Материктердіц физикалық географиясы


1 АМЕРИКА
2 СОЛТҮСТІК АМЕРИКА
3 СОЛТҮСТІК АМЕРИКА ЖАҒАЛАУЫНДАҒЫ МҰХИТТАР
4 ТАБЙҒАТЫ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ
5 ЖЕР БЕДЕРІНІҢ ТЕКТОНИКАЛЫҚ ҢҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ СИПАТТАРЫ ТАБИҒАТЫНЫҢ , ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕР
6 СУБАРКТИКАЛЫҚ ЖАЗЫҚТАР
7 ЛАВРЕНТИЙ ҚЫРАТЫ
8 КОРДИЛЬЕР

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


Рецеп-ент Т. ХЛИДЛРОВ
Луларму пп,і.'і;і |>: М. ІЛЕСОВ, Ә. БІ-РМАҒАМБЕТОВ,
С ЖЛМАЬЛІлВЛ.
Власова Т. В.
Материктердіц физикалық географиясы (Мұхиттар-дыц іргелес беліктерімен
бірге). Солтүстік Америка. Оц-түстік Америка. Австралия және Мұхиттық
аралдар. Антарктида. Педагогика институттарында география мамандықтары
бойынша оқитын студенттерге арналған •оқулық. Орыс тілінде өцделіп,
толықтырылған үшінші басылымына сәйкес қазақ тілінде бірінші басылымы.
Алматы, «Мектеп», 1985.
«Материг.тердіц физикалық географиясы» оқулыгмның
екінші
Ооліміпде Солтүстік жэие Оцтүетіи Америкаиыд, Австралнн мен
Мұхит-
тиқ арллдардыц, Аитарктида мен Антярктиканын табигатына
сипаттама
Гі(тіі.[К'ДІ. Матерпктердіц физикалық географиясы курсы
боііычша етіле-
------лтүстік А'\ү:(л.ы мүхпттпп ААгксііка шыгапағы-п;і іі-іі ііі Гінік
ж.іік- (іініам. жгрк-гі /Кіі.чыктар алайіл уідіксіз СОЗЫ-,!імп /К;і і
.'' іі.і
4
Солтүстік жарты шардыц барлық сіідіктёршдё^к^^^п!^^ бпік жоталардың
үлкен ауытқулаімл Солтүстік Америка лаидшаф-тыныіі алуан түрлі болып
келуіне осор етоді.
Тау жоталары мен жазықтардыц көлденец созылып жатуы ауаның меридиап
бойлап ауысып отыруын қамтамасыз етеді, мұ-хиттардың тигізстіи ықпалын
шектеііді, атмосфералық алшактық-тарды (өзге матернктермен салыстырғаида)
едәуір күшейтеді, көлбеу жатқан зоналардың субмернднандық бағытта созылып
жатуына жағдай жасайды.
Географпялық жағдайьша және геологиялық дамуы мем қү-рылымының
ерекшеліктеріне қарап Солтүстік Американыц Евра-зиямен көптеген
үқсастықтары бар. Бүл матерпктердін, климат .қальштасу заңдылықтары ұқсас
болады, климаты біртекті келеді, зоналық ландшафтардың, жер бедерініц
түрлері және басқа да жағдайлар үқсас болады. Дегенмен олардың мөлшері мем
пішіні, орографиясы, қүрылым элементтерініц арақатысындағы айырма-шылықтар
ор материктің географнялық өзіндік ерекшеліктерін танытады. Солтүстік
Америка Евразияга ұқсас, бірақ сонымеи бірге оның өзіне ғана тон
қайталанбас географиялық ерекшелік-тері бар.
СОЛТҮСТІК АМЕРИКА ЖАҒАЛАУЫНДАҒЫ МҰХИТТАР
Солтүстік Америка жағалауын үш мүхнттың: Атлант, Солтүс-тік Мұзды.жэне
Тынық мүхит суы шайып жатыр. Материктін. шы-ғыс және солтүстік жағалауларын
теңіздер ішкерілеп кіріп күшті белшектеп жіберген, оныц батыс жағалауы
едәуір аз тілімденген.
Атлант мұхиты Солтүстік Амерпка жағалауында құрлыққа ішкері еніп жатқан
теңіздер мен шығанақтар қүрайды. Олардыц кейбіреуі материк жағалауындағы
қайраңдарда едәуір кең көлем-ді жерді алып жатса, басқалары барғам сайын
тереңдей түсетін жерлері бар суы мол табаны төмендеп бара жатқан шүнғыма бо-
лып табылады. Материк жағалауындағы қайраң әсіресе Флормда түбегі мен
Баффин Жері аралығында мснлінше кеңейе түседі. Әулие Лав.рентий мен Гудзон
шығанақтары түгелдей дерлік осы аймақта жатыр. Флорида мен Ныофаундленд
аралығындағы кон-тиненттік платформаиың су астында қалғанына онша көп уақыт
болған жоқ, сондықтан да оның бетінде матерпк жер бедерініц белтілері
қалпында сақталып қалған: өзен ацғарындағы терең алқаптар, қүм басқан дөң
жоталар және басқалар айқын бап-қалады.
Солтүстік Американыц оцтүстік-шығыс жағалауында суы те-рец екі бассейн
— Мекснка шығанағы мен Қариб теңізі жатыр. Мүхиттаи Флорида, Юкатан
түбектері мен аралдар арқылы өз ал-дына оқшауланып жатқан Мексика шығанағы
сонау мезозоі заманында пайда болған орасан зор шүңғыма, оныа орталық бе-
ліктерінің терецдігі 4000 метрден асады. Ал Кариб теңізі неоген
Жазик, жагалаудагы су толысуыныц биіктігі шамалы (1—2 метрдеп
асиаііды), ал қопнаулар мсн шығанақтарда биіктен түседі (Калпфорпия
шиганағында 7—9 м).
Тыііык, мүхпттыц солтүстік бөлігіндегі жылы ағыстар Атлант мұхіітиііың
Евразия жағалауындағыдай күшті емес. Солтустік Ат-лапт ағысыпа Солтустік
Тынық мұхит жылы ағысы бара-бар ке-,'іі'ді, ол Қуро-Сиво ағысын солтүстік
ендіктің 40°-ы бонымен онан орі жалі астыра отырып, Солтүстік Амермка
.жағалауына жете Гіеро бі|)те-бірте солтүстікке қарай ойысады. Ал?
Солтустік-Батыс Каплда меп Оцтүстік Аляска жағалауларьша жеткенде оны Аляс-
ка агысы жалғастырып әкетеді. Оның ағысының жылдамдығы слглтына 1—2 км,
февральда оның суының температурасы +2°-тан I 7" С-ге дейін болады, бүл
Солтүстік Каиада мен Аляска жаға-лауларындағы судыц қатпауына ьпшал
етеді.
Солтүстік еидіктіц 40°-нан оңтүстікке қарай Қалифорнпя еуык, агысының
күшті ағыны өтеді. Ол субтропиктік ендіктерде жаздық шінде мухиттын үстіңгі
қабатындағы судың температурасыіт -| 12° С-ге дейін төмендетіп жібереді.
Тропиктен оңтүстікке таман бұл ағыс батысқа қарай ағатын Солтүстік Пассат
ағысы жуйесіне қосылып кетеді. Калифориия ағысы Солтүстік Американың тро-
пнктік және субтропиктік ендіктердегі Тынық мұхит жағалаула-рының табиғат
жағдайына өте күштіі әсерін тигізеді.
Тынық мұхиттың солтүстік бөлігіндегі фауна Атлант мүхиты-пың солтүстік
бөлігіидсгіге карағанда жұтаңдау келеді. Ондағы пстізгі кәсіпшілік балық —
албырт, ал майшабақ пен камбаланың мацызы азырак.
ТАБЙҒАТЫ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ
Протерозой дәуірінің аяқ кезіне қарай қазіргі Солтүстік Аме-ркка
материгінің орньшда ,жан-жағынан геосинклинальдық (ұзатс уакыт бопы төмен
түеумен болған кең алқап) белдеулермен көм-кс[)ілғен аса үлкен платформа
болған. Оны солтүстігінде — Арк-іпкалық, шығысында, солтүстік-шығысы мен
оңтүстік-шығысын-да - ■ Атлаитикалық геосинклинальдық белдеулер көмкерген.
Бул гсосііпклинальдық белдеулер Солтүстік Америка платформасын Тінропа
платформасынан, сондай-ак, кейінгі протерозой дәуірінде погізі түзілғсчі
Шығыс Тынық мүхиттық белдеу платформаны 'Гыпық мұхиттыц ежелгі
ойысынан бөліп тастады.
('олтүстік Америка платформасының Жоғарғы квл аймағы мічі
Грсчгландияиың солтүстік бөлігі аралығындағы солтүстік-шы-п.іс Онлігіпіц
көпшілігі көтеріліп, содан Канада кл.'ік.:іпы пайда Г;о.і іы. Гсоліоічіялық
тарихи дамудың бұдап ксіііпгі барысында п.ілтформ.-іш.ің н.чгс бөліктсрі
жалпы алғапда тн.үкчідпі борді. Па-..■ц-о.чоіі .і.іуіріпім оас ксиҒпоіі
бастлп пллтформл Камада қа.мқанынан (іціус і і г М' карліі /к;іис
Лт.чаитмкл геосішк.і пмл.п, і.і.іқ бі'лдеуініц бір пн.ііп по.ііап Лшіалач
іччкчііік.ііііі;і.чі,іплм Гіл і і.ц-қа і\.арай ба-рыішіл )омі'іі
ңччм, оиііі 'іччі.гі суы блскан
Сонымен қатар бүл майысу қалқаиның қазіргі Гудзон шыға-нағы алып жатқан
ішкі бөлігі мен оның жағалауы маңындағы ойпаттарды. да, эрі Арктикалық
геосмнклинальдык. белдеудің қу-рамына енген Франклин геосинклиналымен
шектесетін солтүстік бөлігін де қамтыды.
Канада калқанынан оңтүстікке қарай шөгінді жыныстардын. темен түсуі мен
оның жинақталуы палеозой дәуіріпің букіл ба-рысыпда үздіксіз жүріп жатты,
сөйтіп ондағы шөгіиді жыныстар ■қабатының жалпы қалыңдығы 1000—2000 метрге
жетті.
' Кордильер геосинклинальдык. белдеуінің жер қыртысы қатпар-ларының
түзілуі мен арагідік жоғары көтерілу процесі кейінгі кембрийге дейінгі
дәуірде және алғашқы палеозой дәуірінде жүрді. Ал, шыи мәнінде, Кордильер
тауларыидағы алғашқы орогендік (тау түзілу) процестердің білінуі жоғарғы
палеозой дәуіріндегі девон кезеңіпің аяғынан бастап пайда болды. Бұл
процестер бүкіл белдеуді түгелдей дерлік қамтыды және Аляскадан Сьерра-Нева-
да тауларына дейінгі аралықта магмалық жыныстардың енуімон коса жүрді..,
Ежелгі платформаны солтүстік-шығыс, шыгыс жэис оңтүстік-шығыс жағынан
көмкеріп жатқап басқа геосішклинальдык, белдеу-лерде де осындай күшті
тектогенез (жер қыртысы қүрылысында болатын өзгерістер) орын алды. Төменгі
палеозой дәуірінде плат-форманың солтүстік-шығысында қалыц қатпарлардыц
түзі^і}чне__ апарып соққан ең кушті қозғалыстар болды. Сөйтіп, ол жерде
Солтүстік Америка және Европа платформаларын өзара жалғас-тырған орасан
улкен қүрлық пайда болды. Бүл қүрылымдар Грен-ландияның солтүстігі мен
шығысында ,және Аппалач тауларьшда, осіресе оның солтүстік бөлігінде,
сақталып қалған. Сол кезде тү-зілген таулардын жеміріліп бүзылғаи
қалдықтары платформаның жалғас жатқан өзге бөліктеріие жиналды, сөйтіп,
Аппалач етегін-дегі орасан зор майысқан ойпатты толтырып тастады. Бүл ойпат-
тық майысу сол кездегі Аппалачтың батысында, Аппалач пен ежелгі
платформаның екі аралығында болды. Аппалач жәпе Уачита тауларының негізгі
орогендік циклі жоғарғы палеозой (герцин) дәуірінде жүзеге асты. Сондай-ақ
осы цикл кезінде қа-зіргі Аппалачтың шығысы мен оңтүстігіне қарай, Мексика
шыға-нағының айнала төңіреғінде құрлық пайда болды. Мұның соңғы-сы кейінгі
палеозой немесе алғаілқы мезозой дәуіпінде пайда бол-ған сииеклиза (төмен
қарай иілгеи жердің ойлы-қырлы қатпарла-ры) болып табылады, ал оның
айналасындағы иалсозой кезінде түзілғен қүрлық (Голф-Кост) дамудың
платформалық сатысына ауысқан. _
Сөйтіп, палеозопдың зяғы мен мезозойдын, басьшда Солтүстік Америка
қазіргі материктен мейлінше өзгеше болған. Ол кем-брийге дейінгі және
палеозой дәуірлерінде паііда болған катпар-лардың өзара тығыз біріккен
қүрылымдарынан түзілген және ол солтустікте Евразиямен жалғасып, көне
замаиғы біртұтас Лавра^-зия континентіи құрған. Ода;і батысқа жомо
оцтүстікке караіі геосинклинальдык, тұргыдағы тсціз бассейндері болған.
Ал \ор-
9
дилъер ғспсшіклммалы алабында құрлықтың палеозой дәуірінде
қальттапоценніц аралық кезеңіиде
тектогенездің ларамилік дәуірі болған. Пүл дэуірде платформаның көтерілуі
мен қатпарлық қазіргі Сен-гір таулардың Қанададан бастап Мексикаға дейінгі
аймағын, бүкіл Алясканы қамтыды, Калифорнияныц Жағалық жотасы тү-.■'.ілді,
жарылған желілер бойында аса қуатты иитрузиялық про-ц(.ч-тер болып жатты.
Оцтүстік-шығыс пен солтүстіктегі ларамилік қозғалыстар ай-магы
платформаның шеткі бөлігін де қамтыды, мүның өзі Аме-рпка Қүрама
Штаттарындағы Шығыс Сеңгір таулары мен Маккен-:!іі тауларыныц пайда
болуына апарып соқты.
Снйтіп, кайнозойдын бас кезінде 'Солтүстік Американын. баты-
і■і.підагы геосниклинальдыц орнында Корднльер тау жүйесінің қа-
.чілі қатпарлары пайда болды, бұл жүйе Солтүстік-Шығыс Евра-
ч .иіяга дсйін жалғасып жатты. Бірак. оның қазіргі тау жүйесінен
;і.:іі ;і.с слеулі айырмашылығы болды.
(д).ііүстік Амерпканың платформалық бөлігі кайнозой доуірі-піп. оас
ксзінде қүрлық түрінде болды, ол солтүстіктс ікшоске діміін со:шлып,
солтүстік-батыс пен солтүстік-шыгыста Квразия-мсц /г.а.іі асып жатқан
құрлық болғап. Бор доуіріпіп. орта ксзінен (іасіап Гіү.п қүрлықтыц алабына
оцтүстіктеп су Гккчччміі қаптап, пла і(|ю|)маііы Ічордпльсрдеіі бөліп
түрғап маііису/ш іолтырған. ( лі!| ымі-н і%.аіар чччіі.ч суы к.а: 10
мара.-і.:іг.-іі,,и-ц солтүс-і-іккі- қараіі кс і і.ч-щ-и і і п
соквойя,
10
магнолия, мәңгі жасыл емен және басқа ағаш тұқымдарынан құ-ралған
жылылықты сүйетін мәңгі жасыл ормандар есті.
Солтүстік Американы оңтүстік материкпен жалғастырған күр-лык, алқабы
солтүстік материкке өсімдіктер мен жануарлардың. тропнктік апмақта тараған
түрлері енетін тете жолға айналды.
4 Бордыц аяқ кезі мен палеоген дэуірінде платформа мен Қор-дильер
таулары арасындағы су бассейні солтүстіктен оңтүстікке қараіі бірте-бірте
шегіис бастады да, ақырында жойылып кетті., Тап осы кезде матерпктің
солтүстік және ішкі анмақтарында кли-мат суытып, қүрғай түсті, сондай-ақ
онда далалық және шөлді аймақтарда өсетін ксерофитті есімдіктер пайда бола
бастады.
Олигоцен дәуірінен басталып, осы уақытқа дейін созылып келе жатқан жаңа
— кейінгі альпі дәуірі (В. Е. Ханн бойынша) — Кордильердегі орогендік
кезен, болып табылады. Ол тау жүйесі-нін, түрлі бөліктерінде әр түрлі
болды. Мысалы, Тынық мұхит бө-лігінде түрліше белінген қозғалыстар болып
өтті. Мүнын, езі бір аймақтардьщ су астында қалуына, ал басқаларының жоғары
кө-терілуіне апарып соқты. Суға ең көп батқан, сөйтіп шөгінділердің қалың
қабаттарын түзген қозғалыстар, әсіресе Калифорнияны, Ванкувер аралы
аймағын, Алясканы, сондай-ақ қазір Тынық мұ-хит суынын, астында жатқан
бірқатар көрші аудандарды қамты-ды. Тап сол кезде Америка Құрама
Штаттарындағы Жағалық жә-не Аралдық жоталардың, Қанаданың, Оңтүстік
Алясканын. анти-клинорийлері жоғары көтерілді.
Кордильердің өзге бөлігінде орасан зор территориялардың күмбезденіп
көтерілуі орын алды. Бүған платформаның қатар жатқан бөліктері де қамтылды.
Бұл күмбездердің үстінде ойыс-тар пайда болды. Мысалы, Үлкен Бассейндегі,
Мексикадағы, Алясканың ішкі бөліктеріндегі ойыстарды айтуға болады.
Сонымен қатар тектоникалық әрекет жанар таулардың өте тсүшті
атқылауынан лаваның ысып ағуы түрінде жүріп жатты. Ол эоцен дәуірінде
басталып, миоцен дәуірінде ең жоғары саты-ға жетті, сөйтіп Америка Құрама
Штаттарындағы Сеңгір таулар-ды, Үлкен Бассейнді, Мексика таулы қыратын,
Колумбия үстіртін, Каскад тауларын қамтыды. Жаиар тау әрекеті плиоцен
дәуіріиде де тоқтаған жоқ, бүл кезде ол Алеут жотасын және Мексиканың Жанар
тау сьеррасын қамтыды. Қазіргі кезеңде бүл әрекет едә-уір бәсеңдеді.
Олигоцен дәуірінде бүған дейін тегістелген Аппалач аймағын-да жоғары
көтерілу қозғалысы басталды да, онда тау бедері пай-да болды. Атлант мүхиты
мацындағы жазық пен Мексика маңьш-дағы жазықта жердің жоғары көтерілу
әрекеті теціз суыныц ше-гііііп, құрлық көлемінің үлғаюына орі күшті
эрозияға (мужіліп-шакылуға) тап болды. Атлант мүхиты жағасындағы жерлердің
арагідік төмен түсуі өзен сағаларының су астында қалуына және казіргі
эстуарийлік-лағуналык жағалаулардын панда болуына ық-пал жасады.
11
ЖЕР БЕДЕРІНІҢ ТЕКТОНИКАЛЫҚ ҢҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ СИПАТТАРЫ
В. С. Х.чіііііііц пікірі боГіипша, Солтустік Америка өзге мате-
рыктермсп салысті.іргапда курылымыпың мейлінше сммметриялы болуымоп ж;>нс
қу|)ы,;плмы меп жер бедерініц мейлінше толык сәй-кес кслстіпдігімі'11
срекшеленеді. Материктін орталық, гнпсомет-риялык (жор бетіпдегі бміктікті
аііықтайтып ғылым тарауы) төмен-дегеи бнлігі, сопымеп қатар Гренлапдияныц
едоуір бөлігі мсн Кана-далық Лрктпка арміпелагының аралдарын қоса қамтитын
ежелгі нлатформадан түзілгеп. Бұл платформа барлық жағынан ерте және
ксііііііі иалеозой дәуірі мен мезозой-кайнозой дәуірлеріиде әр кезде лаііда
болған қатпарлы тау сілемдерімен көмкерілген.
Ілжелгі Солтустік Америка платформасы Европа платформасы сияк/гы осы
күнгі жазық жер бедері басым болатын тұрақты плат-формалар түріне
жатады.
Платформанын, мейлінше тұрақты бөлігі — Қанада кристалды қалқаны. Оныц
етегіндегі жер бедерінде Лаврентий қыраты жатыр. Бүл қыраттың ен, биік
жерлері 500—700 метрге, ал біршама төмен жерлершің биіктігі 100—200 метрге
жетеді. Қыраттың ежелгі тегіс-телген жер бетінде әр түрлі қатты тау
жыныстарының шығып жатуына сай күмбездер мен бұйратты адырлар жиі
кездеседі. Онда сонымен қатар тектошікалық процестер мен мүздықтардың нәти-
жесінде пайда болған көптеген көлдер де бар. Сондай-ақ к,ыратта жер
бедерінің экзарацііялық (мұздықтардың жүріп өткен жерле-рінде пайда болған
кедір-бүдырльГ жер бедерінін, түрі) және ак-кумуляциялық (шөгінді
жыныстардың бір жерғе жиналуынан тү-зілген жер бедерінің түрі) түрлері
кездеседі.
Гренландияда және Канада архипелагы аралдарында қалқан-ның етегінде
жатқан жазықты материктегі мұз қабаттары басып қалған және оныц деңгейі кей
>жердерде мүхит децгейінеи төмен.
Гудзоп шығанағыпың бұрыннан қалған орасан зор қазан шұң-қырларының щет
жақтарында және төменгі Маккензи бассейнінде қабатты және аккумуляциялық
жазықтар бар. Олар төменгі палео-зон дәуірінің қалыц шөгінді жыныстарынан
қүралған. Сонымен қа-тар мұздық дәуірінен кейінгі теңіздіц қүрлыкты басуы
кезінде оның ,ч үстіңгі қабатып шегінді жыныстар жапқан.
Қалқаинан омтүстікке қарай жатқаи территория Орталык, жа-зілқ деп
аталады, ал қүрылымы жағынан ол палеозой доуіріпдегі ■ісціз іиөгінділерініц
қалыц қабатын жамылып жатқлп илптаға үқсаГіді.і. Оның жер бетінде крнсталды
тау .жыныстарипми котері-луімс баііланысты паііда болгаи сшіскліізалы
(оіілы-кыр.іі-і к,атпар-лапіаіі) күмбездер (Мичпған, Иллпнойс т. б.) жиі кг-
дгсоді. Жа-зықті.мі. оц бпік жері—Озарк үстірті. Ол 700 мотрдсм ;к ,іды.
Оның жоғарі'ы Гінліғіиде кристалды негізді құраГіты:; іау жі.шыстары
көріиіп жатадм.
Со.;і і \ч-і іктс кригталды қалқаішыц жисғіп ісгі ;ш\ілкгп, тығыз-дығы
;ф •і\|).іі бо.іып колетіи шогіиді тау жыш.іг і ;іры чір жаққа қа-рай
көлбеіі жаткаидыктаи ол жсрлсрдг ку -д-1.;. і :ір (м.іраттардың
14

Солтүстік Американыц тектоиикалық картасы
100 км-ден аспаііды; матсрмктік беткеіі кей жерііідс су асті.і ірі өзен
аңғарларымен тілімденгеп тік ксмср жасаііды. Лудапы сн үлкені — шсткі
Аравия тецізі. Ол солтүстік-батыста Омаи шыічі-нағы арқылы Парсы
шығапағымен, ал оцтустік-батыста Л.кчі шығанагы арқылы жерорталық Қызыл
тсцізбен жалғасады. Сол-түстік шығыста Бснгаль шыгаиагы ориаласқан, ол
дурысыида, шеткі теціз болыи кследі. Одап Андамаи аралдар тобы меп Амда-ман
тсңізі бөлііюді.
Үнді мұхитыиыц Евразняға тпіп тұрғап солтустік бөлігі тә-менгі
ендіктсрдегі орнымсн жоне коіітинспт ішіпдік ормымси анықталатын «зіие тән
термиилық ыргаққа не. Үиді мұхиты к.ат-ты қызады, сондықтан экватордаи
солтустікто опыц суыныц тем-пературасы бетіпдс +27°, -:-29°С; оныц
солтустік тсиЬдері —-жер шарындағы ец жылы бассеііндер. Үнді мухитында
бсткі агыс-тар муссон желдсрінс баііламысты жупс маусымдық сішатта бо-лады.
Солтүстік бөлікте қыста бятыс, жаз кезінде шыгыс агыс-тары басьш келеді.
Үнді әсірссс Тьшық мүхнты ксіідс дауылдар іісмссо таііфундар деп
аталатын трониктік циклондардыц басталатым жопе1 дамитып алацьг. Бул, сагат
тіліис карсы ашіалатып жоис шыгыстаіі батыс-қа қаран зор жылдамдыкпеіі
қозгалатыи алып куііындар. Тыиык. мұхитта тайфундар 20° с. е. Уэіік аралы
мен Жаңа Гшшся аралы-ғында кец ксцістіктс панда болып, батысқа караіі
ауысады, бу-дан еоң солтустікке жәнс солтустік-шыгыска бурылып
матсрик жағалары бойымсм) немесс Үігді мухитыныц солтустік
бөлігі арқылы қозғалады. Та/іфун ксзіидс желдін жылдамдығы шама-мен
250 км/сағ., ал кеіібір жагданда —400 км/саг жетеді. Тайфуи-дар, иөсер
жаңбырлар, ойпат жагалауларды су басулар, цуііами-лардың басталуы және
баска апатты кубылыстар қатар журеді'. Ерекшс кушті дауылдар Тыиық мухитта
пайда болады, өиткені олардың тузілуі және кушсюі ушін бсті ксм дсгсндс
2б°С-ге дсіііп қызған кең су кецістігі және тузілгсн циклонға удемелі
қозғалыс-ты жсткізіп отыратын атмосфералык, энергия кажет. Барлык осі.і
жағдайлар Тынық мұхит акваториясыныц көрсстілген аудапында бар.
Тайфундар жылма-жыл дсрлік июііһ — дскабрьде өршиді.
Олардан Филипшш жәие Жапон аралдары меіілінше қатты зар-дап шегеді, бірақ
олардыц апатты зардаптары матсрикте дс--Қытайдык оцтустік-шыгысьшда,
Бснгалпяда жоне басқа аудан-дарда да байкалады.
ТАБИҒАТЫНЫҢ , ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕР
Казіргі Пііра.иіяпың ориыпда Ксмбрііііге дсііінгі ксзоциіц со-цыпда үш
көлсмді платформалық облыс (Енропа, Сибирі. жоие Қытан) орналасқан.
Оңтүстіккс тамаи, негізшеіі Солтүстік тро-пиктіц оцтүстігіпде, одан да
ертеректе зор суперплатформа Гоид-иапа қалыитасты. ГІлатформалар аралығымда
гсосиііклииалдық бслдеулср орналасқан. Солтүстік үш нлатформаныц
оңтүстігінде Алыіі-Гималаіі геосинкліпіалдык, бслдеуі созылыи жатты. Ол
қазіргі шстслдііс Евразияиыц үлксп бнлігін камтыды жонс оцтүс-тік-шығысм
қаран созылын, солтүстік илатформаларды Гоидва-надан бөліп тұрды. Бұған
солтүстік платформаларды бір-бірінсп бөліп түрғап Урал-Тямь-Шань, Мопгол-
Охота жопе Қаледок гсо-сшіклииалдыіс, облыстары солтүетіктімі қосыльш
жатты. Алыіі-Ги-малан геосинклиналдык. белдеуі оңтүстік-шыгыста (Тынық мү-
хиттық геосинклиналдық сақинапыц бөлігі) мсридиандық бағыт-та созылып
жатқан Батыс Тынық мұхнттык. белдеуімен жалгасты.
Палсозойдыц алғашқы жартысындагы оқнғалар Евразкя қүр-лығының
қалынтасуына слеулі дорсжсдс эсср етті, оиы геосип-клиналдық белдеулср
ессбіиен сдоуір үлкейтті, Платформалық облыстарды тсціздіц бірнсше рет
басуы геосииклиналдык. бслдеу-лср шсгінде тау паііда болуымен алмасты.
Сибііді» платформасы-ііап оцтүстіктс байкал қатпарлыгы аііқындалды. Тау
қүрылу процсстерінін, масштабы силурдыц аяғында (соңғы каледон қатпарлығы)
срскше арта түсті. Европа жонс Солтүстік Америка платформаларын
біріктіргои. Калсдоп геосинклиналы құрлық-қа аііналды. Соныц нәтижесінде
Солтүстік-Атлант материгі пай-да болды. Қатпарлы ғимарат сондай-ақ Монгол-
Охота гсосипклн-палыпыц. орнында да түзілді. Снбирь платформасы'мсн жаңадан
қалыптасқан тау гимараттарын қамтыған Апгарида материгі пайда болды. Басқа
гсосипклиналдық облыстарды калсдон к.оз-ғалыстары елеулі өзгеріске
ұшыратпады, геосішклиналды рсжнм бүрынгыша сақталды. Тектоникалық әрскет
геосинклиналдық зоналар шегінде рудалану жәнс нитрузпялар түзілумен қоса жү-
реді. Қалсдон қатпарлығы салдарынан континенттік жағдай мен жер бсдерініц
тілімдсиуі күшсііді. Платформалар мен жацадан пайда болғаи тау ғимараттары
кнтсрілс түсті, ол қарқынды эф-фузивтік урскспчіеп коса жүрді. Тау
құрылыстарыныц стегінде қалыц қабатты шөгіндігс толған иіндер пайда болды,
онда мү-иай, боксит, тсмір рудаларыныц түзілуі жүріп жатты.
Карбоішыц скікші жартысы мси ГІермьдс Евразия үіиіи үлксн мацызы болгап
жаца тектошікалық цикл (герцин) өтті. Триас доуірініц басына дсііін
жалғасқаи үдемелі қозғалыстын. нәтиже-сіндс Урал-Тииь-Шаііь, Мопғол-Охота
(шығыс бөлігінен баска) гсосинклипалдык облыстары жопе Алкпі-Х^щддай
(.Жерорта тс-цізі) гсосшіклііііаліпің аіітарлыктаГГб' . -" *-?лыс болған
бүкіл дсрлік қазіргі тау жүііелсрііііц чіі-і -і;"-іл..-п\,'
Карпат,
17
еубмеридиандық жүйемен көсіліп жатуы, і удзон және Мексика
шығапақтарыныц салыстырмалы түрде алғанда таяу болуы, Ты-нық мұхит
ықпальшыц шектелуі Шығыс аймағының шеңберінде кеңістіктін, саралануыныц
ерекше, қайталанбайтын жағдайларын жасайды.
Материктін ішкі бөліктеріндегі белдеулердін, арасындағы кли-маттық
айырмашылықтар жер бедерінің жазық болуына және ауа алмасуыньщ меридиандык
құбылысына байланысты азая түседі; аймақтың Атлант мұхитына таяу жатуыкың
атқаратын ролі ендік-тік жағдайлардың атқаратын ролінен көп болмаса, аз
емес. Мұ-ның өзі матсриктің ішкі бөліктеріндегі биоклиматтык, жағдайлар-дыц
солтүстіктен оңтүстікке қарай ауысуынан ғана емес, сонымеи қатар шығыстан
батысқа қарай ауысуынан да айқын көрінеді. Солтүстік Америка үшін
соншалықты үйреншікті мұндай қүбы-лысты көбінесе меридиандық аймаққа бөліну
деп атайды.
Сөйтіп, Солтүстік Американьщ шығыс белігіндегі кещстіктің саралануы
көбінесе субмеридиандық жүйемен көсіліп жатады жә-не бір ғана климаттық
белдеудіқ шедберіне барлық аймақтар тү-гел қамтыла бермейді.
Материктің солтүстігінде Лаврентий үстіртінін, физикалық-гео-графиялық.
аймағы орасан зор территорияны алып жатыр. Солтүс-тік-батыстан оған
Солтүстік субарктикалық жазықтар аймағы ке-ліп тіреледі. Оныц шекарасы
тектоникалық-геоморфологиялық және аймақтық факторлармен айқындалады. Одан
оңтүстікке та-ман Аппалач таулары мен оған іргелес аудандар климаты қоңыр
салқын және жарым-жартылай субтропиктік белдеулерде жатыр. Бірақ
орографиялық жағынан алғанда біртұтас болғандықтан бұ-лар бір ғана
физикалық-географиялық аймақ ретінде қарастыры-лады.
Келесі аймақты Аппалач тауларына оңтүстікте және оңтүстік-шығыста
іргелес жатқан субтропиктік жағалау ойпаттары түзеді. Аппалачтьщ батысына
қарай Орталық және Үлы жазықтар ай-мақтары жатады.
СУБАРКТИКАЛЫҚ ЖАЗЫҚТАР
Солтүстік Мүзды мұхиттыц жағасында Маккензи өзенінің тө-мснгі ағысы меи
Лабрадордың солтүстігі арасыкда ойпгт жазық-тар алқабы жатыр. Қанада
кристалл қалқанының жер бетіне таяу ж;ітқан тау жыныстарьш бұл алқапта мүз
көшкіидерінен кейінгі тргпісгрессиялар кезіндс тсңіз тұнбалары басып
қалған, ал батыс-т;!, Маккензи бассейиі мен атырауыида оны палеозой және
мезо-:*.ч
жумеара/іи. Атлантика жағалауы бойымен суық ағыс өтеді. Қыпл учакка
сшылады, аяздық беті қайтпай түрып алады, жазы әрі салкші, лрі млгалды
болады.
Еіі. сүыь аіі.-і,і.иі. орташа температурасы оңтүстіктен солтүстікке
қарай, олгү, ііі; Патыстан оңтүстік-шығыска карай төмендей бере-
70
|ді. Январь айыныц орташа температурасы Үл-л көлдердіц жаға-
( сында шамамен— 12° С, Гудзон шығанағының жағасында — 26° С
! болады. Ең теменгі температура — 50° С-ге дейін барады. Қыс
■ барлық жерде бірдей қарлы болады. Дегенмен де жауын-шашын-
і иың ен, мол мөлшері жазда түседі. Қыстыгүні өте жиі қырау түсіп,
үйлердің тебесін, ағаш пен бұталардыи, бүтағын басып қалады да,
ландшафтқа бейне бір ертегідегідей ерекше түр береді.
Гудзон шьғанағының батысына қарай аязсыз кезең мейлінше ұзара туседі
(жылына 65 күнге дейін жетеді). Мүның өзі оңтүс-тіктегі жазықтар, прернялар
арқылы соғатын жылы ауаның тигі-зетін әсеріне байланысты. Ал езге
территорияларда аязсыз кезен, не бары 40—50 күннен аспайды. Сентябрьдің аяқ
кезінен бастап-ақ жағалаудағы суларда, езендер мен келдерде мүз қата бастай-
ды, ал октябрьдің аяғына қарай сірсскен мұз басып қалады. Көл-дер мен
өзендерде сең жүруі, жағалаудағы мүздардың бұзылуы июнь айында басталады.
Июль айыньщ орташа температурасы тек қиыр оңтүстікте ғана + 18° С-ге
жетеді, басқа аймақтарда ол +13°, +14° С-ден аспайды, ал Лабрадор түбегініқ
шығыс жақ жағалауында тіпті + 10°, + 11° С-ге дейін төмендейді. Осы
түбектін. жағалауында жазда жиі-жиі нөсер жаңбыр жауады, жылдың қай
мезгілінде болса да қалың түмаң арылмайды.
Бүл анмақтың басым кепшілік бөлігі күлгін топырақты бола-ды, мұнда
кылқан жапырақты ормандар бар. Ормандардағы ағаш-тың негізгі түрі — қара
шырша. Ол ағаштьщ өзге түрлерін аралас-тырмай тұтас орманды түгелдей алып
жатад >і, кейде бальзам самырсынымен, бал қарағаймен, ақ шыршамен, қайыңмен
және көк терекпен аралас өседі. Құмайт топырақта Банкс қарағайы бар.
Тайганың учаскелері батпақты жерлермен ауысып отырады. Көптеген жерлерді
батпақты ормандар алып жатыр, оларда қарз қарағай көбірек өседі. Батыста
батпақты жерлер аз, өйткені онда жылдық жауын-шашынның орташа мәлшері
әлдеқайда темен. Солтүстікке қарай барған сайын ормандар сирей түседі,
бірте-бір-те шоқ-шоқ ормандар мен орманды тундраға үласады. Орманды
тундрада өсетін ағаштын. неғізгі түрі — қара шырша. Лабрадор тауларын
түгелдей тундра алып жатыр.
Бүл аймақть ң негізгі табиғи байлығы — орман, ал жергілікті халықтың
негізгі кәсібі—ағаш кесу, оны өңдеу және тасымалдау. Тағы бір маңызды
табиғи байлығы — терісі қымбат бағаланатын аң, олардың ішінде мейлінше
құндылары—құндыз, қара күзен, ондатра және түлкі. Ішкі су көздері мен теқіз
жағалауларында балық көп. Окың ішінде кәсіпшілікке жарамды негізгі түрлері
— ала балық (сиг), шортан, май шабақ және кел форелі.
Бұл енірде халық біршама сирек және ала-құла орналасқан. Халықтың
неғұрлым жиі орналасқан жері — оңтүстік жағы.
Үлкен Еріксіздік және Атабаска көлдерінің екі аралығын кәле-мі жағыиан
орасан зор (4,5 мнллион гектар шамасында) Вуд-Буф-фало қорығы алып жатыр.
Мүнда бальзам самырсыны, шырша
71
жағалаудағы кейбір жерлерде карагаіі орманды учаскелер бар. 1
Олар курорттар мен сая бақ орналасатын орындарға айналған. I
орталық жазық 1
Лаврентий қыратының оңтүстігіне қарай және Аппалач тау- | ларынын,
батысына қарай Миссисипи өзенінін, орга ағысының екі | жағын; ал жоғарғы
ағысының батыс жағын альіп жатқан алқап — | Америка Құрама Штаттарының
Орталық жазық деп аталатын ] аймағы. Бұл аймақтың оцтүстіктегі шекарасын
солтүстік ендіктін . 32—33°-ы бойымен жүргізуге болады.
Бөлшек-бөлшек болып жатқан адырлы жер бедері бар, қо-ңыржай белдеудін,
оңтүстік бөлігі мен субтропикалық белдеудін солтүстік бөлігіпдегі ішкі
континенттік жағдайы қолайлы, топы-рағы құнарлы, пайдалы қазба байлығының
қоры мол бүл аймақ халықтын жиі қоныстануына және шаруашылықты күшті
дамытуға ете-мөте ыңғайлы болды. Сондықтан да ол Құрама Штаттардың халық
мейлінше жиі қоныстанған және толық игерілген бөліғі болып табылады. Елдіц
егін шаруашылығымен айналысатын не-гізгі аудандары ссы өцірде шоғырланған.
Онда орманды далалар мен жалпақ жапырақты ормандардың табиғи есімдіктер ~
дүниесі 80—90 процент мөлшерінде мәдени өсімдіктермен ауыстырылған. Сондай-
ақ адамнын, табиғатқа тигізегін әсері пайдалы езгеріс-термен қатар жиі,
мейлінше зиянды өзгерістерге душар ететінді-гін осы өңір мысальшан көруге
болады.
Биіктігі 200—500 метр келетін Орталық жазық төменгі және
жоғарғы палеозой дәуірінде солтүстікте көлбеу, ал оңтүстікте го-
ризонтальдзГжататын шөгінді жыныстардан тұрады. Оның сол-
түстік-шығыс бөлігі үшін куэсталық даму тән. Қөлдердің аралы-
ғындағы жердің және олардың оңтүстігіндегі жазықтардын, жо-
ғарғы қабаттары жүйелі түрде ауысып отыратын силур, девон
және пермь-карбонды тұнбалардан құралады, ал олар сәл еңістеу
жатады әрі құрамы мен беріктігі жағынан әр түрлі қабаттардан
ггүрады. Құрылымының осындай болуы жазықтын, тік жағы сол-
түстік-шығысқа қарап түратын, ал оңтүстікке қарай бірте-бірте
екістей түсетін бірнеше жарлардың пайда болуына ықпал етті.
Тығыз силур әк қабаттарынан құралған куэсталар айқын бай-
қалады. Осындай куэсталардың Ниагара өзенімен түйісетін жер-
дегі жар қабағьшда Ниагара сарқырамасы пайда болған. Ниага-
раныц қүлап ағатын жеріндегі биік те тік жар өзенді бойлап, бір-
те-бірте жоғары қарай шегініп барады, сөйтіп терең Ниагара
жырасын жасан түсуде. Сарқырама өзі пайда болғалы осылай П
км жерге шегініп кеткеғі. Жер бедерінің куэсталық сипаты осы
аймақтың оңтүстігі мен батысына қарай едәуір өзгереді. Өйткені
бұл жақтарда өзен арналары тілімденіп жататын аласа үстірт
адырлар көп, олардыц морфологпялық бедері онша айқын сезіле
бермейді.
Орталық жазықтың үстіңгі қабаты түгелдей дерлік мұз көш-кіні
кезікдегі қалық қыртыстардан тұрады да, байырғы жыныс
78
қабаттары тереңде калып қояды. Мүз көшкіні кезінде пайда бол-| ған
қүрамы жағынан алуан түрлі түнбалар төбелер мен жота-\ ларды қүрайды. Олар
не түпкі және шеткі үпінділер, ие оздар
• мен друмлиндер түрпатындағы қүрылымдар.
і Көлдердін. қазан шұңқырлары төнірегінде судың төрттік жа-" уын-шаш^н
жүйесінің жабыны кенінен тараған және көл деқгей-
лерінін, бірте-бірте темендеуі салдарынан пайда болған сатылы :
қыртысы айқын байқалады. Мүндай көл төңірегіндегі жазықтар
мұз көшкіні кезінде пайда болған су бассейндерінің мелшері мек ■
шекарасын айқын көрсете алады. Қазіргі Ұлы көлдерді сол бас-
• сейндердіқ қалдықтары деуге болады. Ұлы келдер шығыста мей-;
лінше енді келеді, әсіресе Әулие Лаврентий өзенінің бассейнінде, ; сондай-
ақ Онтарио, Эри және Гурон көлдерініқ шеңберінде ерек-| ше кен, жайыльш
сала береді.
І Оңтүстік-шығыста, Арканзас өзенініқ бассейнінде,
Аппалач I тау жүйесінін, жалғасы болып табылатын, тас кемір қсрына бай I
герцин қүрылымьшық топ-топ учаскелері шоғырланып жатадоі. ! Олар
биіктігі 700—800 м-ге дейін жететін Уошито және Бостон | таулары.
Солтүстікке таман Озарк үстірті жатыр, ол дөңестін I кембрийге
дейінгі кезеңіндегі негізінің көтерілген қабатына сай I келеді,
өзен аңғарларынан кристалл жыныстарынын, қабаттар-ы I байқалады.
Мұндай көтерілу жазыктын, шығыс жағында, Цин-I циннати және Нашвилл
қалаларының аралығында да кездеседі, I бірақ оның кетерілу бніктігі
сәл төмендеу болады. I Октүстікте мүз кешкіні үйінділерішң қабаты
жоқ, ондағы ба-} йырғы жыныстар қабатын тек сары топырақ шөгінділері мен
мұз -| көшкіні бассейнінін, маң^нда кең алқапта пайда болған қүм
к.а-
I баты басып жатыр.
| Орталық жазықтыц бүкіл территориясына, әсіресе оңтүстік-
і тегі беліктеріне Миссіісппи бассейніндегі өзендер мен жыралар \
тілімдеп тастаған күшті эрозиялық қүбылыс тән. Ағаштар мен 1 бүталарды
мөлшерден тыс кесіп жою, жерді тнімсіз жырту сал-* дарынан Орталық жазықтың
көптеген аудандарында эрозиялық \ процестер күшейіп, ете қолайсыз қиын
жағдайларға душар ету-: де, бүрынғы ете қүнарлы егістік учаскелер істен
шығып қалуда.
Жауын-шашын бүкіл аймақта дерлік мол және бір қалыпты түседі, солай
болса да жазғы максимум мөлшері біршама байқа-лады. Территориянық көпшілік
бөлігінде 750 мм-ден астам мөл-шерде жауын-шашын түседі, тек батысқа
қараГі оньщ мөлшері кеми береді. Жауын-шашын мөлшерінің 1000 мгл-
ге дейін арта түсуі Атлант мүхитына неғүрлым таяу жатқан Ұлы көлдердің
шы-ғыс жақ жағалауы мен Әулие Лаврентий езенінің ацғарында
ғана байқалады. Қыста кар қальщ жауады және үзақ жатады. Бүл аймақта
жазғы және қысқы температуранын. арасындағы айырмашылық едәуір. Ен. суық
деген айдын, орташа температу-расы бүкіл территорияда теріс санды болып
келеді. Ұлы көлдер-дін, январь айындағы изотермасы солтүстік
аймағында—16° С, оңтүстік аймағында —4° С болады. Ал, көлдердің өз үстінде
^ян-варь айының орташа температурасының сәл көтерілетіні байка-
79
тіртін Канада шеңберінде моңгі мүз басьш жатқан болатын, сон-дықтан да
оларға мұз көшкінінен кейінгі кезде пайда болған төбе-төбе биіктері бар жер
бедері тән. Сондай төбелердің ара-ара-сында табиғи тоғандалған тұйық көлдер
кездеседі, ал өзендер төбе-төбе жоталарды кесіп етіп, сарқырамалар жасайды.
Үлы жазықтың климат жағдайларына оның теңіз бассейндері-нен кашық
жатқандығы мен жер бедерінің солтүстіктен оңтүстікке қарайғы көлемді жерде
тақтайдай тегіс болып созылып жатқаны кушті әсер етеді. Солтүстік
Американың бұл бөлігінде ендік оро-графиялық шептін. болмауы солтүстік ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
География курсын оқыту барысында оқушылардың iзденiс iс-әрекетiн ұйымдастыру158 бет
Меңдіқара ауданының экономикалық дамуы65 бет
Мұхиттар мен құрлықтар географиясы сабақтарында жаңа педагогикалық технологияларды пайдалану арқылы шығармашылық әрекетінің тәжірбиесін қалыптастырып, құрлықтар мен мұхиттар географиясын оқытудың нәтижелігін көтеру62 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аймақтарының географиясы мен оның рекрациялық маңызы85 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының экономикалық географиялық проблемалары және болашағы46 бет
Торғай үстіртінің физикалық –географиялық жағдайына толық сипаттама беріп, ондағы ұйымдастырлатын шаруашылық әрекеттерге талдау жасау60 бет
Тұран жазығының географиялық орынының ерекшелігін, климаты мен органикалық дүниесінің таралуын, аумақтың табиғатының қалыптасу мен жер бедерінің геоморфологиялық типтерінің арасындағы өзара байланыстарды ашып көрсету61 бет
Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық мағлұматтар78 бет
Қазақстанның физикалық географиясы90 бет
Үстірт керуен жолындағы Сам қаласы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь