Жуан және жіңішке дауыстылардың алмасуын морфонологиялық тұрғыдан қарастыру


1 Дауысты дыбыстардың жіктелуі
2 А.ә дыбыстарының алмасуы.
3 Жуан.жіңішке дауыстылар ішіндегі ең сирек алмасатындар о.ө, ұ.ү
Тілдің қатысына қарай дауысты дыбыстардың жуан-жіңішке болып жіктелетіні белгілі. Х.Досмұхаммедұлы: “Қазақ тіліндегі дыбыстарда жұптық я қостық бар. Бұл ескі түркі тілінің заңы” – деп дауысты дыбыстардың жіктелуін үндестік заңымен байланыстырады [1,83-б]. Профессор А.Салқынбай дауысты дыбыстардың жіктелісін а-е-ә; у-ұ-о-ө; и-ы-і [2,150-б], - деп көрсетеді. Олардың сөз мағынасына әсер етпей, бірде жуан, бірде жіңішке айтылуына жіктелу тарихының да ықпалы болуы мүмкін. Жіңішке дауыстыларды айту жуан дауыстыларды айтуға қарағанда жеңілірек,себебі тіл алдыға қарай жылжып, жұтқынщақ резонаторы кеңейеді. Яғни сөйлеуші сөзді жеңіл, оңай айтуға тырысады. Мұнда тіл үнемі принципінің тікелей көмегі бар. Ал қазіргі тілімізде тіл алдына жылжу үрдісімен алмасатындар осы шығу тегі жағынан жақын дыбыстар. Профессор А. Айғабылұлы осы құбылысты морфологиялық құбылыс ретінде қарастырады. Оның дәлелі бойынша, қазақ тіліндегі арқ-а-лы – арқылы болып түбір сөздің соңңы дыбысының а – ы алмасуын қосымша қосылуы жағдайынан морфологияға жатқызып, атқып – ытқып дегендегі а-ы алмасуының жайын бөліп тастағанмен оларға басқа – басқа түсінік беру мүмкін емес. Бұл екеуіде сөйлеу барысында ашық дауысты дыбыстың қысаңға алмасуы ғана. Морфеманың, сөз және сөз формалардың фонологиялық тұрпатын анықтау морфология үшін критерий бола алатынына сенсек, дыбыстар сәйкестігінен пайда болған морфеманың сөздік тілімізде варианттар жасап, жарыса қолданылуын морфонология үшін неге қолдануға болмайды [3,37 – 38-б.б.]. Қазақ , жалпы түркі тілдерінде орыс тіліндегі сияқты носить – ношу, друг- друзья, дружба сияқты морфологиялық мақсатқа қолданатын дыбыс алмасулар сирек. Бірақ бұл жерде қазақ тілінің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып зерттеу жасаған жөн.
1.Досмұхамедұлы Х. Аламан.-Алматы,1991.174б
2.Салқынбай А.Тарихи сөзжасам.-Алматы,1999.306б
3.Айғабылов А. Қазіргі қазақ тілі.Морфонология.-Алматы-1999.91б
4.Мырзабеков С.Қазақ тілінің фонетикасы.-Алматы-1982.135б
5.Рүстемов Л.Қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері.-Алматы.1982
6.Омарбеков С., Жүнісов Н. Ауызеки тіліміздің дыбыс жүйесі.-Алматы,1985.200б
7.Бизақов С. Тілдік норма және варианттылық.-Алматы,1997.306б

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жуан және жіңішке дауыстылардың алмасуын морфонологиялық тұрғыдан қарастыру
Тілдің қатысына қарай дауысты дыбыстардың жуан-жіңішке болып жіктелетіні белгілі. Х.Досмұхаммедұлы: "Қазақ тіліндегі дыбыстарда жұптық я қостық бар. Бұл ескі түркі тілінің заңы" - деп дауысты дыбыстардың жіктелуін үндестік заңымен байланыстырады [1,83-б]. Профессор А.Салқынбай дауысты дыбыстардың жіктелісін а-е-ә; у-ұ-о-ө; и-ы-і [2,150-б], - деп көрсетеді. Олардың сөз мағынасына әсер етпей, бірде жуан, бірде жіңішке айтылуына жіктелу тарихының да ықпалы болуы мүмкін. Жіңішке дауыстыларды айту жуан дауыстыларды айтуға қарағанда жеңілірек,себебі тіл алдыға қарай жылжып, жұтқынщақ резонаторы кеңейеді. Яғни сөйлеуші сөзді жеңіл, оңай айтуға тырысады. Мұнда тіл үнемі принципінің тікелей көмегі бар. Ал қазіргі тілімізде тіл алдына жылжу үрдісімен алмасатындар осы шығу тегі жағынан жақын дыбыстар. Профессор А. Айғабылұлы осы құбылысты морфологиялық құбылыс ретінде қарастырады. Оның дәлелі бойынша, қазақ тіліндегі арқ-а-лы - арқылы болып түбір сөздің соңңы дыбысының а - ы алмасуын қосымша қосылуы жағдайынан морфологияға жатқызып, атқып - ытқып дегендегі а-ы алмасуының жайын бөліп тастағанмен оларға басқа - басқа түсінік беру мүмкін емес. Бұл екеуіде сөйлеу барысында ашық дауысты дыбыстың қысаңға алмасуы ғана. Морфеманың, сөз және сөз формалардың фонологиялық тұрпатын анықтау морфология үшін критерий бола алатынына сенсек, дыбыстар сәйкестігінен пайда болған морфеманың сөздік тілімізде варианттар жасап, жарыса қолданылуын морфонология үшін неге қолдануға болмайды [3,37 - 38-б.б.]. Қазақ , жалпы түркі тілдерінде орыс тіліндегі сияқты носить - ношу, друг- друзья, дружба сияқты морфологиялық мақсатқа қолданатын дыбыс алмасулар сирек. Бірақ бұл жерде қазақ тілінің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып зерттеу жасаған жөн.
А-ә дыбыстарының алмасуы. Акустикалық артикуляциялық ерекшеліктеріне қарай а жуан, езулік, ашық дауысты дыбыс. Тілімізде а дыбысы көне түркі тілдерінен бері қолданылып келе жатқаны белгілі. Ал ә дыбысы Н.А. Баскаков, С.К.Кеңесбаев, Н.В. Юшманов, Е.Д. Паливанов сияқты ғалымдар арап - парсы тілдерінің әскерінен кейінірек қалыптасқан деген пікір білдіреді. Бірақ кейінгі кездегі тіл мамандары ә дыбысының түркі тілдерінің төл дыбысы екенін дәлелдеп шықты. Академик В.В.Радлов К истории тюркского вокализма атты мақаласында көне түркі ескерткіштеріндегі 150 - дей сөздің құрамында кездесетіндегін айтқан. Профессор А.Салқынбай деахронды зерттеудің нәтижесінде ә дыбысы орта ғасырда араб тілінің әсерінен пайда болған дыбыс емес, қазақ тілінің төл дыбысы. а дыбысының жіңішке аллафоны негізінде пайда болған,- деп көрсетеді. [2,153 б].
Ал басқа түркү тілдерінен алсақ , әзербайжан, ұцғыр, татар, ә дыбысы түбірлерінде де, қосымшаларда да қолданылады. Қазақ тіліндегі ә сөздің кейінгі буыны тән емес деген біржақты пікірлерден барып кейбір сөздер жазудың жетегінде кетіп дұрыс айтылмай жүргені белгілі. Мысалы, Кәмилә, Жәмилә, Күләш деген адам аттары профессор С.Мырзабеков а және ә артикуляциялық (жақ, ерін) жақтан жуық фонемалар. Олардың арасындағы алмасулардың көп сыры осында жатса керекдеп көрсетеді.
Қазіргі қазақ тілінде а-ә алмасуы алғашқы буынында жиі кездеседі. Сөз басында азар-әзер, аужай-әужай (әужәй), аппақ-әппақ (әппәқ), айгөлек-әйгөлек, аупірім-әупірім, ары-әрі, ары- бері-арлы-берлі, абжылан-әбжылан, аспетте-әспетте, арман- әрмен-әрмен, абыржы- әбіржі, алай-түлей-әлей-түлей, ажырық-әжірік, астамсы-әстемсі, ажым-әжім сияқты сөздерде гөлек, аупірім-әупірім, ары-әрі, ары - бері-арлы-берлі сияқты сөздердегі а-ә алмасуы сөздің кейінгі буындардағы жіңішке дыбыстардың әсерінен бірыңғай жіңішке айтылып, үндестік заңының әсерін де, сөзді оңай айтуға деген ұмтылу процесінің әсерін байқауға болады. Ал абжылан-әбжылан дегенде сөздің басында ғана алмасады. Көне түркі тілінде ав сөзі аң аулау деген мағынаны білдіреді. Қазіргі қазақ тілінде үлкен жылан деген мағынада қолданылып, әбжылан деп те айтылады.Аужай сөзінде ау-ға жай қосымшасы жалғанғаннан кейін барып әужай (әужәй)-ға айналып тұрғандығы түсінікті. Ал аппақ пен әппақ (әппәқ)-ті былай түсіндіру мүмкін емес. Мұнда тек қана үнемі принципі, сөйлеу процесінің әсері.Ә.Нұрмағамбетов алжуаз - әлжуаз сөзінің басқа түркі тілдерінде байқалмайтындығын ескертеді. Бұл араб тіліндегі хал (әл)сөзімен парсыша джәстэ (аз) сөздерінің бірігуінен жасалған. Яғни хал ал джәстэ әлжәсте әлжәс(тә) әлжас әлжуас. Ал тілімізде алжуаз - әлжуаз болып бастапқы дыбыстардың алмасуы сөйлеу тілінде алғашқы нұсқасының сақталып қалғанын байқаймыз.
Апке-әпке варианттарының пайда болуында да олардың алғашқы нұсқасының қатар қолдануы себеп болған. Әдеби тілде нормаға айтылған әпке сөзі апа сөзіне зат есімнің реңк мәнін тудыратын жұрнағы - еке қосылғанда апеке, одан үндестік заңы бойынша әпеке, одан қысқара келе әпке болған.
Шайыр-шәйір, шайпау-шәйкау, шай-шәй, жай- жәй, жайлы-жәйлі, жайымен-жәйімен, жайлап-жәйлеп, жайылым-жәйілім, жайлау-жәйлеу, жайбарақат-жәйбарақат сияқты сөздердегі а-ә алмасуын туркологтар ш, ж және й дыбыстарының жұмсартушылық қасиетінің әсері деп түсіндіреді. Осыған ұқсас құбылыс басқа түрк тілдерінде де кездеседі. Профессор С.Мырзабеков Жуан вариантын қолдану ол жазудың жетегінде кетіп, ә-ден көз жазып қалу [4,25-б],- деп есептеді. Негізінен бұл сөздердің құрамындағы ә дыбысы. Осы құбылыстарды А.Айғабылов фонетикалық өзгеріске жатқызбайды, себебі ж,ш,й дыбыстарының ықпалы шексіз емес, бір сөзде әсері болса екінші сөзде әсері жоқ. Бұл дыбыстардың арасында келген о, ұ, ы дыбыстары тіпті жіңішкеріп ө, ү, і түрінде дыбысталмайды. Мәселен, жой, шойын, сой, сый сияқты сөздердің жіңішке айтылуы кездеспейді. Демек, бұл құбылыстар сөйлеу барысында қалыптасқан морфонологиялық құбылыстар[3,19 - б].
Жаудырау-жәудіреу, жампаңдау-жәмпеңдеу, жадыгой- жәдігөй сияқты сөздердегі а-ә алмасуын көрші дыбыстың әсерімен түсідіру мүмкін емес.
Қазақ тіліне араб - парсы тілдерінен еңген сөздердің біразы жуан-жіңішке вариантта қолданылып жүр. Сөз барысында аруаәруақ, аминәмин, ажуаәжуа, ауазәуез, алжуаз-әлжуаз, абзал-(әбзел, абдыра)әбдіре, абдесте-әбдесте (құман).
Араб - ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ тіліндегі дыбыстардың жасалу қоры
Қазақ тілінің орфографиясы. Жоғары оқу орындарының филология факультеттеріне арналған оқу құрал
Қазақ жазуының тарихы
Сөз позициясындағы дауыссыз дыбыстар және олардың морфонологиясы
Латын графикасына негізделген қазақ жазуының әліпбиі мен емле ережесі
Кәсіби сөздердің әдеби тілге қатысы жайында
Қазақ тілі дыбыстарының артикуляциялық сипаты
Қазақ тілінің вокализм және консонантизм жүйесі, жіктеу принциптері
Фонетикалық ерекшеліктер
Фонетика
Пәндер