Қоршаған ортаның ластануының жасыл құрбақаға әсері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. ӘДЕБИЕТТІК ШОЛУ:
1.1 Жасыл құрбақаның (Bufo viridis) морфофизиологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Жасыл құрбақаның (Bufo viridis) экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.3 Ластаушы химиялық элементтердің әсері мен зияндылығы ... ... ... ... ... ... ...15
1.3.1 Су құрамында кездесетін химиялық элементтердің ролі ... ... ... ... ... .15
1.3.2 Топырақ құрамында кездесетін уытты элементтердің ролі ... ... ... ... ...16
1.3.3 Өсімдік құрамында кездесетін уытты элементтердің ролі ... ... ... ... ...19
1.3.4 Жануарлардың ағзасында кездесетін химиялық элементтердің
биологиялық ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

ІІ. ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

ІІІ. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ:
3.1 Топырақтың ластануына жүргізілген экологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ..28
3.2 Судың ластануына жүргізілген экологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... 29
3.3 Өсімдіктердің ластануына жүргізілген экологиялық зерттеулер ... ... ... ... ...30
3.4 Жасыл құрбақаның (Bufo viridis) биосубстраттарының ластануына жүргізілген
экологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
3.5 Қоршаған ортаның ластануының жасыл құрбақаға (Bufo viridis) әсері ... ... .32

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
КІРІСПЕ
Қосмекенділер – саны жағынан аз тараған омыртқалылардың өкілдері, олар балықтар мен жорғалаушылардың аралық формасы болып табылады, сондықтан оларды эволюциялық зерттеулер үшін өте бағалығын көрсетеді.
Қосмекенділер теориялық зерттеулер төңірегінде зоогеография, генетика, популяциялық экология ғылымдарын қызықтыруда.
Қосмекенділер тірі табиғаттың обьектісі ретінде физиологиялық жағынан адамға жақын. Оларда жүрген реакциядан қоршаған ортаның ластануы ғана емес, адамның денсаулығын ластаудың соңына алып келетіндігін көрсетеді.
Оңтүстік Қазақстан территориясында тіршілік ететін жасыл құрбақалардың (Bufo viridis) популяциялық құрылысындағы байланысты зерттеу, олардың морфофизиологиялық ерекшеліктерін анықтау, тіршілік етуінің экологиялық ерекшеліктерінің ғылыми заңдылықтарының жағдайын, биогеоценоздың продуктивтілігін анықтайды, осы жұмыстар бойынша көтерілген проблеманың теориялық мәні анықталынады.
Тақырыптың өзектілігі: Жасыл құрбақалар (Bufo viridis)Оңтүстік Қазақстан облысында кең тараған, саны жағынан жоғары, барлық тіршілік ортасында кездеседі және әртүрлі техногенді факторларға, қоршаған ортаның өзгеруіне төзімді болып келеді.Олардың биологиялық және морфофизиологиялық параметрлерін, жануарлардың ағзасында кездесетін химиялық элементтердің биологиялық ролін зерттеу бұлардың болашақта популяцияларына болжам жасауға маңызды болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Ғылыми жұмыстың ең алды мақсаты жасыл құрбақалардың (Bufo viridis) қоршаған ортаның биоиндикаторы ретінде маңызын анықтау. Шымкент қаласынан алынған өсімдік, су, топырақпен салыстырыла жасыл құрбақаларға уытты элементтердің (Pb, Zn, Cu, P) әсері мен зияндылығы зерттелінбеген. Шымкент қаласында тіршілік ететін жасыл құрбақалардың морфологиясын, геоэкологиясын зерттеу. Осыған байланысты төмендегі міндеттер қойылған:
- Шымкент қаласында және оның төңірегіндегі аудандарда тіршілік ететін қосмекенділердің мекен ортасына сипаттама беру;
- жасыл құрбақалардың морфофизиологиясында жыныстық диморфизмді анықтау;
- Жасыл құрбақалардың мекен ортасына, жасына, маусымдық айырмашылығына байланысты морфофизиологиясын анықтау;
- Жасыл құрбақалардың экологиялық-физиологиялық ерекшеліктерін көрсету;
- Жасыл құрбақа және оның тіршілік ету аймағына ауыр металдардың зияндылығын анықтау;
Ғылыми жаңалығы: Бұл жұмыс жасыл құрбақаның (Bufo viridis) биогеоэкологиясын, морфофизиологиясын зерттеуге бағытталған. Алғаш рет биогеоэкологиялық зерттеулер жүргізілді. Ауыр металдармен ластанған қоршаған ортаға және жасыл құрбақаларға әсері мен зияндылығына баға берілді.
Практикалық маңызы: Зерттеу жұмысының нәтижесі қоршаған ортаны қорғау ұйымдары үшін қолдануға өте маңызды. Алынған мәліметтер қосмекенділердің қалыпты жағдайдағы сақталуына, көбеюіне, биоценозда таралуына өз үлесін қосады. Сонымен қатар алынған мәліметтер зоология, герпетология, жануарлар физиологиясы пәндерін орта және жоғары оқу орындарында оқытуда пайдалануда маңызы жоғары болып табылады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. И.В.Семенов. Индикационная зоология / Природа. 1987г 86-91 бет
2. Писанец Е.М. Новые данные по кариологии Bufo viridis-complex
(Amphibian,Bufonidae) и вопросы происхождения азиатских тетраплоидных
жаб / Герпетологические исследования, Л.: 1991. Вып. 1 41-51бет
3. Кузьмин С.Л. Зеленая жаба, Среднеазиатская жаба. Озерная лягушка /
Земноводные бывшего СССР.-М.: Товарищество научных изданий КМК,
1999.162-236 бет
4. Щварц С.С. Метод морфофизиологияческих индикаторов в экологии
наземных позвоночных животных / Зоол.ж.,1958.-Т.37, вып.2.
5. Писанец Е.М. Основные направления в исследовании р.Bufo Руководство по
изучению земноводных и пресмыкающихся Киев, 1989.46-72 бет
6. Межжерин Е, Писанец Е генетическая изменчивость зеленых жаб
комплекса Bufo viridis в фауне СССР.222-226 бет
7. Шалгимбаева С.М. Некоторые данные личиночного развития жаб Bufo
viridis / Вестник КазГУ.А-1998. сер.биологическая.№6 30-35бет
8. Никольский А.М. Земноводные . / Пресмыкающиеся и земноводные Кавказа.
- Тифлис: Изд. Кавказского Музея. 1913.
9. Гончаренко А.Е. Методика определение возроста безхвостных амфибий.
Журнал Вестник 1988.
10. Ищенко В.Г. Метод морфофизиологических индикаторов / Руководство по
изучению земноводных и пресмыкающихся. Киев, 1989.92-103бет
11. Nurtazin S., Chromov V., Duisebaeva T. Gjmparative Lung Morphology in Dreen
Toads of the Bufo viridis Complex / 19977 Pragua. Czech Republic. 152 p
12.Щербак Н.Н. Картирование ареалов / Руководство по изучению земноводных и пресмыкающихся. Киев, 1989.99-110 бет
13.Вайнерт Э., Вальтер Р. и др. Воздействие антропогенных стрессоров на
анатомо-морфологические структуры животных / Биоиндикация загрязнений
наземных экосистем.-М.: Мир, 1988. 59-65 бет
14.Никольский А.М. Земноводные . / Пресмыкающиеся и земноводные Кавказа. - Тифлис: Изд. Кавказского Музея. 1913.
15. Бедряга Я.В. Земноводные и пресмыкающиеся. Научные результаты
путешествия Н.М.Пржевальского по Центральной Азии. Отд. Зоол. 1989.
16. Кашков.Д.Н. Животные Туркестана. –Ташкент; Гос издат. 1932.-452бет
17. Даль С.К. Позвоночные низовьев реки Зеравшан / Тр. УзГУ .-Смарканд,
1936.-7.-142
18.Богданов О.П. Земноводные. Зеленая жаба-Bufo viridis / Экология
позвоночных животных хребта Нуратау.- Ташкент: ФАН,1970.-11 бет
19.Вашетко Э.В., Сартаева Х.М. Экология зеленой жабы в Ферганской долине/
Вестник зоологии, 1990.-№4 -74-76 бет
20. Авцын А.П., Жаворонков А.А., Риш М.А., Строчкова Л.С. Микроэлементозы человека: этиология, классификация, органопатология. - М.: Медицина, 1991г.
21.Беспамятнов Г.П. Временные гигиенические нормативы содержания химических элементов в основных пищевых продуктах № 2450-51. Минздрав СССР, 1985г.
22.Вода питьевая. Гигиенические требования и контроль за качеством. Государственный стандарт Узбекистана. Ташкент, 2000 г.
23.Ильин В.Б. Тяжелые металлы в системе почва-растения. Новосибирск: Наука, Сибирское отделение. 1991г. Каббата-Пендиас, Х. Пендиас. Микроэлементы в почвах и растениях. М., Мир, 1989 г.
24. Ноздрюхина Л.Р. Биологическая роль микроэлементов в организме животных и человека. М.: Наука, 1977 г.
25. Райцес В.С. Нейрофизиологические основы действия микроэлементов. - Л.: Медицина, 1981г.
26. Сает Ю.Е., Ревич Б.А., Янин Е.П. Геохимия окружающей среды. – М:Недра. 1990 г.
27. Bowen H.J.M. Enviromintal Chemistry of the Elements, Akademic, Press, New York, 1979
        
        Қоршаған ортаның ластануының жасыл құрбақаға әсері
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................3
І. ӘДЕБИЕТТІК ШОЛУ:
1.1 Жасыл ... (Bufo ... ... ... (Bufo ... ... ... элементтердің ... ... Су ... кездесетін химиялық элементтердің
ролі.....................15
1.3.2 Топырақ ... ... ... элементтердің
ролі...................16
1.3.3 Өсімдік ... ... ... ... ... ағзасында кездесетін химиялық элементтердің
биологиялық
ролі........................................................................
.............24
ІІ. ... ... ... ... ... ... ... Судың ластануына ... ... ... ластануына ... ... ... ... (Bufo viridis) биосубстраттарының ластануына
жүргізілген
экологиялық
зерттеулер..................................................................
...................31
3.5 Қоршаған ... ... ... ... (Bufo ... – саны жағынан аз тараған омыртқалылардың өкілдері, олар
балықтар мен жорғалаушылардың аралық ... ... ... ... ... ... үшін өте бағалығын көрсетеді.
Қосмекенділер теориялық зерттеулер төңірегінде зоогеография,
генетика, популяциялық экология ғылымдарын ... тірі ... ... ... физиологиялық
жағынан адамға жақын. Оларда жүрген реакциядан қоршаған ... ... ... ... денсаулығын ластаудың соңына алып ... ... ... ... ... ... (Bufo viridis) популяциялық құрылысындағы байланысты зерттеу,
олардың морфофизиологиялық ерекшеліктерін анықтау, тіршілік ... ... ... ... ... ... анықтайды, осы жұмыстар бойынша көтерілген
проблеманың теориялық мәні анықталынады.
Тақырыптың ... ... ... (Bufo ... ... кең ... саны жағынан жоғары, барлық тіршілік
ортасында кездеседі және әртүрлі техногенді факторларға, ... ... ... болып келеді.Олардың биологиялық және морфофизиологиялық
параметрлерін, жануарлардың ағзасында ... ... ... ... ... ... ... популяцияларына болжам
жасауға маңызды болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Ғылыми ... ең алды ... ... (Bufo viridis) ... ... ... ... анықтау. Шымкент қаласынан алынған өсімдік, су, топырақпен
салыстырыла жасыл құрбақаларға ... ... (Pb, Zn, Cu, P) ... ... ... Шымкент қаласында тіршілік ететін ... ... ... зерттеу. Осыған байланысты
төмендегі міндеттер қойылған:
- Шымкент қаласында және оның төңірегіндегі аудандарда тіршілік ететін
қосмекенділердің ... ... ... ... ... ... ... жыныстық диморфизмді анықтау;
- Жасыл құрбақалардың мекен ортасына, жасына, маусымдық айырмашылығына
байланысты ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсету;
- Жасыл құрбақа және оның ... ету ... ауыр ... ... ... Бұл ... ... құрбақаның (Bufo viridis)
биогеоэкологиясын, морфофизиологиясын зерттеуге бағытталған. ... ... ... жүргізілді. Ауыр ... ... ... және ... ... ... мен ... баға
берілді.
Практикалық маңызы: Зерттеу жұмысының нәтижесі қоршаған ортаны
қорғау ұйымдары үшін ... өте ... ... ... ... жағдайдағы сақталуына, көбеюіне, ... өз ... ... ... ... ... ... зоология,
герпетология, жануарлар физиологиясы пәндерін орта және ... ... ... пайдалануда маңызы жоғары болып табылады.
1.1 Жасыл ҚҰРбақаның ... ... ... ... ... ... ... маусымдық процесіндегі олардың
тіршілік ету әрекетінің комплексі бойынша ерекшеліктерін береді.
Жасыл құрбақаның үсті ашық сұр-сарғыш түсті, тоқ ... ... бар ... ... қара ... ... ... кедір бұдырлы, басының
жанынан улы бездерінің жинағынан екі ірі құлақ түбі бездері қабынған. Ең
үлкен ... ... ... 140мм ... Кавказда жақсы жайлы зоналардың
өзінде бұл түр ... 75мм ... ... ... ... ... Батыста жасыл құрбақалардың дене өлшемі кішірейе береді.
Осындай кең таралғандығына қарамай жасыл ... ... ... ... ие. ... ... ұлпалары белгілі жылу тұрақтылығымен
ерекшеленеді, негізінде бұл түр 33ºС те де өзін ... ... ... ... ... ету ... екі жағдайда дамиды:
терісінде судың өтімділігі кем және ағза зиянсыз, көп ... ... ... ... судың теріге өтімділігі шөпқоректі құрбақаларға
қарағанда үш есе аз ... ... ... 50% ... суын
жоғалтқанның өзінде тіршілік ете алады, ал ... ... ... 15% суын ... өліп ... Тері арқылы судың өтімділігі
теріні жауып ... ... ... ... ... ортада ылғал жеткіліксіз жағдайда, олардың терісінде жұқа, құрғақ,
жылтыр суды аз ... ... ... ... Жас ... ... ... уақытын таңдап, қараңғылық немесе түнгілік өмір салтын ұстайды.
(С.Л.Кузьмин,1997).
Құрбақалардың тілдері аз қозғалады, ... түбі ... ... ұшы ... ... бос ... баяу ... жануарларда
ең қорғанатын қорғанышы –улы бездері-паротидтері және көптеген ... ... ... ... ... ... улы ... арнайы апараттары
жоқ. Ұсақ дара улы бездерінде арнайы ... ... ... ... ... оны ... ... құрбақаның ең кішкентай улы
бездерінен ... ... ... ... және құстырғыш зат бөлінеді.
Жыртқыш құрбақаны тастауға мәжбүр болады.Құрбақаны ұстамайынша, оны ... ... оның ... ... де ... Құлақжаны
бездерінің өскіндерінің аузы ерекше тығынмен, сыртқа ақпайтындай жабылған.
Құлақ жаны бездерінен бөлінген ... ... ... түскен соң,
оны улайды(С.Л.Кузьмин,1999).
Құрбақалардың ұйықтауы кезінде, құлақ жаны ... ... ... ... ... ... береді, адамдар үшін бұл ... ... ... далаларда жасыл құрбақаның жазғы ұйқыға
кететіндері де бар. ... ... ... ... ... ... болады және арқа құрсақтарының жалпаюы, дене қалпының пішін
ерекшелігіне байланысты. Оларда, алдыңғы бас ... ... ... ... мен көзі ... ... ... және артқа
ығыстырылған. Құрбақа итшабақтары оттегі ... ... өмір ... ... ... ... қысқа және желбіремейтін болады. ... ... ... ... ... басқа итшабақ түрлеріне қарағанда
айтарлықтай қою болады. Бұл маңызды, ... ... ... тыныс алуы
кешірек жұмыс атқарады.
Қосмекенділердің ет системасының ... екі ... ...... және ... ... ... және күшті еттер дамиды.
Екіншіден - өте күрделі ... ... дене ... ... ... метамерлі орналасуын құйрықсыздардың кеуде
бөлімінің біраз жерінен көруге болады (Л.Вершинин,1987; В.Топоркова,1985;).
Қосмекенділерде парлы иіс сезу капсулалары ... олар ... ... пар танау тесігімен қатынасады. Иіс сезі капсуласынан ішкі ... ... ... олар ауыз-жұтқыншақ қуысымен жалғасады. Бұл ... иіс ... ... ... ... да ... ... қанның қозғалу схемасын қарастырсақ, вена қаны- вена
қолтығына, одан оң жүрекшеге барып құяды. Сол ... сол ... ... ... таза артерия қаны келіп құйылады. Жүрекшелер жиырылған
кезде ... және ... ... екі ... ортақ тесік арқылы
қарыншаға келеді. Осы кезде қарыншада ... және ... қан ... ... оның сол жақ бөліміндегі қан, оң жақ ... ... ... бай ... ... ... үш ... доғаға
(өкпе, ұйқы, системалық) аралас қан келеді. (С.П.Наумов, 1990)
Соңғы жылдардағы зерттеулерге, шығыс ... ... ... ... ... ... ... кариотиптерінің негізгі
ерекшеліктері» (Bufo viridis) деген жұмыс 1976ж жарияланды, ... ... және ... көлдік тетраплоидты және диплоидты
құрбақалардың екі ... ... Bufo viridis ... ... Каспий теңізінің аралығында кең көлемді батыс Монголия ... ... ... территорияны мекен етеді.Бұл құрбақалар
тасты, жартылай шөлді 400-4000 м ... ... де ... ... ойпаты мен кейбір орталық Азияның таулы ... ... ... ... ... әлі талқылануда.
Hemmer et al.морфологиялық ерекшеліктерінің негізінде Bufo viridis
turanensis түр тармағы, яғни Каспий теңізінің шығысында туран ... ... ... ... viridis Laurenti 1768, Bufo ... Hemmer, ... et Bohme, 1978 және Bufo ... диплоидты болады.Bufo danatensis Pisanetz оңтүстік –батыс
Түркменияда құрбақалардың ... ... ... ... Bufo viridis ... және ... ... ерекшеленеді
(И.С.Голубев,1990). Тағы Bufo danatensis Түркменияның оңтүстігінде ,
Өзбекстанда, ... және ... мен ... ... ... етеді.Өлшем көрінісі белгілерінің нәтижесі және
индекстері авторлардың 3 популяциялық топтарын дәлелдеуге ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... теңдей
болуы, Bufo viridis turanensis түр тармағының ... ... ... ... ... ... олар бірдей топтар ғана емес, кең көлемді ареалды сипаттайды.
Ары қарай әр түрлі бағыттағы Bufo viridis ... ... ... viridis turanensis диплоидты (78,6±0,47; n=244) және Bufo danatensis
тетраплоидты (59,4±0,99;n=21) дене ... ... ... ... және ... ... ... Қазақстаннан Шымкент қаласына
жақын жерден тапты.
С.Л.Кузьмин Орта Азия мен ... Bufo viridis және ... -ті ... (1998) ... ... дернәсілдерінің белгілерін
сыртқы морфологиялық түрде сипаттады: ... ... ... ... Нижнего Поволжья үш пунктінің ерекшелігі бойынша
бақылауға алынды. Нижни Поваложья ... ... ... ... ... L.t.c.; L nap.; Lt.nap; F; Lnap; / L, C, int. ... мен жиек ... ... ... ... бақа
түрлерінің морфологиясы туралы көп жазылған.
Морфометрикалық ерекшеліктеріндегі диплоидты және тетраплоидты
түрлерін мына ... ... ... L-тұлға ұзындығы, L.c.-бас
ұзындығы соңына дейін және L.nap.-паротид ... ... ... ... кариотипі (Bufo danatensis) немесе диплоидты 2n=22 (Bufo
viridis) хромосома жиынтығы болып табылады.
Bufo viridis кариологиялық ... ... ... ... ... ол Bufo danatensis.Жасыл ... ... ... ... болып қала бермек.
1.2. ЖАСЫЛ ҚҰРБАҚАНЫҢ ЭКОЛОГИЯСЫ
Жасыл бақа Европада, ... ... ... ... ... ... Кавказ, Қазақстан, Орталық Азия, Иран, Турция, Афганистан,
Шығыс Алтайға дейін, батыс Монголия мен батыс ... ... ... ... ... ... далаларда және жалпақ жапырақты
ормандарда кеңінен таралғандығы солтүстік ... ... ... ... 1987). Жасыл бақа 4500 мың биіктіктегі Гималайдан да
табылған.
Қосмекенділер суда көбейеді және ... сулы ... ... ... ... ... астам түрі жер ... ... және ... ... ... ... 12 түрі таралған. Оның 3 түрі ... ... ... кітабына тіркелген.
Даму кезеңінде су дернәсіл күйінде сақталады. ... ... ... ... көпшілік өкілдерінде және есейгендеде ... көне ... ... балықтардан девон дәуірінде шыққан және
балықтармен қазіргі ... ... ... тұр. ... ... ... 2-3 см 1,8 м ... барады.
Терілері жұмсақ , жалаңаш, ... ... ... ... әсерінен әруақытта ылғалды болып ... ... газ және су өтіп ... ... газ ... ... тұрады.
Кейбір тері қаңқасының құрамдары топырақта ... ... және ... құйрықсыздықтарда кездеседі. ... ... улы ... ... ... ... ... шеміршектер кездеседі. Басы мен ... жері ... ... ... төрт саусақты, артқы бес
саусақты. Құйрықты қосмекенділердің ішінде ... ... ... ... ... ... жоқ, сондықтан ауа ауыз қуысының
еттері тартылған да ... ... ... ... ... Мидың мишықтары нашар ... ... ... ... жарғағы болады. Жүректері, үш бөлімді, өкпесіздерде
екі бөлімді. Үш ... ... сол ... тек ... күре
қандары келіп түседі, ал оң жүрекшесіне көк тамыр ... ... көк ... ... күре қанда түседі. Бұл жағдай жүректе
қанды таза екі ... ... ... етпейді. Бүйректері балықтар
сияқты денелік. Жыныс бездерінің және бүйректің түтіктері ... ... бақа ... ... өмір ... суда тек ... ... кезінде ғана болады. Бақа кейбір қосмекенділер бара алмайтын
құрғақ жерлерде де мекен етеді.Арнайы ... ... ... ... ылғалдығы 51-90% тең жерлерде жасыл бақалардың 91% кездессе, одан да
жоғары 91-100% ылғалдылықта бұл ... 9% ғана ... ... жануарлар сондықтан зат алмасу процесінің ... ... ... жылулығы тұрақты ... ... суда ... ... ... ... және кейбір
құйрықтыларда ұрықтану сыртта өтеді, ... ... ... ... ... ... тірі ... да кездеседі.
Дамулары толық өзгерумен жүреді, ... ... ... ... ... кейбір қосмекенділердің
дамулары ... ... ... ... ерте ... ... ... екі тобының: құйрықты және
құйрықсыздардың ... ... ... сулармен толтыра, қорек аулауға шыққан жасыл бақалар суда
жиі шомылады (Е.Писанец, 1978) Жазда ... бақа ... ... ... ... ... ... жасыл бақа қорегін аулауға кешкі сағат 17ºº- ... ... олар ... ... аулап, кешке тынығады. Олар қорегінің
барлығын құрлықта аулайды. Тек жалпы қорегінің 0,1% ғана су ... ... ... негізгі қоректері- қоңыздар, ... және ... ... қоректерінің
жартысы негізінен қоңыздар, шыбын, дернәсілдер мен ... ... бақа ұшып ... ... шіркейлерді аулауы өте сирек болады.
Ол жасыл бақаның қорегін аулап жүрген ... ... мен ... ... ... ... бұлшықеттерінің дамуына байланысты,
жасыл бақа ... ... ... ... жасай
алмайды(А.Параскив,Е.Ананьева,1972).
Жасыл құрбақалар ... ... ауа ... орташа 7º-8ºС-қа
жеткенде кетеді, және 3-4ºке түскенде мүлдем кездеспейді. Күндіз қай ... ... сол ... ... шығады: кеміргіштердің індерінде,
шұңқырларда тастың ... ... ... 10-12 см ... ... ... ... 3-4 түрлері бірге өткізеді. ... ... ... соң, ... кіріседі (Бердибаева.З,1986).
Жасыл құрбақалардың ұрықтану сыртта болады. еркегі ұрғашысының үстіне
шығып, алдыңғы екі аяғымен арқасына ... ... ... ұрғашысының
жұмыртқасын қысып шығарады. Бұл процесс ұзақ уақытқа , кейде бірнеше күнге
созылады. Бұл кезде олар су ... ... ... С.П., 1979).
Уылдырықтағаннан соң, құрбақалар судан шығады. Уылдырықтау әртүрлі
түрлерде әрқалай жүреді, осы ... ... ... дейін, кейде
тамызға дейін жүреді. Уылдырықтары жіпше тәрізді ... ... ... ...... ... ал ондағы уылдырық саны 12800-ге
жетеді. Жұмыртқа клеткасының диаметрі 1-1,5мм ... ұсақ ... ... ... ... су өсімдіктеріне жабысып жатады. Судың 23ºС
орташа температурасында итшабақтар ... ... ... ... ... олар ... жабысып, кейіннен су асты ... ... ... ... 3-4 күннен кейін оларда ауыз пайда болады,
және олар үздіксіз қоректенуге ... ... ... ... ... 1-45ºС ке ... ... өмір сүре
алады. Олар диатомды және жасыл балдырлар, өсімдіктер ... ... ... ... күндіз жүреді. Құйрықсыз
қосмекенділердің ішінде ... ... ... ең тез ... күн дегенде олардың сыртқы желбезектері жойылады, 20-шы
күні ... ... ... ... болады, 30-шы күні соңғы артқы суставтары
бөлінеді, 38-ші күні алдыңғы аяқтары пайда ... 39-шы күні ... ... ... ... жай өседі, бір күнінде орта есеппен
0,8мм өседі. Негізгі жағдайда суының температурасы 21,5º-та ... ... ал ... 55-60 ... ... ... былай деп жазған: «Құрбақа немесе теңбіл бақаның ... ... маңы мен ... сол ... сақталған». Жасыл
бақа әртүрлі ортада алқаптан жоғары бұталы-ағашты белдеуге дейін тіршілік
етеді, 4000м теңіз деңгейіндей. Тибет пен ... ... 4200м ... ... ... (1950) зерттеуі бойынша шөл ... ... бақа ... бірақ олар көбіне тұрғын үйлер мен ... ... Бақа ... ... ... ... ... егістіктерде, бақшаларда тұрғын үйлердің маңында шөлейтті
жерлерде кездеседі. Ал, тіршілік ортасы ... ... ... және ну
тоғайлар. Шөлейтті жерлердегі жасыл бақалар бұлақтар мен аз ... ... ... және де ... аз минералданған суларды сіңіретін
жерлерден де табуға болады. Үлкен қалаларда мысал, Алматы қаласында бақалар
суаттар орналасқан жердің ... де ... Ал ... ... ... мен ... құрбақалар көптеп кездеседі. Орта ағысты Ангрен өзенінің
алыс жағалауы мен тоғайлы ... ... ... кездестіруге болады.Ал
осы өзеннің таулы аймақтарынан тек көл бақа мен ... ... ... ... ... Өйткені олар құмды жерлер мен жасыл бұғаздарда
кездеседі. Қосмекенділердің кез келген түрі ... ... ... ... ... ... ... жерлерді мекендейді. Нуратин тауының
барлық сайларында тіршілік етеді. Негізінен ол ... ... ... ... Амударияның тоғайлы жерлерінде жасыл құрбақа сирек кездеседі.
Ал, Хорезм ... ... ... ... ... қарапайым түрі
батпақты жазықтықта Амударияда жасыл құрбақа әдеттегідей ... ... ... ... ... құрбақалар мүлдем жоқ. Жеззак
облысының таулы аймақтары мен өзенді бойлай бақалардың әртүрлі биотоптары
мекендейді. Біз ... ... 2000м ... де ... ... ... тауының етегінен де Янги –Кишлак поселкесінен де ... ... ... емес көлдің жағалауынан да кездестірдік (А.М.Никольский).
Құрбақа өмірге тез бейімделгіш жануар болып табылады. Біз ... ... де ... үйлердің маңында да өте үлкен пішінде кездеседі.
Соған қарағанда қаланың ... мен су ... ... сақталуына көп
жәрдем тигізеді. Сондықтан олар қаланың кез – келген жерінен ... ... ... суқоймалардан және далпақжапырақты ... мен ... ... ... ... көл ... ... етеді.
Теңіз деңгейінің 2500м не ... ... ... ... ... ... құрбақаны 1100-1200м биіктіктегі теңіз деңгейіне дейін
көтерілген ... ... ... мен ... құйрықсыз
қосмекенділер түрі кеңінен танымал. Олардың кез ... ... ... арықтардан, күрішті егістіктерінен көлшіктерден кездестіруге
болады (С.Л.Кузьмин, 1999).
Жасыл құрбақалар ... ... ... ұсақ ... ... ... ... Итшабақтары өсімдіктермен қоректенеді.
Құрғақшылық кезінде балшыққа көміліп, інге, тастың астына тығылып, ... ... ... құрбақалар қыркүйек айында ауау температурасы ... ... ... ... да, 3-5 ... ... ... Жасыл
құрбақалар сәуірдің соңы мен ... ... бас ... ... ... ... жетісу аяқты балығы, данатин құрбақасы,
қызылаяқбақа ... ... ... Қазақстанда Зайсан
ойпатында, Іленің ... және ... ... ... ... тіршілік етеді. Соңғы зерттеулердің ... оның ... ... де ... ... Көк және ... ... ... ... ... ... оны ... қолданылмаған. Бұл құрбақаның ... және ... ... қарым қатынастарын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... кездесетін түр. Жоңғар ... ... ... ... ... ... Су ... болмауы, тау жоталарында малдың жайылуы және ... ... ... кетуінің негізгі себептері. Оны ... ... көк су ... ... ... да бір болмасын
адам әрекетінен тысқары жерді бөліп, оны ... ... ... белгілі тәсілдерін тәжірибе жүзінде іске ... ... іс ... ... ... ... өзгеруін
қадағалауды одан әрі жалғастыру керек.
Оларды сақтап , ... ... үшін ... ... ... онда мал ... ағаш ... балық аулауға тиім
салынуы керек. Жергілікті халықтың ... ... ... ... ... ... ... қарағанда , қосмекенділердің практикалық маңызы
аз. Жалпы қосмекенділер ... ... ... ... ... ... қара ... жанат тәрізді иттердің негізгі қорегі болып
есептеледі. Бақалармен көптеген пайдалы құстар үйректер мен ... Үй ... ... үшін ... өсіру тәжірибесі
жүргізіліп отыр. Кейбір елдерде бақалардың етін тамаққа ... ... ... ... ... және оқу ... пайдаланады.
(С.Л.Кузьмин, 1999).
Бақалар көп мөлшерде зиянды насекомдарды аулап, ауыл шаруашылығына кө
пайдасын тигізеді. Неміс шаруашылығының өз бау-бақшаларына ... ... де ... ... ... көкөністерді қорғаудың түрі улы химикат
заттармен қорғағанмен бірдей ... ... ... ... ... кездеспейтін жері жоқ, ол үшін оларды алып, арнайы көбеюіне
жағдай ... ... ... ... ... адамдар құрбақа мен көлбақаның
улы безін пайдаланған. Адамдар үшін көптеген ... улы безі ... ... ұсақ ... мен ... үшін ... ... қатар
бақалардың улы безін медицинада қолданады. (А.М.Никольский).
1.3. ЛАСТАУШЫ ХИМИЯЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ
ӘСЕРІ МЕН ЗИЯНДЫЛЫҒЫ
1.3.1. Су құрамындағы химиялық элементтердің ... ... су ... ... және ... минералдардың
еруі процесі нәтижесінде түседі. Қорғасын құрамы көрсеткіштерінің жоғарлауы
қоршаған ортадағы ... ... ... ... майларына
антидетонатор ретінде қабылдау, кейбір металлургиялық заводтар мен ... ... ... ... ... ... ... ерітінді күйде болады. Ерітінді формасы
минералды және ... ... ... жай ион ... ...... ... сульфаттар мен карбонаттар түрінде де кездеседі.
Өзен суларында қорғасынның ... 1дм3 –та ... ... ... ... толқиды.Сулы объектердің сулары полиметалды кен
аудандарының өзінде 1дм3 –ң ... ... ... ... ... ... ... суларда қорғасын концентрациясы 1дм3 –тың бірнеше
миллиграмына кей-кезде жетеді (Ноздрюхина Л.Р., ... ... 0,03 ... ... (зиянды – санитарлық – уытты
лимиттеуші көрсеткіші). ШРК – 0,01 ... ...... ... Табиғи суға мырыш табиғи процестердің бұзылуынан, тау жыныстары
және минералдардың еруінен ... ... ... ... ... ... және ... фабрикаларының суларынан,
пергаментті қағаз өндірістері, краска минералдары, ... ... ... ... негізгі ионды формада болады немесе оның минералды және
органикалық ... ... ... ... ... ... ... сульфид түрлерінде және т.б.(Сает ... ... ... концентрациясы 3-120 мкг/дм3 ауытқиды,
теңіздерде 1,5-10 мкг/дм3 болады. РН ... ... кен және ... ... мырыш айтарлықтай болады (Авцын А.П.,1991).
Мырыштың ШРК-сы 1 мг/дм3 құрайды (жалпы ... ... ... Мырыштың ШРК – 0,01 мг/дм3 (зиянды – ... ... ... А.В., ... ... тұщы ... мыс ... 30 мкг/дм3 болады, теңіздерде -0,5
тен 3,5 мкг/дм3 болады. Табиғи ... ... (ІІ) ... ... суларға мыстың түсуінің негізгі көзі химиялық өндірістердің,
металлургиялық өндірістердің, шахталардан шыққан сулары, балдырларды жоюға
қолданатын ... ... ... табылады.
Жерасты сулары құрамында мысы бар тау жыныстарының сумен әрекеттесуінен
мыс пайда болады (халькопирит, ... ... ... ... хризаколла, бротантин). Мыс үшін ШРК (мыс ионы бойынша) 1мг/дм3
болады ... ... ... ... ШРК-
0,001мг/дм3 (зиянды-уытты лимит көрсеткіші) (Райцес В.С., 1981).
1.3.2. Топырақ құрамында ... ... ... ... - атомдық салмағы 207,2. Приоритетті элемент-токсикант.
Қорғасынның барлық ... ... улы. ... жағдайда ол негізінен PbS
түрінде кездеседі. Жер қыртысында ... ... 16,0 ... ... ... ... оның жылжымалылығы төмендеу, сонымен қатар
топырақтың әктенуі ... ... ... ... ... ... қорғасын органикалық заттармен кешен түрінде
кездеседі (60-80% жылжымалы қорғасын). РН ... ... ... ... химиялық гидроксид, фосфат, карбонат және және ... ... ... ... (Риш ... қорғасынның табиғи мөлшері аналық жыныстан беріледі және
оның ... және ... ... ... байланысты. Бүкіл әлемдегі
тапырақтарда бұл элементтің орташа концентрациясы 10-35 мг/кг ... ... ... ... үшін қорғасынның ШРК 30мг/кг сәйкес келеді.
Топырақта қорғасынның концентарциясының жоғарылауы табиғи геохимиялық
аномалиялармен қатар антропогендік әсер ... ... ... элементтің ең жоғарғы концентрациясы топырақтың беткі ... ... ... ... ол 1000 ... дейін, ал Батыс
Европа түсті металлургия кәсіпрындары айналасындағы топырақтың ... 545 ... ... (Авцын А.П.,1991).
Ресей территориясындағы топырақта қорғасынның ... ... ... кәсіпорындарына жақын орналасуына және табиғи ... ... ... ... ... ... ... бар
өнімдер өндіру және ... ... ... ... ... мөлшері жиі ондаған және одан да көп рет ШРК-дан жоғары ... ... ... ... ел территориясының 28%-да топырақтағы
қорғасынның мөлшері орта ... ... ... ... ал 11% - ... ... Сонымен қатар, Ресей Федерациясында топырақтың қорғасынмен
ластану мәселесі – айрықша селитебті территория мәселесі (Х.Пендиас,1989).
Мырыш - ... ... 65,4. Оның жер ... ... 83 ... саз ... ... және тақта тастарда 80-120 мг/кг мөлшерінде,
сары топырақты және ... ... Орол ... ... ... 60-80 мг/кг мөлшерде шоғырланған.
Мырыштың топарықта жылжымалылығына әсер ететін ... ... ... ... мөлшері және рН көрсеткіштері болып ... ... кзде ... ... ... өтеді және топырақпен
байланысады.
Мырыш ... ... ... ... ... ... ... кеңістігіне түскенде жылжымалылығын жоғалтады. ... ... ... ... ... ... көпшілік жағдайда қара
шірік мөлшері жоғары топырақ ... және шым ... ... ... мырыштың орташа мөлшері 90 мг/кг. ... ... ... оның ... 32-60 мг/кг, ал Батыс
Сібір топырағында – 60-81 мг/кг тең (Х.Пендиас,1989).
Топырақта мырыш мөлшерінің жоғарылау ... ... ... қатар техногенді ластану болуы мүмкін. Оның түсімінің
негізгі антропогендік ... ... ... металлургия кәсіпорындары
болып табылады. Бұл металмен топырақтың ластануы ... ... ... ... ... өте жоғары мөлшерде (66400 мг/кг дейін)
жиналуына әкеп соғады. Бақша топырағында 250 –ге ... және одан да ... ... ... ... құмды және құмайт топырақ үшін ҚШК 55мг/кг
тең (Ноздрюхина Л.Р., ... - ... ... 63,5. Жер ... кларкы 47 мг/кг. Химиялық
тұрғыдан мыс – белсенділігі төмен металл. Мыс ... ... ... ... ... ... топырақ түзуші жыныстарындағы оның
концентрациясы болып табылады. Жарылған жыныстардан ... ... ... ...... (120-140 ... және андезиттерде
(20-30 мг/кг) жинақталады. Жабындық және сары ... ... ... ... (20-40 мг/кг). Оның ең аз мөлшері құмдақта, әк ... және ... (5-15 ... ... КСРО ... ... бөлігіндегі
саз балшықта металл концентрациясы 25 мг/кг жетеді, ал сары ... 18 ... ... ... ... және құмды топырақ түзуші ... ... 31 ... ... ... оңтүстігінде 19 мг/кг мыс жиналады
(Ноздрюхина Л.Р., 1977).
Топырақта мыстың жылжымалы формасының мөлшері ... ... ... әлсіз миграцияланатын элемент болып табылады. Жылжымалы мыстың мөлшері
көптеген факторларға байланысты: аналық жыныстың химиялық және ... ... ... рН ... органикалық заттардың
мөлшері және т.б. рН 7-8 кезде мыстың ерігіштігі төмен болады.
Жер бетіндегі торпырағындағы мыстың орташа мөлшері 30 ... ... ... индустриялық көздеріне жақын жерде топырақтың мыспен
ластануы 3500 ... ... ... ... КСРО ... және ... топырақта металдың орташа мөлшері 4,5-10,0 мг/кг, Батыс
Сібірдің оңтүстігінде 30,6 ... ... және Қиыр ... 27,8 мг/кг
құрайды. Ресейде мыстың ШРК 55 мг/кг, ал ҚРК құмды және құмайт топырақ үшін
– 33 мг/кг (Х.Пендиас,1989).
Фосфор - ... ... 30,9. ... ... ... ... ... Құрайды. Жер қыртысының құрамында фосфордың мөлшері – 0,12%.
Топырақтағы фосфор мөлшеріне қарай жерді төмендегідей жіктейді: ... ... ... ... орташа (0,15-0,20%), бай (0,20-0,26%)
және бұл элементтің сандық көрсеткіші 0,26% жоғары өте бай ... тірі ... ең ... ... ... ... ... бастапқы биоорганикалық жиналуға байланысты. Кальций
артық болған кезде жырылып шыққан және шөгінді жыныстардағы барлық ... және ... ... болады. Фосфор ортафосатты минералдар құрамына
кіреді, ол фторапатиттерде – ... х Са (F, СІ)2 ... ... ... мөлшері – 650-800 мг/кг (Ноздрюхина Л.Р.,
1977).
1.3.3. ... ... ... ... элементтердің ролі
Өсімдік текті қорек ауыр металдардың адам және ... ... ... көзі ... табылады. Түрлі мәліметтер бойынша ... ауыр ... ... ал ауа және судан 20-40% ... ... ... өсімдіктерде металдардың жиналу деңгейіне
халықтың денсаулығы айтарлықтай байланысты (Х.Пендиас,1989).
Өсімдіктің химиялық құрамын топырақтың элементтік құрамын ... ... ... ауыр ... ... жиналуы ең алдымен
олардың топырақтағы жоғары концентрациясына негізделген. ... ... ... ауыр ... тек ... алатын
формаларымен байланысады. Олардың мөлшері ... ... ... ... ауыр ... байланысу және инактивациялау
қабілетінің өзіндік шегі бар және олар ... ... ... ... алмай жатқанда маңызды орынды сол өсімдікке ... ... ... ... механизмдері алады.
Өсімдіктердің артық ауыр металдарға тұрақтылық механизмі ... ... ... бір түрлер ауыр металдарды жоғары концентрацияда
жинауға қабілетті, бірақ оларға толерантты болады; ал ... ... ... ... ... ... ... жолымен төмендетуге
тырысады. Көпшілік өсімдіктер үшін бірінші барьерлік деңгей болып тамыр
табылады. Тамырда ауыр ... көп ... ... ... ... ...... мен жапырақтар, ал ең соңғы деңгей – жаңадан
өңдеу қызметіне жасау беретін ... ... мен ... ... ... мен ... ... қатар тамыр- және ... ... бұл ... ... ... ... бермейді, бұл
өсімдіктердің өсуі мен ... ... ... ... ... ... бір түрге жататын дақылдардың түрлі ... ... ауыр ... ... ... да бар. ... ... полиморфизм тән, өзін табиғи ортаның техногенді ластануы кезінде
де көрсете алуға қабілетті барлық тірі ... ... ... қасиет ауыр металдардың артық концентрациясына қатысты жоғары қорғаныш
мүмкіндіктері бар ... алу ... ... негізі бола алады. Ауыр металдардың жиналуына ... ... ... ... ... биоаккумуляциясы
белгілі-бір тенденцияға ие. Бұл металдарды бірнеше топтарға бөлуге болады:
1) кадмий, ... ...... ... ... 2) ... мыс, қорғасын, мышьяк, кобальт – орта деңгейлі ... 3) ... ... хром - әлсіз сіңірілетін элементтер; 4)
селен, темір, барий, телур – сіңірілуі қиын элементтер(Авцын А.П.,1991).
Өсімдіктерге ауыр ... ... ... жолы – ауа ... тыс ... Ол жапырақ аппаратына атмосферадан металдардың
айтарлықтай түсуі кезінде орын алады. Бұл ірі ... ... ... ... ... өсімдіктерге элементтердің сіңірілуі ең
алдымен кутикула арқылы ... емес ... ... ... рақылы
сіңірілшген металдар басқа мүшелер мен ұлпаларға өте алады және ... ... ... Егер ... ... ... тазалап жуса,
жапырақтар мен бұтақтарда шаң қалдықтарымен тұңған металдар адамдар үшін
қауіпті емес. Бірақ бұндай өсімдіктерді ... ... көп ... ... ... ... Өсімдіктердің өсу шамасына қарай элементтер оның
мүшелерінде қайта бөлінеді. Бұл кезде мыс және ... үшін ... ... ... ... тамыр > дән > сабан. Қорғасын,
кадмий және стронций үшін ол басқа түрлі: ... > ... >дән. ... ... қатар ауыр металдардың жиналуына қатысты белгілі-
бір жалпы заңдылық бар. ... ауыр ... көп ... ... және ... ... ал аз мөлшері – бұршақ, астық және
техникалық ... ... ... ... негізгі табиғи орта ... ... ... ... ... ... және адамдар үшін
уытты. Оның концентрациясы ... 0,05-0,5 ... ... болғанда
жануарлар бұл элементтің жетіспеушілігіне ұшырайды. Көп емес ... ... де ... Оның ... ... ... 2-ден 6 ... болғанда,
өсімдіктерде қорғасын дефициті болуы мүмкін (Авцын А.П.,1991).
Топырақтағы қорғасынның жоғары концентрациясына байланысты өсімдіктерде
қорғасынның артуы тыныс алуды ингибрлейді және фотосинтез ... ... ... ... жоғарылауына және мырыш, фосфор, ... ... ... әкеп ... ... ... ... өнімділігі
төмендейді және өндірілген өнімнің сапасы бірден ... ... ... ... ...... ... пайда болуы,
ескі жапырақтардың оралуы және жапырақтардың қурауы. Оның артық мөлшеріне
өсімдіктің тұрақтылығы бірдей емес: дәнді астықтардың ... ... ... тұрақтылығы жоғары. Сондықтан түрлі дақылдарда уыттылық
белгілері топырақта қорғасынның ... ... ...... 500 ... ... концентрациясы құрғақ затта 10 мг/кг жоғары болса, көпшілік
мәдени өсімдіктер үшін ... ... ... ... Л.Р., ... Мыс фотосинтез процесіне қатысады және өсімдіктердің азотты
қабылдауына әсер етеді. ... ... ... артық концентрациясы
жануарлар мен өсімдіктер ағзасына ... әсер ... тірі ... үшін ... ... ... элементтердің
бірі болып табылады. Өсімдіктерде ол фотосинтез, тыныс алу, тотықсыздану
және азот фиксациясы процестеріне ... ... Мыс ... ... – цитохромоксидаза, целулоплазмин, супероксидадисмутаза,
уратоксидаза және басқаларының құрамына ... және ... ... ... ... ... ... ферменттердің
құрамдық бөлігі ретінде биохимиялық процестерге қатысады.
Мыс және фосфор арасындағы антогонизм тамырлы ... ... ... ... ... абсорбциялауға қабілетті. Топарықта
фосфаттардың жоғары деңгейлі мөлшері, керісінше ... ... ... ... үшін ... ... төмендейді.
Қазіргі таңда негізгі мәселе топырақта мыстың жетіспеуі ... ... ... ... ... ... үшін мыс ... белгілері – репродукциялық мүшелердің қалыптасуының баяулауы, сосын
тоқтатылуы, әлсіз дәннің пайда болуы, дәні жоқ ... ... ... ... ... ... ... Мыстың жетіспеуіне
сезімталдығы жоғары – ... ... ...... ... ... және ... Мыс және мырыш арасында белгілі-бір өзара ... Бұл ... ... ... ... ... ... тамыр
жүйесінде ортақ бәсекелестік арқасында бір-бірінің сіңірілуін ... ... Л.Р., ... ... ... ... ... топырақтың өндірістік
ластанған аймағында, сонымен қатар мырышты тыңайтқыштарды дұрыс емес
пайдаланған ... ... ... көп түрі оның топырақтағы артық
мөлшеріне қарсы жоғары толеранттылыққа ие. ... ... бұл ... ... ... ... ... мырыштық токсикоздың кәдімгі белгілері жас
жапырақтың хлорозы болып табылады. Оның ... ... ... және ... туындайтын басқа металдармен антогонизмінде мыс және темір сіңірілуі
төмендейді және олардың жетіспеу белгілері байқалады.
Мырыштың фитоуыттылығы жиі, ... ... және ағын ... интенсивті
суландырылған топырақтарда байқалады. Мырыш және мыс ... ... ... бір элементтің сіңірілуін екіншісінің
төмендеуінен пайда болады (Х.Пендиас,1989).
Фосфор. ... ... ... ... тірі ... ... ... ешқандай тірі жасуша тіршілік ете алмайды.
Фосфор және мырыштың ... ... жиі ... және ... ... мен ... ... кейін байқалады және көптеген
дақылдар үшін анықталған фосфордың интенсивті жиналуынан ... ... ... ... ... ... дефицитіне әкеп соғады (Ильин
В.Б.,1991).
4. ... ... ... ... биологиялық ролі
Қорғасын. Қорғасын – политропты у, жүйке жүйесінің, қан ... ... ... ... Өкпе ... ... неорганикалық байланысы ағзадағы зат алмасуын бұзады. ... ... ... ... ... ... Перифериялық жүйке жүйесі
(цефальгия, миалгия) ауруларын су және ... ... ... ... ... шашта, аорта
ұлпаларында бауыр және ... ... ... ... сал ... және ішек ... ... тудырады.Қанда қорғасынның мөлшерінің
артуы жануарлардың сүйектеріне кальцийдің ... алып ... және тіс ... ... ... және топырақта
қорғасынның таралуына полиметалды кен ... ... ... ... ... адам ... негізінен асқорыту жүйесі
арқылы түседі.Бұл элементтің уытты мөлшері көбіне бүйректе, ... ... ... талақта жинақталады. Қорғасынмен уланғанда бірінші
кезекте қанайналу ... және ... ... ... ... ... ... аудандарында қорғасын – ауыр металдар тобындағы
негізгі антропогенді полютантты этилді бензиннің ... ... ... және ... ... ... ... және мырыш элементтерінің тапшылығының ... ... ... мөлшерінің жинақталуын көрсетеді (Ноздрюхина Л.Р.,
1977).
Мырыш. Мырыш – ... ДНҚ және РНҚ ... ... және ... топтағы 80 ферменттің құрамына кіреді.
Негізінен мырыш көз ұлпаларында ... ... ... ... ... ... ... А.П.,1991).
Азық түлік өнімдерінің құрамында мырыш етте, жұмыртқада, теңіз
тағамдарында, сүтте, бауырда ... ... аз ... ... ... ... Ағзаға тәуліктік қажеттілігі 15мг – 50 мг болады.
Мырыш жетіспеушілігі тәбеттің төмендеуін, ... ... ... тері ... ... ... көз ... шаштың түсуіне алып келеді.
Жануарларда мырыш жетіспеушілігі ... ... алып ... ... ... ... ... тежелуі, аталық жыныс клеткалары
аналық жұмыртқа клеткаларын ұрықтандыру ... ... ... ... ... ... және мыс ... тез
өсуін тудырады. Мырыштың ағзаға көптеп түсуі мыс элементінің ағзаға түсу
мен жалпы құрамын ... ... ... ... және басқа элементтерге қарағанда ферменттердің санының құрамында
көп болуымен ерекшеленеді (Риш М.А.,1991).
Мырыш концентрациясының жоғарлауы тірі ... ... ... ... ... ... тыныс алу төмендеуін, өкпе фиброзын
тудырып канцерогенді болады.Мырыш элементінің тапшылығы тері ауруларының
түрлерін тудырады. ... ... ... үшін ... көп ... әдебиеттерде осы металдың уытының әсер етуітуралы былай жазылған:
жануарлар салмағының төмендеуі, мінез-құлқы ... іш ... ... ... ... Әсер ету ұзақтығы (5-20жыл) ... ... ... ҚЖА (ОРЗ) санының өсуіне тіс ... ... қан ... ... ... аурушаңдықтың артуына
алып келеді (Ноздрюхина Л.Р., 1977; Ильин В.Б., 1992).
Мыс. Ірі жануарлар ағзасының ... - 10% және ... ... ... ... ... ... Осы элементтің негізгі
сіңірілуі асқорыту мен аш ішекте ... Оның ... мен зат ... ... және ... және органикалық ... ... ... ... ... ... және
қоректегі мыс құрамының төмендеуі анмия, бойдың өсуін тежейді, табиғи
салмақ жоғалтады, эндемикалық зат ... ... Л.Р., ...... ... ... Созылмалы интоксикацияда
жүйке жүйесінің функциясының бұзылуы, бүйрек функциясының бұзылуы болады.
Мыс біріншіден байланыстырушы ұлпа мен қантамырларының ... ... ... ... көкөністерінде, көкөністерде, жаңғақтарда көптеп ... ... (5 мг ... 1-2 ... ... нерв ... ... бауыр мен бүйрек,
тері аллергиясына ауруларына ұшыратады. Мыстың көп болуы бауырда ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты және сүйек ұлпаларының
түзілуінде негізгі роль атқарады (Авцын ... ... мен ... ... және ішектен сору
процестері паралельді жүреді.Фосфор – бас ... ... ... және ... биогенді элемент ретінде негізгі роль ойнайды.
Фосфор мембранада ... зат ... ... қатарының
құрамына кіреді. Фосфордың көптеп болуы ... ... ... және ... ... ... болу қаупі бар. ... ... ... ... ... ... Тәуліктік
қажеттілігі – 1500-1600 мг (Ревич Б.А.,1990)
ІІ. ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ
Жасыл ... ... ... ... анықтау үшін, жасыл
құрбақа көп кездесетін Шымкент қаласынан ... ... ... ... ... ... биогеоэкологиялық зерттеулер жүргізілді.
Алынған пробаларда зияндылығы жоғары және ОҚО кең ... ... ... ... және ... ... ... орналасуына
байланысты) мырыш, мыс, қорғасын – ауыр металдары мен фосфор ... ... ... ... қаласы, «Уран және сирек кездесетін
жер металдарының геологиясы» ғылыми - ... ... ... және ... ... үшін РСА ... – спектрлік анализ), ал
мысты анықтау үшін ААА (атом- абсорбциялық анализ) және ... ... ... ... ... ... ... нормативтік көрсеткіш – ШРК-мен салыстырылды. (ШРК-
шекті рұқсат етілген концентрация)
ІІІ. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ:
Шымкент қаласынан алынған жасыл ... ... су және ... биогеохимиялық зерттеу нәтижелері төмендегідей:
3.1. Топырақтың ластануына жүргізілген ... ... орны ... объектісі |Pb |Zn |Cu |P ... ... ... (мг/кг) |529 |1149 |96 |1145 |
| |ШРК (ПДК) |30 |100 |66 |600 ... – 1. ... ... токсинді элементтер құрамының
гистограммасы
Топыраққа жүргізілген экологиялық ... ... ... ... ... – 1149 мг/кг және фосфор – 1145 мг/кг, мыс – 96 ... ... ... етілген концентрациядан жоғары. Ауыр металдарды
шекті рұқсат етілген концентрацияға байланысты салыстырсақ қорғасын ... 10 есе көп ал, ... – 2 ... көп, мыс ... 10% ... отыр.
3.2. Судың ластануына жүргізілген экологиялық зерттеулер
|Алынған орны |Зерттеу объектісі |Pb |Zn |Cu |P ... қ. |Су ... |0,49 |0,18 |0,38 |0,01 |
| |ШРК (ПДК) |0,03 |1 |1 |0,0001 ... – 2. Су ... ... ... құрамының
гистограммасы
Зерттеу нәтижелері бойынша (Сур-2) суда қорғасын – 0,49 ... ... ... ... ... ... жоғары,
мырыш – 0,18 мг/л және мыс – 0,38 мг/л ШРК көрсеткішінен төмен, фосфор –
0,01 мг/л ... ... ... көрсеткішті көрсетеді, бұл да
жануарлардан алынған концентрациямен сәйкес ... ... мен ... ... пен мыс ... ... шекті рұқсат
етілген концентрацияға байланысты жоғарғы көрсеткішке ие.
3.3. Өсімдіктердің ... ... ... ... орны ... ... |Pb |Zn |Cu |P |
|Шымкент қаласы ... ... |97,5 |216 |40 |2485 |
| |ШРК (ПДК) |5 |50 |20 |1200 ... – 3. ... ... токсинді элементтер құрамының
гистограммасы
Өсімдіктерге жүргізілген экологиялық ... ... ... ... ... – 97,5 ... ... – 216 мг/кг, яғни шекті
рұқсат етілген концентрациядан жоғары (5-10 есе көп) ал, мыс 40 мг/кг ШРК ... екі ... ... ... – 2485 мг/кг бұл да ШРК – дан жоғары. Қорыта
келе ең ... ... ... 97,5; ал ең ... ... мыс - ... Жасыл құрбақаның биосубстраттарының ластануына
жүргізілген экологиялық зерттеулер
|Алынған орны ... ... |Pb |Zn |Cu |P ... ... ... бақа |27 |97,5 |11,5 |17614 |
| ... | | | | ... 4. ... ... (Bufo viridis) ... ... ... қаласынан алынған жасыл құрбақаларына (Bufo viridis) Pb, Zn,
Cu ауыр ... және P ... ... ... ... ... – 27 мг/кг, мырыш – 97,5 мг/кг, мыс – 11,5 ... және ... ... ... болды. Жасыл құрбақаларда ең үлкен концентрациясы ... ... ... ал, ең ... мыс – 11,5 ... ... ... жоғары болуы Шымкент қаласының ... ... ... ... ... мүмкін. Ал мыстың – 11,5 төмен көрсеткіші мырыштың
-97,5 мг/кг жоғары ... ... ... мыс көп ... жағдайда
ол бауырдағы мырыштың тапшылығын тудырар еді.
3.5. Қоршаған ортаның ластануының жасыл құрбақаға әсері
|Алынған орны ... ... |Pb |Zn |Cu |P ... қ. |Су ... |0,49 |0,18 |0,38 |0,01 |
| ... ... |529 |1149 |96 |1145 |
| ... (мг/кг) |97,5 |216 |40 |2485 |
| ... ... |27 |97,5 |11,5 |17614 |
| ... | | | | ... Су, ... өсімдік және жасыл құрбақаның пробасындағы
токсинді
элементтер құрамының гистограммасы
Шымкент қаласынан алынған сынамалардың ... ... ... ... су, ... және жасыл құрбақа ... ... ... ең жоғарғы көрсеткіште: топырақта -1145
мг/кг, өсімдікте – 2485 мг/кг, жануарлар биосубстраттары сынамаларында ... ... ... ... ... концентрациясы: топырақта- 1149 мг/кг,
өсімдік сынамаларында – 216 ... ... ... ... ... ... мг/кг көрсеткіштерін көрсетті. Үшінші орында, қорғасын мен ... ... ... ... суда – 0,49 мг/л, ... – 529
мг/кг, өсімдікте – 97,5 мг/кг және жасыл ... – 27 ... . ... ... ... 96 ... су – 0,38 ... көрсеткіш, өсімдік –
40мг/кг, жасыл құрбақадан алынған сынамаларда – 11,5 ең ... ... ... (Bufo viridis) ... ... ауыр металдармен – Cu,
Pb, Zn және уытты элемент фосфор ластануы әсер етеді. Сондықтан ... ... орта ... ... ... маңызы зор.
Зерттеу жұмысының нәтижесі қоршаған ортаны қорғау ұйымдары ... өте ... ... ... ... құрбақалардың қалыпты
жағдайдағы сақталуына, көбеюіне, биоценозда таралуына өз үлесін қосады.
ҚОРЫТЫНДЫ
1.Жасыл құрбақалар Оңтүстік Қазақстан облысында кең ... ... ... барлық тіршілік ортасында кездеседі және әртүрлі техногенді
факторларға қоршаған ортаның ... ... ... келеді. Алғаш рет
биогеоэкологиялық зерттеулер жүргізіліп, уытты элементтермен ластанған
қоршаған ортаға және ... ... ... мен зияндылығына баға
берілді.
2.Жасыл құрбақаның ... ... ... ... ... ... ... жасыл құрбақа, топырағы және өсімдіктеріне, суына
биогеоэкологиялық зерттеулер жүргізілді. Шымкент ... ... ... ... су және ... ... ... зерттеу
нәтижелері төмендегідей:
2.1. Топыраққа жүргізілген экологиялық зерттеулер бойынша қорғасын –
529мг/кг, мырыш – 1149 ... және ... – 1145 ... мыс – 96 ... ... рұқсат етілген концентрациядан ... ... ... ... ... ... мен мырыштың 10 есе көп
ал, фосфор – 2 ... көп, мыс ... 10% ... ... ... ... қорғасынның мөлшері топырақтың типіне, өндіріс
кәсіпорындарына жақын орналасуына және ... ... ... ... ... ... ... қорғасыны бар өнімдер
өндіру және қолданумен байланысты ... ... бұл ... жиі ... және одан да көп рет ... ... болады. Топырақта
қорғасынның концентрациясының жоғарылауы табиғи геохимиялық аномалиялармен
қатар антропогендік әсер етулерге байланысты. ... ... ... ... ... әсері, техногенді ластануда элементтің ең
жоғарғы концентрациясы топырақтың беткі қабатында байқалады. Фосфор тірі
заттың ең ... ... ... фосфордың жыныстарда кездесуі
бастапқы биоорганикалық жиналуға байланысты. Кальций ... ... ... шыққан және шөгінді жыныстардағы барлық фосфор апатит және фосфорит
түрінде болады.
2.2. Суда қорғасын – 0,49 мг/л ... ... ... мырыш – 0,18 мг/л және мыс – 0,38 мг/л ШРК ... ... – 0,01 мг/л ... ... ... ... көрсетеді, яғни
бұл да жануарлардан алынған концентрациямен сәйкес ... ... ... ... ... пен мыс ... ... ШРК-ға
байланысты жоғарғы көрсеткішке ие. Қорғасынның су бетіне эндогенді және
экзогенді ... еруі ... ... түседі. Қорғасын құрамы
көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ... ... антидетонатор ретінде қабылдау, кейбір
металлургиялық заводтар мен химиялық өндірістер шахталармен ... ... ... ... ... Ойл Продактс» ... ... ... ... ААҚ ... ... суды ... жатқандығын көруімізге болады.
2.3. Өсімдіктерге жүргізілген геоэкологиялық зерттеулер бойынша уытты
элементтердің құрамы қорғасын – 97,5 мг/кг, ... – 216 ... яғни ШРК ... ... (5-10 есе көп) ал, мыс 40 ... ШРК – дан екі ... жоғары,
фосфор – 2485 мг/кг бұл да ШРК – дан ... ... келе ең ... қорғасын - 97,5 ал ең төмені мыс 40мг/кг. Өсімдіктің ... ... ... ... көрсететіні белгілі. Сондықтан
өсімдіктерде ауыр металдардың артық жиналуы ең ... ... ... ... ... ... Тамырда ауыр металдардың көп
мөлшері ... ... Ірі ... ... маңында өскен
өсімдіктерде уытты элементтердің мөлшері көп болады. Өсімдік текті ... ... адам және ... ағзасына түсудің негізгі көзі болып
табылады. Түрлі мәліметтер бойынша өсімдіктер арқылы ауыр ... ... ал ауа және ... 20-40% ... Сондықтан қорекке қолданылатын
өсімдіктерде металдардың жиналу деңгейіне жануарларда болатын ... ... ... ... ... ... жасыл құрбақаларына (Bufo viridis) Pb,
Zn, Cu ауыр металдарының және фосфордың әсері зерттеу ... ... – 27 ... мырыш – 97,5 мг/кг, мыс – 11,5 мг/кг және фосфор ... ... ... ... ... ең ... концентрациясы фосфорда –
176114 мг/кг ал, ең кішісі мыс – 11,5 ... ... ... ... ... ... ... өндірістік орталық Фосфор
заводының әсері болуы мүмкін. Ал мыстың – 11,5 ... ... ... ... ... ... ... Себебі, мыс көп болған жағдайда
ол бауырдағы ... ... ... еді. Қазақстанның барлық
аудандарында ... – ауыр ... ... ... антропогенді
полютантты этилді бензиннің автомобиль көліктерінен бөлінген ... ... ... ... ... ... Жануарларда
мырыш жетіспеушілігі мынадай жағдайлараға алып келуі мүмкін: аталық жыныс
жүйесінің дамуының тежелуі, аталық ... ... ... ... ... ... айрылады.
3. Экологиялық зерттеулер нәтижесін қорытындылай келе: су, топырақ,
өсімдік және жасыл құрбақаның уытты ... ... ... жасыл құрбақаларда фосфор – 17614 мг/кг жоғары екенін
көруге болады. ... су, ... және ... ... зиянды
элементтерін салыстырсақ судағы элементтерден айтарлықтай ауытқу
көрінбейді. ... пен суға ... ... ... – 2485 мг/кг
есебімен жоғары ... ... ... ... (Bufo viridis) ... ... ауыр ... – Cu,
Pb, Zn және уытты элемент фосфор ластануы әсер ... ... ... ... орта ... ... ретінде маңызы зор.
Зерттеу жұмысының нәтижесі қоршаған ортаны ... ... үшін ... ... ... ... ... құрбақалардың қалыпты жағдайдағы
сақталуына, көбеюіне, биоценозда таралуына өз үлесін ... ... ... ... ... / ... 1987г 86-91 бет
2. Писанец Е.М. Новые данные по кариологии Bufo viridis-complex
(Amphibian,Bufonidae) и вопросы происхождения азиатских тетраплоидных
жаб / ... ... Л.: 1991. Вып. 1 ... ... С.Л. ... ... Среднеазиатская жаба. Озерная лягушка /
Земноводные бывшего СССР.-М.: Товарищество ... ... ... ... ... С.С. Метод морфофизиологияческих индикаторов в экологии
наземных позвоночных животных / Зоол.ж.,1958.-Т.37, вып.2.
5. ... Е.М. ... ... в исследовании р.Bufo Руководство по
изучению земноводных и пресмыкающихся ... ... ... Межжерин Е, Писанец Е генетическая изменчивость зеленых ... Bufo viridis в ... ... ... Шалгимбаева С.М. Некоторые данные личиночного развития жаб Bufo
viridis / Вестник КазГУ.А-1998. сер.биологическая.№6 30-35бет
8. Никольский А.М. ... . / ... и ... ... Тифлис: Изд. Кавказского Музея. 1913.
9. Гончаренко А.Е. Методика определение возроста безхвостных амфибий.
Журнал Вестник 1988.
10. Ищенко В.Г. ... ... ... / Руководство по
изучению земноводных и пресмыкающихся. ... ... Nurtazin S., Chromov V., ... T. ... Lung Morphology in
Dreen
Toads of the Bufo viridis Complex / 19977 Pragua. Czech ... ... Н.Н. ... ... / ... по ... земноводных
и пресмыкающихся. Киев, 1989.99-110 бет
13.Вайнерт Э., Вальтер Р. и др. ... ... ... ... ... ... / ... загрязнений
наземных экосистем.-М.: Мир, 1988. 59-65 бет
14.Никольский А.М. Земноводные . / Пресмыкающиеся и ... ... ... Изд. Кавказского Музея. 1913.
15. Бедряга Я.В. Земноводные и пресмыкающиеся. Научные результаты
путешествия Н.М.Пржевальского по ... ... Отд. ... ... ... Животные Туркестана. –Ташкент; Гос издат. 1932.-452бет
17. Даль С.К. Позвоночные низовьев реки Зеравшан / Тр. УзГУ .-Смарканд,
1936.-7.-142
18.Богданов О.П. Земноводные. Зеленая ... viridis / ... ... ... Нуратау.- Ташкент: ФАН,1970.-11 бет
19.Вашетко Э.В., Сартаева Х.М. Экология зеленой жабы в Ферганской долине/
Вестник зоологии, 1990.-№4 -74-76 бет
20. Авцын А.П., ... А.А., Риш М.А., ... Л.С. ... ... классификация, органопатология. - М.: Медицина, 1991г.
21.Беспамятнов Г.П. ... ... ... ... ... в ... ... продуктах № 2450-51. Минздрав СССР, 1985г.
22.Вода питьевая. Гигиенические требования и контроль за ... ... ... ... 2000 ... В.Б. ... ... в системе почва-растения. Новосибирск: Наука,
Сибирское отделение. 1991г. Каббата-Пендиас, Х. Пендиас. Микроэлементы в
почвах и ... М., Мир, 1989 ... ... Л.Р. ... роль ... в организме животных
и человека. М.: Наука, 1977 г.
25. Райцес В.С. Нейрофизиологические основы действия ... - ... ... Сает Ю.Е., Ревич Б.А., Янин Е.П. Геохимия окружающей среды. – ... ... Bowen H.J.M. ... Chemistry of the Elements, Akademic, Press,
New York, 1979

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ет, құс, жұмыртқа және олардың өнімдерінің химиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері15 бет
Қоршаған ортаға әсерді бағалауды жүргізу ережелері29 бет
Топырақтың эпидемиологиялық маңызы9 бет
«Жасыл» экономика67 бет
«Жасыл» құрылыс38 бет
«Жасыл» құрылыс дамуының болашағы65 бет
«Қоршаған ортаның сапасы — қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінін сипаттамасы»6 бет
Адамда тұқымқуалайтын патологияға ортаның және тұқымқуалаушылықтың ролі7 бет
Адамның тұқымқуалайтын патологиясындағы тұқымқуалаушылық пен ортаның рөлі8 бет
Алматы қаласынан шығарылатын зиянды заттектердің қоршаған ортаның экологиялық жағдайына әсері77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь