Омар Хайям - парсы математигі, астрономы, ақын, философы

1 Омар Хайям өмірі
2 Омар Хайямның рубаяттары
3 Омар Хайям алғашқы философиялық еңбегі
Омар Хайям - парсы математигі, астрономы, ақын, философы (толық аты — Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибрахим аль-Хайям) шамамен 1048 жылы ХорасанныңНишапур қаласында дүниеге келген, әрі сонда қайтыс болған. Жас кезінде жақсы отбасының тәрбиесінде болған, әрі өлеңге құмартып өскен, оның кейбір өлеңдері осы күнге дейін жеткен. Нишапурда жүмыс атқарған кезінде, сол кездегі оқымыстылармен бірлесіп сол замандағы күнтізбеге өзгерістер енгізген.
Оның ең негізгі еңбегі «Алгебра мәселелерінің дәлелі» атты кітап. Бұл кітаптың арабша қолжазбасы мен латынша аударма нұсқасы сақталған, әрі қазір көптеген шет тілдеріне аударлып басылды. Осы кітапта алгебраға "теңдеу шешетін ғылым" деген анықтама берген, бұл анықтама 19-ғасырдың соңына дейін сақталып келді. Кітапта тағыда тұңғыш рет өзі ашқан көнуыстық қисықтардың көмегімен үшінші дәрежелі теңдеуді шешудің әдісі берілді, бұл алгебра мен геометрияны біріктрген керемет әдіс еді. Ол тағыда екімұшеліктердің жаймасын, тарқату әдісін да зеріттеген. Евклидтің кітабын аударып және оған түініктеме берген. Оның «Еуклидтің геометрияның бастамалары кітабындағы қиын формулаларға түсініктеме» атты кітабы шығыс математикасының дамуына ерекше рөл атқарған.
Омар Һайям, Ғийас әд-Дин Әбу-л-Фатх Омар ибн Ибраһим әл-һайям [18 наурыз 1048, Нишапур – 4 желтоқсан 1122 (1112/1131), Мерв] – көрнекті парсы-тәжік ақыны, математик, астроном, философ.[1]
Әкесі Ибраһим лашық үй жасаумен шұғылданған, “һайям” – осы кәсіпке байланысты туған атау. Ғұмыры Балх, Самарқанд, Мерв, Исфаһан, т.б. қалаларда өткен. Әйгілі ғұламалардан дәріс алып, Аристотель мен ибн Синаның философиялық көзқарастарын қолдаған. Араб, парсы тілдерін қатар меңгерген ол “Болмыс және борыш туралы трактат” (1080), “Үш сауалға жауап”, “Жалпы ғылыми пән туралы ақылдың нұры”, “Өмір сүру туралы трактат” (1980 – 91), “Наурызнама” (1095 – 98), “Өмір сүрудің жалпылық қасиеті туралы трактат” (1105 – 10), т.б. философиялық еңбектер жазды. Салжұқ сұлтанының тапсыруымен күнтізбеге реформа жасады. Бұл күнтізбе бойынша әрбір 33 жылда 8 кібісе 7 рет 4 жыл сайын, 1 рет 5 жылдан кейін болады. Мұндағы уақыт айырмасы 5000 жылда 1 тәулікке теңеледі. Оның жыл санауы Григорий күнтізбесінен анағұрлым дәл. Омар Һайям еңбектерінің басым бөлігі математика ғылымының үлесінде. “Алгебра және әлмұқабала мәселелерін дәлелдеу туралы” трактатында математикалық тарихында тұңғыш рет үшінші дәрежелі теңдеулерді саралап, оларды шешудің жүйесін жасауға талпынды, куб теңдеулердің әр түрінің (барлығы 19) түбірін геометриялық тәсілмен шешуді ұсынды. Үш кітаптан тұратын “Евклид еңбектеріндегі қиын тұжырымдарға түсініктеме” зерттеуінің “Параллель түзулердің шын мәні туралы” деп аталатын бірінші кітабында Евклид ұғымына дәл келетін параллель түзулердің жаңа теориясы баяндалған. “Қатынастар, пропорциялар және олардың нақтылы мәні туралы” атты екінші кітабында Евклидтің қатынастар теориясын жетілдіріп, сандар мен шамаларға ортақ теория жасауға күш салды.
        
        Омар Хайям - парсы математигі, астрономы, ақын, философы (толық аты  --  Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибрахим аль-Хайям) шамамен 1048 жылы ... ... ... ... әрі ... ... ... Жас кезінде жақсы отбасының тәрбиесінде болған, әрі өлеңге құмартып өскен, оның ... ... осы ... ... ... Нишапурда жүмыс атқарған кезінде, сол кездегі оқымыстылармен бірлесіп сол замандағы ... ... ... ең негізгі еңбегі  атты кітап. Бұл кітаптың арабша қолжазбасы мен латынша аударма нұсқасы сақталған, әрі қазір көптеген шет тілдеріне ... ... Осы ... алгебраға "теңдеу шешетін ғылым" деген анықтама берген, бұл анықтама ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет өзі ашқан көнуыстық қисықтардың көмегімен үшінші дәрежелі теңдеуді шешудің әдісі берілді, бұл алгебра мен геометрияны біріктрген керемет әдіс еді. Ол ... ... ... ... ... да зеріттеген. Евклидтің кітабын аударып және оған түініктеме берген. Оның  атты кітабы шығыс математикасының дамуына ерекше рөл ... ... ... әд-Дин Әбу-л-Фатх Омар ибн Ибраһим әл-һайям [18 наурыз 1048, Нишапур  -  4 ... 1122 ... ...  -  көрнекті парсы-тәжік ақыны, математик, астроном, философ.[1]
Әкесі Ибраһим лашық үй жасаумен шұғылданған, "һайям"  -  осы кәсіпке ... ... ... ... ... ... ... Исфаһан, т.б. қалаларда өткен. Әйгілі ғұламалардан дәріс алып, Аристотель мен ибн Синаның философиялық көзқарастарын қолдаған. ... ... ... ... ... ол "Болмыс және борыш туралы трактат" (1080), "Үш сауалға жауап", "Жалпы ғылыми пән туралы ... ... ... сүру туралы трактат" (1980  -  91), "Наурызнама" (1095  -  98), "Өмір сүрудің ... ... ... ... (1105  -  10), т.б. ... еңбектер жазды. Салжұқ сұлтанының тапсыруымен күнтізбеге реформа жасады. Бұл күнтізбе бойынша әрбір 33 жылда 8 кібісе 7 рет 4 жыл ... 1 рет 5 ... ... ... ... уақыт айырмасы 5000 жылда 1 тәулікке теңеледі. Оның жыл санауы Григорий күнтізбесінен анағұрлым дәл. Омар Һайям еңбектерінің басым бөлігі математика ... ... ... және ... мәселелерін дәлелдеу туралы" трактатында математикалық тарихында тұңғыш рет үшінші дәрежелі ... ... ... ... жүйесін жасауға талпынды, куб теңдеулердің әр түрінің (барлығы 19) түбірін геометриялық тәсілмен шешуді ұсынды. Үш кітаптан тұратын "Евклид еңбектеріндегі қиын ... ... ... ... ... шын мәні ... деп аталатын бірінші кітабында Евклид ұғымына дәл келетін параллель түзулердің жаңа теориясы баяндалған. "Қатынастар, пропорциялар және олардың нақтылы мәні ... атты ... ... ... ... ... жетілдіріп, сандар мен шамаларға ортақ теория жасауға күш салды. ... құру және ... ... ... кітабында шамалардың рационал және иррационал қатынастарына сандық өрнек табу жөніндегі Әбу Наср ... ... ... сан ұғымын оң нақты сан ұғымына дейін кеңейту қажеттігін дәлелдеді. Омар Һайям еңбектеріндегі жаңалықтарды Әбу Жафар ат-Туси, т.б. ... ... ... ... ... мен күмістің мөлшерін анықтау тәсілі туралы" трактатында Архимед шешкен физикалық есептерді жетілдірді. Омар Һайям медицина, музыкалық теориясымен де шұғылданды.
[өңдеу]Тағандары
Омар Һайям ... аян төрт ... ... ... Өлеңдерін парсы тілінде жазды, оның ақындығын алғаш таныған (1176) ... ... еді. Ақын өмір мен ... ... мен жаман, жұмақ пен тозақ, қанағат пен обырлық, жастық пен кәрілік, махаббат пен ... ... пен ... ... төрт ... ... ... сыйғызды. Оның рубайлары адамгершілік ұстанымдарға негізделген, ол әділетсіздікке қарсылық білдірді, қоршаған ... сын ... ... озық ойларын батыл айта білді. Өз ойын жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... құмыра, пияла, дүкен, шеберхананы жырлау арқылы жаратушы мен әлемнің, адамның арақатынасын сипаттаса, адам мүрдесі топыраққа айналған жерден өсіп шыққан гүлді өмір мен ... ... ... ... ... Ақын өлеңдерінде махаббатты жырлау арқылы метафоралық терең ой ... Оның ... ... ... ... ... ... мен енжарлықты, екіжүзділікті әжуәлау сарыны байқалады. Омар Һайям өлеңдері аз сөзбен келелі ой ... ... ... ... ... үйлесім тауып, әуезді болып келуімен ерекшеленді. 19 ғасырда Э.Фицджеральд ақын өлеңдерін ағылшын тіліне аударды (1859). Бұл аударманы ғалым Теннисон "жаңадан ... ... ... кей ... ... ... өзінше өзгертіп, кейде қосымшалар енгізіп жіберген деген пікір айтады (Идрис Шах "Суфизм", М., 1994, 193  -  ... Омар ... ... ... аударған нұсқасы (325 рубай) 1965 жылы жеке кітап болып шықты. Ө.Күмісбаев "Иранбақтың бұлбұлдары" атты ... ... ... ... ... Омар Һайям өлеңдерін аударды (2004). Омар Һайямның кесенесі Нишапур қаласында орналасқан.
Омар Хаям
                                    ... саф ... ...  -  біз,
                                      ... ... гүлі, санасы  -  біз.
                                                Бұл ... ... ... ...                                               ... ... ... шарасы  -  біз.
 
         ... ... ... ол ... ... да ... онымен тіпті теңіздің ақ шулан толқындары да теңесе алмайды. Оның ерекшелігі: ешкімге көрінбей өз дегенін істейтіндігінде. Бүкіл әлем ұйқыға ... ... ... ... ... ... қана көз ... оның құдіретінің, күш қуатының өзі осы тынымсыз тіршілігінде. Ол тіпті құдайлар Зороастр, Заратуштра табынған оттан да күшті. ... ... пен ... бастауы  -  Ахриман деседі. Мүмкін, уақыттың алапат күшінің бір сыры осында ... ... ... мұны ... ... ең әуелі, отқа табынушы зороастриттердің жазбаларында айтылған ... ... еске ... ... алғанның терістігі жоқ.
         ... ... ... күл ... ... ...  мекенді көркейтіп, жаңартып жібереді. Мысалы, кезінде ғажайып қала атанған Нишапур мен жадау қала Нокан ... ... ... ... қазіргі Хорасанның астанасы  -  Мешхедке ... Ал ... ... ғана қала, оның бар қасиеті  -  Омар Хайямның бейітінің болуында. Егер мұнда осы бейіт болмаса, Нишапур не ... ... еді? ... ... көгілдір ақық өндірілетін кен көзінің өзі де оның атын шығара алмас еді.
         ... бұл ... ... ... ... бұл ... осы қаланың атын шығарған ұлы парсы философы, , ,  және тағы да басқа мәртебе иесі  -  Омар ... ... ...         ... ... бен ол ... еткен кездің арасында жүздеген жылдар жатыр. Бірақ Омар Хайям ұмыт болды ма? Оны кім білмейді? Оның уытты, жалынды рубаиына ерімейтін ... бар ма? Омар ... ... әлем ...         Омар ... ... айтылған да жазылған да сөздер көп. Бірақ оның әлемге атының кең тарауы ХІХ ғасырда ғана мүмкін болды. Хайям зерттеушілер осы ... орай ... ... келтіреді. 1859 жылы ағылшын әдебиетшісі Эдвард Фитцджеральд өз ақшасына  ... жұқа ... ... Ол оған ... ... ... Аттар, Руми және Жәмидің шығармаларын түп-нұсқадан оқыған болатын.  Сондықтан да Фитцджеральдтың енді Омар ... ... ... ... іс. ...   ... белгілі баспагері әрі кітап саудагері Бернарды Кворичтің дүкенінде екі жыл жатып қалды. ... ... ... ... Эдвард кітаптың өтпесіне әбден көзі жетті. Бірақ бір күні ... ... ... ... ол ... 250 дана еді. ... бастап Хайямға сұраныс тек Англия емес, Европаның өзге елдерінде, Америкада, Шығыста көп болды. Фитцджеральд көзі тірісінде үш рет ... ... ... ... ол ... соң ... көрді. Одан кейін  тек 1926 жылға дейін 139 рет ... ... ...         Орыс тілінде Омар Хайям тұңғыш рет 1891 жылы  ақын В. Л. ... ... ... ... Ол Хайямның 52 рубаятын орысшаға аударды. 1910 жылы орыс ... Н. Д. ... Омар ... он бір ... ... ... Омар Хайямды аударушылар саны қырық шақты. Олардың ішінде мамандар Д. Державин мен Г. Плисецкийдің аудармаларын мойындайды.
         ... Омар ... ... кім, неліктен ол әлемдегі ең озық ақынның бірі болып саналады, оның көзқарасын ... ... ... Осы ... ... ... ой ...         Бұл адам тіршілігін математика мен астрономияға бағыштады, өзін ... Ибн ... ... деп ... және ... қолы бос ... ғана айналысты. Бірақ оның есімін өлмес даңққа бөлеген поэзиясы болды. Фирдоусиден ... өзін ... деп ... жүрексінген адам үшін бұл нағыз ақындық бақыт қой!
         ... ... аты ... ... Абу-л-Хатх Омар ибн Ибрахим Хайям. Ол шамамен 1048 жылы Нишапур қаласында дүниеге келген ... яғни ХІ ... ... ... ... ... ел ... ілінген шаһар болатын. Мұнда бай кітапхана, жоғары және орта білім беретін ... ... ... ... шағы осы ... өткен, оның әкесі Ибраһим лашық үй жасаумен шұғылданған,   -  осы кәсіпке байланысты туған атау. Омар алғашқы білімді ... ... әрі ... ... ... ... ...         Омар Хайям  -  жасынан тынығу дегенді ... жан, оны ... ... ... ... ... ол ... ізденістері кезінде демалды десек қателеспеспіз. Бірақ бұның да еңбек етудің бір түрі екенін есте ұстағанымыз жөн...
         Жас ... Омар ... ... мен ... ... ... ... алыстағы Исфахандағылардың көзіне шалынды. Мәлік-шахтың бас уәзірі Низам әл-Мүлік жас ... ... ... Осы ... Омар ... қырық жылдан астам ғұмырын өткізді. Осы жерде ол:
 дей келіп, терең философиялық мәні бар ... ...         ... Омар ... арнайы философиямен шұғылданады. Ол, әсіресе, Ибн-Сина еңбектерін мұқият зерттейді. Осы кезде арабтың ақыны әрі философы Абу-л-Ала әл-Маарри ... ...         1080 жылы Омар ... ... ... еңбегін жазды. . Бұл кітап Иранның оңтүстік провинцияларының бірінің имамы әрі уәзір Фарстың хатына жауап ... ... Имам ... пен Батыс философтарының патшасы Абу-л-Хатх Омар ибн Ибрахим ... алла ... әлем мен ... ... ... ... және дұғалардың қажеттілігіне қалай қарйтындығын сұрады. Бұл хат атақты ғалым, ислам идеологы Омар Хайямның исламға қарсы ... ... кең ... ... отыр. Бұл хаттың мақсаты Омар Хайямды исламның маңызды діни міндеттерін мойындату болды. Жауап трактатында өзін ... ... деп ... өз ... ... ... ұстанған философ ретінде түсіндірді. Бұл еңбекте алла тағалаға алғашқы себеп, ол ... ... ... ... ... тыс ... идея ... Бұл әлемде алла тағаланың бар екендігін мойындай ... ... ... ... ... бәрі алла тағаланың құдіреттілігімен емес, табиғат заңдылықтарымен түсіндіріледі деді. Әрине, Омар Хайям пікірі мен ортодоксиялық мұсылмандық ... ... келе ... Сол себепті кезінде Омардың мұсылмандығына шүбә келтірушілер де ... Омар ...   деп ... ол  деп ... берген. 
Омар Хайям Ибн-Сина сияқты философиялық жүйе жасамаған. Бүгінгі ... ... Омар ... бес философиялық шығармалары жеткен, олар: , , ,  және . ... өте ... ... ... ... ғана ...  
        
      

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жарық туралы5 бет
Омар Хайямның ағартушылық ой-пікірлері (1040-1123)2 бет
Омар һайям3 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
Ілияс Омаров20 бет
Ілияс Омаровтың 100 жылдық мерейтой8 бет
Араб-парсы сөздерінің қазақ тіліне ауысу жолдары6 бет
Асан қайғының көшпенділер философы, халық арманының жоқтаушысы аталуының себебі6 бет
Б.з.д. VII-VI ғғ. Грек мәдениеті. Грек-парсы соғыстары. Хронологиялық кесте жасау9 бет
Грек-парсы соғысының себептері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь