Дулат Бабатайұлы өмірімен шығармалары

Өмірбаяны
Дулат Бабатайұлы 1802 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Аякөз ауданы, Сандықтас өңіріyде туып, 1871 жылы дүние салған.
Жырау алғыр, зерек болып өседі. Жасында ауыл молдасынан оқып, арабша хат таниды.
Дулат Бабатайұлының тікелей өзінің өмірбаянын немесе өмірінін белгілі бір кезеңін сипаттайтын туындылары аз. Әйтсе де жыраудың мінезі, ой-өрісі мен ақындық мұраты жайында шығармаларына сүйеніп, сенімді тұжырымдар жасауға болады.

Дулат "Айтқызбасымды айтқыздың" өлеңінде:
Менің атым – Байғыз қарт,
Көзге түсер сиқым жоқ,
Орынсыз күлер күлкім жоқ,
Есепсіз ұйықтар ұйқым жоқ.
Көзге қораш бойым бар,
Теңізден терен ойым бар,
Шынардан биік санам бар,
Атан өгіз ағызған
Ақылдан алпыс салам бар.
Қорған құрыш сөзім бар,
Бұлттан өтіп, мұнарды
Болжайтұғын көзім бар...
Қайратымнан атым зор
Белгілі атым өлемге.
Қорашсынсаң денемді,
Кеудем – ақыл сарайы,
Кірем десең, кел, міне, – дейді.

Бұл – ақынның автопортреті. Мұндағы "көзге түсер сиқы жоқ", ел тағдырын ойлап, сирек күліл, аз ұйықтайтын, атағы алыстарды шарлаған кемеңгер, ақылы дария, сөзі алтыннан ауыр Байғыз қарт – ақынның өзі.
Шынында да, ол өз заманының "байғыз қарты" атанған дана, "Көнелерден сұрасам, сөзін жинап, құрасам", – деп өзі айтқандай, ел тарихы, өмір сырынан жинаған білім, білігі де ұшан-теңіз кісі болған, ақындық атағы да қатты шықкан. Бұған жыраудың басқа өлең, толғауларынан да дәлел
        
        Дулат Бабатайұлы өмірімен шығармалары
Өмірбаяны
Дулат Бабатайұлы 1802 жылы ... ... ... ... ... ... ... туып, 1871 жылы дүние салған.
Жырау алғыр, зерек болып өседі. Жасында ауыл молдасынан оқып, арабша
хат таниды.
Дулат Бабатайұлының ... ... ... ... ... белгілі
бір кезеңін сипаттайтын туындылары аз. Әйтсе де жыраудың ... ... ... ... ... шығармаларына сүйеніп, сенімді тұжырымдар
жасауға болады.
 
Дулат "Айтқызбасымды айтқыздың" өлеңінде:
Менің атым – Байғыз ... ... ... ... ... ... жоқ,
Есепсіз ұйықтар ұйқым жоқ.
Көзге қораш бойым бар,
Теңізден терен ойым бар,
Шынардан биік санам бар,
Атан өгіз ағызған
Ақылдан алпыс салам ... ... ... ... өтіп, мұнарды
Болжайтұғын көзім бар...
Қайратымнан атым зор
Белгілі атым өлемге.
Қорашсынсаң денемді,
Кеудем – ақыл сарайы,
Кірем десең, кел, міне, – ...... ... ... ... ... сиқы жоқ", ел ... сирек күліл, аз ұйықтайтын, атағы алыстарды шарлаған ... ... сөзі ... ауыр ... қарт – ... өзі.
Шынында да, ол өз заманының "байғыз қарты" атанған дана, "Көнелерден
сұрасам, сөзін жинап, ... – деп өзі ... ел ... ... ... ... білігі де ұшан-теңіз кісі болған, ақындық атағы да
қатты шықкан. Бұған жыраудың басқа өлең, ... да ... ... ... ... беріп, қайғы алам,
Ел құлағы саңырау,
Кімге айтамын сөзімді?
Дулат сынды сорлыда
Ұйқы, тыныштық бола ма?
 
Әр ... ... ... бұл ... де ... ...
Дулаттың ерекше ... ... ... жоқ ... өте ... ... айтарын кімнен болса да тайсалмай бетке
айтатын ... ақын ... ... ... көптің алдында: "жегенге ток, ішсең мас, өз елін
жаудай талаған" деп бетіне басуға нағыз жүрек жұтқан ер болу ... ... ... төре емес, Кеңесбай, Сүлеймен сияқты сұлтандар мен Ешен
сияқты өзін әулие көрсетіп, бірақ дін жолын теріс жүргізетін ... ... ... ... кем ... ... ... жолын қуып, талмай ізденген. Ақындықты тәңірдің
сыйы, елдің жан сырын, мұң-шерін ... ... өнер деп ... ... бұрын-соңды ешкім айтпаған:
 
Кеудеме қайғы толған соң,
Тұнық жырмен жуынам, –
 
деген сөздің түсуі де содан.
Дулаттың өмір сүрген уақыты қазақ халкы үшін ең киын ... ... ол ... өлең ... "зар ... ... ... Оның жөнін ұлы
жыраудың өзінен артық ешкім де айтып бере алмайды. ... ... ... ... ... ... алтынның буындай, тұманың тұнық суындай...
сорғалаған нөсердей" жырын:
 
Қайырсыз, сараң байыңды,
Еріншек, есек жарыңды,
Халыққа емес сыйымды,
Парақор баспақ ... ... ... ... улаттым.
Сана беріп ойына,
Қуат беріп бойына,
Аққан жасы сел болған,
Етегі толып көл ... боп шері ... ... ... ... ...
 
деп сипаттайды. Дулат сол дәуірдегі өзінің ақындык мұратын — ел бүлдірушіні
"ұлы тілмен улату", "қайғылы қалын елін ... деп, ... ... ... ... бүкіл шығармашылығы осы екі арнаның тоғысуынан тұрады.
Жырау шынайы ақындықты өнердің асыл, биік түрі деп білді. Сондықтан
өлеңнің, ең ... өнер ... ... қасиеттеріне ерекше мән
береді. "Сүлейменге" деген арнау өлеңінде:
 Сөз-жібек жіп, жыр-кесте,
Айшығы айқын көрінбес,
Өрнексіз тігіп, баттаса, –
 
деп, ал "Ақындар туралы" ... ... ... асыл сөз ... ... ... езбеген.
Нысананы дәл басып,
Қалаған жерден көздеген, –
 
деп, шынайы өнер туындысы саналатын өлең мен оның ... ... тың ... ... ... жеткізген.
Ақын өзінің ұзақ ғұмырында шығармашылырын аталған талаптарға қатаң
бағындырып отырған. Оның бізге жеткен қомақты ... ... ... қол ... табу қиын. Абайдың өзіне дейінгі қазақ ақындарының ең
таланттыларының бірі деп, ... ... алуы ... ... ... Қазан төңкерісіне дейін халық арасына кең тараған.
Кеңес кезінде де ара-тұра әр түрлі жинақтарда жарияланып жүрді. Алайда
шығармалары түгелге жуық қамтылған ... ...... ... марқұм
Қ.Әмірәлиевтің құрастыруымен және көлемді зерттеу мақаласымен қоса, 1991
жылы ... сазы ... мен ... ... атпен "Жазушы" баспасынан
шыққан жинағы.
Дулат шығармашылығы еліміз егемендік алғаннан бергі жерде ... ... ... пен ... оқу ... кеңінен оқып-
үйретіле бастады. 2002 жылы республикалық деңгейде атап өтілген ... жыл толу ... ... ақын ... ... ... ... шығару жөнінен бірталай жұмыстар істелді.
Шығармашылығы
Дулаттың өлең-толғауларының мазмұны мен ... ... өте кең ... ... Бір өлең ... ... ... ойлар мен идеялар көп
жағдайда, басқа ... ... ... ... ақын ... жеке тақырыптар аясында қарастыруда
шарттылық басым. Мұны ұлы ... ... ... ... отырған жөн.
Зар заман көріністері
Дулат – қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан тұрмыс қалпын өктем
зорлықпен ... XIX ... ... ... ... ... ... еркін өмірінің еткенін, адамдардың мінез-құлқы мен
психологиясында, ... ... ... мен ... жат ... алғанын – бәр-бәрін тумысынан жаны сергек Дулат көзімен көріп,
жүрегімен сезініп өсті. ... ... ... ... алып, қазақтан қойылған
билеушілер оның қолшоқпарына, шабарманына айналғаны, ел ... ... ... ығыстырылып, бағыныштының кейпіне түскені азамат
Дулаттың ... ... ... ... Сахараның ергіндік сүйініш рухы
мен даналығын бойына молынан дарытқан, жаратылысынан ерекше ... ... осы ... жаңа ... ... ... ... ынтымақ-бірлігін жоғалта бастаған халқының жоқшысына айналды.
Дулат мұндай масқара жағдай ел ... ... өз ... ... болды деп, соларға катты шүйлікті. "Тегімді менің
сұрасаң" – деген өлеңінде:
 
Аға сұлтан, қазының
Ел сілкінді ... атқа ... ... қонған күшіген...
Майырдың алса бұйрығын,
Борбайға қысып құйрығын,
Ел пысығы жортады.
 
Ұлығының бұйрығын алысымен, құйрығын борбайына қысып, безіп бара жатқан
ит сияқты пысықтың ... де ... ... ... ... ... ... елестейді. "Өзі елді қорқытып, одан өзі ... ... кісі ... тарихи шындыққа сай типтік бейне екендігін ... ... ... ... ... ... образымен айны қатесі жоқ ұқсастығынан да көруге
болады.
Қазақтан шыққан әкімдердің қылықтарын ақын ... ... ... ... ... ондай әкімдердің мінін бетпе-бет, кеп ... ... Оның ... "Кеңесбайға", "Ешенге", "Ақтанға" деген
арнау өлеңдері ақынның батылдығын көрсететін шығармалар болып табылады.
Мысалы, Барақ ... ... оның ... ... әкімдерімен
қосыла талап, жәбір көрсеткенін тайынбай бетіне басады.
 
О, Барақ жас, Барақ жас,
Жегенге тоқ, ішсең мас.
Жақсы болса ұлығы,
Өз елін ... ... ... қан ... ит ... жей ... ... елдің бектері
Қан шықса, елін жұлмалар
Қасқырменен аралас...
Сендер атқа мінген соң,
Тандыр болып ... ... ... ... ... Ақын ... ... арнауын да әңгімені осы сарында
өрбіте келіп:
 
Ыдысысың параның;
Қотара құйса толмайтын.
Ашылған әбден араның –
Түйені жұтсаң ... ... ... толғайтын, –
 
деп, екіжүзділігін, араны ашылған парақорлығын айтады. Әділ, турашыл ... ... ... ... ... арасында бірен-саран болса да
жұртының жайын ойлайтындары барын жоққа шығармайды. "Сүлейменге" өлеңінде
Сүлеймен төрені ... ... ... ... дұшпанға қаһарлы,
қаттылығы, мінезінің сабаз, салтанатының ... үшін ... ... төгеді. Мұнда төренің көңілін аулап, жағынушылық жоқ. Егер ақын
Сүлейменнің бойынан мін ... ... ... төрелер, Ешен қазы сияқты,
бетіне айтқызбайтындай ... ... жоқ – ... бұл ... да ... ... ... айтып шағынады. Егер бұл міндер Сүлейменнің
бойында да болса, онда бұлар ... сөз ... еді. ... ... атқамінерлерінің елде итше ырылдасып, патша шенеуніктерінің алдында
"қыздай қылышты" бола кететін куыс кеуде құнсыздықтарын:
 
Орыстың көрсе ұлығын,
Қыздан-дағы қылықты.
Ұлық кетсе, қазаққа
Қорқау ... ... ... ... ... ... ... де Дулат Сүлейменге елдің нағыз еріне лайық
іс тындырдың демейді. Қайта "ниетің түзу болғанмен, сен де ... ... ... ... ... ... ... қайтейін,
Мезгілсіз келіп дүниеге,
Аптапқа түскен басың бар.
Жау айбынар досың жоқ,
Жар-жапсарда қосың бар.
Жылайсың да ... ... ... ... мен ... ... ... кешіріммен,
түсіністікпен қарайды. Бұл – өте мәнді мәселе. "Отарлық жүйе толық үстемдік
құрған жағдайда елі үшін ... ... не ... ... – деген сұрақ туатыны
заңды. Дулаттың күмілжуі мен ... ... ... ... ... әлгі ... ... де анық жауабының болмауынан.
 
Елің үшін еңбек қыл,
Отыра берме бекерге.
Көмбеге тақап қалғанда,
Жүйрікке керек көтерме.
 
"Толқынды теңіздегі сенімді кеме" жайында астарлай ... ... ... ақын төренің әрекетсіздігін айтып тынады.
 
Елің үшін еңбек қыл,
Отыра берме бекерге, –
 
дейді. Мұның өзі – білген кісіге ауыр сәз. Ал Сүлеймен төре – ... ... ... ... ... көтерме" деп, ауыр сынын жуып-шаюы да
сондықтан.
"Атаны бала алдады" деген толғауында ақын елдің жағдайына ... ер ... ... ... елім, көзіңді, – дейді.
 
Сонда халық "артына ... ... яғни ... ... ... қайтер еді? Әрине, бұл арада, алдымен үш жүздің хандары мен
билері, қаһарман ... ... ... ... жоңғар
шапқыншыларынан Отанын азат еткенін ... "Ата ... ... ... Әмір ... ... ... есімдерімен байланыстыра қарайды.
 
Кешегі сенің бір ауызды күніңде,
Үш жүздің ұлы қараған Әбілпейіз,
Абылай – Екі ... ... ... ... үшін ... қарсы аттанған хандардай басшы – көсемдерді
армандайды.
Ақын ... ... ... ... ... құлықты", "елін жаудай
талаған", "ашылған әбден араның" деп қана сынап, сол үшін ғана ... Елді ... ... ... ... ... ... ауыз жаласып,
елдің сорын қайнатты, сатты деп кінәлайды.
Елді шен-шекпенге ... ел ... қор ... ... ... осы ... ... келешекте мұның ақыры халықты көз көріп,
құлақ естімеген қандай сұмдықтарға ... ... ... ... күң қылып,
Солқылдақты жүн қылып,
Күніңді тұман түн қылып,
Қыл мойынға тақалтып,
Шабақтай жемге қақалтып,
Көмейіңе салар қармақты...
Жібек жалын жайнатып,
Ортекедей ... ... ... бүгілтіп,
Әлі-ақ шауып алады
Түйең менен жылқыңды.
Егін себер жерді алып,
Бұрынғысы өтірік,
Шыныменен енді алып,
Кетірер кәпір сыйқыңды.
 
Мұндай төніп келе ... ... ... қам ... ... сергек
ойлы, серке сипатты жандарды ел тізгінін ұстағандар арасынан көре алмай
торығады. Оның ... ... ... ... ... ойсыз жастар"
көбейіп бара жатқанына налыған кемеңгер жырау:
 
Менің айтқан бұл сөзім,
Саналы болса ой көзің,
Өлең емес, жыр емес,
Құнсыз сөздің бірі ... ... ... ... ... Ол ... жоқ ... ауыз бірлігі, елдік қасиеті
азаяды, әркім қара басының қамын ойлап, сенім-нанымынан айырыла ... ... неше ... жаман қылықтар жайылады деп біледі. Сөйтеді де, дүние-
мал мен қарынның құлы – тоғышарлардын қайырым-сыздығын, екіжүзді ... ... ... ... ... ... ерініп,
Аяғын буған қойға ұқсап,
Мойнын ұсынып беріліп,
Қол созбайды азатқа, –
 
деп ашынады, ... ... ... ... де ... ... ... ұсынып отыр деп кейді.
Түптеп келгендегі Дулаттың аңсаған арман-тілегі – ... ... ... ... ... ... ... адамшылық туралы ұғым-
түсініктерін сақтап қалу.
 
Би мен бектің сәні жоқ:
Елін ... ... ... ... ... ... сәні жоқ:
Елірген тұлпар ерттеліп,
Толғаулы найза қолға алып,
Тұйрын құстай толғанып,
Сары садақ асынып,
Егескен жауды қашырып,
....Ұлын қорып жауынан,
Ереулеген егер дауынан,
Тұтамдап оқ жанбаса.
 
Қазақ жерінің қиыр ... мен қиыр ... ... бір ғана жыл ... ... ... пен Махамбет туындыларындағы ұлттық бостандық,
әлеуметтік әділеттік ... ... ... ... ... ... де оның авторының шығармашылығына тән сыншылдық ел тәуелсіздігі мен
жер бүтіндігін сақтаудан туындап жатқанын көреміз.
Дулаттың ... ... ... ... ... ... ... Жетім бала Ақтанның өмірі ақынның аяушылық сезімін қозғап,
жүрегін ... Ал ... ... ... көбірек толғандырады. Ол
осы Ақтан баланың бойынан ел тілегін арқалап, халық ... өз еркі ... ... ... ... ... ... көргісі келеді.
Ақын Ақтан бала ер жетіп, "бадана көз тоғыз тор сауыт" киіп, қашан ғана
жауды қуар екен деп ... ... жас, ... жас, Жау ... ма екенсің?
Сен ер жетер ме екенсің, ... атты ... ... ... ... ... өтер ме ... ... ерді ... көз ... тор ... ... ... киер ме ... ... қырлы, жүзі алмас,
Білтеліні тұтатып, ... дағы ... ... оқ ... Сапы ... ма ...
 
деп толғайды. Ақынның ойынша, жігіттің даңқын ... оны ... ... жол бар. Ол – ел ... үшін жан ... ... ... Ақтанның ел үміт күткен сондай жас болуынан үміттенеді.
 
Жетімдіктен өтерсің,
Шаң бермей әлі кетерсің,
Қажыма, Ақтан, қажыма,
Жетерсің, әлі ... ... ... алға ұмтылса, жетім Ақтанның да кейін
қатарға қосылатыны, жетілетіні күмәнсіз ... ... ... өзгерістер.
Дулат ел өміріне көз жібергенде, адамдар арасындағы ... ... ... ... келе ... өмір ... бұзылмаған
кездегісімен салыстыра қарайды. Тегінде мәселе хандық билік, ... ... ... мен феодалдық өмір қалпының ескіргенінде немесе оларға замана
ағымына үйлесетін өзгерістер ... ... емес еді. ... қоғамдық өміріндегі өзгерістердің тарихи ... даму ... ... ... ... саясаттың мүддесіне
бағындыра жүзеге асырылғанында еді. Туған халқын отты жүрегімен емірене
сүйіп, оның тағдыры ...... ... шығырмашылығында
және сол ұлттың менталитеті мен рухына жат өзгерістер сыншылдық тұрғысынан
көрініс тапты. Ақын:
 
Қой зор болып түйеден,
Құлын зор боп ... ... ... би боп ... ... ұша ... майданға түсе алмай,
Үлкеннің тілін кіші алмай,
Елдегі жақсы бұзылды, –
 деп, жақсы мен жаман, құндылық пен құнсыздық туралы ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Ақын байлар саудагерлік жолына түсіп, соның арқасында жамандардың бағасы
көтеріліп, қырандар – асыл ... ... ... ... ... ... ... алды,
Тайша бұл боп, тай қалды,
Бағасыз қыран жай қалды,
Достықтың қылы үзілді, –
 
дейді кейіспен.
Бірталай үлкен ... ... ... Абай, Сұлтанмахмұт та бар,
назар аударған: ... ... ... бағудың орнына тамағы піскен үйді
аңдып, иесінің ... ... ... ... ... тисе, елеуреп
шыға келетін кер жалқау ... ... ... ... та ... ... сорлының өлер жерін білмей, әулекіленген сыйқы әрі ... ... Сен де ... ... ... сөз ... құмар өңшең сорлылар,-
 
дейсің ішіңнен.
Ал енді ұлы сықақшы суреттеген ... ... ... ... жалқау кедейдің екінші нұсқасы іспетті.
 
Жау көргенде, көздейсің
Ши бұтаның тасасын;
Жау ... соң, ... ... күн ... ... ... ... ашса бір түске,
Солбырайып солғандай...
 
Адам баласы өмірінің мән-мағынасы ... ... ... Ал ... ... ... ғана табуға болатыны жайында ұлы ойшылдар мен
ақындар бірін-бірі ... ... ... ... ...... бірлікте өмір сүретін ұясы ғой. Демек, бақыт – тағдырларын
табыстырған қыз бен жігіттің ... ... ... ... кездесетін куаныш пен қайғыны, баршылық пен жоқшылықты қатар ... ... ... сезімталдықпен бірін-бірі аялап, тату-тәтті ғұмыр кешуі
деген сөз.
Бұл үйлесім бұзылған бойда, отбасының қызығы мен ... ... ... ... ... фольклоры мен ... ... ... ... әйел – жаман әйел" тақырыбы
дәстүрлік сипатқа ие. Ақын-жыраулар арасында ... ... ... ... ... ... әйел ... жекелеп алып, мейлінше
өткір де шынайы суреттейді.
 
Жаман болса қатының, ... ... ... ... ... ... мұқалып,
Үйіңнің іші жау болып, Қалың өңің жұкарып,
Отыңның басы дау болып, Үйіңнің іші қаңырап,
Көп ... ... ... көңлің тоқырап,
Оңашада ызыңдап, ... ... ... ... ... ... ... да, шындық. Және бұл – бір дәуірге, бір ұлт пен ... ... ... ... мен ... кездесетін шындық.
XX ғасырдағы орыстың аса көрнекті ақыны А.Твордовскийдің "Василий
Теркин" атты поэмасында үйінің ... ... ... ... ... оның ... Миды жеп, төбе тестіріп,
Шыққаның жақсы күніне Атакаға бес кіріп, –
(Қ.Аманжолов аудармасы.)
 
деген ғой. Дулат дәстүрлі суреттеу тәсілдерін ... ... ... ... өлең ... ... жер ... – адамның ата-бабаларынан бері қарай кіндік қаны тамып, өсіп ... келе ... жері ғой. ... адам ... ... ... ең
қымбатты, ең қасиетті, ең аяулысы – Анасына балайды. Туған жерге қатынас ... ... ... ... ... ... күйеу болған жер,
Анам келін болған жер,
Кіндік қаным тамған жер, –
 
деген қарапайым жолдарда адамның ... ... ... ... ... ... де ыстық сезімі тамаша бейнеленген. Бұдан, атамекен адамға өмір
сұру қуанышын, ... пен ел үшін ... ... сыйлайтынын көреміз.
Адам толық бақытты болу үшін – аяулы Отаны болу ... ... ... ... ... ... бір ғана сөзге біріккен
дейді даналар.
Ұлы дала, ұлан ... ... ... жауларынан аман алып қалған
да сол перзенттерінің қанына ата ... ана ... ... ана тілімен
дарыған, дәм-тұзымен бекіген сүйіспеншілік.
XIX ғасырдың ұлы ақындарының бірі – Дулат жыраудың да туған жер туралы
тебіреністерінен ... ... ... жан ... ... ... ... әрі мәңгілік екеніне тағы да толғана отырып ... ... орта ... ... ... ... ел ата ... шетке
сырған кезде шығарған өлеңдерінде туған жердің ендігі тағдыры үшін қан
жылаған ақын жүрегінің ... ... ... ... ... өзінің "Аягөз", "О, Сарыарқа, Сарыарқа!", "Ақжайлау мен Сандықтас"
деген тамаша жырларында өзі туған ... ... ... кестелі тілмен
суреттей отырып: "Құт-берекелі көркем қоныс енді кімдікі?" – деген сұрақ
қояды. Сол ... ... ... ... сүю, ... ... ... оның
қазіргі мына күйіне күйіндіріп, ашындырмақ болады. Туған жерді ... ... ... ... ... Дулат поэзиясына ода
түрін әкелді. Ол "О, Сарыарқа, Сарыарқа!" атты ... ... қара ... ... ... ... әуенмен төгілте жыр етеді.
 
О, Сарыарқа, Сарыарқа!
Самалың салқын жон едің...
Масаты кілем жяйғандай
Қоныстың шұрай жері едің!..
Саған келіп ішіп ек,
Тұнықтың мөлдір шынысын.
 
Мұнда мадақтан ... сөз ... да, ... ... ... ... ... қиын емес. Ақын "сондайсың" демейді, "сондай едің" – деп
өткен шақта айтады. ... ... ... ... ... толып,
лықсыған... бейбіт өрісің жоқ" дегенді меңзейді. "Енді бұрынғыдай ... ... ... ... іше ... деп мұңаяды. Ақын бұл өлеңінде
астарлап жеткізген жайларын "Аягөз" атты өлеңінде ашып айтты.
 
Тауды екіге жарасың, ... ... ... қашап арасын. ... ... өтіп ... ... қашты шошынып.
Аягөз қайда барасың?.. ... суың ... ... Ойға суың ... сала ... ... ... өзен түйісіп, ... ... ... жосылып. ... егіс ... ... ... ... ... жүйріктей" Аягөз өзені мен оның шүйгін де ... ... таза ... ... ... ... ... (тыңдаушыларын) елітіп келеді де, ... сөз ... ... ауыз келе ... ... жері еді? ... Аягөздің бүгінгі күніне оралтады. Оқырман да оқыс ітттін тартып,
көңілі құлазып сала ... ... ... ... ... қуана, бақытты
сезімге бөленіп отырған ол табан астында сол асылынан айырылып, пұшайман
күйге түседі.
Бұдан кейін өзінің әсер ... ... ... ... ... мен
шыншылдығы мен сыншылдығы жағынан Абайға дейінгі ... ... ... нөсер бұршағы төгіледі. Осының ... ... ... қарғы
таққан би, старшындар мен ұлықтарға "жағымды болған" аға ... ... ... айта ... ... ерің жоқ,
Сақадай болып сайланып.
Төсекжанды мырзалар
Ала баспақ байланып,
Үй күшіктей үреді,
Отының басын айналып.
Жеріңнің алды ... ... ... ... ... кеттің айдалып. –
 
дейді ызалы жырау. Содан кейін мысқылды жүзбен, суық езу ... ... ... ... бір ... айна алып, –
 
дейді өзін тыңдап отырғандарға.
 
"Ақжайлау мен Сандықтас" атты өлеңінде де ... ... ... қонысы" деп тебірене, оның келісті көріністерін перзенттік, тіпті
сәбилік сүйіспеншілікпен елжірей суреттейді. Жерге қатысты ... ... ... ... ата ... ... кең ... сені қызғанар
Бауырыңда өскен қай балаң? –
 
деп, жас ... ... ... Ақын бұл ... да ... ескі шеріне қайта оралады: ... ... ... ... ... ... сай адамды
Салғастырып қарасам,
Су мүйіз болған танадай
Шыр көбелек айналам, –
 
деп, елдің еркін, тәуелсіз заманын еске алып, теңселіп кеткендей болады.
 
Ақын – қазақ ... ... ... ... сулы ... өз ... өз елінде өгей жетімнің ... ... ... тек ... мен ... ... жырына қосса, әрине, оғаш,
түсініксіз, ал атамның қонысын өзгеден қызғана сүйдім десе, ... ... ... ... ... ... көріп, оның тағдырын ойлап, күйзелген ұлы
жырау олай еткен жоқ, ... ... ... ... Оның ... ... толғауларының тарихи мәні де, тәрбиелік кұндылығы да ... ... ел ... ескі бір ... ... жазба әдебиет үлгісінде
шығарылған бұл поэмасы XIX ғасырдағы ... ... үшін ... ... ер ... ер ... ... ел қайда? —
 
деген жолдармен аяқталады. Шығарма, міне, осы аңсардан, яғни ақынның күллі
шығармашылығына ортақ елге тірек ер, ... ... ... ... қасынан
табылса деген идеядан туған. ... ... ... ... ... "қазан бұзар үй тентекке айналған" заманда ер мен ... ... ... ... ... еңсесін тіктемек болған. Сол
мақсатпен айбынды ... ... ... ... Ер ... ... батырлар заманындағы қазақтардын, қалмақтарға қарсы бір шайқасын
өзек етіп алып, батырлық ... ... ... поэмасы батырлар
жырының үлгісінде жазылғанымен, онда, қиял-ғажайып оқиғалар, тылсым ... ... ... жоқ. Бас ... ... те, оның Ақберте аты
да, қалмақ, қазақ батырлары да – бәр-бәрі өмір ... ... ... ... ... ... бас ... Еспенбет кешегі
Ерекше ер деседі.
Тіл біткеннің шешені,
Топта бермес есені.
Үлгі айтса – ... ......
 
деп марапаттай таныстырғанымен,
 
Өзі болған жігіттен
Сұрама кім деп ата-анаң, –
 
дегеніне ... ... ... да бір, ... ел ... ... ғана кісінің баласы. Міне, осы Еспенбет жас күнінде әке-
шешеден ... ... ... нағашысы Ер Қосайдың (тарихта ... ... ... уақ ... өседі. Қосай жиенді бөтен санамайтын қазақ салты
бойынша да, "Еспенбеттей ұрпағын өте ... ... де оған ... ... Ер ... таңдап жүріп қалыңдық айттырып, ... ... ... ойда ... ... "тоқсан жасқа келіп, тұғырдан әбден
түскенімен", Ер ... ... ... ... ... ... шешпей жортып ел үшін,
Алты малта ас қылып,
Арпа суын ішкен ер.
 
Осындай кісінің бауырында өсіп, тәрбиесін ... да ... ... Еспенбет
Тұлпар мінсем деуші еді.
Қару, сайман асынып,
Шөпті бұзсам деуші еді.
Алайда:
Туған елін ... ... ... он төрт ... ... "Ер – ... ... ит – тойған жеріне"
дегенді есіне алып, алыстағы ата жұртына кеткісі келеді. Нағашы ... ... ... ... ... Осы арада мына бір жайтқа ... жөн. Еті ... ... сергек, талапты жасөспірімнің желі басында
үйездеп тұрған енесінің белінен секіріп ... ... ... ... ... ... ... алды да,
Үш айналды желіні.
Селеу жерге бас ұрды,
Омырауының ... ... ... түсті Ақбөрте,
Енесінің белінен.
 
Құрбыларынан ойлы, намысы күшті, арманы биік Еспенбетті осы бір туысы
бөлек құлын ерлік арманға жетелейді: өскенде ... ат қып ... ... жау ... ... Ал осы ... тағы ... болса жетемде, ... ... ... барып, ұл болсам. Адал еңбек етсем ... ... ... ... өнер ... ... құл ... Қораш кұл боп өтсем деп, –
 
ойлайды. Қандай адамдык ... ақ ниет ... ... ... ... ... ... биік эстетикалық-адамгершілік көзқарасы,
халықтық демократизмі-туындының өн бойына көктей ... ... ... ... ... ... ... алып, қалауын сұрайды. Салт бойынша
басына үй, алдына мал салып, қалыңдық әперіп қайтарайын дейді. Көпті көрген
батырдың көрегендігі ... ... "көп ... ... ... ... тілеуін", Құдайға жалбарынумен жүреді екен.
 
Шепті бұзар деуші едім,
Жаудың туын ... ... ... едім,
Елден таңдап ұнатып;
Тұлпар мінер деуші едім,
Жалын желмен сылатып;
Найза ұстар деуші едім,
Сарағын жезбен қынатып;
Түйғын құстай алыстан
Тоят ... ... ... игі ... асыл арман дана қарттың көкірегіне бекер ... ... ... ... ұсынған байлықтың бәрінен бас тартып, ... ... ... ... Бұл да жас ... жаны ... арманы биік,
дүниеге қызықпайтын ... ... Ер ... да ... ... ... ел ... болғысы келген мінезі, көп құрбыларынан
ерекше ізгі қасиеті ... ... ... ... ... ... тайын беріп, әрі жиенінің
біліп таңдағанына ... ... ... тұрып, кемеңгер қарт былайша
толғайды:
– Бірақ, балам, айтайын: ... да ... де ... ... да ... ... ... ... де ... ... ... де ... та ... жау да ... Абалау да еліңнен.
Алды-артыңа қарарсың. ... та ... ... те ... ... те ... ... ер ... те ... ... ... толады.
 
Өмір шындығынан даналықпен қорытылған бұл терең ой өзінің мәнін әлі
жойған жоқ, сірә, ... жоя да ... да, ... ... ... ... жалғыз тай мініп келген
баланы еліндегілер кездеріне ілмей, Ер Қосайдың жиенін қара басын сопайтып,
тай мінгізіп Қайтарған ... ... деп, ... ... ... қоздатады.
Бірақ, Еспенбет оның бәрін құлағына ... жүре ... ... үш ... ... ... ат болады. Сол кезде Жыл бұрын қайтыс ... ... ... ... көп ... ... асы ... аламан бәйге
шаптырылады. Бәйгеге қосылған Ақбөрте ... ... бас ... тігілген
100 тайлақты жеңіп алады. ... ... сыйы – ... олжа ... бұл жолы да Еспенбет бәйгеге берілген жүз тайлақтан бір тайлақ та
алмай, барлық олжасын ... ... ... ... Өзінен атағы бұрын
шыққан Ақбөртеге қызыққандар қоралап қой, үйірлеп жылқы беріп сұраса ... ... ... ... ... ... Қабанбай бастаған батырлар кеткен бір кекті қайтару
үшін, қалмаққа қарсы ... ... Мұны ... Еспенбет те қару-жарақ
асынып, "Ақбөртені баптайды".
 
"Басталар қашан соғыс" – деп:
Белін шешіп жатпады,
Түнде кірпік кақпады.
Ерлік қысқан кеудеге
Ішкен асы ... "шу!" ... ... шаңды боратып, алдынан құйын оратып, бөкендей
орғып" ... ... ... ... ... ... ... те
ілеседі. Бұл тұстағы Еспенбетті ақын: "алыстан тоят іздеген ер", "сұңқар",
"орынсыз сөз ... ... ... ... ... ... "сыр бермейді сырттанысып", "бейне арыстан түлегі" деп бейнелейді.
Осындағы жекпе-жекте ... ... ... бір жай бар. ... ... ... "алты жүз рет соғысқа кірген, алпыс алты айлалы", осы
ұрыстың өзінде ... жеті ... мерт ... ... батырымен жекпе-
жегі жойқын батырлардың, шын болат қару-жарақтардың, ... ... ... ... ... еді. Оны қандай сұрапыл етіп суреттеймін десе
де, Дулаттың ... ... ... жетер еді. Бірақ олай етпейді. Алып
батырлардың бірін-бірі қалай өлтіргенін қызықтаудан даналық ... ... ... үшін ... – елім ... ердің болғаны, оның жауын
жеңіп, кегін қайтарғаны.
 
Қас қаққанша майданда ... ... екі ер де жоқ. ... ... ... ... Тіршілік пен өлімнің,
Қылышпен басы ... Ұзақ дауы ... ... ... табалап, айызы қанатын сөз айтпайды. Тіпті "жау" ... ... екі ер" ... үшін ... ерім ... топ ... ... қатер жауым деп,
Өлгенін бір топ ұнасты.
 
Мұндай терең философиялық ... ... ... елінің еркіндігі
мен бейбіт өмірін көксеген Еспенбет батыр бейнесінің ... ... ... қолы мен ... қолы ... ... де ... ойлы
ұстамдылықпен, шынайы суреткерлік ... ... екі ... ... сорып барабан,
Қазақ ұран шақырды.
 
Еспенбеттің топтан суырыла шыққан сәтінің суретінен ... ... әсер ... ... ... батыр мен жолбарыстай ышқына
ытырылған Ақбөрте тұлпар қаныңды қыздыра, көз алдына елестейді.
 
Топтан шығып жөнелді,
Найзаға таққан ... ... ... ... ... ... боп.
Қанға сусап қалмақ тұр
Обатұғын оптай боп.
 
Ұлы суретшінің талантына лайық жанды картина! ... ... ... жағы жауып талқандап жеңіп, кегін қайтарады, мол олжа
түсіреді. Ел ... мен ... ... ер Еспенбет бұл жолы да тоқпейіл
әдетінен таймайды, еңбек сіңіріп ... да, ... ... ... халыққа қамқор, елге тірек болам деген нағыз ер осы ... ... деп, оның ... ақыл-парасатын, дүниеге қызықпайтын
қанағатшыл, мәрттігін өзінің замандастары мен кейінгіге үлгі етеді.
Поэма сындарлы құрылымы, суреттігімен ... ... ... ... тартымды. Ұлы жырау талай-талай татымды ойларды, мазмұнды
үлкен шеберлікпен туындының өн бойына еріп жіберген.
Туған ел, өскен жерден ... ... ... ... ... ... мен
тәтті қиялын ақын мейлінше дәл берген.
 
"Ер – туыс, ит – ... жоқ па ... ел, ... ... ... елді көкседім,
Жат елде арман – өскенім... –
 
дейді Еспенбет. Осындай ерді өсіретін жалпы қауым, ел ... ... ақын ... ... ... жұртыңмен бол" – дейді.
Еспенбет поэмада тек алып күштің иесі ғана емес, сонымен бірге адал, ақ
жүрек, ... ... адам ... ... ... ... ерлікке
әзірлену, батырға лайық ат таңдау елдің кегін қайтару, сый-сияпат, олжаны
алу-алмау сияқты: елеулі шешімдерді өз ... ... тек ... жеке тұлғасы ғана емес, сонымен бірге халық
бейнесі қоса суреттеліп отырады. Ақын ... ... бара ... ... ... шабытпен, тапқыр да бейнелі теңеулермен әсерлі жырлайды.
 
Жөңкерілген қалың қол ... ... ... ... ... ... ду ... кей кезде Тас ... тау ... ... ... ... селге ұқсайды...
Мұнар түнеп, бұлт көшкен
 
Шығармадағы жау да осал емес. Жау ... ... ақын ... ... ... ... Қалмақ батырын:
 
Қалмақ шықты майданға Қайырымсыздығы – талайдың
Шамасы елу жастағы, ... ... ... ... ... Кір ... ... айдары,
Мақпалдай қара қасқаны. Аждаһадан кем емес
Ерлігі елең ... ... ... ... ... ... ... әлі жеткенді аямайтын жауыз, айлалы да ... ... ... де, ... ... ... ... жеңген алып батыр, ардақты
ер ретінде бейнелейді.
Көп арасында қоян жүрек қорқақ, ездерің де болатынын ақын ... ұран сала ... ... ... жатқанда, өздердің тығылар
жер таппай, қарадай шошып, үрейі ұшқандарын мысқылдайды.
 
Қалмақ соғып барабан,
Қазақ ұран ... өсіп ... ... түсіп өздердің,
Қоярға жанын жер таппай...
Арман көріп, аһ ұрды, –
 
деп, ерлік, ездік аралас майдан суретін алға тартады.
"Еспенбет" ... ... ... салт-сана, тәрбие-өнеге
үрдістері молынан көрінеді.
Поэма ... ... ... ... бай, ... сөз, бөгде
шумақтардан таза жинақылығымен де ерекшеленеді. Елге ... ... ... "Еспенбет" поэмасы – XIX ғасыр әдебиетінде ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіндегі зар заман өкілдері4 бет
Дулат Бабатайұлы өмірі3 бет
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
А С. Макаренко шығармалары негізінде оқушыларды тәрбиелеудің теориялық негіздері41 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь