетіліп,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  үңілу  қажет
болды.  Сөйтіп,  ол  өз  дәуіріндегі  өз  жұртының   әлеуметтік   ...  оны  ...  ...  мен  ...  амалын  іздеді.  Өз
пайымын ортаға салды. Ол қазақ зиялыларының осы ғасыр  басындағы  әлеуметтік
прогреске ... айта ... ...  етті.Онымен  қоймай,  қазақтың
жиырмасыншы ғасырдағы қоғамдық санасына тікелей ... ... ...  ... ойшылдығына тереңірек үңілетін тұс — қазіргі  кезең.  Қоғамымызда
түбегейлі өзгерістер болып жатқан бүгінгі күндер.
     Осы ... ... дала  ...  ...  жаны  ашу  ...  онымен
қосыла жылау емес, оған өзін өзі шыңдаудың  сара  ...  ...  беру  ... ... ... ... басы ашық мәселе.
     Абайды мұндай нар  тәуекелге  бел  ...  оның  ...  ... ... ... ... ... пен  оның  шашбауын  көтерген
әлеуметтік көлгірлік  еді.  ...  ...  ...  ...  ...  ... түсінді. Кенесары көтерілісі аяқталар кезде дүниеге келген  сәби
бесіктен белі ... ... ... ел ... біржола күдер  үзіп,  бөтеннің
көсеуін  көсеп,  дәреже  ...  ...   ...   ...   ... ... боп  ...  болары  болып  қойғаннан  кейін  аңғал
халықты босқа арандату парасаттылыққа жатпайтынына көзі жетті.
     ... ... ... мал ... ... ... «қарны аш  кісінің
көңілінде ақыл, бойында ар, ғылымға құмарлық ...  ...  Мал  ... ... Онан соң ... өнер ... ...     Өнер-білімді қайдан іздеген жөн?
     ... ... ... оқу керек, хикмет те,  мал  да,  өнер  ... да — бәрі ... ... ... ғылымы, өнері —  дүниенің  кілті.  Оны
білгенге дүние арзанырақ түседі».
     ... ... ... ... ... жауап. Тым пайда  қуған,  бақ  қуған
утилитарлық ... емес пе? ... ... ... ...  таратып  жүрген
пікірден несі өзге? Ұлық ... ... түз ... ...  ...  көздейді.
Абай тезірек тең етуге асығады. Оның ұғымында сол астам  ортаның  ... ... ... болу үшін де ... ... білмек керек...  Сен  оның
тілін білсең, көкірек көзің ашылады. Әрбіреудің тілін,  өнерін  білген  ... ... ...  кіреді  де,  аса  арсыздана  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  қомсынғаннан
біліміңді асырып қана есе қайтара аласың. Әйтпесе, аз бен көптің  күшті  мен
әлсіздің  арасында  ...  ...  ...  еш  мүмкін  емес  екен.  Әншейін
қиқарлықтай көрінетін бұл қағидасын Абай өз ... ... шыға ...  ... киіз ... ... ... орыс  классикасын  түгелге  жуық  оқып
қана  қоймай,  шетінен  ...   ...   ел   ...   ... Ол аз болғандай, орыс тілі арқылы Байрон, Гете,  Шиллер,  Лесаж,
Дюма, Мицкевичтерді ... ... ... ... ...  көне  ... рим ... тереңдеп, Аристотель мен  Сократтан  бастап,  Спиноза
мен Спенсерге дейінгі аса  көрнекті  ...  ...  ...  ... жаратылыстану жетістіктерімен  танысса,  Нью  Йорк  университетінің
профессоры Джон ... ... ... ден  ...  ...  ...  ...  католицизм  мен   ғылымның   арасындағы   қарым-қатынас
тарихына қанықты. «Менің қағбам енді Батысқа  ...  деуі  де  ...     ...  ...  ...  ...  ...  дала  тіршілігін  өзге   дүние
тіршілігімен салыстыра зерттеп барып түсінгісі  келді.  Бала  ...  ... ... ... кітаптарды қайта ақтарып, шығыс поэзиясына,  тарихына,
философиясына соны көзқараспен қарап, жаңаша  баға  берді.  ...  ... ...  ...  Абылғазы  еңбектеріне  ерекше  зейін  қойды.
Шығыстық логика мен мұсылман құқығын үңіле зерделеді.  Өз  ...  ... мен ... Азияның мәдени-рухани өмірінен мейлінше хабардар отырды.
     Абай зердесі тек ... ...  ғаза  ...  ...  ...  ... ... төл мұраларға  да  көңіл  бөлді.  Қорқыт,  Асан  Қайғы,
Аталық,  ...  ...   ...   ...   Доспамбет,   Шалкиіз,
Марғасқа,  ...  ...  ...  ...  мен  жігер,  Бұқар,  Төле,
Қазыбек, Әйтеке өсиеттеріндегі өміршілдік —  Абай  ...  ең  ... ... ... еді.
     Оған  ...  ...  Қожа  Ахмет  Йассауи,  әл   Фараби,   Жүсіп
Баласағұн,  ...  ...  ...  ...  ...  ...   Жалаири,
Мухаммед ибн Кайс, Хусан аддин Баршынлегінің  еңбектерін  қоссаңыз  —  қазақ
ақынының көп  ...  көп  ...  ...  ...  ...  қалар
едіңіз.
     Екі алып құрылықты  алтын  кіседей  ...  ...  ...  ... ...  ...  ...  қаншалықты  терең,  қаншалықты
кең,   қарымды,   белгілі    бір    ...    ...    ағым    ... ... ... әрі азат болатынына көзіңіз жете  түсер
еді.
     Абайдың көзшоласы қандай ... кең  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сондай  ұлан  асыр,  байқаған-түйген
парасат-пайымы соншама терең еді.
     Бірақ, оның мұншалық ... ...  ...  ...  бір  ... тұрған әсер мен ой,  сезім  мен  ...  әуен  мен  ...  ...  ай  құшақ  қауып  жататын  ...  ...  ...   ... Неге де ... даму ...  қараған,  диалектикалық  серпін.
Тоқмейіл тоғышарлыққа бой бергісі келмейтін шыншылдық пен ...     ... ... ... туып  ...  түз  ...  мұндай  рухани
рационализм, адамгершіл максимализм қайдан бітіп жүр?..  Оның  шығармаларына
ол кезде Еуропаның өзі  түгел  мойындай  ...  ......  ...... ... ... қайта өрлеу мұраттары, шын  мәніндегі
қайта құрушылық көзқарастар қайдан дарып жүр? Оқыған кітаптан  ба,  ... ... ба, ... көз ... ... тұрған  көңілсіз  болмыстан
ба?
     Дұрысы — ... ... өзі ел  ...  деп,  ...  мезі
болған, мыңмен жалғыз алысып, әбден  қажыған  сананы  әсіресе  сарғайтқан  —
дүние түгел ... ... да, ...  ...  дала  тірлігі,  қыр  тұрмысы
еді. Далиған даланың қай қиырынан да ... ұрып ......  мешеулік
еді. Соны әлі ұғып болмаған аңғал жұрт еді. Күні кеше өзінен өзгенің  ... ... ... жүріп «бізден басқаның бәрі антұрған,  ең  тәуір
халық біз екенбіз» деп ... ...  ...  ...  ...  көз  тастай
барласа, кешегі келеке қылып жүргендердің бәрі  озып  кеткен...  Біреулердің
«екпеген егіні жоқ, шығармаған  ...  ...  ...  ...  ... жоқ, қылмаған кәсібі жоқ». Біреулері «солдаттыққа  да  шыдайды,  қазаға
да шыдайды, молда, медресе сақтап,  дін  ...  де  ...  ... ... күңі құрлы да жоқпыз», «біріміз  жалшы,  біріміз  қош  алушымыз»,
«бағанағы ... ... ... қайда?»
     Абайдың  ақыл-санасын  түгел  жаулап  алған  осы  сауал.  Бұның  ... ... не ... не ... басы бір ...  ...  ... басы ахиретте ауыра ма, жоқ па? Ал кемелдің басы бұл дүниеде жүріп-
ақ әбден дал болары ... ... ... «үнемі  уайым-қайғымен  жүре  аламыз
ба? Үнемі қайғыға жан шыдай ма?» ... ... бір ...  ...  халқының
қамы. «Осы мен өзім — қазақпын. Қазақты жақсы көрем бе, жек ...  бе?  ...  ...  ...  ...  ...  еді...  Жек  көрсем...  сырлас,
кеңестес болмасам керек еді, тобына бармай, ештеңе демей жатуым ...  ... ... ... ... ... ...     Тап осындай бетің ауған жаққа безіп кетердей дағдарысты бір кезде  ұлы
ұстаздары Йассауи, ... Асан ... да ... еді. ...  ...  беріле-
беріле, жауап таппай, тірілей көрге кіріп кетіп еді, біреуі қайда барса  ... ... ... ... таба  алмап  еді,  ал  біреуі  бұндай  тығырықтан
шығудың жолы  күллі  халқыңмен  ...  ...  ...  ...  қырсық
шалған қонысты тастап, жер ауып кетуге үндеп еді.
     ...  ...  түп  ......  ...  ...  ... Демек, Абай да сол дәстүрден ауытқыған жоқ.  Бірақ,  жанға  жай
таптыратын амалды — безіп кетер жөн ... ... осы  ...  осы  мекенде
өз дегеніне қалай жетудің жолын іздеу деп санады. ...  ...  түз  ... ... ... ... ой кезіп кетті. Кезді де, «қайтпек керек?»  деген
қырсық сауалдың жан жұбатар жауабын тапты:  Өзгелер  не  ...  ...  ... керек, «басқалармен қатар тұру керек!»  Батыс  пен  ...  ... ... ... түйіні: Құдайдың өзі де рас,  сөзі  де  рас;  ... арам бол, ... бол, ... бол ... ...  ...  ...  құлақ
аспай,  құлық  түзелмейді;  Құлқың  түзелмей  тұрып,  құлқын  арам   ... ... ... адам ... адам түзелмей,  қоғам  түзелмейді;
халық түзелу үшін әркім жеке-жеке өзін өзі түзеуі керек. Ол үшін  ... ... ... қоюы ... Одан ... жалғыз  дауа:  еңбек.
Абайдың ұғымында: «Еңбек танымды арттырады.  Еңбек  естіген  нәрсені  бекіте
түседі. Адам алған білімін ... ... ... керексізден  сұрыптап,
ақылды болады». Сондықтан да, ол еңбекті барша игіліктің негізі, оған  деген
сүйіспеншілікті ... ... ...  мәні  мен  ...  деп  ...  ... ... қырсықтың, одан туындайтын жарамсақтықты барша  қиянаттың,
мақтаншақтықты  түзелуден  үмітін  үзген   ...   түп   ...   ... Халықты «тузелмейтін  қайыршыға»  айналдырмайтын  амал:  «егін,
сауда, кәсіп, ғылым»,— деп біледі. Ол тек ыждаһат пен ынта  бар  ...  ... ... ...  ...  ...  еңбек  етуге  жеткілікті  күш  берді.
Бірақ, сен еңбек етпейсін. Құдай саған ғылым берді.  Бірақ,  сен  ... ...  сана  ...  сен  оны  ...  Сен  ...  еңбек  етсең,
шыдамдылықпен  іздеп,  пайдалы  жұмыс  жасасаң  —  бай  ...  ...   ... да сондықтан.
     «Бай болар едің». Бұл сөз қазақтың құлағына ол кезде түгілі бұл  кезде
әлі түрпідей ... ... ... бес ...  бесеуінде  де  бай  болып,
дәулет жиюды нысапсыздықтың бірден-бір белгісі  ретінде  қарастырады.  Арғы-
бергінің не бір ... ... де ... ақыл ... ...  ... ... өрлеу дәуірінен кейінгі  батыс-еуропалық  протестантизм  ойшылдары
ғана дәулет ... мал ... ...  ...  ...  ...  іс  ... бастаған. Күллі шығыста осыған  жуық  қағиданы  тек  конфуцийшілдер
ғана ... тиек ете ... ... ... ...  ...  тиеді»,—  деген
қауымдық  мінез-құлықпен  отырған  қазақ  даласында  өткен  ...  ... адал ... ... ... санап, бай болуды  адамгершілік  мұрат
санатына дейін ... Абай үшін ... ... ...  батырлық  еді.  Бірақ,
Абай  бас-басына  мал   тауып,   ...   ...   ...   ...   қараған
кіріптарлықтан, біреуге көзін сатқан қығаныш пен ... ...  ... пен жауыздықтан, әлеуметтік көлгірлік  пен  енжарлықтан  құтқаратын
жол деп қарады. Оны  бағаласа,  үстемдікке  жетудің  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  «тегінде  адам  баласы   адам
баласынан ...  ...  ар,  ...  ...  ...  озады.  Одан  басқа
нәрсеменен оздым ғой демектің бәрі де — акымақшылық»,—  деген  пікірі  айқын
дәлел бола ... Ол тек ... ... арқасында ғана адам моральдық  жағынан
кемелденіп,  от  басына,  жас  ...  ...  ...  ...  ... ... ... деген көзқарасты өзгерте  алады  деп  санайды.
Әйтпесе, атадан қалған  малға  масаттанған  ...  ел  ...  күн  ... ... көз ... ... бақастық пен ұрлықты,  жалқаулық  пен
жарамсақтықты, қатігездік пен  найсаптықты  ...  үй  ...  да,  ... да ... ...     Абай ... ... шын мәнін ашып беретін бірден бір өлшем  -  еңбекке
көзқарас деп санайды. «Алтыншы  ...  мына  бір  ...  ...  айтады:  «бірлік  болмай  тірлік  болмайды»,—  деп.  ...   ... қай ... Қазақ ойлайды: ... ат ортақ, ас  ортақ,  киім  ортақ,
дәулет  ортақ  болса  екен  дейді.  Олай  ...   ...   не   ... не ... ... құрымай мал іздеп не керек? Осы ма бірлік?  ......  ...  ...  ...  ...  ...   малға   сатылса
антұрғандық... Ағайын алмай бірлік қылсын... Сонда әркім несібесін  құдайдан
тілейді, не шаруа іздейді... Әйтпесе,  ...  ...  бірі  пәле  ... қай ... ... ...     «Ырыс алды — тірлік дейміз. Қай тірлік?.. Жанғы  кеудеден  шықпағандық
па? Ондай тірлік итте де ... Ол  ...  ...  бұл  ...  ... тірі ... соны айтады. Өзің тірі болсаң да, көкірегің  өлі  болса,
ақыл табуға сөз ұға аласың. Адал ... ...  ...  мал  ...  жігер
қыла алмайсың».
     Айтудай-ақ айтқан емес пе? ... біз  ...  ...  алып  жатқан  көп
бастаманың дәйектемесін ... ... ... ... жоқ. ...  де  ...  ...  халықаралық  жағдайларға   байланысты   ұстанып   ... ...  ...  да  ...  ...  ...  ... бәрін сүй, бауырым деп» деген жолдардан  халықтар  ...  ... ... өмір ... ... дипломатиясы ғана  емес,  тіршіліктің  негізгі
мағынасын айқындайтын ұлы мұрат  екені  көрінеді.  Ақын  ...  ...  ...  өзге  ...  ...  карым-қатынаста,  ынтымақтаста  болу
саясаты біздің ел болып, қатарға қосылуымыздың алғы шарттарының  бірі.  ... ел не ... соны ... ...  ...  ...  дейді  Абай.  Ол
үшін өзгелермен мәдени,  экономикалық,  саяси  араластық  ...  оның  ... ... ...     Ал ... ... бірің дос көрмесең істің бәрі бос»- деген сөздерді
шын мәнінде ұлт болып ұюымыздың негізгі шарты. Өз ...  ...  ...  достық,  татулық,  бірлік  керек  пе?  Керек.  Ендеше,  Абай  сөзін
тереңірек ұғынып, онымен ... ...  ...  ...  өзіміз  ұялтуға
тырысайық.
     ... ... ... өмір ... ... ... бұдан  әрі  бұрынғыша
тіршілік етуге болмайтынын, заман талабына сай еңбек етіп, кәсіпті,  сауданы
меңгеру керектігін де ... ... ... Яғни  ...  қауымына  әлеуметтік
реформаны да, экономикалық реформаны да бірінші ұсынған – Абай.
     Жерінен,  ...   ...   ...   ...   ... жалғыз амалы – оның рухани әлемін, елдік, адами ізгі  қасиеттерін
сақтап қалу  ...  ...  ғана  оның  ...  ...  аман  алып  қалуға
болатынын ақын жақсы түсінді. Сол үшін жан ... ...     ...  ...  ...  адам  оның  көзқарастары  күні  бүгінгі  нарық
экономикасымен де тікелей үндес екенін ... ... еді. Абай  ...  ... ... адастырмас Темірқазық іспетті. Соған  қарап  тірлігіміздің  дұрыс
бұрысын сараптай аламыз. Өйткені  жанды  жегідей  жеп  ...  көп  ... Абай ... ... ... Абайды оқып отырып – ақ,  көштің  басын
баяғыда-ақ жөнге  салып  алуға  болатын  еді.  ...  ...  ... ... ұғымы жетпейді, біреудің аты мен зауқы жоқ.
     Әйтпесе «көп ... ... сол ... өзін  өзі  ...  ... баспай жатыр емес пе?!
     Өз халқын ... ... ... өнсін» дейтін әрбір азамат әуелі Абайды
оқысын, Абайға құлақ  ...  ...  де  есті  ...  ...  болғың
келсе, күнінде бір мәрте, болмаса жұмасында  бір,  ең  болмаса  айында  бір,
өзіңнен өзің  есеп  ал!  Сол  ...  есеп  ...  ...  өмірді  қалай
өткіздің екен, не білімге, не ахиретке, не  дүниеге  жарамды,  күніңде  ... ... ... Жоқ, ... не ...  ...  өзің
де білмей қалыппысың?», - деген ақын сөзін еске алайықшы.
     Егер ... ...  ...  өзгеріске  ұшыраған  он  жыл,  тәуелсіздік
алғаннан бергі  төрт  жыл  ...  ...  ...  ...  ...  ... қапы жібергенін, қаншама нәрседен ғапыл қалғанын  айқын  аңғарар
еді. Әуелде ... ... ... қол ... ... өз ...  өзі  жемей,
өзгеден жәрдем күтетін әлеуметтік  енжарлық  көп  ...  ...  ... ... ... ... ... икемделгізбей келеді. Соның  салдарынан,
бейқамдық пен бейқарекеттіктің қырсығынан сыртта  өндіріс  пен  шаруа,  үйде
тұрмыс  күйзелуде.  ...  ...  ...  әркімге  қол  жайып,  айтпасаң
білмеу, ақырмасаң ... ... ... орнына айла, істің орнына  сөз,
ұсыныстың орнына қолқа, дәлелдің орнына сылтау, ақыл-кеңестің  орнына  ... айту бел алып ...     ... ... ...  мен  ...  берген  байлығы,  әлі  ... ... ... босқа зая болып жатқаны жанға батады.  Ол  үшін  сыртқа
өкпелейтін  ештеңе  жоқ.  Тәуелсіздігімізді  уақытылы  ...  ... ... ... ......  дамуымызды  көтеру
жолында бірлесе  әрекеттенуге  әзір  ...  ...  ...  ...  ...  ...   де   ... Нағыз іскер ахуал орнатуға не керектің бәрі бар. Жетпейтіні:  Абай
айтқан ынта мен  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... орнына әлсіреп бара  жатқандай.  Оның  орнына  Абай  ... пен ... ... пен ... ...  ...  дәукестік  пен
даңғойлық, «өз елін өзі ... ... пен «жүз ... екі жүз ...  ... «қозғау салып қоздырғыш» жікшілдік пен «сөз  қыдыртқан,  жұрт
құтыртқан  партияшылдық»  азаяр  емес.  Экономикалық  ...  ... «өз ... өз  ...  ...  ойсыздарға  қойнын  ашып,  мал
шашумен», «халыққа қайыры бар іс ... ... суы ... тез  суалар,
еңбек қылмай табылар мал-дәулет» қуумен, саяси белсенділікті дау жоқ  жерден
дау  ...  жау  жоқ  ...  жау  ...  ...  белсенділікті,
ұрынарға қара таппай жүретін ұрдажықтықпен, әр нәрсеге  бір  тұмсық  тығатын
тіміс-кілікпен шатыстырып алу етек ... ...  ...  ...  неге
ренжисіз? Өзімізге өзіміз өкпелеуге мәжбүрміз. Соның бәрі «шала  мейір  шала
байқайды» демекші, тәуелсіздігіміз бен ... ...  шала  ... бағалаудан шығып жатқан кеселдер. Осы тұста ұлы  ақынның:  «Бәйгеге  ...  ...  ...  ...  атың  ...  ...  ... Тыныштық іздеп,  таба  алмай  жүрген  жұрт  ...  ...  ... ... ... ... қалай?.. Кеселді  кісі  ер  келетұғыны
несі? Кедей кісінің  кер  ...  ...  ...  шын  ...  ... ... ... қолы  да  тимей,  пәлелі  сөзге,  өтірікке  серттей
ұйып, бар шаруасы  судай  ақса  да,  соны  ...  ...  ...  кетпейтұғыны
қалай?»,— деген сөздері ойға келеді. Осы бір жан  айқайының  бүгінгі  біздің
қоғамға да қатысы бар екенін естен ... ...     ... ... ... бас ... ұлы жиындардың бәрінде  де  мен
халқымыздың бірлігі мен татулығы  туралы  ...  ...  ...  ... ... ел болудың амалы — ішкі бірлік.
     ... ... ... ...  да,  ...  да  ...  ұтылса,  тек
бірлік пен татулықтың аздығынан ұтылды. Абайдың да өзегін өртеген қайғы  осы
болатын. Егер елде ... ... ...     ... би ... ... қиқым
     Мінеки бұзған жоқ па елдің ...     ... жоқ, ... жоқ, шын пейіл жоқ,
     Сапырылды байлығың, баққан жылқың,
     ... ми, ... ... ... қылған,
     Күш сынасқан күндестік бұзды-ау шырқын",- деп ... ме еді?
     ... Абай тағы да ... дейді:  «...бұрынғы  ата-бабаларымыздың  бұл
замандағылардан артық екі мінезі бар ... Ол екі ... ... ...  ... заманда ел басы, топ басы деген кісілер болады  екен.  Көші-қонды  ... ... ... ... болады екен.  «Екі  тізгін,  бір  шылбырды
бердік саған, берген соң, қайтып бұзылмақ түгіл, жетпегенінді  жетілтемін»,—
деп жамандығын ... ...  ...  деп  ...  екен.  Оны  зор
тұтып, әулие тұтып, онан соң ... да  көп  ...  ...  Бәрі  де  ... бәрі өз малы болған сон, шыныменен жетесінде жоқ  болмаса,  солардың
қамын жемей қайтеді?!
     ...... ... екен. Ат  аталып,  аруақ  шақырылған  жерде
ағайынға  өкпе,  араздыққа  қарамайды  екен,  жанын   ...   ...   ... ...  болса  да,  безері  болмайды»,—  деп,  «Алтау  ала  болса,
ауыздағы кетеді, төртеу ... ... ... келеді»,— десіп.
     Кәнеки, осы екі мінез қайда? (Абайдың ,,Қара сөздері", 39-сөз).
     Ел ... ... ... ... мен ...  көзі  —  осы  екі
мінез дәл бүгін ұлт тағдыры шешілер тұста біз үшін ...  да  ...     Рас, мен ... ... ашынып, бұл екі мінез бізде мүлде жоқ  деп  ... ... ... ... екі ... мәрттік жасап,  екі  тізгін,
бір шылбырды сеніп тапсырып  отыр.  Олар  ...  ...  Мен  де  ... бәрі де бауырым болғасын, мен де қарап  қалмаймын,  ...  ... ... ... да жоқ, ... бөлек қайғым да жоқ.  Нені  де  болса,
елмен бірге ... ... ... ... ... ... ...     Сондықтан да, мынау өтпелі дәуірдің қиын қыспағынан тездетіп шығу үшін
жүйелі ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  үшін,
бірақ заңсыздыққа ұрынбай, бәрін де  заңға  сәйкес  атқарып  шығу  үшін  Ата
Заңымыздың жаңа ... ... ... ... ... зор  ... ... ұсыныстарын, ескертпе, пікірлерін  білдірді.  Айтылған  сын
аз болған жоқ. Ащы деп апшымадым. Тәтті деп ... Бәрі де  ... ... ... ... ... ... қосатын үлесін  қосты.
Бізге керегі  —  өтпелі  кезеңнің  тар  ...  ...  ...  ... адам ... ... ... әркім  өз  бақытын  өз  талайы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  заңды  кеңістігіне
тезірек жеткізетін түп құжатты қабылдау. Егер Ата Заңымызды ...  ... сөз жоқ, әлгі ... елдігіміздің екінші мәрт  сипаты  да  жарқырап
көрінген болар еді. ... ... ... ...     Бұл ... ... ашып ... бір мәселе: біз экономикадағы реформадан
қандай бас  тартпайтын  болсақ,  демократиядан  да  ...  бас  ...  ...  ...  жоқ  ...  экономикалық   бостандық   та
болмайды. Біз сол ... қол ... ...  ...  ғана  ...  ...  ...  пайдалана  қойып,  жеке  үстемдік   құратын
Жертәңірі болайын деп ... ... де жоқ. ... ... ... да,  ... ... күндестікпен,  тыныш  отыра  алмағандықпен  шатыстырып
алып  жатқандардың  ...  ...  ...   ...   ...   ... көп ... қиянатқа көп төзе қоймағанын жақсы білемін.  Өзім
үшін емес, елім үшін ... бір ... ... қай ...  де  ... ... ... табам,  қайдан  табам  деп,  қам  жеп  ...  ...  ...  саясатшылардың  кейбіреулері  түсінбегенмен,  халқымыз
жақсы түсінгеніне ризамын.
     Қысқасы, Абай ... — тек бір ғана ұлт  ...  ...  ... ... ұстанатын мұраттар. Қазақ топырағында  оның  орайын  ... енді туып ... Мына ...  мен  ...  үлес  боп  тиіп  отыр.
Өйткені, біз осы ... өмір ... ... ... әлгіндей  мүмкіндікке
қол жеткізіп отырған ең алғашқы  және  бірден-бір  ұрпақпыз.  ...  ... ұлы ... ... ... ең ...  ең  ...  ұрпақ  та
тек бізбіз. Мұндай жақындық, мұндай  етенелік  бізге,  тарих  ...  ... ... Асыл ... ... еткен абзал  мұраттардың  тек  қиял
боп қалмай, нақты шындыққа,  нақты  әлеуметтік  болмысқа  ... ... ...     Оның ... ... ... адам ...  деген  айырықша
ынта,  айырықша  қамқорлық  өмірдің  көзіне  ...  ...  ... ... қиянатты, сұғанақтықты жегідей жек  көретін  рухани
максимализм  ...  ...  ...  асырмақ  бастамаларымыздың  да   басты
сипатына,  басты  ...  ...  ...  ...  ...   ... болуы үшін, оның ынтасы мен сол ынтаның  мақсатына  жетуіне  былайғы
жұрттың ықыласы керек. «Достықты  ...  ...  ...  де  ... ... Сондықтан да, ол ұлттық бүтіндік, ішкі  татулық,  уыздай  ұйыған
ынтымақты көп аңсады. Ал халық дегеніне жету  үшін  оған  да  өзін  ...  дәл  ...  ...  пен  ...  ...  Бұл  ...   ... шешетін ең басты тарихи факторлардың бірі.
     Біз де ... ... ...  да,  ...  ...  ... барлық ел, барлық халықтармен ынтымаққа да, мәдениеттер  арасындағы
сабақтастыққа да Абайша қарап, Абайша қастерлеуге ерекше мән ...     ... ... ...  ...  ...  ұлықтап  отырған  ұлы  ақылгөй
осыдан бір ... ...  ...  өз  ...  ...  ...  ... аймақта жүріп-ақ, тек  бүгінгі  өркениет  кана  қамтамасыз  ете  алар
адамдар мен халықтардың ...  мен  ...  ...  ...  игілігі  бірдей  биік  дамыған  азат  қоғамның  қандай  ...   ... де дәл ... ...     Ал бүгін сол  асыл  жүрек,  абзал  ақыл  дұрыс  ...  ... ... ... ... шыға қалатын моральдық мүмкіндік бізде  бар.
Ақын армандаған ғылым да, өнер де, кәсіп те, білім де баяғыдай таңсық  ... ... ... ... ... ...     Қоғамның үштен бірі —  отызға  толмаған  ...  Тек  ...  ... ... сәйкес сана, жастыққа лайық жалын жігер жасампаздық  болса,
Абайдың қолы түгілі аузын байлаған ізгі ...  іске  ...  ... талап етіп отыр. Абай жылын өткізген жақсы. Абай жырын  жаттаған  дұрыс.
Ал оның ... ойы мен өжет ... тек айта ... ... ...  күнбе-күнгі
тірлігімізге бір кірпіш боп қаланып жататын нақты іске айналса, тіптен құба-
құп.
     Ол  үйреткен  ...  мен  ол  ...   ...   шын   ... ... пен ... ...  алдындағы  перзенттік  қарызымызды
терең  түсініп,  өтей  ...  ...  бір  ...  де  осы  ...     ... елімізде жасалып  жатқан  ұлы  істердің  нәтижелі  ...  ... ...... Елге  ...  ...  ең  ...  оның  болашағына
сенбеуден басталады.  Ал  ұлы  Абайдың,  уайымшыл  Абайдың  болашаққа  ... әсте ... мына бір ...  көруге  болады:  «Жамандықты
кім көрмейді? Үмітін үзбек  —  қайратсыздық.  Дүниеде  ешнәрседен  баян  ... рас, ... та  ...  ...  қалады  дейсің?  Қары  ...  ... ... көгі ... көлі мол ... жаз ... ме еді».—  дейді  ұлы
ақын.


















































     II  АБАЙ  МҰРАЛАРЫНДАҒЫ  «ТОЛЫҚ  АДАМ»  ...  ...  ... ...     2.1  ...   ...   еңбектеріндегі   толық   адам   идеясын
пайдаланудың мүмкіндіктері



      ... ... ... ...  түсініп  игеру  арқылы  ғана,
халқымызға тән шынайы тәлім-тәрбиеміздің қайнарынан  ...  ...  ... ... ғана, Абайдың ұрпағына өсиет етіп қалдырған  «мен  бір  жұмбақ
адаммын, оны да ... ... ... ... ... Ол  үшін  аз-көп  Абай
заманының алдыңда өткен ғұламаларға сәл ғана ... да ... ...     ... ... ... өткен,  ақыл-парасат  алыптарының  ішінде,  ой
кермегін татып, тіршілік тұңғиықтарын ұғынған сайын,  ...  ... ...  ...  тәрбиесіне  арнамағандары  аз.  Сонау,  ... ... ... та, ... да, ... де төрткүл  тіршіліктің
тылсым сырларын шешкен ата-бабаларымыз -  Әбунасыр  ...  Әбу  ... ... Әбу ...  ...  ...  Әбу  Әли  ибн-Сина,
Жүсіп Баласағұн, Мұхаммед Тарағай  Ұлықбек  және  т.б.   ...  ...  ... ... ... ... [29-35]. Олай болса, ұлы  ойшылдардың  қол
созған мұраттарының тірелер жері, тікелей адам  ...  ...  ... ... ... - ... ... Ян Каменский, Ж.Ж.Руссо, Л.  Толстой  ... ... бар ... ... ... тікелей  жалғасу
оиын, екі түрлі  арнаға  -  ...  мен  ...  ...  ... ... ... екен. Осыдан келіп, кемеңгерлікке жеткен  жанның  қос
қанаты - ойшылдық пен ұстаздық  ...  ...  ...  ... ... Міне, осындай ойшылдардын  бірі  -  қазақ  халқының  ұлы
данышпаны Абай ... ... ... ... анық.
     Жұмбағы мол, асылы  көп  еңбек.  Жалпы  ғұлама  Абайдың  философиялық-
психологиялық және ... ... сөз ...  ең  ...  ... ...  сауалдын  шынайы  жауабын  ашып  алуымыз  қажет  ...  ... ... ... ... та жазылып  келген:  «Абай  арнайы  философиялық
және педагогикалық  шығармалар  жазбаған  ...  деп  ...  ... па? ... бұл ұғым жалтақтықтан туындап келген, жауырды  жаба  ... ... ме? ... осы ... ... алған жөн.
     Ол үшін, адамзат қауымына кеңінен белгілі кемел ойшылдардың еңбек  ету
әдістері мен  ой  ...  ...  жазу  ...  ...  ... ... ойшылдардың атасы  -  Сократ  өз  ойларын  сұхбат  түрінде
жетілдіріп, тіпті көбінесе  қағаз  бетіне  ...  де  ғой.  ...  ... еңбектері жоқ, философ емес деп  кім  айта  алар  екен?  Сол  сияқты
Платон  мен  ...  де,   ...   ой   ...   ... ... мен ... берген. Немесе, шығыстың ұлы ойшылдары әл-
Фараби мен ибн-Синаның  ...  ...  да  ...  ... тән ... ...  байқауға  болады.  Осы  аталған
данышпандардың   қай-қайсысы   да,   өз   ...   ...   ...   ... жаңа түр мен ... ... тырысқан. Бірақ,  олардың  өзіне
тән жазу үлгілеріне ...  ...  ...  ...  ... деп айтуға ешкімнің де дәті жетпеген. Тіпті,  олай  деудің  өзі  ... есер ... ... еді.
     ...  ұлы  Абай  да   өзінің   ...   ...   ... ... ... де ұқсамайтын  үлгіде,  өзі  ұнатып  тапқан
формаларда жазып отырғанын түсінетін мезгіл жеткен ...  ...  ...    ...    жүрген    ...    ...     ... Абайдың бір қара сөзінде ғана  айтылған  мазмұнның  шылауына
тұрар  ма  екен?!.  Оның  ...  ...  өзі  ...  ...  ... ... та ... ұғым тастап,  жоғарыдағы  айтылған  пікірлерді
қалыптастырған еді. Оған арамдығы мол, астары сұмдық әділетсіз  заманның  ...  ...  ...  жоқ.  ...  өз  ...  алып  егеменді   ел
болғаннан кейін  де  бүгежектей  бергеніміз  болмас.  Еңсені  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   Мәселен,   Абайдың
«ғақлия» түрінде жазылған 3, 4, 7, 19, 25,  32,  37,  38-ші  қара  ... ... емес ... ... ... бар.  Егер  ...  ... осы тектес еңбектермен  танысқыңыз  келсе,  әлемге  әйгілі  ... Джон  ...   ...   ...   ...  ...  ұлы  ойшылдардан  қаз-қалпында  кайталанатын  дәлме-дәлдікке   жақын
ұқсастықтар табу мүмкін де  ...  ...  де,  ...  ...  ... толы ... мен деректі үлгілерді байқамау да қиын [36].
     Мысалы, Джон Локк (т 3, §34, стр. 432, М, 1988):  ...  ... я ... в деле ... детей, заключается в том, что  родители
редко  уделяют  достаточное  ...  ...  ...  ...  душу   ... дисциплине и разуму, как раз в тот наиболее  подходящий  для  того
период,  когда  юная   душа  ...  ...  и   ...   ...   ... деп толғана тебіренсе, Абай өзінің «Оныншы»  қара  сөзінде:
«...Әуелі баланы өзін алдайсың;  Әне,  оны  ...  ...  мұны  ...  деп.
Басында баланды алдағаныңа бір мәз боласың.  Соңыра,  балаң  алдамшы  болса,
кімнен ...  ...  деп,  ...  ...  ...  ...  ...  деп,  оны  масаттандырып,  әбден  тентектікке  үйретіп  ... ... ... ең ... ... ...  ...  хат  таныса  болады
деп, қу, сүм бол деп, ... ... сені  ...  ...  ...  ... ... сендірмей жат мінез қылып, осы ма  берген  тәлімің?  Осы  баладан
қайыр күтесің бе?..»- деп, ... ... ... көзге ұрғандай етіп  дәлдеп
айтылған сөз ғой. Мінеки, екі ғұламаның тәрбие  қақындағы  сөздерінен  нағыз
ұстаздықпен ... ... ...  ...  ...  ...  Джон
Локктің пікірімен шендесіп те, тіпті, одан тереңдеп те айтылған Абайдың  осы
еңбегін көріп тұрып, «арнайы жазылған ... ... жоқ»  ...  ...  ...  ...  ...  пікір  екендігін  батыл   түрде
айтуымыз керек.
     Ұлы ... ... ... әлі күнге дейін, ашық айтылып батыл түрде
талданбай жүрген, оның өзге ойшылдардан оқ бойы  оқшау  тұрған,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Бұл  жерде,  біз  мұны
айтқанда датезис түрінде ...  ...  ...  етіп  ...  мәжбүрміз.
Әйтпесе, мұның өзі де ұзақ әңгіме.
     Біріншіден, Абайдай данышпанның ешкімге ұқсамас шәкірттік  ...  ... екі жыл - ауыл  ...  ...  үш  жыл  -  медресе  қабырғасында
болады. Бар болғаны он үш жасында қайыра ауыл адамдарының ортасына оралады.
Екіншіден,  оның  өмір  ...  ...  өзі,  ...  ...   ...  тіршілігіне  ұқсамайды.  Өйткені,  адамзат  тарихындағы   ірі
тұлғалардың  барлығы  да,  ...  ...  ...   ... отырған білімпаз орталары болған. Үшінші, жалпы әлеуметтік  деңгей
мен  отарлық  сипаттағы  қоғамдық  ортаның  зұлымдыққа  толы  жан  ... және ... ... қараңғы жатқан халықтың  дәрменсіз
күйі дер едік. Ал, Абай болса сол үш кластық медресе оқуынан  ...  ... ... қара ... ... ... өмір  ...  Ол  сол
ортаның тас қараңғы зұлматынан  серпіле  ...  ...  ...  ...  ...  нұрландырыл  қана  қоймай,   оған   ...   ... ... ... ... еді.  Ол  өзін-өзі  тәрбиелеп  жетілдірумен,
ойшылдық білім мен ілімнін көптеген салаларында, аса биік мұраттарға жеткен
кемеңгер.
     ... ... ... Абай нәр алған данышпандықтын бастауы неде?  Қайнар
көзі қайда? Осындай сауалдарға қысқаша ...  да  ...  ...  ...  ... ... тәлімі мен зиесін  сөз  еткен  жөн.  Сондағы  ең  ... биік ... ... құдіреттің бірі - осы біздер  тәптіштей  талдап
отырған  халық  педагогикасының  маңызы  мен  мәнінде  ...  ...  ...  ішінде,  ұрпақ  тәрбиесінде  ала  ...  орны  бар,   ... ... ... ... ... еске түседі.   Соның  бірі  -
«Алып анадан туады» дейтін тылсым сыры әлі ашыла қоймаған ұлағатты сөз  ... ... бірі ... да ...  осы  ...  керек.  Ол  анасының
құрсағында жүрек  тәрбиесі  жетіліп  ...  алып  ...  ...  ... Тіпті, бұл жүрек  тәрбиесі  хақындағы  ғылымыздың  ...  ... ... ... ... Өйткені, Құнанбайдың төрт әйелінің  ішінде,
тек  осы  ¥лжаннын  балаларының  ғана  бағасы  бөлек.  ...  ... бір  ...  өзі-ақ  көп  нәрсені  терең  ойлануға  жетелейді.  Оны
дүниеге әкелген мейірімді Ананың  ...  ...  ...  ...  мінезді  Әженің  шапағаты,  журек  тәрбиесі  оянып  ...   ... бойы ... ... ... алтын  бесігімен  тербей  отырып
ер  жеткізгенін  ...  ...  Осы  ...  ...  ...   ... де, Абайдың туған анасы - ¥лжан да,  адамдықтың  ...  ... ... - Зере де,  ...  ...  аңыз  боп  ...  аса  ... жандар екен. Осындай  аналардың  бауырында  өскен  зерделі  сәбидің
тәрбиесі де - бесік жырынан бастау алып, халқымыздың ...  ... ... құлаш ұрғанын білеміз. Абайдың балалық шағында  ... ...  сол  ...  ...  сөз  ...  асқар  шыңы  -  Дулат
жыраудың берген тәлімі де аз болмаған. Кейінірек, даналық қажеткен Абай  ... ... ... ... ... сыр ... Оны  ... Қ. Өмірәлиевтің «Қазақ поэзиясының жанры және стилі»  атты  ғылыми
монографиясынан оқып білуімізге ... ... ... ғана ...  ... ... ... бастаулардың алғашқы  көздері  осылар.  Жалпы,  Абайды
тәрбиелеген  өмір  мектебінің  ...  ...   ...   ... ойшыл-ұстазымыз М.О.Әуезовтың «Абай жолы» атты эпопеясында  барынша
терең тебіреніспен ...  Бұл  ...  ...  ...  игілігіне  айналып
отыр.
     ... өзі де ес біле ... ... жан-тәнімен беріліп,
тәрбие мен тәлімге ерекше ынтызарлық танытады.
     Ол ...  ...  ...  ...  ...  ... Оның осынау бір инабат пен  имандылыққа  деген  саналы  ... озып жасы ... келе ...  ұстаздық  парасатқа  ауысады.  Абай
өзінің телегей теңіз ұстаздық даналығын сөз ... ...  ...  өлең
сөздің- патшасы  арқылы  ұсынса,  кейінірек  ғақлия  ...  қара  ... ... Ол өз ...  ...  мен  ілім  ...  ... өкінішті екенін де жасырмаған:
     Жасымда ғылым бар деп ...     ... көре тұра ...     Ер ... соң түспеді уысыма,
     ... ... кеш ...     ...     Адамның бір қызығы бала деген,
     Баланы оқытуды жек көрмедім.


     Адам ... ... ... мен  ...  ...  мән  беріп,
әмірінің ақырына дейін өзінің ағартушылық міндетін ... ...  ...  ... ... ... педагогикалық еңбектерінде ойларын жалпылама  айтпай,
саралай бөліп салалай жіктеп көрсетуге ерекше мән ...     ... ... ... ... орын ...  ...  дей  келіп,
адам мінездеріне жақсы  да,  жаман  әсер  ететін  сипаттарды  тарата  ... ... ... ... сөз  ...  куші  мен  ... жинақтап, «Бес нәрседен  қашық  бол»:  өсек,  өтірік,  мақтаншақ,
еріншек, бекер  ...  ...  ...  «Бес  ...  ... ... ...  ой,  қанағат,  рақым,  ойлап  қой  дейді.  ...  ... ... ... ...  сөзді  табудың  өзі  қиын.  Жалпы,  Абайдың
педагогикалық  көзқарастарында   ...   ...   ...   ... талдауға тырысқанын байқау қиын емес. Оның өзіне  тән  жазу  үлгісі
де осы мақсаттарын аша түскен. ... ... ... ...  өзі  ... ... ...     Бұп өмірге келген әрбір адам да бақытты болғысы келеді. Сөз жоқ,  ... ... ... ... ... тіршілік үшін талпынатындықтары  да
рас. Бірақ, бақытты болудың жолы ... Адам ... ...  өмір  сүруі,
шындығында да, тікелей неге байланысты  екен?  Міне,  бұл  ...  ...  ...  ...   аз.   Сөз   ...   ...   ... жауабын іздеп, Ф.М. Достоевский - «Карамазовтарын»  жазса,  Л.Н.
Толстой - дүииеге әкелген  еді.  Бұл  ...  ...  ...  ... да себептері осында жатса керек.
     Сол ... ...  ...  жері  де,  ...  ...  да  бір
түйінге келіп тірелетінін түсінгендей боламыз. Ол - аспаннан  келіп  ... ... емес ... ... ... жан ... ... мінез-
құлығы мен ұжданынан ғана негіз  алатындығын  анықтайды.  Былайша  айтқанда,
бақыт - тікелей адам  ...  ...  ...  ...  Олай  болса,
адамдардың мінез-ққлығы мен  ұжданы  және  ақыл-парасаты,  адам  ...  ...  ...  ...  оның  ...  мен  ...  тәрбиеге  байланысты  қалыптасатындығын  осы   ...   ...  ...  еске   ...   ...   бұл   пәни   ... ... себепкерлері, дұрыс қалыптасып жетілмеген  мінез-
құлығымыз бен ішкі жан-дүниеміздегі  инабатымыз  бен  ...  ... ... Абай да ... Оның ... ...  қақындағы  тәлімі,
Фараби мен Дауани жүйелерімен, тікелей ... ... ...  Мәселен,  әл-
Фараби: «Жақсы мінез-құлығы мен ақыл күші болып,  екеуі  біріккенде  ғана  ... ... ... ... ... ие болмақ»- дейді.
     Мысалы, ұлы Абай да: «Жас бала да ... ...  екі  ...  ... біреуі - ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады. ... -  ...  ... ... тән ... қонақ  үй  бола  алмайды,  һәм  өзі  өспейді,  қуат
таппайды. ... - ... екен ... Не  ...  ...  талпынып,  жалтыр-
жұлтыр  еткен  болса,  оған  ...  ...  ...  ...  ...   ... бетіне басып қарап, сырнай-керней болса,  дауысына  ұмтылып,  онан
ержетіңкірегенде - ит үрсе де, мал ... да, ... ... де,  ...  ... түра ... - ол немене?, бұл немене?,- деп, ол неге үйтеді? бұл  ...  деп  көзі  ...  ...  естігеннің  бәрін   сұрап,   ... ... бәрі - жан ... ... екен, көрсем екен,  үйренсем  екен
деген.
     ... ... һәм ... ...  ...  ең  болмаса  дендеп
білмесе, адамдықтың орны  ...  Оны  ...  соң  ол  жан  адам  ... хайуан жаны болады. Әуелде  құдайтағала  хайуанның  жанынан  ... ірі ... сол ... ...  жаратқан.  Сол  қуат  жетпеген,  ми
толмаған ессіз бала күндегі «бұл ... ол ... деп, бір ...  сұрап
білсем екен деген де, ұйқы, тамақта есімізден шығып  кететұғын  құмарымызды,
ержеткен соң, ақыл кіргенде,  ...  ...  ...  ...  тауып  сұрап,
ғылым тапқандардың жолына неге салмайды екеміз?.
     «Сол өрістетіп,  өрісімізді  ...  ...  ...  қазынамызды,
көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді. Тәннен -  жан  артық  еді,  тәнді  -
жанға бас  ...  ...  еді.  Жоқ,  біз  олай  ...  ...  ... ... ауылдағы боқтықтан ұзамадық. Жан - бізді  жас  күнімізде
билеп жүр ... ... соң, күш ... соң, оған ... ... –  тәнге
бас ұрғыздық, ешнәрсеге  көңілмен  қарамадық,  көзбен  де  ...  ... ... тұрса, сенбедік. Көзбен көрген нәрсенің  де  сыртын  көргенге-ақ
тойдық. Сырың - қалай болады? деп, ... ...  оны  ...  ... кетіпті дейміз. Біреу ақыл айтса: «Өз білгенің - өзіңе, өз  білгенім  -
өзіме», «Кісі ақылымен бай ... өз ... ... бол»  ...  ... ... ...  кім  артық  дейсің?!»,-  дейміз,  артығын  білмейміз,
айтып тұрса ұқпаймыз.
     Көкіректе – ... жоқ, ... - ... жоқ. Құр ... көрген біздің
- хайуан малдан неміз артық? Қайта бала күнімізде жақсы  екенбіз.  Енді  осы
күнде хайуаннан да ... ... ... -  ...  деп  ...  Біз
түк білмейміз - біз де білеміз деп,  надандығымызды  -  білімділікке  ...   ...   ...   күре    ...    ...  ...  сөз)  дей  ...  адам  тәрбиесінің  ана  құрсағында
қалыптасатын түйсікке және ішкі бес сезімдерге ерекше көңіл бөледі.  Абайдың
қайта медеу ... - ... бала ...  ...  ...  дейтін  табан
тірері бар. Біздерде  ...  бұл  да  жоқ?!  ...  ...  ...  ... отырған арақ, темекі, наша сияқты  қазіргі  заман  дерттері,  енді
туып дүниеге келер ұрпақтарымызды ... жаны  мен  тәні  ... ... да зар етіп отыр.  Байқап  қарасаңыз,  Абайдың  айтып  отырған
сипаттарының бәрі  де,  адам  ...  ...  ...  ... ең ... өзінің ақылын тоздырады екен де, сонан  бүкіл  тіршілігінің
мәні  мен  сәніне  өздері  қиянат  ...  ...  Ал,  ана  ... қаланып туса да, адам мінездерін тәрбиелеп  жетілдіруге  болатынын
анғартады.  Тіпті,  Абай  өзінің  32-ші  ...  -   ...   ...   ...   ...   сауыты   бар.   Сол   -   ...    ... ...  иә  ...  орынсыз  сөзіне,  иә  бір  ... ... ... қала ... ... беріктігі бұзылады. Онан  соң
- оқып үйреніп те пайда жоқ.  Қоярға  орны  жоқ  болған  соң,  ...  ... ...  ...  ...  ...  дегенінде  тұрарлық,  мінезде
азғырылмайтын ақылды, арды сақтарлық беріктігі, қайраты бар болсын?!  Бұл  -
бір ақыл ... ар үшін ... деп ...  анық  етіп  ...  ... ... артық жазылған педагогикалық еңбектің түрі болушы  ма  еді.
Сірә, тайға  таңба  басқандай  тәрбие  үлгісі  ...  осы  ...  ... сан ... ...  ...  ...  тенесек,  ол  құрсақтағы  жан
иесінің ұйықтап жатқан  жүрегін  оятса,  сонымен  қабаттаса  бірге  ... ғана ... ... алса керек. Осылайша негізін дер  кезінде  тереңнен
алған жүрек тәрбиесі ғана, келешекте  адам  ...  ...  ...  ...  ...   оны   кемелдікпен   толысқан   кемеңгерлікке   ... ... ... ... кеш ... адам тәрбиесінің  қос
қанаты болып саналатын - жүрек тәрбиесі мен ақыл ... -  ...  ... үндесе бірін-бірі жетелей дамитын сипат  қаауысады.  Абай  айтатын
«нұрлы ақылға» бай «толық адамның» тұлғасы осылайша қалыптасса ...  ...  ...  тәрбие  жүйесінде,   Абай   жүрек   қалыптастыратын,
ұждандық  сипаттарға  ерекше  мән  ...  Ол  ...  ...  тіршілігінде
жүректің орнын ешнәрсемен салыстырмай жеке дара етіп алдыңғы қатарға  қояды.
Бұл арада да Абай Фарабидей ұстазының ... ... ... ...  ... Абайдың айтуынша ақылдың тереңдігін күшейтетін де жүрек  деп  ... да ол:
     ... ... ... сөз,
     ... ... ...     Ынталы жүрек сезген сөз
     Бар ... ... -
     деп, адам ... темір қазығын жүрекпен байланыстырып отыр.  Абай
қашан да өз ойларын өлеңмен  жазса  да  ...  қара  ...  ...  ... ... тұңғиықтың сырларын меңзеп қана, ыммен айтады.  Біздердің  осы
күнге дейін, Абайды түсініп оқи ... ... ...  бір  ...  ... ... ... бүтінгі ұрпағы біздердің қиналып жүрген жайымызды  аша
түскісі  келгендей,  данышпан  Абай  ...  14-ші  ...  ...  адамның
жүректен аяулы жері бола ма? Біздің қазақтың жүректі  кісі  ...  -  ...  Онан  ...  ...  ...  ...  білмейді.  Рақымдылық,
мейірбандық, уа, әрбір түрлі адам баласын өз бауырым деп,  ...  ... ... да ... игі еді ... ... -  жүрек  ісі  ..,  асықтық  та  ... ісі. Тіл ... ...  ...  ...  шықпайды.  Амалдың  тілін
алса, жүрек ұмыт қалады Қазақ та -  адам  баласы  ғой,  көбі  ...  ...  ...   ұғып   ...   -   ...   жігер,   қайрат,
байлаулылықтың  жоқтығынан  азады.  Білместігімңен  қылдым  дегеннің  көбіне
нанбаймын...»,- деп аса ... де ... ... ... ...  ашып
отыр. Бұл тұжырымнан ана құрсағында ғана қалыптасатын  -  жүрек  тәрбиесінің
жүйесін - барлық тума  ...  ...  ...  ...  ...  Абайдың
педагогикалық еңбектері ұрпақ тәрбиесінің Темір қазығы  деуіміз  де  осыдан.
Оның өзіне тартпайтын да, өзінен  ...  да  –  ...  ...  ... те болады. Кемеңгер Абай өзінің осы ойларын өлең сөзбен ...     ... - ... ... ояу,
     Сөз тындамас ол баяу.
     Өз өнері тұр ...     ... ба ... тез?! -
     деп ... мен ... да ...  ...  ...  мен  ақыл  тәрбиесінің
үндестігінде  екенін  анық  аңғартады.  Абай  ...  ...   ... яғни, 17-ші сөзінде:  «...Қайрат,  ақыл,  жүрек  үшеуі  өнерлерін
айтысып, таласа келіп,  ғылымға  ...  деп  ...  да  ... ... ... ақырында жүректі тағы да ерекшелеп шығады.  Төрелігін
айтып жөн сілтеген ғылым  да:  ...  ...  ...  қос  ...  ... деп ... айтады. Бұл ұрпағына айтып отырған  Абайдың  өз  кесімі
еді. Егер біз халықтық педагогикамызды ғылыми  ...  ...  ... ... ... мектебіміздің құбыласына  жетелер  тәлімнің  сыры
да осы болмақ. Ата-бабамыздын тәрбиесіндегі бұл  ...  ...  ...  ... жазбаларынан бастап, әл-Фараби мен Ғаббас  Жауһаридің  еңбектерінде
философиялық  мәнге   ауысып,   Жүсіп   ...   ...   ... ... ... Ал ... өткен Дауани  мен  Науаиды  да
жетілдіре түскен Абайдай ғұлама ойшыл өзі жазған  ...  иісі  ... ... ...  ...  ауытқымай,  оның  өзіне  ғана  ... ... ... ... етіп ... ашып беруге тырысқан. ¥лы  Абайдың
туғанына 150 жыл толып, оны әлем  ...  ...  ...  ...  ... ең аялы жан сыры ... ... - «мен бір жұмбақ адаммын,  оны
да ойла» деп ұрпағына қалдырған өсиетін кеш болса датанып, адам  тәрбиесінің
кілтіндей ұстаздық еңбектерін ... ... ... ...     ... ... сипаттарының ішінде  ерекше  мәнге  де  мазмұнға  ие  ... атты  ...  ...  қалыптасуына  -  Жүректің  де,  Ақылдың  да
қатынасы  бар.  Адам  ...  бұл  ...  -  ...  пен  ...   ...  ғана  нәр   алады.   Тіпті,   адам   ...   ... ...  толыса  нұрланған  соң,  қайыра  сәуле  ...  ...  ... ... шапағатын тигізеді. Міне, Қанағаттың - құдіреті осындай!  ... ... ... ... ... 43-ші қара  ...  «...Әрбір
жақсы нәрсенің өлшеуі бар, өлшеуінен асса - жарамайды. Өлшеуін білмек -  бір
үлкен ... іс. ... ... ... іске ... салынып кеткен  кісі,  ойын
байлай алмай, қияли болып кететіні де болады. Ішпек, жемек,  ...  ... ... ... ... мал ... мансап  іздемек,  айлалы  болмақ,
алданбастық - бұл нәрселердің бәрінің де өлшеуі бар. ... ...  ...     ...  ...  ...  ...  өтірікшілік,  осыған
ұқсаған әрбір маскүнемдікке тартып, құмар қылып, ақылдан  шығарып  жіберетін
нәрселер ... ... ...  құмарпаздыққа  салып  жіберетұғын
нәрселерден бойды ерте тыйып алу керек. Пайда,  залалды  ...  ... - ақыл еді ғой. Бір ақыл ... ... мұны ... ... Һәм  ақыл,
һәм қайрат, - екі мықты  қуатқосылып  ...  деп  ...  ...   түбі   ...   екендігін   аңғартады.    Әсіресе,
қанағатсыздық тәрізді зауалдың алдын алу үшін, бір ғана  ақылдың  күші  ... Абай ... ... ашып ... ...     Дәл ... ұғымды ағылшынның кемеңгер ойшыл  педагогі  Джон  Локк  та
былайша сипаттайды: - «...От воздержания пред ... ...  ...  ...  от  ...  и  ...  ...  страстей,  дающей  разуму
возможность свободного и беспристрастного  исследования  и  суждения.  Итак,
разум ... в свои  ...  ...  нашей  деятельностью  только  при
условии сдержки наших желаний...»,- деп, адам нәпсісінің  ...  ... ... ...     ... да адам ... қаңағаттылығы тікелей жүрек тәрбиесі мен
ақыл тәрбиесі жүйелерінін ... әсер ...  ғана  ...  ... ғана аша ... ... ... екендігін ашып айтқан жөн.  Адам
тәрбиесіндегі осыншама күрделі құбылыстарды  түсіне  алуға,  ...  ... ... тұр. ... ол Шығыс пен Батыстың ойшылдарының  айтқандарын
сыни пікірден өткізіп қана қоймай, ой елегімен дұрыс деп  ...  ... ... ... ...  ...  ...  мол  тәсілдерді
пайдаланудың арқасында, ол адам  тәрбиесі  үшін  аса  ...  ...   ...   сырларын   ашады.   Бұл   -   ...    ... әлі ... дейін, бұрын-соңды сөз  болып  та  көрмеген,  тіпті
ешуақьпта мән берілмей келе жатқан тұсы.
     Адам ... ... ...  ...  ...  Абай  ...  шығыс
ойшылдары - әл-Фараби, ибн-Сина, Жүсіп Баласағұн,  Ғұламаһи  Дауани,  ... ... ... - ... ... ... ...  дұрыс
қалыптасуына шешуші қызмет  атқаратын,  түйсік  пен  ішкі  және  сыртқы  бес
сезімдер ... ... ... ... хамса заһири), гуманистік тұрғыдағы  үш
сүю  ...  гүл),  ...  ...  ...   ...   ...   (жауәнмәртлік)
ілімдеріне ерекше мән беріп қана қоймай, онын барынша халық  педагогикасымен
үндестіре  қарауға  ...  ...  ...  ...  ...  ... Абайдай ғұламаның осынау бір өзіне  тән  жұмбақ  сырын  алғаш  ашушы
және бұл ...  ...  ...  ...  ...  ...  сол  ...  тезис  ретінде   ғана   жазуға   мүмкіншілігі   болған
нұсқауларды   бірсыдырғы   ...   ...   ...   ...    ... үндестіре  ілгерілетуші,  белгілі  ғалым  М.Мырзахметов  екенін
айта ... жөн.
     Адам ... ... ... ...  ...  бір  ... негізін Фараби қалаған - хауас, имани гүл,  жауәнмәртлік-ілімдерінің
тәсілдерімен сабақтасып ...  ...  ¥лы  ...  ...  сол,
осынау замана тосқауылдарына төтеп бере  отырып  жеткен,  үш  ...  ... ... ... ... ... қазақ халқының ежелден келе  жатқан
тәлімімен етене жақын екенін  танығаннан  кейін,  оның  ...  ...  де,  қара  ...  де  кең  ...  пайдаланған.  Ол  -  осы
ілімдерді, келешек ұрпақ тәрбиесінде пайдалануды барынша  арман  еткен.  Бұл
туған жұртына ... - Абай ... бірі ғана ... ...     ... ... өзгеріп, ғасыр ауысып жатыр. Не ықылым  ғасырлардан  өтіп,
не бір сорақы ... ... ... ... ...  да  алыс  боп  ... дербестігін алысымен-ақ,  бұрын  еш  уақытта  ойына  ...  ... ... ...  ...  үлгісін  жасауға  кірісті.  Халқымыздың
болашақ ұрпақ ... ... ... осы ... - ... ұстаз  атанған
Фарабиден бастау алатын, Абайдың  педагогикалық  еңбектеріндегі  ересен  мол
қазыналар, тереңдей  зерттеліп  міндетті  ...  ...  ...  ...  Оны
толғандырған «нұрлы ақылға»  бай,  іштей  де,  сырттай  да  ...  ... ... де ... ... ... ... айтып қою аз, оның  ұрпақ
тәрбиесіндегі үлгісін жасауымыз ...     Абай  ...  ...  шығармалық  еңбектерінде,   өлеңдері   мен   қара
сөздерінде  де,  адам  тіршілігіндегі  ...  ...  ...  тәні  ... ... ... ...  дәлелдеп  көп  жазған  ғұлама  еді.  Жүректің
ізгілікті және ... болу  ...  -  ...  ...  ...  (ішкі
сезім, жақсы сипат) һәм тән саулық, ...  ...  ...  деп  ...  ана  ...   ...   ...   Абайдың   бұл
мағынадағы меңзеуін төмендегі өлеңнен де көруге болады:
     Алла ... сөз ...     ... ауыз жол ...     ... ... шьш ...     Өзгесі  хаққа қол емес.
     ... ... ...     ... ... ...      ... мантикин
     Бекер босқа  езедүр  -  деп  ...  ...  ...  ... ... ... із ... жазады.  Міне,  осы  өлеңімен  данышпан  Абай
терең-терең  ағымдарды  меңзеп   қана   ...   неше   ...   ...  да  мән  ...   ...   шығыс   философиясындағы   көне
ілімдермен  ұштастыра  отырып,  өзінің  жан  ...  ...   ... ықпалын (культін) үнемі алдыңғы қатарға қоюдан айнымайды.  Абайдың
осы ... ... ... біздің халық педагогикамыздың  арқауы  мен
арнасы да, осы маңайға көмбесін қалдырғанын  аңғаратын  ...  ...  ... құдіретті жүрекпен сезіп, ақылмен аша ұғынсақ екен.
     Арнайы  тоқталып  сөз  етіп  ...  адам  ...  ...  ...  адамгершілігі  мен  кісіліктерін  сақтап,   аса   ...  ...  ...  ...  ...  да  ...  болады.  Мәселен,  халық  даналығы:  «Қанағат   қарын   ... ... атын ... деп өз  тұрмысының,  жай-күйін  тұтас
алып сипаттайтын ой ... ... ...  салынып,  бір  шаңырақтың
астындағы жандарда ғана  ...  ...  ...  ...  отырған  жалғыз  атты
сойсаң, бірдің емес,  жүздің  ...  ...  ...  ... ... түр. ... бұдан көп толғаныстармен  толыса,  қаншама  ...  ...  ...  ...  ...  бастауы  да
халық педагогикасымен біте қайнасып жатқанын аңғару қиын емес.
     Жоғарыда айтылған ... ... бір ... - ... екендігін
байқадық.  Содан   тарайтын   шапқатпен   адамдардың   бір-бірлеріне   ... ...  Ұлы  Абай  осы  ...  ...  ...  толғанып
жазған 38-ші қара сөзінде  толып  жатқан  ...  ...  ... ... аса ... ... ұғымдарға  үңіледі.  Өз  уақыты  үшін
тым биік те аса көрегендікпен жаңа тұжырымдар ... ... ол  осы  38-
ші ... «Ей, ...  ...  ...  Сіздерге  адам  ұғымының
мінездері туралы біраз сөз жазып ядкар (ескерткіш) қалдырайын. Ықылас  ... ұғып ... аның үшін ... ... ... - әуелі  адамның
адамдығы, ғақыл, ғылым деген нәрселер-бірлән. Мұның табылмақтығына  себептер
әуелі ... ... һәм тән ... ... ... ... ... жақсы  ата,
жақсы ана, жақсы құрбы,  жақсы  ұстаздан  болады.  Талап,  ұғым  ...  ...  ...  әлгі  айтылған  үшеуінен  болады.
Ғылым-білімді әуелі бастан бала өзі  ізденіп  таппайды.  Басында  ... ... үйір қылу ... ... келе  өзі  ...  ...  ...  нәрселерді  түре  айтып,  күллі  педагогикалық   тәлім   ... ... ... жөн ... Бүкіл  шығыс  мәдениетінің  терең
сезімталдық (хауас) пен ойшылдыққа құрылған ілімдері мен ойын ...  ... ... лайықтап жетілдіріп  те  отырады.  Абайдай  кемеңгердің
педагогикалық еңбектерінен,  иісі  ...  ...  ...  ...  ізін  көріп,  Фараби  мен  Баласағүн  шығармаларын  ... ... ... қиын  ...  ...  да  оның  ... ... «Жүрегімнің түбіне терең бойла, мен  бір  жұмбақ  адаммын,
оны да ... ... ... толы  ...  сипаты  да,  сол  өзінің  алдында
өткен  ілімдерді  түбегейлі   зерттеп   ...   ...   ...   Осы
айтылғандардың айқын айғағындай, тағы да  ...  өзін  ...  ...  ... бала ғылым, білімді махаббатпен көксерлік болса, сонда ғана оның  аты
- адам болады. Сонан соң ғана алла  ...  ...  өзін  ... танымақтық, өз адамдығын бұзбай ғана жәліб мәнфағат (пайдалыны  алу)
....дәфғы  музарратларны  (залалдыдан  қашу),  ...  ...   ... ... ... деп үміт қылмаққа болады. Болмаса жоқ...  ен  болмаса
шала  Арың  үшін  ...  ...  ...   ...   ... ... соңынан моллаға  берген  болады,  иә  ол  ...  ... ... - бірақ ешбір бәһра (пайда,  нәтиже)  болмайды.  Ол  қиянатшыл
балалары талапқа да, ғылымға да, ұстазға да, хаттә иман ... да  ... ...  бірлән  (қиянатшыл)  болады.  Олардың  адамшылығының  кәмеләт
(жетілу, толығу) таппағы - ...  ...  дей  ...  үлкен  тәлімдік
тұжырым  ұсынады  да,  телегей-теніз  тереңдікте  жатқан   ...   ... ... ... алла ... өзі ... жолы. Хақикат  бірлән
растық қиянаттың дұшпаны, дұшпаны арқылы шақыртқанға дос келе  ме?   ...  ...  ...  -  ...  ...  ...  ғылымы,   білімі
хақиқатқа, растыққа құмар болып, әр нәрсенің түбін,  ...  ...  ... ... деп, біз ұсынып отырған жүрек  тәрбиесінің  ...  ... ... пен ... ... ...  әр  кезеңнің  өзіне
тән тәлімі мен тәрбиенің ақ  жолын  көрсетіп  отыр.  Жалпы,  Абайдың  ... ... ... ...  ...  тек  осы  38-ші  қара  ... ... сыры мол ғажайып зерттеу кітабының жазыларына күмән жоқ.  Міне,
сол зерттеу ... ... ... ... ... ерекшеліктері  мен
Фараби ілімдерінің астасуы және  оны  түркі  елдерінен  шыққан  ғұламалардың
қалай дамытқандығын егжей-тегжей таратылып  ...  ...  ...  ол  ...  ісі,   ...   дағы   ұрпағының   ...   ...  ...  ...  ...   ...   Абайдың   педагогикалық
мұраларына сипай қараудан тез арада тыйылған жөн дер едік.
     ... ... өмір  ...  ...  ...  ол  айтқан  ойлары  мен
сөздерін, іс ... ... ... күш ... Соның бір  айғағындай,  оның
өз кіндігінен туған балаларын сонау Семей қаласындағы, жаңаша білім  беретін
мектептерге ... ...  дер  ...  ...  кіші  ұлы  ...  мен  қызы
Гүлбадан Семейдегі орыс мектебінде оқыса, үлкен ұлы Әбдірахман  Петербордағы
артиллериялық училищені оқып ... ... ол ...  ...  ...  үлгі  ...  қара  ...   сахарада   шөп,   ... ... ... ... ... шақырумен болды. Өзі  өмір  сүрген
заманына және уақытына лайықты  ұлы  ғұламаның  осы  талпыныстарының  ... де аз емес ... ... ... жөн.
     Абайдың ағартушылық жолындағы  жасаған  екінші  бір  пәрменді  үлгісі,
өзінің айналасындағы талапты ... ... ...  ...  ... еді.  Бұл  ...  де,  кезінде  жан-жақты  зерттеп,  бір  ... ... ... ... ...  ...  М.  Мырзахметов
өзінің «Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары» атты монографиясында,  бұл
мәселені барынша тереңдете көрсетіп,  ...  жаңа  ...  ...  Осы
кітапта: «...Бұл тұста Абаймен күнделікті тұрмыста тікелей араласып,  ... ... ақын ... ... ...  ...  Әріп  ... Ақылбай  (1868-1904),  Мағауия  (1870-1904),  Бейсенбай  (1880-1934),
Әубәкір (1880-1934), сияқты алты  ақылды  атап  көрсетеді.  ...  ...  ...  ...  осы  ...  аталған   алтауын   Абай   дәстүрін
жалғастырушы талантты шәкірттері деп бағалаған [37-40].
     ... ... ... ... эпопеясының кейіпкерлеріне айналып кеткен бір
топ өнерлі жастар бар. Абайдың маңайына үйірілген осы өнерлі  топтың  ішінде
шәкірт ақындармен ... ақын ...  ...  даралап  танушылар,  ел
ішіне  оны  әр  ...  ...  ...  өнерлі  жастар  ретінде  Көкбай,
Ақылбай, Шұбар, Мағау ия, әншілер  ...  ...  ...  ... ... және ... ... Уәйіс т. б. толып жатқан  эпизодтық
кейіпкерлер әрекеті беріледі»,- деп ғалым  һәм  ...  ...  (М.  ...  ...  отырып,  «Абайдың  ақындық  мектебі»  деген   ұғымның   ішкі
сырларына үңіле түседі.
     ... Абай  ...  ...  өнер  ...  шәкірттерімен  білім,
ғылым,  өмір  көріністері  мен  ...  ...  адам   ...   ... лайық келбеттерін шешіле  талдап,  тежеусіз  пікір  алысуды  үнемі
жетілдіріп ... ... ... ...  Абай  ...  ...  өнердің  сан-сала  жолдарын  арнайы  тапсырып,  олардың  осы   ... ... ... ... ... ...  ...  біріне
шығыс   ойшылдарының   еңбегімен   танысуды   жүктесе,   ...    ... өнер мен ... даму ...  зер  ...  ... өзі, келе-келе әрбір отырыстың мәнді де, терең  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ұстаз  бен   шәкірттердің   ашық
сырласуларына әкеліп, шын мәніндегі ұстаздықтың үлгісін  ...  ...  ...  ...  ...  ауыл  ...  ...   өткізетін
болған. Бұл да тәрбие бағытындағы Абай  ...  бір  ...  ...  ... жөн.
     Абай ... бір аса ...  саласы,  білім-ғылымға  үйренуді
үндеумен  қоса,  ерінбей  еңбек  етудің   қадір-қасиеті   мен   ... ... ... Тек ... қана ... ... жағдайларын да,  жан
дүниесінің  жақсылық  сезімдерге  ...  де  ...  ...  ол
өзінің барлық шығармаларына  негізгі  арқау  ...  ...  ...  ... Абай білімнен де, еңбектен де, жастықтан да бір  тұтастық  бірлікте
қарастырғанды дұрыс бағыт деп біледі.  Мәселен,  ...  мына  ...  ... зер сала оқып көрелікші:


     Жастықтың оты, қайдасың,
     Жүректі түртіп қозғамай
      ... ... ...     ... көркін болжамай?.


     Адамның тауып айласын,
     ... ...     ... ... ...     ... ол түспес бойламай.

     Мінеки,  осы  өлең  жолдарынан  ...  нені  ...  ...   безініп
отырғандығын анық көруге болады. Ол өзінің  сыншыл  ақыл-парасатымен  тапқан
барлық асылын, еш  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... «...өсек пен өтірік, еріншектік  пен  ...  ... ... аяусыз сынға  алады.  Сонымен  қоса,  ...  ...  ... ... ... ... Мысалы:
     Әсемпаз болма ...     ... ... ...     Сен де - бір кірпіш дүниеге,
     Кетігін тап та, бар қалан,
     ... пен ақыл жол ...     ... да, ...      ... шапқат кімде бар,
     Сол жарасар туғанға.


     Акырын ... ...     ... ... ...     ... ... жалықпас
     Үйретуден балаға.
     ... ... ... дүниенің төрт бұрышын адақтап іздесеңіз  де
таба ... ... ... ...  ...  ...  ... шыңы десек, бізді кім жазғыра алар екен.  Сөз  ...  орап  ... ... ... та,  ...  ...  қалт  ...  басып,  ақ  пен
қарасын  айырып  беріп  отырған  ...  та,  ...  ...   үңілдіріп
келешекті  болжап  отырған  көрегендік  те  осында  емес  пе?  ...  ...  ...  ...  сыр  ...  ...   ...   философиялық,
психологиялық және педагогикалық көзқарастары  екенін  аса  ...  ... ... Тек, ... қана  ...  оларды  түбегейлі  зерттеп,
ұрпақ тәрбиесінде батыл түрде пайдаланатын да  ...  ...  ...  ... ... адам ... жағымды да, жағымсыз қылықтарын  салыстыра
айтатын  еңбектері  толып  жатыр.  Бірақ,  оның  осыншама  мол  ... ... көре ... ... ... өз ... трагедиясы  еді.

     Абай өзінін бүкіл ... ... ... ... ... апарар ақ-
адал сезімдерді барынша құрметтеумен қоса, оларды аса биік өркені мол  мұрат
деп таныған. Имани гүл іліміндегі үш сүюді талдай ...     ... ... ...     ... сүй ол алланы жаннан тәтті.
     Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
     Және хақ жолы осы деи сүй ...     Осы үш сүю ... ... гүл,
     ... ... үш деп сен ... ... біл.
     Ойландағы үшеуін таратып бақ,
     Дін де осы шын ... ... ... та осы,
     Екі ... бұл ... (растау) - хақтың досы.
     Осыларды бұзатын және үш іс бар
     ... ... ... - онан ...     ... осынау күллі тіршілікті жаратушыны, адамзатты,  әділетті  -  ...  ...  ...  өмір  бойы  ...  және  ...  ... ағартушылық сипатын, женіл-желпі сөз етіп  қана  қоймай,  оны  терең
талдап зерттей ұғынуымыз ... Ол - ... сүйе  ...  ...  дарындылық
пен талант деп үққан. Көкірек көзін оятар білім мен ғылым ғана  ...  ... сүю) ... сара жол деп ... Ал, білім мен  ғылымның  кілті  -
Тіл! Олай ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  мақсаттардың
біріне айналғанын Абай әркез өз еңбектерінде айтып  отырады.  ...  ... - ... ... ... орыс ... терең білудің арқасында, шығыс  пен
батыс ойшылдарының тапқан ғылым жүйелерін байланыстыра  меңгерген.  Оның  ... оқ бойы озық ... да ...  ...  Әсіресе,  Абай  өзінің
кемелденген шағында ...  ...  орыс  ...  ...  ...  көп
пайдаланады.  Өмірінің   соңғы   ...   ...   мен   ... аса  ...  жаңа  ...  ...  Орыс  ...  озық
ойшылдары Герцен,  Белинский,  Чернышевский,  Добролюбовтардың  шығармаларын
тікелей оқу арқылы, табиғатынан данышпан туған Абай ойшылдықтың не бір  ... қол ...  Ол  осы  орыс  ...  ...  ...  ...  ...  Спенсер,  Милл  және  Дарвин)  еңбектерімен
танысып  қана  қоймай,  оларды  ой  ...  ...  ...  өз  ... ... көне грек ... ... Платон,  Аристотельдің
еңбектерімен танысу, оны көне шығыс  ...  ...  ...  ... тиген ұлы мұрат.   ,
     ... келе Абай ... ... ... ...  ...  ...  Толстой,  Гете  еңбектерін  құныға   ...   ...   ... ... тіліне аударып, туған халқының игілігіне айналдырды.
     Абай өзінің бұл аудармаларына өнер ... ...  ...  ... тұрғанның өзінде де,  аударып  отырған  ақынының  құдіретіне  де  қиянат
жасамаған Абай өзінің 25-ші -сөзінде: «Орысша оқу ...  ...  ... сыр, ... те,  мал  да,  өнер  де,  ...  да,  бәрі  орыста  тұр.
Зарарынан қашық болуға, пайдасына ... ... ... ... ...  білмек
керек. Оның үшін олар дүниенің тілін ... ...  ...  Сен  оның  ... көкірек көзің ашылады. Әрбіреудің тілін, өнерін білген кісі  сонымен
бірдейлік дағуасына ... ... аса ... ... деп,  ... білген жандардың кісілігі  асып,  қоршылық  көрмейтіндігін  ... ... ... Абай ... бір ... үшін  емес,  ел-жұртқа  айналаңа
адалдығыңмен қызмет ету үшін үйренуді баса көрсетеді. Тіпті,  ...  ... ... 25-ші ... онан бетер ашық та айқын көрсетіп:  «Малды  қалай
адал  еңбек  қылғанда  табады  екен,  соны  ...   мені   ...   ... ... ұлықсыған  орыстардың  жұртқа  законы  бірдей  болмаса,
законсыз қорлағанына көнбес едік. Қазақка күзетші  болайын  деп  біз  де  ...  жұрт  ...  ...  жұрт  ...  ...  ...  ...  деп
ниеттеніп үйрену керек...»,- деген ойынан Абайдың нені ансап,  қандай  қияға
қол созып отырғанын, терең түсініп аңғармау ... ...     Абай ... және ... еңбектерінде, тәрбиенің  әдістерін
ғана көрсетіп  қоймайды  сонымен  -  қоса,  оның  ...  мен  ...  ... ... ... ... Заманына  лайық  ел-жұртының  алдына  қойған
мақсаты анық болғандықтан, соған орай істеліп жатқан істің де  әділ  ... ... ... ... ... ... осы 25-ші сөзіндегі  мынау
сәтке көңіл аударалық: «Қазірде ... ... ... тым  ...  ... шыға ... да тұр. ... ата-анасы, ағайын-туғаны, бір  жағынан  бұзып
жатыр. Сөйтсе де осы оқыған балалар ана оқымаған  қазақ  балаларынан  үздік,
озық», деп ...  өзі  ...  ...  ...  да  ...  ашып  отыруға
тырысқан. Өктемдік пен арсыздыққа құрылған қоғам бір  жағынан  дұрыс  тәрбие
бермесе, екінші жағынан пендешілік үшін ... ...  ...  да  ... ...     ... Абай педагогикасының  құдіреті  де  осында  жатыр.  Ол  жоғарыда
айтылғандай көзқарастағы ата-анаға да: «...Турасын ойлағанда,  ...  ... енші ... барыңды салсаң да... орыстың  ғылымын  үйрет!  Мына  ... жол мал аяр жол  ...  ...  қорық,  пендеден  ұял,  балаң  бала
болсын ... ... мал ... ... бір ит қазақ болып қалған  соң,  саған
рахат көрсете ме, өзі рахат көре ме, яки  жұртқа  ...  ...  ме?!»  ...  өміршең  де  өркенді  тіршіліктің  мәнін  айпарадай  ашып  ... Ол ... осы ...  ...  ғана  ...  ...  тіршілігіне
байлап қоймай, күллі адамзаттық мұраттармен астастырып  жетілдіре  түсетінін
көреміз.
     Абай ... 38-ші қара ... ... адам ... қор ...  ... бар. Сонан, қашпақ керек.  Әуелі  -  надандық,  ...  -  ... - ... деп білесің.
     Надандық - білім-ғылымның жоқтығы, дүниеде еш  нәрсені  ...  ...     ... - ... ...     Еріншектік   -   күллі   дүниедегі   ...   ...   ... ... ... – бәрі ... ...     Залымдық адам баласының дұшпаны"- дейді де  Абай  осылардан  құтылудың
пәрменді жолдарын атап-атап ... ... ...  толғанып,  ұқыппен  тыңдап
көріңіз. Бұл да осы 38-ші сөзінде:  «...Бұлардың  емі  -  ...  ...  ...  ...  ...  да  түрлаулы  ғаділетті  іс,  алды  ... ... мен ... деп ... Ол ... ...  арман  еткен
шапқат  пен  достық  сезімдерін,  өзі  өмір  сүрген  ...  таба   ... күн ...      ... пен ... ... ағартушылық  ой-пікірлерінен  мол  нәр
алған ұлы ақын  бала  ...  ...  де  ...  ...  ...  мен  қара  ...  педагогикалық  көзқарасын  білдіреді.  Адам
мінезіндегі орынсыз мақтан, ойсыздық,  ... ...  ... ... ... ақыл мен ойды  тоздыратынын  айта  келіп,  естігенді
есте сақтау, көргеннен  үлгі-өнеге  алу,  ...  ...  ...  ... ... ақылға жеңдіру, ұстамды болу сияқты адамгершілік  қасиеттерді
насихаттайды.  «Егер  есті  ...  ...  ...  ...  күнінде  бір
мәртебе,  болмаса  жұмысында  бір,  ең  болмаса  айында  бір,  ...  ... ... ... өзің  есеп  ал»,-дейді.  Яғни,  адамның  өзін-өзі
тәрбиелеу мәселесінің маңызы мен мәніне ... ...     Абай ... ... қоғамдық ортаның  ролін  материалистік
тұрғыдан түсіндіре ... ... ...  ...  ...  ... ... байланысты, ақ сүйек тұқымынан шыққандар ақылды,  ... ... ...  буржуазиялық  нәсілдік,  идеалистік  көзқарасқа  қарама-
қарсы. Абай адам мінезінің қалыптасуы  ...  ...  ...  ... ... отыз ... қара ... «Мен, егер  заң  қуаты  қолымда
бар кісі болсам, адам мінезін  түзеп  ...  ...  ...  тілін  кесер
едім»,-деді.
     Абайдың поэтикалық шығармалары мен қара сөздері пәлсапалық,  ...  ...  және  ...  ...  ...  ... ... біздің санамыздан тыс және бізге тәуелсіз өмір  сүреді.
Біздің түйсігіміз бен ...  ...  ...  ...  ... ... ғана.
     Абай түсінігінше, табиғат біздің ... тыс  және  ...  ... ... Адам ...  ...  көріп,  құлақпен  естіп,  ...  ... ... мұрнымен иіскеп тыстағы  дүниеден  хабар  алады»,-дейді  Абай.
Адам баласы анадан туғанда екі түрлі мінезбен ... Бірі  –  ...  ... деп ... ...... құмарлығы. Екіншісі – білсем  екен  деу-
жан  құмарлығы  (жетінші  сөз)  деп  ой  түйіндей  ...  ...  ...  ... ... ... нәрсенің аты  ақыл,  ғылым…  ол  таланттылық  пен
ерінбей еңбек ... ... ... ... ... ... ...     Абайдың дүниенің  дамуы  жөніндегі  көзқарасында  диалектикалық  ...  Ол  ...  ...  ...   ...   байланыста,   үнемі
өзгерісте, дамуда болады, адамды қоршаған ортаның –  табиғаттың  ішкі  ... ... ... ... деп ...     Абайдың  адам  көрмеген  жанқиярлығы  мен  ерен   құбылыс   ...... ...  бар  жерде  болмай  қоймайтын  тайсалудың
орнына  тайталасты,  жиренудің  орнына   үйренуді,   ...   ...  ...  ...  ...  ...  білім   қуған   бәсекені
сіңістіріп,  ұлтымыздың  рухани  қайсарлығын   ...   жаңа   ...     ... халқына жаны шындап ашитын қайраткер орға жығатын емес,  өрге
бастайтын жол сілтейді.
     Абай да ақыл айтпас ... қилы  ...  бар  ...  өз  ... ... Оның  сол  кездегі  еуропалық  саяхатшылардың  ...  ... ... атақ ...  шонжар  әкесі  ескі  мен  жаңаға  бірдей  жорға
болды. Ел жақсылары  мен  ...  ...  ...  бірдей  өткізе  білді.
Сондай аса ақылды, көреген әке баулыған ұғымтал  жас  медреседе  мұсылманша,
мектепте  ...  ...  оқып  ...  жерінен  ауылға  қайтарылып,  билікке
араласады. Ру мен ру, ескі үрдіс пен жаңа үрдіс,  рулық-тайпалық  ... ...  ...  ...  ...  тартыс  пен  таластың
ортасында жүріп, есесі кетіп жатқан елінің жоғын жоқтауға күш ...  ... зая ... ...  ...  отаршыл  ұлықтар  сенімсіздікпен
қарады.  Қапа  болған  жігерлі  азамат  билікті  ...  ...  ... ... ... ... жыл ғұмырын тек  қана  окып  білуге,  тек  ...  ...  Ол  ...  ...  ...   ...   ақыл-ойының,
асқаралы  тұлғасына  айналдырып  отыр.  Ақын  Абай  ...  ...   ... шын ... ...  жазба  поэзияға  айналдырды.  ... ... ...  ...  ...  ...  ... енгізді. Сырт сипаттау, сырт дәріптеуді қойып, адамның  ішкі  жанына
үңілетін, болмыстың тұңғиық қалтарыстарын  ...  аса  ...  ...  лирика  туғызды.  Шығыс  поэзиясына  тән  нәзіктік,   ... ... ... тән жіті зерттеуші зердемен байыды.
     Егер Абай болмаса, осы  ...  ...  ...  ... ... ... әр  ...  заманмен  бірге  аттап,
замандаспен  мұңдас  бола  алатындай  ...  ...  ие  ...  ...  ...  шын  ...  Абай  ...  қалыптаспас  еді.   Мағжан
Жұмабаев,   Бернияз   ...   ...   ...   ...   ... ... Бөкейханов,  Ахмет  Байтұрсынов,  Ғұмар  Қарашев,  Халел
Досмұханбетов,  ...   ...   ...   ...  ...  ...  Көбеев,  Міржақып   Дулатов,   Жусіпбек
Аймауытов шығармаларында бар бітімінен ... бұл  ...  Абай  ...  ...  ...  қаншалықты   сындарлы   екендігін   айқын
танытты. Түп бастауы осы ... ... ... көп  салалы,  көп  жанрлы
көркем әдебиетіміз XX ғасыр зобалаңдары тұсында өз халқына зор рухани  ... Тек  өз  ...  ғана  ...  ...  ...  ...  тіпті
әлемдік деңгейде талғампаз қауымның сусынын қандыра алатын рухани нәр  ... ... Біз ... бәрі үшін де бір ... ғасыр  бұрын  эстетикалық  ойдың
тың ... ... ...  Абайдың  қайсар  талантына  қарыздармыз.  Абай
Құнанбайұлының әлемдік санадан өз ... ... ... құбылыс  болуы  тек
оның әдеби ізденістерімен шектелмейді.  Әдебиет  —  Абайдың  ...  ... ... ... ... тарихи,  заманалық  болмыстарға  бойлайтын
кәусар дариясы; ежелгі дүниеден мәңгілікке дейін  көл-көсір  ...  ... ... ...  ...  универсиум  деп  аталатын  ғалами  дүниенің
ғажайып қиырларына шегер бір жағынан азапты, бір жағынан ләззатты  сапарының
бастау ... әрі ... ... ...  ұмтылар  талпыныстарының  алтын
баспалдағы болды. Абайдың ойшылдық қарымы мен зерттеушілік тегеурінін де  ...  ...  ...  толы   ...   ...   берді.   Сол
шытырманнан шығар жол іздеп жүріп, ол өз халқының ұлттық  бітімін  ...  Оның  ...  ...  ...   ...   ... ... келешегіне бағыт қарастырды. Халқына қамқор,  ұлтына  жанашыр
болам деп ... ... ... ... ... өреге  көтерілді.  Кісі
мен кісінің де, халық пен халықтың да арасында бола  ...  ... ... тұра ...  ...  ...  көрші  орыс  халқына,
басқа да халықтарға зор ілтипатпен қарады. ...  ...  ...  орыс  ...  ...  ...  Аз  халықты  да,   көп   халықты   да
бауырластыратын рухани ықпалдастық деп ... ... адам ...  ... санады. Оны батысқа, шығысқа, алысқа, жақынға бөлмей,  біртұтас  құбылыс
ретінде қарастырды. Дала  өмірін  ...  үшін  ...  ...  ...  ...  ...  қауымдастықтың  тыныс  тірлігіне  үңілу  қажет
болды.  Сөйтіп,  ол  өз  ...  өз  ...   ...   ...  оны  ...  ...  мен  ...  амалын  іздеді.  Өз
пайымын ортаға салды. Ол қазақ зиялыларының осы ғасыр  басындағы  ... ... айта ... ...  ...  ...  қазақтың
жиырмасыншы ғасырдағы қоғамдық санасына тікелей әсерін тигізе алды.  Абайдың
әлеуметтік ойшылдығына тереңірек үңілетін тұс — ...  ...  ... ... болып жатқан бүгінгі күндер.
     Осы тұрғыдан келсек, дала  философы  ...  жаны  ашу  ...  ... ... емес, оған өзін өзі шыңдаудың  сара  ...  ...  беру  ... ... күмән туғызбайтын басы ашық мәселе.
     Абайды мұндай нар  тәуекелге  бел  ...  оның  ...  ... қазақ даласындағы кемсітушілік саясат пен  оның  шашбауын  ... ...  еді.  ...  ...  ...  ...  кеткеннен  мән
шықпайтынын түсінді. Кенесары көтерілісі ... ... ... ...  ... белі шықпай жатып, дербес ел болудан біржола күдер  ...  ...  ...  ...  іздегендердің  қырқылжың   қырқысын   көріп   ... ... боп  ...  ...  болып  қойғаннан  кейін  аңғал
халықты босқа арандату парасаттылыққа жатпайтынына көзі жетті.
     Ұлы ... ... ... әлі ... дейін ашық айтылып, батыл түрде
талданбай жүрген, оның өзге ойшылдардан оқ  бойы  оқшау  тұрған,  ...  ...  ...  ...  ...  керек.  Бұл  жерде,  біз   мұны
айтқанда ... ...  ...  ...  ...  етіп  ...  ... мұның өзі де ұзақ әңгіме.
     Біріншіден, Абайдай данышпанның ешкімге ұқсамас шәкірттік  ғұмыры  ... екі жыл -  ауыл  ...  ...  үш  жыл  -  ...  ... Бар ... он үш жасында қайыра ауыл адамдарының ортасына  оралады.
Екіншіден,  оның  өмір  ...  ...  өзі,  ...   ...   ...  ...  ұқсамайды.  Өйткені,  адамзат   тарихындағы   ірі
тұлғалардың  ...  да,  ...  ...   ...   күнделікті
араласып отырған білімпаз орталары болған. Үшінші, жалпы  әлеуметтік  деңгей
мен  отарлық  сипаттағы  қоғамдық  ...  ...  толы  жан   ... және ... ... ... жатқан  халықтың  дәрменсіз
күйі дер едік. Ал, Абай болса сол үш кластық ...  ...  ...  ... дәуірдегі қара дүрсін пенделердің ортасында  өмір  сүрді.  Ол  сол
ортаның тас ...  ...  ...  ...  ...  айналасындағы  түн-
түнекті  сейілте  нұрландырыл  қана   қоймай,   оған   ...   ... ... ... ...  еді.  Ол  ...  ...  жетілдірумен,
ойшылдық білім мен ілімнін көптеген салаларында, аса биік мұраттарға  жеткен
кемеңгер.
     ... ... ... Абай нәр алған данышпандықтын бастауы неде?  Қайнар
көзі қайда? ... ... ... ...  да  ...  ...  отырып,  оны
ұлылыққа ұмтылдырған тәлімі мен зиесін  сөз  еткен  жөн.  Сондағы  ең  ... биік ... ... ... бірі - осы біздер  тәптіштей  талдап
отырған  халық  педагогикасының  маңызы  мен  ...  ...  ...  ол
қазынаның  ішінде,  ұрпақ  тәрбиесінде  ала  ...  орны  бар,   ... ... ... ... ... еске түседі.   Соның  бірі  -
«Алып анадан туады» дейтін тылсым сыры әлі ашыла қоймаған ұлағатты сөз  ... ... бірі ... да ...  осы  ...  ...  Ол  анасының
құрсағында жүрек  тәрбиесі  жетіліп  туған  алып  екендігін  ...  ... ... бұл ...  ...  хақындағы  ғылымыздың  мысалы  ретіндегі
баламасы деуімізге әбден болады. Өйткені, Құнанбайдың төрт әйелінің  ...  осы  ...  ...  ғана  ...  бөлек.  Басқасын  айтдағанның
өзінде, бір  Абайдың  өзі-ақ  көп  ...  ...  ...  ...  ... әкелген мейірімді Ананың  парасатымен,  бауырына  басып  тәрбиелеген
дарқан  мінезді  Әженің  шапағаты,  журек  ...  ...  ...   ... бойы ... ... тәлімнің алтын  бесігімен  тербей  отырып
ер  жеткізгенін  көруге  болады.  Осы  ...  ...  ...   жеткен
деректер де, Абайдың туған анасы - ... да,  ...  ...  ... ... - Зере де,  ...  ...  аңыз  боп  кеткен,  аса  аяулы,
инабатты жандар екен. Осындай  аналардың  ...  ...  ...  сәбидің
тәрбиесі де - бесік жырынан бастау алып, халқымыздың ұлан-ғайыр  ... ... ... ... білеміз. Абайдың балалық шағында  ерекше
әсер еткен,  сол  тұстағы  халқымыздың  сөз  өнерінің  ...  шыңы  -  ... ... ... де аз ... Кейінірек, даналық қажеткен Абай  мен
Дулат творчествосының үндестіктерінде ғажайып үлкен сыр жатыр. Оны  талантты
ғалымымыз Қ. Өмірәлиевтің ... ... ... және стилі»  атты  ғылыми
монографиясынан оқып білуімізге болады. Мінеки, ... ғана ...  ... ... ... ... ...  көздері  осылар.  Жалпы,  Абайды
тәрбиелеген  өмір  мектебінің  шынайы  көріністерін,   заманымыздың   ... ... ... ... жолы»  атты  эпопеясында  барынша
терең тебіреніспен жазылған.  Бұл  еңбек  қазір  ...  ...  ...     2.2  Абай ... ... процесінде пайдаланудың жолдары

     Абай шығармаларын бастауыш сыныптарда ... ...  өте  зор.  ... оқи ... оқушылар өздеріне  рухани  ләззат  алады.  Бастауыш
сынып мұғалімінің басты міндеті  -  оқушылардың  ...  ...  ... ... ... деген қызығушылығын ояту. Бұл жастағы  балалар
ерекше ... ... ... ... Осы  қасиеттерді  Абай  шығармаларын
оқыту үстінде тиімді пайдаланған дұрыс.
     Қай ... ... ... оқып  ...  ...  сол  ... ... таныстыру керек. Осы әдісті Абай шығармаларын өткен  кезде
де орынды пайдалана ... жөн. Олай  ... Абай - ... мәдениетінің
 тарихында орны зор, замандастарынан ойы озық, еңсесі  биік  ерекше  тұлға.
Сондықтан  да  ...  ...  ...  ...   өткен   кезде   сынып
ерекшеліктеріне  қарай  ...  ...  ...  ...  ...     ... ... - оқушылар ақынның  шығармаларын  шын  ықыласымен  оқып-
үйреніп, ақынның өзін ... ...  ...  ...  етіп  ... қарай сабақты түрлендіре отырып,  Абайды  әр  қырынан  таныстырған  ... ... жәпе ... ... - ... "Абай - сөз зергері",-  деп
алып,  оның  табиғат  тақырыбына  жазған  ...   ...   ... тақырыбына жазған өлеңдері мен қара сөздері оқытылады.
     Осындай жолмен етілген ... ... ... ...  ...  ... ... жатады.
     Мұғалім қиялына  қанат  бітірер  дәстүрлі  емес  сабақ  түрлерін  ... ... ... ...  мол.  Абай  өзге  ...  ... ... біліп, өз жүртымен салыстырып, керегін  алып  ғибрат  етті.
Абай армандаған өсер  ұрпақ  бойынан  көргісі  ...  ...  ... ... ұялата алса, әр ұстаз  еңбегінің  жанғаны.  "Адамдықтың  ең
жаманы - талапсыздық",- деп  ақын  өзі  ...  ...  не  ...  ... ... алмай өмірге  икемсіз  жандар  қоғамда  ...  ... да ... жүгі ... ... өмір сүру ...  қиындап  келе
жатқандай  байқалады.  Осындай  қиындықты  жеңу  мақсатымеп  өтіліп  ...   ...   ...   ...   ...    ... ... дұрыс.
    Жүректе қайрат болмаса
    Ұйықтаған ойды кім-түртпек?
    Ақылға сәуле қонбаса,
    ... ... ...    ... ақыл қайраттан,
    Тереңге бармас, үстірттер.
    ... ойы шар ...    ... жеңіп күңгірттер.
    Тән сүйгенін бермесе,
    Жан ... жаны ...    Бере ... бер ...    Үміт етер ...    ... да бар жан мен тән,
    ... сезім болмаса.
    Тіршіліктің несі сән,
    Тереңге бет қоймаса?
    Атымды адам ... соң,
    ... ... ...    Халқым надан болған соң,
    Қайда барып ...     Абай  ...  ...  ...  оның  ...  ортасының  өнегелі,
тәрбиелі жағын тікелей анықтап, ... ... ... ... ... ... жалпы тәрбие, білім, оқуға құштарлық, мәдениет - осының  барлығы  от
басынан басталады.
     Бала  ...  орта  ...  ...  тағы  да   ...   ... ... ала бастайды.
     Абай осы күшті Семей облысындағы Шыңғыс деген тауды  жайлаған  Тобықты
руының ... 1845 жылы ... ... ... ... ... ...  әкесі
- Құнанбай, ағар бұлақ анасы - Ұлжан, мейірімді,  шежіре  әжесі  -  ... бір ... ... "Ата ... оқ ... ана ... тон  пішер"  десе
ұлы ақынньщ ата-анасы  бірі  -  елдің  ...  бірі  ...  -  ...  ... ... ... шөп ... дегендей,  Абайдың  әкесі  Құнанбай  -
ақыл парасат иесі, ел билеген көсем, бұлбұл шешен, ...  атқа  ... ... ... шешімді адам. Елді тәртіпке келтіріп, адамгершілік
арға бағындыратын дінді ... ... мол, әрі ...  ...  ... - ... сыншы" дегендей Абайдың келешегінен әкесі үлкен  үміт  күтті.
Сондықтан Абайды жасынан өзімен бірге ала жүріп, үлкен өнегелі  отырыстарды
көрсетіп, ...  ...  ...  асыл  сөз,  ...  ...  ...  ...  сабақ  етті.  Құнарлы  бай   ...   ... ... ... ... көңілі ояу,  көзі  ашық,  биікті  әке
дәстүрі баладан - ... ... Абай өз ... да ... ... ... тәрбиеледі. Өнегелі тәрбиені үлгі ете отырып, адам болу  жағын  ғылыми
тұрғыда  өз  ...  атап  ...   ...   ...   бар   деп
ескермедім", "Ғылым таппай мақтанба", "Баламды медресеге біл деп бердім", -
дей ... өз ... ... ... ... ...      "Қазақта қара сөзге дес бермедім", - деп еш  мақсатсыз-ақ  ...  ... ашып ... Ал, ... адам  болу  үшін  ...  ...  жүректі
бірдей  ұста,  сонда  толық  боласың  елден  бәлек"-  деп  жан-жақты   ... ... ... ... адам баласын қор қылатын үш нәрсе  бар.
Содан аулақ болу керек. Ол  -  надандық,  еріншектік,  ...  -  деп  ... ... көрсетеді.
      Аналары Зере мен ... ... ... ... ... ... ... бастады. Ел анасы - әжесі Зере  ел  ...  ...  ел  ... ... ... ...  мен  жаманды  айыра  білуге
үйретті. Туған анасы -Ұлжан өте ... ... ... сараң, сөйлесе шебер
үйлесімді тауып сөйлейтін ақындық  қасиеті  бар  дана  әйел  болған.  ... ... асыл ... Абайды үлылыққа, ағалыққа бастады. Өзінің
айналасындағы соңына ерген жастарды жақсы қасиетке  тәрбиеледі,  үлгі-өнеге
кәрсетті, ақыл ...  ...  ...  ...  ұлы  ...  ... ... оқушылардың санасына ұялату - мұғалімнің алдына  қоятын
мақсаттарының бірі. Сондықтан бастауыш сыныптарда Абайдың   ...    ...  ...    ...    "    Қыс",     "Жаз"   ,     ...     ... өтер ... сынып  ерекшеліктеріне  байланысты  баспалдақтап,
оңайдан қиынға қарай өнегелі өмір жолымен ... ... ... зор.
     ... ... ...  аса  ...  және  сан  қырлы.  Ол  -  ...  ақын  және  ...  ...  ...   ...   ...   ...  Абай  табиғат   көрінісін,   жыл   мезгілдерін,   адам   ...  оның  ...  ...  ...   ...   ұштастырып,
тілдестіріп, сұлулыққа өң,  рух  беріп  отырғанын  ...  ...  ... ... білу ... ұстаз шеберлігіне байланысты.
     Мысалы: "Күз" деген өлеңін өтер ... ... ... ...  ... суреті бойынша қысқаша әңгіме өткізіледі. Соның  ішінде  бүгінгі
тоқталатынымыз Абайдың "Күз " өлеңі екенін ...  Өлең  ...  ... ... жапырағы сарғайып, түсіп сиреген ағаштар, қоңырқай  қоңыр
көлеңк тартқан, жаңбырлы күздің суретіне аударылады.  Оқушыларға  жер  беті,
бүлт, ағаш ... ... адам  ...  ...  ...  жеміс-жидектер
жайлы түсінік беріледі.
     ... ... ... ... ... саз түсіріп, оқушы сезіміне  әсер
ететіндей әдемі, ашық дауыспен жатқа  айтып  беру  керек.  ...  ... ... ... ... өлең  жолдарына  аударта  отырып,
өзі оқып түсіндіре бастайды.

                          Сұр ... түсі суық  ...  ...  Күз  ...                     ...  ...  ...  ...  ...  ...   ма,
                     ... ма, ... ... бие ... тай ... ?

     Бұл ... ... аспанды бұлт басып, жер бетінің дымқыл тартқаны, жан-
жануар күзгі суыққа тоңып, өңі кетіп,  көңілсіз  күйде.  Жер  беті  ... ... ... ... ... ... ... айтылса,

                          ...  ...  ...  салып   иін,   ...                     ... ... ... ... иіртіп, шуда жібін,  Жас
                     ... ... ... ...     ... ... ... өмірі, оның отының бисы.  Өзі  ...  ...  ... ... ... айдалада жүргені, ал үйдегі  әйелі  суық  ...  ... ...  ... ... ... отын жоқ, ... кедей  өмірі,  оның
тұрмыс-тіршілігін  күзгі  табиғат  бейнесімен   байланыстырып   суреттегені
айтылады.  ...  ...  өлең   ...   ...   ...   ... қиын ... түсінігін жаздыру керек. Атап  айтсақ:  дымқыл,
қайыршы, малма сапсиды, иіртіп, шуда жіп,  ...  сүры  ...  ... ... оқушылар  сирек  еститін  сөздерге  түсінік  беріледі.  Жаңа
сабақты бекіту  кезінде  оқушылардың  ...  өлең  ...  ...  ... ... осы ... ... қандай ат  қойсақ  болады  деп  оқушыға
проблемалық, өзі ойланып жауап беретіндей сұрақтар қоюға ... Абай  ... ... ... халық өмірімен  бүгінгі  алдыңғы  қатарлы  еліміздің
өмірін салыстыра отырып, түсінік беріп сабақты қорытындылаймыз.
      ... ... Абай - ... ...  ...  ...  ...  жүріп  өткен  өмір  өткелдеріндегі  кейбір  мінез-машықтары   бүгінгі
жастарға үлгі-өнеге. Оның адалдыққа, шын достыққа, ... ...  ... оқушыларға бастауыш сыныптан бастап оқытылып,  жоғарғы  сыныпта
толық жүйелі ... ... ... ... Абай шығармалары  Кеңес
халықтарының тілдеріне және неміс, ағылшын, араб, қытай,  моңғол  тілдерінс
аударылғаны айтылады. Тарихта  тұңғыш  рет  ...  ...  ...  ... жүйесі бойынша 150 жылдық мерекесі 1995 жылы аталып өтуі қазақ халқы
үшін үлкен мақтаныш.





























































                                  ...       ... ... ... ... ақыны және  тәлімгер  ғұламасы
Абай Құнанбаевтың өмірі мен ... ... ...  талдау
жасалынды.  Екі  үлкен  бөлімнен  тұратын   ...   ...   ... ... қол жеткізілді.
     Диплом  жұмысы  барысында   Абайдың  тарихи  дамудың  әрбір   ... ... сай  болу  ...  ...  ...  ұстанғаны
анықталды және ол нақтылы мысалдармен берілді. Абайтанушылардың зерттеулері
мен ғылыми  еңбектері  негізге  алынып,  жұмыс  ...  сол  ...      ... қара ... дес ... - деп еш  мақсатсыз-ақ  өзінің  кім
екенін ашып көрсетеді. Ал, нағыз адам  болу  үшін  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  елден  бөлек"-  деп  жан-жақты   адам
тәрбиелеудің жолын көрсетеді. Күллі адам ... қор ... үш ...  ... ... болу керек. Ол  -  надандық,  еріншектік,  ...  -  деп  ... ... көрсетеді.
     Халық  педагогикасы  сырттан   танылған   өзге   ...   ... ... ... ... өз ... сай қабылдағанда ғана дұрыс
бағыт алатындығын ғалымның мектеп, оқулық, ұстаз ...  ...  ... ... ұлттық терминнің мазмұнын ашу арқылы дәлелденді.
     Диплом жұмысында Абай  мұраларының  ...  ...  адам  ... ... ... жүйелі талдау жасалып,  жүйеленді.Сауалнамалар
мен  студенттің  педагогикалық  практика  барысында   жүргізілген   ... ... ...  жету  ...  ...   ...  ...  мен  оның  ғылыми  мектебі  тарапынан  зерттелген  еңбектер
негізінде жұмыс ... ... ...  толық  адамға  қояр  талабының
бүгінгі  ...  ...  ...  ...  екендігі   сауалнамалар
жүргізу арқылы айқындалып, сипаттама берілді.
     Шығыстың  ұлы  ...  ...  ...   Ж.Баласағұн   және
Қ.А.Ясауи  мұралары астарындағы кемел адам ... Абай ...  мен  ой  ...  ...  ...   сипатталды.   Қазақ
зиялыларының көзқарастарына әсер еткен ...  ...  ...  мен
ғылыми ортаның ықпалы сипатталып келтірілді.
     Ұлы ... ... ... ... ...  және  ...   ...   астары   мол,   тұжырымдары   терең,   ... ... адам ... мен ... ... ... ұлттық сана-
сезімінің ояна түсуіне қозғау салумен қатар, қазіргі  таңдағы  ұлттық  даму
жолындағы маңызы айқындалды.
     ... ... ... аясында жүргізілген  педагогикалық әдеби,
ғылыми-әдістемелік  оқулықтарға  жасалынған   талдаулар   мен   ...  ......   жұмыстарының   нәтижесінде,   мына
төмендегідей ұсыныстар жасауға мүмкіндік берді:
     1. Абайдың ...  ...  ...  ...  ...  ... ... пайдалану жастарға ұлттық тәрбие беру қажет.
     2. ... ...  ...  педагогикалық  оқу  орындарында
тереңірек оқып үйрену үшін, педагогика тарихы  ...  ...  ...     3. Абай ...  ...  адам  идеясын  отбасы  тәрбиесінде  және
мектептің ата - аналармен жұмыста пайдалану қажет.












































































                       ... ... ...    1. ... Н.Ә. ...  –  2030»  Ел  басының  қазақстан  ...  ... ... - ... Білім, 1997. – 256 б.
    2.  Абай. Қара сөз. Поэмалар. – Алматы: Ел, 1993, 272-бет
    3.  ...   Б.Г.  О  ...   ...  ...    ... 2001. – 261 с.
    4. ... С.Л. Теоретические вопросы психологии и проблема личности
/ ... ... ... ... / сост.А.Б. Орлов. 2-е изд.  –М.:ООО
Вопросы психологии, 2003. –С.19-26.
    5. Жарықбаев Қ.Б., ... С. ... ой ... ... Т-  1.  ... XX ... басына дейінгі кезең) – Алматы: Рауан, 1994. -320 б.
    6.  ... А.  Қара  сөз,  ...  ...  ...  -
Алматы, "Ел", 1992. - 272 б.
        7.       ... М. Ақыл - ой ... ...  Әл  -  ... ... − 1973, 7 ...       8. ...  К.Т.  20.  Әл-Фараби  трактаттарындағы  отбасы  тәрбиесі
мәселелері // Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ - нің Хабаршысы  ...  ...  ...  2005. −№3 (43). –Б.24-30.
        9.       Әуезов М. Шығармаларының елу ... ... ... ... 2002.- 504 ...  10. ...  М.  Абай:  Тарихи  роман.  -  Алматы:  Қазмемкөркемәдебиет
баспасы. - 1953.- 396 б.
Құнанбаев. Өлеңдер мен ... І-ІІ том – ... ... 1977, ...        11.   ...  кенi.  ...  ...  Қ.Б.   -   Алматы:
Қазақстан, 1991. - 256 б.
    12. Ж. ... ...... ... 1988
    13. ... Қ.Б. ... психологиясының тарихы. А..,1996
    14. Жарықбаев Қ.Б. Развитие  психологической  мысли  в  ...  (со
   ... ... XIX века и до ... ... ...    ... К.Б. Психологаческая наука в Казахстане (история  и  этапы
   развитая в XX в.): Монография.- Алматы: Казақ университеті, 2002.-
      16. ... С.Қ. ... ... ұл  -  ...  ...  ...  ... Санат, 2000. - 208 б.
      17. ...     ...     және     ... (С.Қалиевпен бірге) Ұлт тағлымы. №2. 2001. - 14-19 бб.
      18.  ...   М.,   ...   А.,   ...   Қ.   ...   ...   тәрбиесі   мәселелері   //«Қазақстан    қоғамының
модернизациялану жағдайындағы педагогикалық білім: мәселелері мен болашағы»
атты Республикалық ... - ... ... ... - ... ... ЕҰУ, 2007. –Б.115-121.
     19.  Көбеев С. Баланы семьяда тәрбиелеу. - Алматы: ... 1965.-67 б.
     20. ... Ж. ... - ... 1995. -235 б.
     ... А. ... ... Зерттеулер мен өлеңдер. -  Алматы:
Ата мұра, 2003. - 208 б.
    22   ... М. ... ... - әйел. 20-томдық  шығармалар  жинағы.  ... ... 1984. ... ...    23 ... ... қайтаркерлерiнiң  нақыл  сөздерi.  Әлеуметтiк  -
этикалық трактаттарында. - Алматы: Ғылым, 1975.  – С.5- 28.
    24  ... М. ... - ... Ана - тiлi, 1992. - 160 б.
    25  ... Н. ... мен оқу - ... ... арқылы білім
экономикасына».  Тақырыбындағы  Ел  басының   студенттер   алдында   оқыған
лекциясы.  //Егемен  ... −2006, 27 - ... ...    26 ... Қ.А. Орта ғасыр ғұламаларының  педагогикасы:  оқу  құралы.
–Астана, 2009.-200 б.
    27  ... М. ... ... лет. – ... 1965.  −С.18.
    28 Әл-Фараби. ... қала ...  ...  ...  -
этикалық трактаттарында. - Алматы: Ғылым, 1975. -305 б.
    29 ... ... оқу үшiн ... не бiлу ... ...  ... ... - Алматы: Ғылым, 1975. -305 б.
    30  ... ... ...... 1994. – С.5- 28.
    ... М. Абай  ...  =  Абай  ...  Мақалалар  мен
зерттеулер. - Алматы: Ғылым, 1967.- 390 б.
       32 Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы ... ... ... Оқу ... ... ... 1997.- 416 ... Әуезов М.  Шығармаларының  елу  томдық  толық  жинағы.-  Алматы:
Ғылым, 2002.- 504 б.
       34 ... М.О. ... ...  ...  -  ...  ... - 1953.- 396 ... Әуезов М.О. Абай жолы:  Роман-эпопея:  4  томдық.-  Алматы:  Жеті
жарғы, 1997 - 320 б.
    36 ... М.О. Абай ... ... ... 1988. - 560 б.
    37 ... ... Жаз бен ... айтысы.  /аударған  Ф.Оңғарсынова.  -
Алматы, 1985. - 48 б.
    38 ... ... ...  тiлдескенде.  /аударған  Ф.Оңғарсынова.  -
Алматы, 1985. - 48 б.
    39  ... А. ... ... //Кiтапта: Орта  Азия  мен  Қазақстанның
ұлы ғұламалары (IX -XIX ғ.ғ.). - Алматы, 1964. –Б. 153-166.
    40 ... М.С. Хожа ... ...  ...  ...  ... - ... назарияси ва  тарихи  буиича  диссертация.  ... -141 б.
    41  ... А. К. ... ... ... - ... Ана -  ... – 320 б.
    42  ... Ж. ... ... - тарихтағы бір  алып.  //  ...... − №7. - 4 б.
      43 Ж. ... ...... ... 1988
      44 М. ... Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992
      45 Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991
       46  ... М. Ақыл - ой ... ... Әл - ...  ... − 1973, 7 сентябрь.
      47. Атемова  К.Т.  20.  ...  ...  ...  ... // ... ... ЕҰУ - нің Хабаршысы  ғылыми  журналы.  ...  2005. −№3 (43). ...      48. ... Ш.  ... ...  ...  қара  сөздер.
/құрастырған М.Жармұхамедұлы, С.Дәуiтов. - Алматы: Жазушы, 1988. - 560 б.
      49.  ... А. Әл - ... ... ... Көмекшi оқу құралы. -
Алматы: Санат, 2002. - 176 б.
     50. ... ... ...... Ғылым, 1973
      51. Қ. Жарықбаев, С. Қалиев. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы:
Санат,        Әуезов М.О. ... ... ... ... - Алматы:
Санат, 1997.- 448 б.        Әуезов М. Абай еңбектерінің биік нысанасы ... ... 2005.- 19 ... - Б.7
      52. Әуезов М. О. Абайдың туысы мен өмірі // Абай. - 1993.- N1.- Б.6-
21; N2.- ...                                          ...     ...     I АБАЙ ... ... МҰРАЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
    1.1  Абай  Құнанбаевтың   өмірі   мен   ...   ...       1.2  Абай  ...  ...  ...  адамгершілік
тәрбиесінің                                                            ...     1.3  Абай ... ... ... идеясының мазмұны............16


     II  АБАЙ  МҰРАЛАРЫНДАҒЫ  «ТОЛЫҚ  АДАМ»  ...  ...  ... ...     2.1  ...   ...   еңбектеріндегі   толық   адам   идеясын
пайдаланудың
мүмкіндіктері...............................................................
.......34
     2.2  Абай ... ... ... ... ...     ...     Әдебиеттер
тізімі......................................................................
..................59  
        
      

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай мұраларындағы «Толық адам» идеясын оқу-тәрбие процесінде пайдалану жолдары64 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Алаш идеясы4 бет
Есептеуіш техниканың даму тарихы3 бет
Үлкен орталық Азия идеясының мәні15 бет
75 орындық толық циклмен жұмыс істейтін асхана19 бет
«МӘҢГІЛІК ЕЛ» ИДЕЯСЫНЫҢ ЖҮЗЕГЕ АСЫРЫЛУЫ4 бет
«Табыс - шығыс» тепе-теңдіктегі толық үлгі. Инвестициялық сұраныс және тауарлы нарықтағы бағалар теңдігі25 бет
«Қазақ халқының идеалындағы «жетілген адам», «толық адам» ұғымдары»6 бет
Іі Дүниежүзілік соғыс жылдарындағы үш бірдей конференциялардың негізгі тақырыбына айналған Германия (неміс) мәселесіне сараптамалық шолу жасап, толыққанды талдап беру53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь