Материктердіц физикалық географиясы

1 АМЕРИКА
2 СОЛТҮСТІК АМЕРИКА
3 СОЛТҮСТІК АМЕРИКА ЖАҒАЛАУЫНДАҒЫ МҰХИТТАР
4 ТАБЙҒАТЫ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ
5 ЖЕР БЕДЕРІНІҢ ТЕКТОНИКАЛЫҚ ҢҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ СИПАТТАРЫ ТАБИҒАТЫНЫҢ , ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕР
6 СУБАРКТИКАЛЫҚ ЖАЗЫҚТАР
7 ЛАВРЕНТИЙ ҚЫРАТЫ
8 КОРДИЛЬЕР
Материктердіц физикалық географиясы (Мұхиттар-дыц іргелес беліктерімен бірге). Солтүстік Америка. Оц-түстік Америка. Австралия және Мұхиттық аралдар. Антарктида. Педагогика институттарында география мамандықтары бойынша оқитын студенттерге арналған •оқулық. Орыс тілінде өцделіп, толықтырылған үшінші басылымына сәйкес қазақ тілінде бірінші басылымы. Алматы, «Мектеп», 1985.
«Материг.тердіц физикалық географиясы» оқулыгмның екінші
Ооліміпде Солтүстік жэие Оцтүетіи Америкаиыд, Австралнн мен Мұхиттиқ арллдардыц, Аитарктида мен Антярктиканын табигатына сипаттама
Солтүстік және Оцтүстік Американы, оларға таяу жатқан аралдарды коса, әдеттс, дүниенің бір бөлігіне біріктіреді, оны Америка деп атайды. Бірақ бүл материктердің табиғат жағдай-лары бір-біріие мүлде үқсамайды, мүның өзі олардың география-лык. орнының және даму тарихының ерекшеліктеріне байланысты.
Батыс жарты шардағы осы материктердің табиғатындағы үл-кең айырмашылық олардың әрқайсысын жеке қарастыруды қажет етеді.
Европалықтардың Американы ашуы, жаулап алуы және игеруі ете үзақ арі күрделі процесс болды.
Америка дүнне бөлігіне жататын Гренлапдия аралы мен Сол-түстік Америка материгіиің солтүстік аймақтары европалықтарға (нормандарға) біздің дәуіріміздін, бірінші мың жылдығының аяк, кезінде-ақ белгілі болған. Нормандар XIV ғасырға таман мате-рикке ішкерілеп кірген деген де болжам бар. Кейішректе бұл ашылулар X. Колумбтыц XV ғасырдың аяғындағы саяхатына дейінғі кезге дейін ұмыт қалды, осы шақта аралдардың барлығы дерлік жоне Орталық Америка мойнағының едәуір жері, ал одан кеііін оңтүстік материктің солтүстік жағалауы ашылған-ды. Ис-пандардың, ағылшындардың және фраицуздардың Американы ашуы, зерттеуі жоне жаулап алуы, міне, осы кезден басталды. 1507 жылы картограф М. Вальдземюллер бүл жаңа жерлерді флоренциялық Америго Веспуччидің есімімен тұнғыш рет Амери-ка деп атады. Өйткені бұл құрлықты дүниенін. жаңа бір белігі деп алғашқы болжам жасаған А. Веспуччи болатын. Солтүстік және Оңтүстік Американың дербес материктер екені жөніндегі үғым әлдеқайда кейінірек қалыптасты.
        
        Рецеп-ент Т. ХЛИДЛРОВ
    Луларму пп,і.'і;і |>:    М.   ...   Ә.  ...    С  ...    ... Т. В.
    ... физикалық географиясы (Мұхиттар-дыц іргелес  беліктерімен
бірге).  Солтүстік  Америка.  Оц-түстік  Америка.  Австралия  және  ...  ...  ...  ...  ...   ...  оқитын  студенттерге  арналған  •оқулық.  Орыс   тілінде   өцделіп,
толықтырылған үшінші  ...  ...  ...  ...  ...  басылымы.
Алматы, «Мектеп», 1985.
    ...        ...        ...         ...    Ооліміпде  Солтүстік    жэие   ...   ...   ...   ...    тиқ    арллдардыц,     Аитарктида     мен    ...   ...    ...     ...     ...     ...     ...   етіле-
    ------лтүстік ...  ...  ...  ...  ...  ііі  ... ... жгрк-гі /Кіі.чыктар алайіл  уідіксіз  СОЗЫ-,!імп     /К;і  і
.'' іі.і
    4
    ... ... ...  ...  ...  бпік  ... ауытқулаімл Солтүстік Америка лаидшаф-тыныіі   алуан    түрлі    ...  осор   ...    Тау ... мен ... ...  ...  жатуы  ауаның  меридиап
бойлап ауысып  отыруын  қамтамасыз  етеді,  ...  ...  ... ... ...  ...  матернктермен  салыстырғаида)
едәуір күшейтеді, көлбеу жатқан зоналардың  субмернднандық  бағытта  созылып
жатуына   жағдай   ...    ...  ...  және  геологиялық   дамуы   мем   ...   ...   ...    ...    ...    ... бар. Бүл ... климат  .қальштасу  заңдылықтары  ұқсас
болады,  ...  ...  ...  ...  ...  жер  ... және ... да жағдайлар үқсас болады. Дегенмен олардың  мөлшері  мем
пішіні, орографиясы, қүрылым элементтерініц  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   Солтүстік
Америка  Евразияга  ұқсас,  бірақ  ...  ...  оның   ...   ғана   ... ... ...   бар.
    ... АМЕРИКА ЖАҒАЛАУЫНДАҒЫ МҰХИТТАР
    Солтүстік Америка жағалауын үш мүхнттың: Атлант, Солтүс-тік  Мұзды.жэне
Тынық мүхит суы ... ... ... ... және ...  ... ішкерілеп кіріп  күшті  белшектеп  жіберген,  оныц  ...  ... аз ...    ... ... ... ... жағалауында құрлыққа ішкері еніп жатқан
теңіздер мен шығанақтар қүрайды.  Олардыц  кейбіреуі  материк  жағалауындағы
қайраңдарда едәуір кең көлем-ді жерді алып  ...  ...  ...  ... ... ... бар суы мол ... төмендеп бара жатқан шүнғыма бо-
лып табылады.  Материк  жағалауындағы  ...  ...  ...  ...  мен
Баффин Жері аралығында мснлінше кеңейе түседі. Әулие Лав.рентий  мен  Гудзон
шығанақтары түгелдей дерлік осы  аймақта  жатыр.  ...  мен  ... ... платформаиың су астында қалғанына онша көп  уақыт
болған жоқ, ...  да  оның  ...  ...  жер  ...  ... сақталып қалған: өзен ацғарындағы терең алқаптар,  қүм  басқан  дөң
жоталар және басқалар айқын ...    ... ... ... ... суы ... екі  ...  Мекснка  шығанағы  мен  Қариб  теңізі  ...  ...  ...  ... мен ... ... өз ... оқшауланып жатқан  Мексика  шығанағы
сонау мезозоі заманында пайда болған орасан зор шүңғыма,  оныа  орталық  бе-
ліктерінің ... 4000 ... ... Ал Кариб  теңізі    неоген
    Жазик,  ...  су  ...  ...   ...   (1—2   ...  ал  ...  мсн  ...  биіктен   түседі   (Калпфорпия
шиганағында 7—9 м).
    Тыііык, мүхпттыц ... ... жылы ... ...  мұхіітиііың
Евразия жағалауындағыдай күшті емес.  Солтустік  Ат-лапт  ағысыпа  ... ... жылы ... ... ... ол  ...  ағысын  солтүстік
ендіктің 40°-ы бонымен  онан  орі  жалі  ...  ...  ...  Амермка
.жағалауына  жете  Гіеро  бі|)те-бірте  солтүстікке   қарай   ойысады.   ... ... меп ... ... ... ... оны  ... агысы жалғастырып әкетеді. Оның  ағысының  жылдамдығы  слглтына  1—2  км,
февральда оның суының температурасы ... I  7"  С-ге  ...  ...  бүл
Солтүстік Каиада мен Аляска  жаға-лауларындағы    ...   ...    ...    Солтүстік еидіктіц 40°-нан оңтүстікке қарай Қалифорнпя  еуык,  агысының
күшті ағыны өтеді. Ол субтропиктік ендіктерде ... ... ...  ... ... ... -| 12°  С-ге  дейін  төмендетіп  жібереді.
Тропиктен оңтүстікке таман бұл ағыс ... ...  ...  ...  ... жуйесіне қосылып кетеді. Калифориия ағысы  Солтүстік  Американың  ... және ... ... ... ...  ...   ...   өте   күштіі   әсерін  тигізеді.
    ... ... ... ... ... ... ...  солтүстік
бөлігіидсгіге карағанда жұтаңдау келеді. Ондағы пстізгі кәсіпшілік  балық  —
албырт, ал ... пен ... ...   ...    ...   ...   ...   КЕЗЕҢДЕРІ
    Протерозой  ...  аяқ  ...  ...  ...  ...  ... орньшда ,жан-жағынан геосинклинальдық (ұзатс  уакыт  бопы  төмен
түеумен болған кең алқап) белдеулермен  ...  аса  ...  ... Оны ......  ...  ...  мен
оңтүстік-шығысын-да - ■ Атлаитикалық геосинклинальдық  белдеулер  көмкерген.
Бул  гсосііпклинальдық  белдеулер  ...  ...  ...  ... ... кейінгі  протерозой  дәуірінде  погізі  түзілғсчі
Шығыс  Тынық  мүхиттық  белдеу  ...   ...     ...     ...   бөліп   тастады.
    ('олтүстік   Америка   ...   ...   квл    ...    ... ...  ...  ...  солтүстік-шы-п.іс  Онлігіпіц
көпшілігі көтеріліп, содан Канада кл.'ік.:іпы пайда Г;о.і іы.  Гсоліоічіялық
тарихи дамудың бұдап ксіііпгі  ...  ...  ...  ... алғапда тн.үкчідпі  борді.  Па-..■ц-о.чоіі  ...  оас  ...  ...  Камада  қа.мқанынан  (іціус  і  і  г  М'  карліі   /к;іис
Лт.чаитмкл геосішк.і ... ... ... бір  ...  ...  ...  Гіл  і  ...   і\.арай   ба-рыішіл      )омі'іі
ңччм,   оиііі    ...    суы    ...    ... ... бүл ... ... қазіргі Гудзон шыға-нағы алып жатқан
ішкі бөлігі мен оның  жағалауы  маңындағы  ойпаттарды.  да,  эрі  ...  ...  ...  ...   ...   ... солтүстік бөлігін   де  қамтыды.
    Канада калқанынан оңтүстікке қарай ... ... ... ... мен
оның жинақталуы палеозой дәуіріпің букіл ба-рысыпда  үздіксіз  жүріп  ... ... ... ... ... ... ...  1000—2000  метрге
жетті.
    ' Кордильер геосинклинальдык.  белдеуінің  жер  ...  ... мен ...  ...  көтерілу  процесі  кейінгі  кембрийге  дейінгі
дәуірде және ... ... ... жүрді. Ал,  шыи  мәнінде,  ... ... ... (тау  түзілу)  процестердің  білінуі  жоғарғы
палеозой  дәуіріндегі  девон  ...  ...  ...  ...  болды.  Бұл
процестер бүкіл белдеуді түгелдей дерлік қамтыды және Аляскадан ... ... ... ... ... ... ... коса   жүрді..,
    Ежелгі платформаны ... ... жэис  ...  жағынан
көмкеріп  жатқап  басқа  ...  ...  де  ...  күшті
тектогенез (жер қыртысы қүрылысында болатын өзгерістер) орын  алды.  Төменгі
палеозой  дәуірінде  плат-форманың  солтүстік-шығысында  ...  ... ... ... ең кушті  қозғалыстар  болды.  Сөйтіп,  ол  жерде
Солтүстік Америка және  ...  ...  ...  ...  ... ... пайда  болды.  Бүл  қүрылымдар  Грен-ландияның  ...  ...  ...  Аппалач  тауларьшда,  осіресе  оның  солтүстік  бөлігінде,
сақталып  қалған.  Сол  ...   ...   ...   ...   ... платформаның жалғас  жатқан  өзге  ...  ...  ... ... ... зор ... ... толтырып тастады. Бүл ойпат-
тық  майысу  сол  кездегі   Аппалачтың   ...   ...   пен   ... екі ... ... Аппалач жәпе  Уачита  тауларының  ... ... ... ... (герцин) дәуірінде жүзеге  асты.  Сондай-ақ
осы цикл кезінде қа-зіргі Аппалачтың шығысы мен оңтүстігіне  қарай,  ... ... ... ... ... ... Мұның  соңғы-сы  кейінгі
палеозой немесе алғаілқы мезозой дәуіпінде пайда  бол-ған  сииеклиза  (төмен
қарай  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ал   ...  иалсозой  кезінде   түзілғен   қүрлық   (Голф-Кост)   ... ... ...                            _
    ... ... зяғы  мен  ...  басьшда  Солтүстік  Америка
қазіргі материктен  мейлінше  өзгеше  ...  Ол  ...  ...  және
палеозой дәуірлерінде  паііда  болған  катпар-лардың  өзара  тығыз  біріккен
қүрылымдарынан  ...  және  ол  ...  ...  ...  ...  біртұтас  Лавра^-зия  континентіи  құрған.   Ода;і   батысқа   ... ... ... ... тсціз  бассейндері     болған.
Ал   \ор-
    9
    дилъер  ...   ...     ...   ...     ... аралық  кезеңіиде
тектогенездің ларамилік дәуірі болған. Пүл  дэуірде  платформаның  көтерілуі
мен қатпарлық қазіргі Сен-гір таулардың Қанададан ...  ...  ... ... ... ... ... Жағалық  жотасы  тү-.■'.ілді,
жарылған желілер бойында аса қуатты иитрузиялық про-ц(.ч-тер болып жатты.
    ...  пен   ...   ...   қозғалыстар   ай-магы
платформаның  шеткі  бөлігін  де  қамтыды,   мүның   өзі   ...   ...  ...  ...  ...  мен  Маккен-:!іі   тауларыныц   пайда
болуына  ... ...    ... ... бас кезінде 'Солтүстік Американын. баты-
    і■і.підагы геосниклинальдыц орнында Корднльер тау ... қа-
    ... ... ... ... бұл жүйе ...   ...    ч   .иіяга дсйін жалғасып жатты. Бірак. оның қазіргі тау    жүйесінен
    ...   ;і.с   ...   ...   ...    (д).ііүстік Амерпканың платформалық  бөлігі  кайнозой  доуірі-піп.  оас
ксзінде  қүрлық  түрінде  ...  ол  ...  ...  ...  ...  пен  ...  Квразия-мсц  /г.а.іі  асып   жатқан
құрлық ... Бор ... орта ... ... ...  қүрлықтыц  алабына
оцтүстіктеп  су  Гккчччміі  ...  пла  ...  ...  ... ... ... ( лі!| ... і%.аіар чччіі.ч суы  к.а:     10
мара.-і.:іг.-іі,,и-ц   ...      ...    кс  і  ...  і  і  ...    10
    магнолия, ... ...  емен  және  ...  ағаш  ...  ... ... мәңгі жасыл ормандар есті.
    Солтүстік Американы оңтүстік материкпен  ...  ...  ... ... ... мен ... ...  апмақта  тараған
түрлері енетін тете жолға айналды.
    4 Бордыц аяқ кезі  мен  палеоген  ...  ...  мен  ... ... су бассейні солтүстіктен  оңтүстікке  қараіі  бірте-бірте
шегіис бастады  да,  ақырында  ...  ...  Тап  осы  ...  ... және ішкі ... кли-мат  суытып,  қүрғай  түсті,  сондай-ақ
онда далалық және шөлді аймақтарда өсетін ксерофитті есімдіктер  пайда  ...    ... ... ... осы ... ... ... келе жатқан жаңа
— кейінгі альпі дәуірі  (В.  Е.  Ханн  ......  ... ... ...  Ол  тау  ...  түрлі  бөліктерінде  әр  түрлі
болды. ... ... ... ...  түрліше  белінген  қозғалыстар  болып
өтті. Мүнын, езі бір аймақтардьщ су ... ... ал ...  жоғары
кө-терілуіне апарып соқты. Суға ең көп батқан,  сөйтіп  шөгінділердің  қалың
қабаттарын  түзген  ...  ...   ...   ...   аралы
аймағын, Алясканы, сондай-ақ  қазір  ...  ...  ...  ...  ...  ...  аудандарды  қамты-ды.  Тап   сол   ...   ...   ...  ...  ...  Аралдық   жоталардың,   Қанаданың,   Оңтүстік
Алясканын. анти-клинорийлері  жоғары   ...    ... өзге ...  ...  зор  ...  күмбезденіп
көтерілуі орын алды. Бүған платформаның қатар жатқан бөліктері де  қамтылды.
Бұл күмбездердің үстінде ойыс-тар пайда ...  ...  ...  ... ...   ішкі ... ойыстарды айтуға болады.
    Сонымен  қатар  ...  ...   ...   ...   өте   тсүшті
атқылауынан лаваның ысып  ағуы  ...  ...  ...  Ол  ...  дәуірінде
басталып, миоцен дәуірінде ең жоғары саты-ға жетті,  сөйтіп  Америка  Құрама
Штаттарындағы Сеңгір таулар-ды,  Үлкен  Бассейнді,  ...  ...  ... ...  Каскад  тауларын  қамтыды.  Жаиар  тау  әрекеті  плиоцен
дәуіріиде де ... жоқ, бүл ... ол ... ... және Мексиканың  Жанар
тау сьеррасын қамтыды. Қазіргі кезеңде бүл ... ... ...    ... ... ... ... тегістелген  Аппалач  аймағын-да  жоғары
көтерілу қозғалысы басталды да, онда тау бедері пай-да болды. Атлант  ... ...  пен  ...  ...  ...  жердің  жоғары  көтерілу
әрекеті  теціз  ...  ...  ...  ...  ...  орі   ... ... тап болды. Атлант мүхиты  жағасындағы  жерлердің
арагідік төмен түсуі  өзен  ...  су  ...  ...  және  ... жағалаулардын панда болуына ық-пал   жасады.
    11
    ЖЕР БЕДЕРІНІҢ ТЕКТОНИКАЛЫҚ ҢҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ  ...  ...    В.  С.  ...  ...  ...  Солтустік  Америка  өзге  мате-
рыктермсп салысті.іргапда курылымыпың мейлінше  сммметриялы  болуымоп  ...  меп  жер  ...  ...  ...  ...  ... Материктін орталық, гнпсомет-риялык (жор  бетіпдегі  бміктікті
аііықтайтып ғылым тарауы) төмен-дегеи бнлігі,  сопымеп  қатар  ... ... мсн ... Лрктпка арміпелагының аралдарын  қоса  қамтитын
ежелгі  нлатформадан  түзілгеп.  Бұл  платформа  ...  ...  ерте  ... ... ... мен мезозой-кайнозой дәуірлеріиде әр кезде  лаііда
болған қатпарлы тау сілемдерімен көмкерілген.
    Ілжелгі ... ... ... ...  платформасы  сияк/гы  осы
күнгі  ...  жер  ...  ...  ...  ...  плат-формалар     түріне
жатады.
    Платформанын, мейлінше тұрақты бөлігі — ... ... ...  Оныц
етегіндегі жер бедерінде Лаврентий  қыраты  жатыр.  Бүл  қыраттың  ен,  биік
жерлері ... ... ал ... ... ... ...  100—200  метрге
жетеді.  Қыраттың  ежелгі  тегіс-телген  жер  бетінде  әр  түрлі  ...  ...  ...  ...  сай  ...  мен   ...   ...   жиі
кездеседі. Онда сонымен қатар тектошікалық процестер мен мүздықтардың  нәти-
жесінде  пайда  болған  көптеген  көлдер  де  бар.  ...  ...  ... ... ... ... өткен жерле-рінде  пайда  болған
кедір-бүдырльГ  жер   бедерінін,   түрі)   және   ...   ... бір ...  ...  ...  жер  бедерінің  түрі)  түрлері
кездеседі.
    Гренландияда және Канада  архипелагы  аралдарында  ...  ... ... ... мұз қабаттары басып қалған және оныц деңгейі  ... ... ... ...    ... ... ... қалған орасан зор қазан шұң-қырларының  щет
жақтарында және төменгі Маккензи  бассейнінде  қабатты  және  ... бар. Олар ... ... ...  ...  шөгінді  жыныстарынан
қүралған. Сонымен қа-тар мұздық дәуірінен кейінгі  ...  ...  ... оның ,ч ...  қабатып   шегінді  жыныстар   жапқан.
    Қалқаинан омтүстікке  ...  ...  ...  ...  ...  ... ал ... жағынан ол палеозой доуіріпдегі ■ісціз  іиөгінділерініц
қалыц қабатын жамылып жатқлп илптаға үқсаГіді.і. Оның жер бетінде  ...  ...  ...  ...  ...  болгаи   сшіскліізалы
(оіілы-кыр.іі-і к,атпар-лапіаіі) күмбездер (Мичпған, Иллпнойс т. б.) жиі кг-
дгсоді. Жа-зықті.мі. оц бпік жері—Озарк үстірті. Ол  700  ......  ...  ...  ...  ...  ...  іау   жі.шыстары
көріиіп жатадм.
    Со.;і і \ч-і іктс кригталды қалқаішыц жисғіп ісгі ;ш\ілкгп,  тығыз-дығы
;ф ... ... ... шогіиді  тау  жыш.іг  і  ;іры  чір  жаққа  қа-рай
көлбеіі   ...   ол   ...   ку -д-1.;. і :ір   ...    14
    
    ... Американыц тектоиикалық картасы
    100 км-ден аспаііды; матсрмктік беткеіі кей жерііідс су асті.і ірі өзен
аңғарларымен тілімденгеп тік  ...  ...  ...  сн  ......  ...  Ол   солтүстік-батыста   Омаи   ...   ...   ... ал ...  Л.кчі  шығанагы  арқылы  жерорталық  Қызыл
тсцізбен жалғасады.  Сол-түстік  ...  ...  ...  ...  ол
дурысыида, шеткі теціз болыи кследі. Одап Андамаи аралдар тобы меп  Амда-ман
тсңізі бөлііюді.
    Үнді  ...  ...  тпіп  ...  ...   ...   ... орнымсн жоне коіітинспт ішіпдік ормымси анықталатын  «зіие  тән
термиилық ыргаққа не.  Үиді  ...  ...  ...  ...  ...  опыц  ...  ...  бетіпдс   +27°,   -:-29°С;   оныц
солтустік тсиЬдері —-жер  ...  ец  жылы  ...  Үнді  ... ... муссон желдсрінс баііламысты жупс маусымдық сішатта  бо-лады.
Солтүстік бөлікте қыста ... жаз ... ... ... ... ...    Үнді әсірссс  Тьшық  мүхнты  ксіідс  дауылдар  іісмссо  таііфундар  ... ... ... ... ... ... ... Бул,  сагат
тіліис карсы ашіалатып  жоис  ...  ...  ...  зор  ... алып ... Тыиык. мұхитта тайфундар 20° с.  е.  Уэіік  аралы
мен Жаңа Гшшся аралы-ғында кец ксцістіктс  ...  ...     ...  ...    ...  еоң  ...  жәнс     ...     бурылып
матсрик жағалары   бойымсм)      немесс     ...    ...     ... ...  ...  ...   ксзіидс  желдін   жылдамдығы   шама-мен
250 км/сағ., ал ...  ...  —400  ...  ...  Тайфуи-дар,  иөсер
жаңбырлар, ойпат  жагалауларды  су  басулар,  цуііами-лардың  басталуы  және
баска  ... ... ... ... ... ... дауылдар Тыиық  мухитта
   пайда болады, ... ... ... және ... ушін бсті  ксм  ... ... ...  кең  су  кецістігі  және  тузілгсн  циклонға  удемелі
қозғалыс-ты жсткізіп отыратын  атмосфералык,  ...  ...  ...  ... ... ... акваториясыныц көрсстілген аудапында бар.
    Тайфундар     жылма-жыл     ...     ......      ... Филипшш жәие Жапон аралдары меіілінше қатты зар-дап  шегеді,   бірақ
олардыц   ...  ...   ...  ...   ...   жоне   ...   аудан-дарда да байкалады.
    ТАБИҒАТЫНЫҢ , ... ... ...    ... ... ... Ксмбрііііге дсііінгі ксзоциіц со-цыпда  үш
көлсмді  платформалық  облыс  (Енропа,  Сибирі.  жоие   ...   ... ...  ...  ...  ...  ...  одан  да
ертеректе зор суперплатформа Гоид-иапа қалыитасты. ГІлатформалар  ...   ...   ...   ...    үш    ... Алыіі-Гималаіі  геосинкліпіалдык,  бслдеуі  созылыи  жатты.  ... ... ... ...  ...  ...  жонс  ... созылын, солтүстік  илатформаларды  Гоидва-надан  бөліп  тұрды.  Бұған
солтүстік платформаларды бір-бірінсп бөліп  ...  ...  ...  жопе  ...  ...  ...  солтүетіктімі   қосыльш
жатты. Алыіі-Ги-малан геосинклиналдык. белдеуі ...  ...  ...  ...  сақинапыц  бөлігі)  мсридиандық  бағыт-та   созылып
жатқан Батыс Тынық мұхнттык. белдеуімен жалгасты.
    ...   ...   ...   ...   Евразкя   қүр-лығының
қалынтасуына слеулі  дорсжсдс  эсср  етті,  оиы  ...  ... ...  ...  ...  ...  тсціздіц  бірнсше  рет
басуы геосииклиналдык.  ...  ...  тау  ...  болуымен  алмасты.
Сибііді» платформасы-ііап  оцтүстіктс  ...  ...  ...  ... ... ... ... аяғында (соңғы  каледон  қатпарлығы)
срскше  арта   түсті.   Европа   жонс   ...   ...   ... ... геосинклиналы  құрлық-қа  аііналды.  Соныц  нәтижесінде
Солтүстік-Атлант материгі пай-да болды. Қатпарлы ...  ...  ... гсосипклн-палыпыц. орнында да түзілді. Снбирь платформасы'мсн  жаңадан
қалыптасқан тау гимараттарын қамтыған Апгарида материгі пайда  болды.  Басқа
гсосипклиналдық   ...   ...   ...   елеулі   өзгеріске
ұшыратпады, геосішклиналды рсжнм  бүрынгыша  сақталды.  Тектоникалық  әрскет
геосинклиналдық зоналар ... ... жәнс ... ... қоса ... ... қатпарлығы салдарынан континенттік жағдай  мен  жер  бсдерініц
тілімдсиуі күшсііді. ... мен ... ... ...  тау  ...  ...  ол  ...  эф-фузивтік  урскспчіеп  коса   жүрді.   ... ... ... ... ... ... иіндер  пайда  болды,
онда мү-иай, боксит, тсмір рудаларыныц түзілуі жүріп жатты.
    ... ... ... мси ... ... үіиіи үлксн мацызы болгап
жаца  тектошікалық  цикл  (герцин)  өтті.  ...  ...  ...   дсііін
жалғасқаи үдемелі қозғалыстын.  нәтиже-сіндс  ...  ...  ...  ...  ...  облыстары   жопе   Алкпі-Х^щддай
(.Жерорта тс-цізі) ... ...  .  -"  ...  ...   ...   ...   тау  ...   чіі-і         ...    17
    ...  ...   көсіліп   жатуы,   і   удзон   және   Мексика
шығапақтарыныц  ...  ...  ...  таяу   ...   Ты-нық   мұхит
ықпальшыц шектелуі  Шығыс  аймағының  шеңберінде  ...  ... ... жағдайларын жасайды.
    Материктін  ішкі  бөліктеріндегі  ...  ...  ... жер бедерінің жазық болуына және ауа  алмасуыньщ  меридиандык
құбылысына байланысты азая түседі; аймақтың Атлант  ...  таяу  ... ролі ... жағдайлардың  атқаратын  ролінен  көп  болмаса,  аз
емес. Мұ-ның өзі матсриктің ішкі бөліктеріндегі ...  ... ... ... ... ғана емес,  сонымеи  қатар  шығыстан
батысқа  қарай  ...  да  ...  ...   ...   Америка   үшін
соншалықты үйреншікті мұндай қүбы-лысты көбінесе ... ...  ... ...    ... Солтүстік Американьщ  шығыс  белігіндегі  кещстіктің  саралануы
көбінесе субмеридиандық жүйемен көсіліп  жатады  жә-не  бір  ғана  ... ... ... ... тү-гел қамтыла бермейді.
    Материктің солтүстігінде Лаврентий үстіртінін, физикалық-гео-графиялық.
аймағы  ...  зор  ...  алып  ...   ...   ... ...  жазықтар  аймағы  ке-ліп  тіреледі.  Оныц  ... және ... ...  айқындалады.  Одан
оңтүстікке та-ман Аппалач таулары мен оған іргелес  аудандар  климаты  қоңыр
салқын   және   ...   ...   ...   жатыр.   Бірақ
орографиялық  жағынан  алғанда  біртұтас  болғандықтан   ...   бір   ... ... ... ...    ...  ...  Аппалач  тауларына  оңтүстікте  және  оңтүстік-шығыста
іргелес жатқан субтропиктік жағалау ойпаттары  түзеді.  Аппалачтьщ  ... ... және Үлы ... ... ...    ... ...    Солтүстік Мүзды мұхиттыц жағасында Маккензи өзенінің тө-мснгі ағысы меи
Лабрадордың  солтүстігі  арасыкда  ...  ...  ...  ...   ... ... жер бетіне таяу ж;ітқан тау жыныстарьш бұл  алқапта  мүз
көшкіидерінен  кейінгі  ...  ...  ...   ...   ... ал батыс-т;!, Маккензи бассейиі мен  атырауыида  оны  палеозой  және
мезо-:*.ч
жумеара/іи.  Атлантика  ...  ...  суық  ағыс  ...  Қыпл   учакка
сшылады, аяздық беті ... ...  ...  жазы  әрі  салкші,  лрі  ...    Еіі. сүыь ...  ...  ...  ...  солтүстікке
қарай, олгү, ііі; Патыстан оңтүстік-шығыска карай төмендей бере-
    70
    |ді. ... ... ... ...   Үл-л ...   ...    ( ... шамамен— 12° С, Гудзон шығанағының жағасында — 26° С
    ! болады. Ең теменгі   температура — 50° С-ге   ... ...    Қыс
    ■ ... ... ... ... болады. Дегенмен де   жауын-шашын-
    і иың ен, мол мөлшері жазда түседі. Қыстыгүні өте жиі қырау ...    ... ... ағаш пен ... ... ... қалады да,
    ландшафтқа бейне бір ертегідегідей ерекше түр береді.
    ... ... ... ... ... кезең  мейлінше  ұзара  туседі
(жылына 65 күнге дейін жетеді). Мүның өзі оңтүс-тіктегі жазықтар,  ...  ...  жылы  ...  ...  ...   байланысты.   Ал   езге
территорияларда аязсыз кезен, не бары 40—50 ... ... ...  аяқ
кезінен бастап-ақ жағалаудағы суларда, езендер мен келдерде мүз қата бастай-
ды, ал ... ...  ...  ...  мұз  ...  қалады.  Көл-дер  мен
өзендерде сең жүруі, жағалаудағы мүздардың ... июнь ... ...    Июль ... ... температурасы тек қиыр оңтүстікте ғана  +  18°  ... ... ... ол +13°, +14° ... ... ал ...  түбегініқ
шығыс жақ жағалауында  тіпті  +  10°,  +  11°  С-ге  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жаңбыр  жауады,  жылдың   қай
мезгілінде болса да қалың ... ...    Бүл ... ... ...  ...  ...  топырақты  бола-ды,  мұнда
кылқан жапырақты ормандар бар. Ормандардағы ...  ...  түрі  —  ... Ол ... өзге ... ... тұтас  орманды  түгелдей  алып
жатад >і, кейде бальзам самырсынымен, бал қарағаймен, ақ ...  ... көк  ...  ...  ...  ...  ...  Банкс  қарағайы  бар.
Тайганың учаскелері батпақты жерлермен  ауысып  отырады.  Көптеген  жерлерді
батпақты ... алып ... ... қарз  ...  көбірек  өседі.  Батыста
батпақты жерлер  аз,  өйткені  онда  жылдық  жауын-шашынның  орташа  ... ... ...  ...  ...  ...  ормандар  сирей  түседі,
бірте-бір-те  ...  ...  мен  ...  ...   ...   ... ... ағаштын.  неғізгі  түрі  —  қара  шырша.  Лабрадор  тауларын
түгелдей тундра алып ...    Бүл ... ң ... ... ... — орман,  ал  жергілікті  халықтың
негізгі кәсібі—ағаш кесу,  оны  өңдеу  және  тасымалдау.  Тағы  бір  ... ......  ...  бағаланатын  аң,  олардың  ішінде  мейлінше
құндылары—құндыз, қара күзен, ондатра және түлкі. Ішкі су ... мен  ... ... көп. Окың ... ... ...  негізгі  түрлері
— ала балық (сиг), шортан, май ... және кел ...    Бұл ... ...  ...  ...  және  ...  орналасқан.  Халықтың
неғұрлым жиі орналасқан жері — оңтүстік жағы.
    Үлкен Еріксіздік және Атабаска көлдерінің екі ... ...  ... зор (4,5 ... ... ... ...  қорығы  алып  жатыр.
Мүнда бальзам    самырсыны,    шырша
    71
    ...  ...  ... ... ... ...   бар.       ... курорттар мен сая бақ орналасатын орындарға айналған.         I
    ... ...                                                1
    ... ... ... ...  және  ...  тау-  |  ларынын,
батысына қарай Миссисипи өзенінін, орга ағысының екі  |  ...  ал  ... ... ... ... жатқан  алқап  —  |  Америка  Құрама  Штаттарының
Орталық жазық деп аталатын ] ...  Бұл  ...  ...  ... ... .   ... бойымен жүргізуге болады.
    Бөлшек-бөлшек болып жатқан адырлы жер ... бар, ...  ... ...  мен  ...  ...  солтүстік  бөлігіпдегі  ішкі
континенттік жағдайы ... ... ...  ...  ...  ... мол  бүл  аймақ  халықтын  жиі  ...  және  ...  ... ... ... болды. Сондықтан да  ол  Құрама  Штаттардың  ... жиі ... және ... ... ... ...  ...  Елдіц
егін шаруашылығымен айналысатын не-гізгі аудандары ссы  өцірде  ... ... ... мен ... жапырақты ормандардың  табиғи  есімдіктер  ~
дүниесі 80—90 процент мөлшерінде мәдени өсімдіктермен ...  ... ... ... ...  әсері  пайдалы  езгеріс-термен  қатар  жиі,
мейлінше зиянды өзгерістерге душар ететінді-гін осы  өңір  ...  ...    ... ... метр  ... ... ... төменгі және
    жоғарғы палеозой дәуірінде солтүстікте көлбеу, ал оңтүстікте го-
    ... ... ... ... Оның    сол-
    ... ... үшін ... даму тән. Қөлдердің аралы-
    ғындағы жердің және олардың оңтүстігіндегі жазықтардын,    жо-
    ... ... ...   ...   ауысып   отыратын   силур, девон
    және ... ... ... ал олар сәл еңістеу
    жатады әрі құрамы мен беріктігі жағынан әр түрлі қабаттардан
    ...  ... ... ... ... тік жағы сол-
    түстік-шығысқа қарап түратын, ал оңтүстікке қарай    ...    ...  ...  ...  ... ...  болуына  ықпал  етті.
    ... ...  әк ...   ...   ...   айқын бай-
    қалады. Осындай куэсталардың Ниагара өзенімен түйісетін жер-
    дегі жар ... ... ... ... болған. Ниага-
    раныц қүлап ағатын жеріндегі биік те тік жар өзенді ... бір-
    ... ... ...    ... ...    ... терең    Ниагара
    жырасын жасан түсуде. ... өзі ... ... ... П
    км  ... шегініп  кеткеғі.  Жер  бедерінің  куэсталық сипаты осы
    ... ... мен ... ... ... ... ...    бұл жақтарда өзен арналары    тілімденіп жататын аласа    ...    ... көп, ... ... ... онша айқын сезіле
    бермейді.
    Орталық  ...  ...  ...   ...   ...   мұз   ... ...   қыртыстардан тұрады да, байырғы   жыныс
    78
    ... ... ... ... Мүз  ...  ...  пайда  бол-|  ған
қүрамы жағынан алуан түрлі ... ... мен ... ...  ...  ... түпкі және    шеткі үпінділер, ие    оздар
    •  мен ... ... ...    і ... ... ... төнірегінде судың төрттік жа-"  уын-шаш^н
жүйесінің жабыны кенінен тараған және көл ...    ...  ...  ...  ...  пайда  болған  сатылы   :
қыртысы айқын байқалады. Мүндай көл төңірегіндегі жазықтар
    мұз ... ...  ...  болған  су  бассейндерінің  мелшері  мек  ... ... ... ... ... Ұлы ... сол    бас-
    •   ...  ...  ...  ...  Ұлы  ...  шығыста  мей-;
лінше енді келеді, әсіресе Әулие Лаврентий өзенінің бассейнінде, ;   ... ... Эри және ... ... шеңберінде ерек-|    ше  кен,  ... ...    І           ...    ...      ...    ... I   тау жүйесінін, жалғасы болып табылатын, тас ... ...  бай  I
 ...  ... ... учаскелері  шоғырланып     жатадоі.  !     ...  ... м-ге ...  ...   ...  және   ...  |    таулары.
Солтүстікке таман  Озарк    ...  ...  ол     ...  I    ... ...  негізінің    көтерілген  қабатына    сай  I     келеді,
өзен  ...  ...  ...     ...  I     ... көтерілу жазыктын,    шығыс жағында,    Цин-I   циннати және  Нашвилл
қалаларының аралығында да    ... I    ...  оның  ...  ... ... ... I         ... мүз  кешкіні  үйінділерішң  қабаты
жоқ, ... ба-}    ... ... ... тек сары ... ...  ...   -|    көшкіні  бассейнінін,  маң^нда  кең  алқапта  пайда  болған  ...    I    баты ... ...    |         ... ... бүкіл территориясына,  әсіресе    оңтүстік-
    і тегі беліктеріне  Миссіісппи  ...  ...  мен  ...  ... ... күшті эрозиялық  қүбылыс  тән.  Ағаштар  мен  1  ... тыс ... жою, ... ... ... сал-* ... Орталық  жазықтың
көптеген аудандарында эрозиялық  \  ...  ...  ете  ...  ... душар ету-:    де, бүрынғы ете ... ...  ...  істен
шығып қалуда.
    Жауын-шашын ... ... ... мол және бір    ... түседі,  солай
болса да жазғы максимум мөлшері біршама байқа-лады.  Территориянық  көпшілік
бөлігінде  750  ...  ...  ...  ...  ...  тек  ... оньщ    мөлшері кеми береді.    Жауын-шашын мөлшерінің  1000     ... ...    арта ... ... ... ... таяу  ...  Ұлы  көлдердің
шы-ғыс   жақ   жағалауы   мен    ...    ...    ...    ацғарында
ғана байқалады. Қыста кар қальщ жауады    және үзақ    ...  Бүл  ... және ... ... арасындағы  айырмашылық  едәуір.  Ен.  суық
деген  ... ... ... ...  ...  теріс  санды  болып
келеді.   Ұлы   көлдер-дін,   январь   ...   ...       ... С, ... ... —4° С болады. Ал, көлдердің  өз  үстінде
^ян-варь айының орташа температурасының сәл көтерілетіні    байка-
    79
    ... ... ... моңгі мүз басьш жатқан болатын, сон-дықтан  да
оларға мұз көшкінінен кейінгі кезде пайда болған төбе-төбе биіктері бар  жер
бедері тән. ... ... ... ... ... ...  ... ал өзендер төбе-төбе жоталарды кесіп етіп, сарқырамалар жасайды.
    Үлы жазықтың  климат  ...  оның  ...  ...  ... мен жер бедерінің солтүстіктен оңтүстікке қарайғы  көлемді  жерде
тақтайдай  тегіс  болып  ...  ...  ...   әсер   етеді.   Солтүстік
Американың бұл бөлігінде ендік оро-графиялық шептін. болмауы солтүстік  ... ... ... ауа ... ... ... ...  жағдай
жасай-ды. Мұның өзі Үлы жазықта ауа райының күбылмалы  болуына,  ...  ... ... ... күрт ... әсер ...    Ұлы ...  солтүстік  ендіктің  35°-ына  дейінгі  солтустік  бөлі-гі
қоңыржай климатты аймақта,  ...  ......  ...  жатыр.
Жауын-шашын басым,  көпшілік  жағдайда  жазда,  Атлант  мұхиты  мен  Мексика
шығанағыиан ...  бүлт  ...  ...  ...  да  ...  ...  ...  солтүстік-батысқа  қарай  кеми  береді.
Шығыс және оңтүстік-шығыс аудандарда жылдық жауын-шашынның мелшер;  600  ... ... ... ал батыс аудандарда — 300 мм-ден де кем болады.
    ...  пен  ...  ...  ...  ...  ал-шақтық
болады, бірақ жазғы температура бірдей дерлік жоғары болады.  Сонымен  қатар
бүкіл аймақ үшін ... ... ... ... едәуір  мелшерде
болуы  және  тәуліктік  ауытқу  дәрежесінің  жоғары  болуы,  ...   ... ... ... ... кейде осы айырмашылықтың ондаған  градусқа
дейін жетуі әбден үйреншікті  қүбылыс.  ...  ...  ... ... кұбылуы ауа ағынының  меридиан  бойы-мен  ...  ... ... ... ... ...  ...  көктем  мен  күзде  болады
және аса күшті дауыл (тор-надо) көтеріледі.
    Аймақтың солтүстігінде қыс ... ... оның ...  ... С-ге ... ...  және  қар  ...  жатады.  Оцтүстікте  мейлінше  суық
саналатын айдың орташа ... жылы (5° С-ге ... ... ...  қар
ұзақ жатпайды. Солай бо-.'іа түрса да бүкіл аймақта, тіпті  қиыр  оңтүстікке
дейінгі жерде ... аяз ... ... мүмкін. Мүндай аяз солтүстікте—40°  С-ге
/■оііііі, ал оңтүстік  жақта  температураның  төмендеуі  —20°  С-ге  ... ...  ...  суық  ...  ...  томік-пятураның
төмендеп кетуі жиі кездеседі,  бүл  кезде  дүлей  бо-ран  соіып,  қар  ... ... ... ... ... ... фен тәріздес жел  жиі-жиі
соғады, оны жергілікті үндіс-тер «чііпчук» деп атайды. Чинчук  соққан  кезде
температура аз уакыггың ... ... С  ...  ауаның  ылғалдылығы
күрт кемнді, қар те.ч еріп, жер беті қараяды. Жартасты  таулардың  ете-гінде
қыс әлгі желдіц әсерінсн шығыстағымен ... ...    86
    ... Кейбір аудандарда мал бүкіл қыс бойы  жаііылып  шығады.  Чинчук
жаз кезінде кұрғақшылыққа душар етеді.
    Ұлы ... су ... ... ... Қиыр  ...  пен  ... өзге су ... бәрі де Мисснсппн бассеіі-нінде.  Солтүстіктегі
езендер Канада көлдеріне барып  күнса,  қкыр  оңтүстіктегі  ...  ... ...  Өзендердің  бар-лығы  да  Жартасты  таулардан  басталады.
Жаздың екінші  ...  ...  суы  ...  азаяды.  Су  деңгейінің
көтерілуі көк-темде ... еруі мен  ...  ...  ...  ... ... ... жаңбыр кезінде еткінші, бірақ зардабы өте  ...  ... ... ... тау жыныстарын қиратып, тасқынмен бірге ала  кетеді
де, орасан зор ... ...    Кеме ... үшін ірі ... ғана ... Квптегеи өзендердің.
(Миссури салаларымен қоса, Арканзас,  Ред-Ривер)  суармалы  егіншілік  үшін,
әсіресе ... ... ...  ауа  райы  ...  ...  ...  ... үшін  маңызы  ерекше.  Жазықтың  өсімдік  дүниесін  негізінен  дала
ормандары мен дала өсімдіктері ... ...  ...  ...  ... ... ... дала ормандары дала есімдіктері кеңінен  тараған
аймақты солтүстік жағынан жиектеп, қоршап түрады.
    ... ... ... Ұлы ... ...  ...  ...  өсетін
қызыл-қоныр топырақтық басым болуы тән. Онда  аме-рикандық  дәнді  шөптер  ... шебі мен Грам шөбі ... ...  Ормансыз  ашық  алқаптың  ортасындағы
Блэк-Хилс таулары ғана  биктегі  орманды  аралдар  ...  ...  ... ... ... ... ...  оңтүстік-батыста,  тырби-
ған аласа әрі тікенді бүталар (мескит, акация) тоғайы ... ...  ... ... ... ауыса бастағандықты    көрсе-
    ...    Қиыр ... сырт ... ...   ...   учаскелер
    кездеседі, мүнда аласа және  сирек  өскен  шөп  арасында  ... ... ... ағаштары, кактус түқымыньщ   өкілдері
    сорайьш түрады.
    Жазықтағы ... ...  адам  ...  арқасында  күшгі  өзгеріске
үшыраған. Ұлы  жазықтың  шет  аймактарында  ...  ...  ...  ... ...  ...  салдарынан  топырақтын  эрозияға  үшырау  процесі
кушейе түскен.
    Бүл аймақтың жануарлар дүниесі де  ...  ...  ...  ...  ... ірі ...  барлық  түрі  дерлік  ...  ...  ал  ... неше  түрлі  кеміргіштер  кен.  ...  ...   ...  мен ...  да өте көп.
    ...    ... Америкаиын, Аляскадан Мексикаға дейінгі батыс жақ шет аймағын
орасан зор Кордильер тау жүйесі алып жатыр.
    ... тауы ... мен ... ... ерек-шеліктерін өзінің
бүкіл өн бойында сақтап қалған. Ол ерекшелік-
    87
    
    ... ... ... ...    тер ... жоғарыдағы жалпы шолуда айтылған болатын. Биік  жоталардын,
батыстағы жүйесі ауа  ...  ...  ...  ...  ... ... да ... шығысқа  тигізетін  әсерін  бірден  әлсіретеді.
Кордильер климаты-нын, бұл ерекшелігі тау жүйесінін, бүкіл өн ...  ... Ол ... ... ... себептерге  байланысты,  сондай-
ақ  тау  жүйесініқ  топырақ-өсімдік  жабынынан,  биік   аймақ-тын,   ...   ...   ...   мұз   ...   ...   ...    ... де осы бір ортақ  заңдылық  ...  ...  ... әр түрлі ендікте  әр  түрлі  байқалады.  Сондықтан  да  Кордильер
тауын бірнеше физикалық-географиклық ... ... ...  Ол  ... ... ... ... белгіленеді.
    Арктикалық  және  ...  ...  ен.  қиыр  ... ... және ...  ...  ...  жатады.  Ал  келесі
аймағына Кордильер тауыньщ Каиаданың  он-түстік-батысы  мен  Америка  Қүрама
Штаттарынын, ... ... ...  ендікті  алып  жатқан
территория-сындағы бөлігі енеді.  Бүдан  гөрі  оңтүстікке  жақынырақ  аймағы
А.мерика ... ... ... ... ... ...  ... тропик ендікте Солтүстік Мексика Кордильері бар. Бүл физикалық-
географиялык.  бөлу,  ...  атап  ...  ...   ...   түрлі
тектоникалық-орография-лық  белгілеріне  қарай  бірнеше  сегментке   бөлумен
біршама сәйкес келеді.
    ...  ЖӘНЕ   ...  ...   ...    Бұл  ...  ...  ...   арктикалық   жэне   субаркти-калық
Сэелдеулерде жатқан солтүстік-батысындағы бүкіл  таулы  өнірін,  яғни  ... ... ... түгелдей дерлік қамтиды. Бірақ Алясканың  қоңыржай
белдеуде жатқан қиыр оң-түстіктегі жағалау учаскелері мен ...  ... ... батыста Әулие Илья тауыньщ оқтүстік етегінен  бастап  шы-ғыста
Маккензи  және  ...  ...  екі  ...   ...   ... ... бұл ... енбейді. Ай-мақтын, батыс пен  солтүстік-
батыстағы кең шалағай шекарасы Чу-кот және  ...  ...  ... ... ал солтүс-тіктегі шекарасы Бофорт  теңізіне  барьш  тіреледі.
Ал,  су  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... Теніз жағалауынан қашықтаған сайын климаттың  континенттігі  не-.
  ғүрлым тез күшейе ...    ' Жер ...  ...  ...  тау  ...  тән  белгілер  ай-қын
байқалады: ішкі үстірттер  мен  жайпақ  тау  қыраттарыньщ  кең  ...  ... ...  биік  тау  ...  ...  отыра-ды.  Ал,  еқ  биік  тау
жоталары Тынық   ...   ...    89
    ... ... жағалай жарысатын  тау  жоталарының  алқабы  орогенездін.
невадий және  тынықмұхиттық  кезеңдері  сатысында  ...  ...  Оның  ... жер ... ... жердің үстіңгі қабатының  таяу  заманда
болған тік қозғалысы үл-кен роль ... бұл ...  ...  ... жо-ғары көтерілді, кейбір учаскелер бөлшектеніп, төмен ойысты. Со-
нымен бір кезде вулканизм процесі орын ... ол ... де ... ...  ... бөлшектелген және ішінара  су  астына  кет-кен  сондай  тау  ... ... ... ... ... ... ... саны 25-хе  жетеді  (оның
ең жоғарғысы 3000 ... ... ... Осы бір ... ...  ... Алеут жотасы. Ол Аляска түбегінің басым бөлігін  алып  ...  және  ... ... ... ... Бүл жотада сөніп қалған және  әлі  де  ... ... ... кеп. ... кейбіреулері 3000 м-ден астам биіктікте.
    Материктія солтүстігіне таман Аляска жотасы көтеріледі, ол Тынық  мүхит
пен  ...  ...  ...  ...  жасай-ды.  Мұндағы   Мак-Кинли
шьщының биіктігі 6193 м-ге жетеді, ол Солтүстік  Америкадағы  ең  биік  ... ... ... ... жерде  биіктігі  5000  м-ге  жуық  Врангель
тауы жатыр, ол со-нау кайнозой дәуірінде орасан зор ...  ...  ... ... қазір түгелдей дерлік мәңгі мұздар мен қар басып жатады.
    ... ... ... ... жалғасы деп биікті-гі 4000  ы-
ден асатын Чугач тауын (Чугач  Альпісі)  айтуға  ...  оны  ...  ... ... аңғары кесіп  өтеді.  Одан  оңтүс-тікке  қарай  едәуір  ... Илья тауы түр, оның ең биік ...... (6050 м).
    Сөз ... ... осы тау жоталары алқабында сөнген  және  әлі  ... ... тау көп. ... ... ... тау ...  Аляска  түбегіндегі
ең үлкен Катмай жанар тауын қосу-ға болады, ол Шелихов бұғазында.
    Тынық мүхит тау ... ... мен ... ... ... ... Юкон ... жатыр, оны Юкон өзені кесіп өтеді. Үстірттің ені  300
км, ал биіктігі шығыс бөлігінде 1500 м-ден ... Ол ... ...  ... Сьюард түбегіне жеткенде 1000—800 м-ге дейін  аласарады,  содан  соң
жағалау ойпа-тына айналады. Беринг бүғазы мен ...  ...  ...  ...  ...   ...   ...   теңіз   түнбаларынан   жәғіе
аллювиальды жыныстардан түзілген.
    Юкон ... ... ... ... дейінгі дәуірден  бері  қарай
басталатын түрлі кезеңдердегі түнбалардьщ ... ... Ол  ... ... жарып өтеді. Үстіцгі  қабатта  өзендер  қуалап  ағатын
кең алқапты ойпаңдар көп  кездеседі,  олар  ...  ...  көп  ... ай-налады.
    Мұядай ойпаңдар Юкон өзенінің өн  бойығіда,  оған  ...  ...  ...  сияқты  салалары   құятын   жерлерде,   сондай-аь;   Кускоквим
шығанағына қүятын Кускоквим ... ... ...  ...  ...  зор
жазық ойпаңдар Беринг те-90
    ңізінің жағасында, Юкон және Кускоквим ... ... ... ... да бар.
    Юкон ... ... мен шығысынан биік ішкі тау тізбек-тері қоршап
түр. Солтүстігінде әлі аз ... ... ... таулары  ендік  ,
бойы-мен созылып жатыр. Ол таудын. шығыс ... ... 2800 м-ге  ... ал ... ... аласарып, шағын дөңестерге айналып  кетеді.  Тауды
жіңішке аңғарлар кесе-көлденен  тілімдеп  ...  және  ол  ...  суык  ... ... ... ...  ...  толы.  Солтүстікте
бүл таудың етегінде Арктика үстірті жатыр, үстіртті  бірнеше  өзен  тілімдеп
жіберген.  ...   арғы     ...      ...                 ...    д              г                         ...          ...    ... кеЕ жазығы оастала-             ...  ...    ДЫ,     ...     ...      үсақ        ...           ...    ...   барысы
    Брукс тауының шығысына қа-
    рай тау ... ... ... ... ...  оңтүстік-шығыс-қа  бет
бұрады. Аймақтың солтүстік-шығыс және шығыс шетінде Ричардсон тауы  мен  кең
алқапты алып ... ... тау ...  ...  мүның  сонғысы  Юкон  және
Маккензи бассейндерінің  екі  ортасындағы  суайрығын  жасайды.Маккензи  тауы
биіктігі 2500 м-ге ... ... ... ...  ...  тұрады  жәие  оныа
бет-кейлері күшті  тілімденіп  кеткен.  Бүл  тау  ...  бос  ...  ... баруы қиын; мүнда түрғын халық жок десе де болады. Маккензи  тауының
алдыңғы жотасы—Франклин  тауы—Маккензи  ...  ...  ...  оң  жақ
жағалауында  жатыр  және  ол  ...  ...  ...   шығысқа   қарай
созылатын крис-талды жалғастыратын өткел болып табылады. Өзінін, пайда  ... ... бүл  тау  ...  ...  ...  шет  ...  яғни
эпиплат формалы тау.
    Аляска мен Канаданың солтүстік-батыс бәлігінің  жер  қой-науында  түрлі
пайдалы ... ... көп:  ...  күмістің,  мыстын,  және  басқа  да
түсті металдардын, қоры мол. ... ... ... ...  ... қоры бар, Кенай  тү-бегінде  мүнай  өндіріледі.  ...  ... ... ... ... пайда болған  қабаттарында  мүнайдың  мол
қоры табылды.
    ... ... ... ... ...  Ішкі  ...  ... өзгере түседі. Алеут аралдары мен Аляска тү-
    91
    
    және бал ... ... ...  ...  алынған.  Осы  ормаи  дарда
өсетін неғізгі жамуарлар — бүлаи, карибу бүғысы, аю, ор  ман  ...  ... дала ... ... ...    НЬЮФАУНДЛЕНД АРАЛЫ
    Ньюфаундленд аралы езінің көлемі  жағынан  (111  мын  км2  ша  ... ... кез ... ...  ...  кіші  болғанымен  онық
өзіндік ерекше табиғаты бар. Ол  ...  ...  ...  ... арқылы, ал оңтүстік-батыс-та бүдан едәуір енді болатын Қабота  бұғазы
арқылы бөлініп жа тыр.
    ...  ...  ...  ол  ...  зор  кө   ... ...  ...  жатыр.  Осы  тайыз  жерлердіі.  ...  ... ... ... ... өзі  бұл  жер  ...  бүдан  біршама  уақыт
бұрын мұхит  суы  басқанын  ...  ...  ...  ... ... ... көтеріл геи   учаскелері — банкалары бар.     ...   ...    ...    ...    оцтүстік-шығысына    таман    жатқак    ...    ... ... Ол  езге  банкалармен  қоса  ...  ... өзі ... ... алып жатыр деу ге болады.
    ... ... еніп ... ... ірі  ...  ... ... Онтүстік-шығыстағы Авалон түбегі  аралмен  жіп-жішшке  мойнақ
арқылы ғана  жалғасады.  Аралдьш,  шығыс  және  ...  ... кеп ... Ал,  онын  жер  ...  ...  зор  ... ... заттардан түратын  батыс  жағалауы  мейлінше  аз  ... оныц ... ... түп-түзу болады.
    Арал түгелдей дерлік биіктігі 400—600  м  келетін  деңес  ...  ... Ол ... тау ... бір ... ... ба-йырғы кристалл  тау
жыныстарынан тұрады. Аралдың  ең  биік  бөлі-гі  —  ...  ...  ...  800  ...  ...  ...  кей  ...  жағалау  ойпаттарының
алқабымен шектеледі, бірак көбінесе теңізге тіреліп, күрт үзіледі.
    Ныофаундлендтін. ... ... ... ...  екі  рет  ... ... белгілері байқалады.  Мүз  көшкінініц  ти-гізген  ...  ... ... ... алып мұздар қазып кеткеіг ацгарлар, кептеген  ... ... ... мен ... ... ...  формалары  айқын
байқатады.  Жер  беде-рііпц   мүз   ...   тэн   ...   кей   ... ... ... ... нағыз биік /аудьвд көрінісін береді.
    Пі.юфаундленд материкке  таяу  жатса  да  оның  ...  ...  ...  ...  бөліктеріндегіден  мүлдс  ө:іг(>ші-  болады.
Аралдын. климаты — теңіз климаты, ылғалды әрі сумк. кглсм.і. Бүкіл жыл  ... суық жел ... ... ол ... ... ...  ...  орта
есеппен 80—90 күн да-уыл согады.
    72
    Жазы  ...  ...  әрі  ...   келеді.   Июль   айының   ор-таша
температурасы солтүстіктегі +10° ... ... ...  ...  ауытқып
отырады.  Қысы   аязды   болады.   Январь   ...   ...   ...... ... ... дейінгі мөлшерде  болады.  Қыс
айларында қар мол түседі. Жа-уын-шашынның жылдық  мөлшері  750  ... ... ... ... ... жыл бойы  ...  ...  басып  тұрады,  тұман
әсіресе жағалау мен  мұхиттың  жағалауға  жақын  бөліктерінде  ...  ... ... ... ... ендрі  жер  шарындағы  ең  қалың  тұманды
жерлердің бірі деп саналады. Ауа райы  ...  жыл  ...  ...  ... өзі ... ... ...  кұбылыстарға  байланысты.  Климаттың
мүндай езіндік ерекшеліктері,  сондай-ақ  кіші-гірім  ...  мен  ... ...  мүз  тауларымен  соқтығысып  қалу  қатері  ... ... ... ... ... ... жібереді.
    Ньюфаундленд  кулгін  топырақта  өсетін   қылқан   жапырақты   ...  ...  ...  ...  ...  арал   терри-ториясыиың   азғана
бөлігінде, оқтүстік-батыс белігінде  ғана  еседі.  ...  өзге  ... жоқ, онда ... ... мен бат-пақ жерлер  бар.  Климаттың  суық  әрі
ылғалды болуына, қалыпты ағьш ...  ...  және  ...  ...  ... ормандардың қайта қалпына келуі өте-мөте нашар.
    Ең ... ... ... алқаптары ірі өзен аңғарларында  жә-не  неғүрлым
жақсы   ...   бар   ...   ...   ...    ... ... беткейлерінде  кездеседі.  Осы  ормандарда  ...  ... ... қара жоне  ақ  ...  ...  самырсыны  мен  қайың.
Ормандардың етек ... ...  ...  ...  ...  ... қой  ...  (Саітіа  ап§изіі[оііа),  сондай-ақ  алуан  түрлі  мүк
өседі.
    Ныофаундлендтің ең басты байлығы — оның ... ... мол  ... Бүл ... ... ... Ньюфаундленд • банкасының даңқы күшті.  Атлант
мұхитының осы ауданьшда Голь-фстрим ағысының суы Лабрадордьщ  суық  ... ... ... ... мол да  ...  ...  ...  мейлінше  игі
ықпалын тигізеді. Балық аулау — арал халкының шаруашылық  кәсібінід  ... ... ... ... ... ...  қоныстануы  ьщғайына
да ықпал  еткен:  халық  түгелдей  дерлік  ...  ...  ...  ...  таса  ...  ...  қоныстанған.   Елді   мекендердің
жартысына жуы-ғы Авалон түбегіне орналасқан. ... ішкі  ... ... ...  ...  ...  әлі  де  құлазып,  бос  жатыр  деуге
болады.
    ... ТАУЫ МЕН ... МАҢЫ ...    ... ... тау ... ... мен Амери-ка  Құрама  Штаттары
жерінде   солтүстік-шығыстан   оңтүстік-батыс-қа   қарай   2000   ... Ол ... ... ... ...    73
    лы ... белдеудің оитүстік жартысып  кссіп  өтіп,  оцтүстікке  жете
бере субтропик эймағына енеді.  Бұл  тау  ...  ...  ...  ... тән, ол ... ... ... жолмс-н  тілімденіп,  белшектенген,
онда қазбалы кен байлығы мол, су ... ... агаш ... бай  ...  өседі.  Аппалачтьп:  етегі  мен  ацғарларын  ...  жиі  ... ... ... адам едәуір өзгертіп жіберген, Тау жүйесін  кесіп
өте-тін  өзендер  Америка  Құрама  Штаттарынын,  ішкі   ...   ... ... ... ... ... болып табылады.
    Солтүстік Аппалач тау жүйесі Әулие Лаврентин ... ...  ... тау ... ... және Жақа ... ... барып енеді. Ол  мүнда
Лаврентий үстіртінен Әулис Лаврентий езенінің кең  ақғары  арқылы  бөлінеді.
Аппалач тау ... бұл ... ... ... ... тауы да  ... ... Лаврентий аңғары мен  Онтарио  көлінін.  екі  аралығында.  Бүл  ... ... ... ... ... жатады, бірақ  ланділафтыныц  бүкіл
комплексі жағынан Солтүстік Аппалач тауларына ...    ... ... пен ... ... кристалл және  ме-таморфий  тау
жыныстарынан  тұрады.  Олар  соқғы  көтерілулердіц  белгілері  ...   ...    және    мүз     ...     салдары     айқын     ... тау ... ... та-былады.
    Оңтүстік-батыста Солтүстік Аппалачты меридиандық  бағыты  бойынша  ... ... ... екі ... опырық жер бе-дерін кесе-келденен,  жарып
өтеді.  Олар:  Атлант  мүхитына  таялған  жерінде   ...   сала   ... ... аңғары және  Гудзон  өзені  мен  Шамплейн  көлінің  ...    ... ... ... көп жерінің биіктігі 1000 м-ден  -аспайды,
тек Адирондак тауының жекелеген шыңдары ғана 1600 м-ге ... ...  ал  ...  ...  ...  тауының  биіктігі  1916  м.  Бұл   ... ... ... ... м ... түратын үстірт  болып  келеді,
жер бедері эрозиялы тау  жүрнақтары  түрінде.  Оңтүстікте  биіктігі  1000  ... ... деп ... жеке шыц бар. Оның бүл ...  осы  ... ... қарай тау жұрнақтарының жалқы есіміне ан-налып кеткен.
    Солтүстік Аппалач тауларын бір кезде мүз басып  ...  ...  ... ... ...  ...  жыныстар,  аңғарлардың  ойыс-қап  кескіні,  биік
аңғарлармен ағатын езендердін. көптеген сарқы-рамасы және мүзды көлдер тән.
    ... ... ... аласарып барып, Атлант мұхиты-иа тірс.чоді.
Пенепленнің тілімденген бөлшектерінің мұхит  суының  ...  ...  ...  мейлінше  алуан  түрлі  болуына  ...  ...  Онда   ... ... ...  ...  ...  кал!  ;ш  өзеи  атыраулары  мен
шығанақтар бар.  Ол  жерлерде  ірілі-үсақты  портты  ...   ...  ... ...    ... ... атырауында  және  жағалауга  таяу  Лонг-Айленд  ойпатты
аралында Американық аса ірі қаласы орі порты Нью-йорк орналасқан.
    ... ... тау ... ...  ...  палеозойда  ғана  смес,
сокымен қатар жоғарғы  палеозойда  да  ...  ...  ...  Солтүстік
Америка деңесінің оцтүстік жағын қоршай жатқан тау  жүйесінің  шеткі  бөлігі
болып  табылады.  Оның  қазіргі  жер  ...   ...   ... ... роль ... ... оның  ...  жер  бедерін  мейлінше
өзгертіп жіберді, ол инверсияға үшырады.
    ... ... ... ... едәуір (1000  м  және  одан  да  биік)
Аппалач  ...  ...  Бүл  ...  ...  дәуірін-дегі   түнба
жыныстарға толып қалған ... ... ...  ...  ...  Ол  түрлі
пайдалы қазбала-р қорына бай. Шығыстан батысқа қарай еңіс тарта береді  жоне
оны  ...  ...  ...  ...  ...  ...   Ал,
батыста ол іргелес жат-қан жазыққа жете бере күрт үзіледі,  шығыста  биіктей
береді де, оның ең биік ... ... деп ... Келесі,  неғүрлым  шығыс
аймақ Аппалач қүрылымына тән кесе-көлденең жоталар мен ...  ...  ... ... ...  ...  ...  су  тасқындарының  шайып  кетуі
салдарынан бұл ... жер ... ішкі ... ... ...  ... жыныстардан  түратын  антиклинальдық  жоталарды  су  шайып  ... ... ... ... ... ... пайда  болған,  ал
судың шаюына неғүрлым берік тұрақты жыныс-тардан ... ...  ... ... ... ... ... байқалады. Дегенмен  бүл  аймақтың
ен. биік жер-лерінің өзі де Аппалач  үстірті  мен  ...  ...  ... ... ... ... жатыр. Су неғұрлым  көп  шайғаи  және  ен
төмен жатқан бөлік Үлкен Аңғар деп аталады.
    ...  ...  ...  ең  биік  ......  палео-зой
дәуіріндегі кристалл жыныстардан қүралған, асимметриялық биік шоқылары  бар,
шығыс жақ  ...  тік  ...  ...  ...  ...  Кара  таулар  деп
аталатын бүл аймақта Аппалач тауынын. ец биік алқабы Митчелл (2037  м)  ... ... ... ... мен ... ...  екі  ортасындағы  суайрық
өтеді. Мисси-сипи бассейніндегі езендердің  аңғары  үшін  ...  ... атап ... қойнау тәріздес кесе-келденен,   учаскелер   тік
    
    ... ... ... де ...  тура  ...  ...  кең
аңғарлардыцбөліктсрімен ауысып отырады.
    Аппалач тауларыныц жүйесі қиыр шығыста ... ... ... ... ... ... үі тірті  (400  м-деи  аспайды)  арқылы
шектеледі. Мұнда атақты «са■ ■ қырама ... бар,  ...  ...  зор  ... ... ті ...    Ныо-Йорктіц оцтүстігінде қурлықтыц кец көлемді  теціз  шығгі  нақтарына
қарай ойысқан жерлердеғі әзен   сағалары су     ...  ...  ... ішкерілеп еніп, Пидмонт үстіртіт дейін жетеді жэне жағалауға  таяу
жазықтарды бір-бірімен байла нысы аз шағын-шағын ...  ...  ... Жаға лау ... ... ... ...  қарай  бұл
ау дандардағы Аппалач тауларыиыц етегіне орналасқан  ірі  ...  дың  ... да ... жағалауындағы үлкен порттар больш  табылады.  Мүньщ  жарқын
мысалы ретінде  мүхиттан  160  километр  жерде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   Потомактың
төменгі саға сындағы  Вашингтонды  айтуға  болады.  ...  ...  ...   мен   ...   мол   ...   ...   жанға    жай-лы
жағажайларыбар курортты қалалар орналасқаи.
    Аппалач ... ... ... ... ауа  ағымы мев материктіқ  ішкі
бөлігінде қалыптасатын континенттік ауаныц ық ...  ...  Бұл  ...  бойы  ...    жаз    ...  ...  мол  ...   (шамамен
солтүстікте 1000 мм, оңтүс-тікте 2000 мм ... ...    ... ... мол ... су ... ... қолайлы жағдайлар
жасайды, ал жер бедерінін ерекшелігіне қа-рай  кей  жерлердің  батпақтануына
әкеліп соғады.
    Солтустік  ...  ...  ...  ендіктін.  шамамен   40°-ына
дейінгі алқапта қатал келеді,  ауағіық  ...  жыл  ...  ...  ...  .түрады,  мұның   өзі   таулы   аймақ-тың   осы   ... ... мен суық ... ықпа-лына едәуір дзрежеде  байланысты.
Бүл аудандағы  ен,  суық  ...  ...  ...  ...  ... ... өзгеріп түрады. Өзендер мен  көлдерді  декабрьден  апрельге
дейін муз басып жатады. Қыста  солтүстік  аймақта  ...  ...  ... Жазы ...  ...  ...  еш  жерде  +  19°  С-гежетпейді),
тұманды әрі жауын-шашынды келеді.
    Жазғы  жэне  ...  ...  ...  қарай  жоғарылай   борсді.
Дегенмен бұл ... ... ... осы  ...  тоіі  тсмпературадан
едәуір темен. Ол таулы жерлерде 600—700 м бпіктіктс О°-тан темендеііді,  қар
жауады. /Каз солтүстіктегідсіі ед;іуі|»  ыссы  ...  ...  ...  ... 25° С-гс ... ... және едәуір ылғалды келеді.
    у\  11  ...  ...  ...  мен   ...   климаттық
>каі\і!лп.і:і|іі.іі!иц екі арасындағы айырмашылықтар олардың ...  ... ... да әсер ... Солтүстікте аралас орм:ііі.і.ііі  і>;іп,ім,
олар таудыц неғүрлым биік жерлерінде қылқан
    70
    ...  ...  ...  ...  ...  ...  бо-лады,
көлемді алқапты  батпақты  топырақтар  меп  ...  ...  алып  ... ... ... ... жерлерде жалпақ жапырақты ормандар  басым
болады.
    ... ... ... ... ... ... ... жақсы
сақталған. Бірақ халық жиі  оркаласқан  ақғарлар-да  түгелдей  дерлік  шауып
тасталған, тек кей жерлерде қант үйең-кісі мен ... ...  ақ  ...  мен
сары қайың, көк терек пен ақ  терек,  ақ  ...  ...  ...  ... мен ... да ... ... ағаштар есетін опдым-ойдым  ормандар
ғана кездеседі.
    Мохок ойпаты апмағында солтүстік ... 42°-ы  ...  ... жапырақты  орманда  өсетін  шынар,  шамшат,,  жеке  ...  ал  ...  ...  ...  ...  талшын,  жаңғақ  сияқты  ағаштар   жні
кездеседі. Жалпақ жапырақты ағаш-тар таудың 600 метрлік  биіктігінен  ... ... одан әрі ... орманға айналады. Қылқан жапырақты  ағаштар
таудың, биік шыңдарында  ғана,  әсіресе  ылғалды  әрі  көлеңкелі  тұстарында
өседі. ... ... ... ... жоғары  көтерілетін  тау  жоталары
еш жерде де  кездеспейді.  Аппалачтағы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  бай  ...  европалықтардың  материкке   келген
кезінде осы аймақтың оңтүс-тік бөлігін түгелдей алып жатқаи  болатын.  Қалың
шырмауық пен ... ... ... ...  бұл  ...  шын  мэнін-
дегі субтропикалык.  сипат  беретін.  Осы  ормандар  ...  ...  ...  ...  тығылатын  әрі  күнкөріс  тіршілі-гін   жасайтын
панасына айналған еді. Ол ... ... ...  қорған  болды.
Бұл еңірдің Аггпалач тау жүйесі аталуы да содан.
    ... ... ... тау ... ормандар ете-мөте сиреп  кеткен,
ал көптеген аудандарда біржола жойылып біткен. Пайдалы  қазбаларға  аса  ... ...  ...  ...  ...  бүл  аймақ  —  Америка  Қүрама
Штаттарындағы халық ең жиі ... және ... ... ...  ... бірі. Аппалачтық оңтүстік белігінде  негізінен  алғанда  аралас
ормандар ... ...  ...  мейлінше  биік  бөлігі  больш  табылатын
бөлігінде, халық біршама сирек орналасқан.  Ол  ...  ...  ...  ірі  ...  ...  ...  ...  кездестіруге  болады.  Тау
етектерінде түгелдей дсрлік  мәдешг  ландшафт  басыы  келеді,  онда  бүрынғы
қалын ... бай ... ... ... ... ... ...    Мүз кешкінінен қалғаи кұм, кей жерлсрде батпак. басып жат-қан Атлантика
жағалауы аудандарында  бұрын  оңтүстікке  ...  ...  ал  ...  ...  ...  есегін.  Қа-зір  бұл  аудандарда  да   халық   ... ... да ... табиғи  ландшафт  едәуір  дәрежеде  ... ... де
    77
    ласа ... ... және ... (тау ... қабат-тары жоғары
қарай иілген) кұрылгам ацғарлардан тұрады. Мұн-дай  ...  жер  ...  ...  ...  ...  бү-зылуы)   тыгыздыгы   ;>р   түрлі   ... ... тау ... ұзақ  ...  боіііл  ап.іи  судыц  бұзып,
шайып кетуі нәтижесінде ... ...  Одап  ;>рі  ...  бпік  крнсталды
аймақ, ең ақы-рында, тау  етегіпдсгі  Іімдмонт  деп  ...  ...  ... Бүл ... ... мухпты  мацындағы  онпатқа  жетіп  тік  кемерле-ніп
үзіледі.
    ...  ...  жер  ...  ...  ...   бұзылуы   (Аппа-лач
тауларі.ша топ жер ... ... ...  ...  орташа  болып  кслетіп
илатформа үстіндегі таулар тобына қосуға болады. Лппалач  тауының  ... ... ... тау  жү-ііссішң  одоуір  бөлігі  ...  ... ... ... ... ... устіндегі шөгінді  ■жыныстардың
қалыц қаба-ііііііың астында қалған. Уачита тау  жүйесінің  шағын  белшектері
алага Уачпта  тауларында  ...  900  м-ге  ...  және  ...  ... ... жатқан Маратон алқабында ғаиа байқа-лады.
    Сслтүстік Американың  оцтүстік-шығыс  және  оңтүстік  шеткі  аіімақтары
палеозой  ...   ...   ...   ...   және   ... ...  ...  қабаттарының  жа-мылғысы  тараған  аймақ  болып
табылады.
    Флорида түбегі,  Багам  ...  және  ...  ...  ... ... ... жоғары көтерілуі калыц.  қабаттар  жауып  жатқан
әлгі ...  бір  ...  ...  ...  ...  майысуға,  екінші
жағынан, Миссисипи синеклиза-сы жалғастыратын Мексика маңы ...  ... ... Жер ... ... бұл майысуларға шөгінді  жыныстары  қабат-
қабат ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  100  метре
жетпейтін  мейліпше  тақтайдай  тегіс  бул  ...  ...  ...   ... ... ...  Өзендер  теңізге  таянғанда  өздері  ағызып  әкелген
тосқын шөгінділерінің үстімен ағады, ...  ...  агып  ...  ... ... те ...  Кей  жерлерде  ойпаттын.  бет  жағын  әк  тас
кабаттары ... және олар  ...  (тау  ...  суга  еру  ... ... ...  ...  жер  бедері  осіресе  Флорида  және
Юкатан ■Уүбсктерінде ерекше орын алады.
    Мііссисипи ... ... ...  ...  судын.  ;ірі'кстіпсчі
пайда болғаи тұиба) қалыц қабаты жауып жатыр. Ол Мпсчііпши  өзенініц  ... ... ... ұлғайыи отырған аті.ірауыіи>ің  алабыида  меіілінше  ...    ... ...  жағалауы  оііпац  болып  кслсді,  оиымсн  жа-рыса
ічүмды  ...  қум  ...  меи  ...  ...  Саяз  іиыгапак.ты
(лагуііа) |Жагалаулар Мскспка  іпі.и-аиағы  мсп  ...  ...  ...   I   ...   ...   ...   ...    жазықты
нзсидгрдііі. саі ;к'/идаіы ксмісіііччі  жаііы./іма  су  меп  көлта-бан   ...  ...  ... ... ...  ...    18   о
    
    ... Амсрпкаиың паіідалы қазбалары  
        
      

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
География курсын оқыту барысында оқушылардың iзденiс iс-әрекетiн ұйымдастыру158 бет
Меңдіқара ауданының экономикалық дамуы65 бет
Мұхиттар мен құрлықтар географиясы сабақтарында жаңа педагогикалық технологияларды пайдалану арқылы шығармашылық әрекетінің тәжірбиесін қалыптастырып, құрлықтар мен мұхиттар географиясын оқытудың нәтижелігін көтеру62 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аймақтарының географиясы мен оның рекрациялық маңызы85 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының экономикалық географиялық проблемалары және болашағы46 бет
Торғай үстіртінің физикалық –географиялық жағдайына толық сипаттама беріп, ондағы ұйымдастырлатын шаруашылық әрекеттерге талдау жасау60 бет
Тұран жазығының географиялық орынының ерекшелігін, климаты мен органикалық дүниесінің таралуын, аумақтың табиғатының қалыптасу мен жер бедерінің геоморфологиялық типтерінің арасындағы өзара байланыстарды ашып көрсету61 бет
Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық мағлұматтар78 бет
Материктер мен мұхиттардың физикалық географиясы оқу - әдістемелік кешен142 бет
Алматы, Талдықорған, үлкен Алматы көлі станцияларындағы бұршақтың пайда болуының метеорологиялық жағдайы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь