Қазақ сөзінің бапкері


1 Рәбиға Сәтіғалиқызы өмір баяны
2 Рәбиға Сәтіғалиқызы қызмет жолы
3 Рәбиға Сәтіғалиқызының жеке өмірі
4 Ғалымның ұстаздық қызметі
Рәбиға Сәтіғалиқызы Ақтөбе об¬лысына қа¬расты Ойыл қала¬шы¬ғында дүниеге келген. Зады, “Ұяда не көр¬сең, ұшқанда соны іле¬сің” деп қазе¬кем тегін айтпаса керек. Рекең өскен ұяның игі жақсы адам өсіру¬дегі, аза¬мат тәрбиелеудегі өнегесі өзгеше бол¬ған. Оның үстіне сол кезең¬нің ауырт¬палығы, заман¬ның қиыншы¬лы¬ғы да жас қыздың жанын болаттай етіп, шыңдауға өз үлесін қо¬сып жат¬ты. Кіші жұттар отызыншы жыл¬дар¬дағы ұлы жұтқа ұласып, елді есең¬гі¬ре¬тіп тастағаны белгілі. Бұл аз бол¬ған¬дай, халқы¬мыз¬дың ардақты азаматтарын қудалау бас¬тал¬ды. Әкесі Сәтіғали “Алаш” құрамында бол-ғандықтан ұсталып, “халық жауы” ата¬лып, 1937 жылы атылған кезде ол бар-жоғы он үш жаста еді. Жақсы адамның балалары да әлбетте жақсы болуға тиісті ғой. Осы бір айтуға жеңіл болғанмен, жүзеге асырылуы оңайлыққа түспейтін ақиқатты жүзеге асыруды ойлап, аманат жүгін арқа¬ла¬ған жас бала өзінің әкесі тәрізді ай¬ту¬лы азамат болуға бекінген еді. Рекеңнің ата-анасынан кейін пір тұтқан адамы – өзінен екі жас үлкен ағасы Хамит болатын. Бо¬йын-дағы бекзаттық жаратылысы көз¬ге ұрып, айқын байқалып тұратын адам еді. Қарын¬дасына жанашыр, медеу бо¬ла білген ағаны апайдың ерекше құрмет тұ¬та¬тындығы байқалады. Ол кісінің әлі күнге ағасының атын аузынан тас¬та-май, “мен барлық атақ, лауа¬зым¬дары¬мнан “Хамиттің қа¬рын¬дасы” деген сөзді биік қоямын” деуі тегін бол¬маса керек. Ағайын арасындағы қимас сезім, аға-қа¬рындастың өзара сый¬лас¬тығы исі қазаққа үлгі болар¬лық¬тай. Ойлай білген адамға осының өзі бір өнеге.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 9 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚ СӨЗІНІҢ БАПКЕРІ
 
Рәбиға Сәтіғалиқызы Ақтөбе облысына қарасты Ойыл қалашығында дүниеге
келген. Зады, “Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің” деп қазекем тегін
айтпаса керек. Рекең өскен ұяның игі жақсы адам өсірудегі, азамат
тәрбиелеудегі өнегесі өзгеше болған. Оның үстіне сол кезеңнің ауыртпалығы,
заманның қиыншылығы да жас қыздың жанын болаттай етіп, шыңдауға өз үлесін
қосып жатты. Кіші жұттар отызыншы жылдардағы ұлы жұтқа ұласып, елді
есеңгіретіп тастағаны белгілі. Бұл аз болғандай, халқымыздың ардақты
азаматтарын қудалау басталды. Әкесі Сәтіғали “Алаш” құрамында болғандықтан
ұсталып, “халық жауы” аталып, 1937 жылы атылған кезде ол бар-жоғы он үш
жаста еді. Жақсы адамның балалары да әлбетте жақсы болуға тиісті ғой. Осы
бір айтуға жеңіл болғанмен, жүзеге асырылуы оңайлыққа түспейтін ақиқатты
жүзеге асыруды ойлап, аманат жүгін арқалаған жас бала өзінің әкесі тәрізді
айтулы азамат болуға бекінген еді. Рекеңнің ата-анасынан кейін пір тұтқан
адамы – өзінен екі жас үлкен ағасы Хамит болатын. Бойындағы бекзаттық
жаратылысы көзге ұрып, айқын байқалып тұратын адам еді. Қарындасына
жанашыр, медеу бола білген ағаны апайдың ерекше құрмет тұтатындығы
байқалады. Ол кісінің әлі күнге ағасының атын аузынан тастамай, “мен барлық
атақ, лауазымдарымнан “Хамиттің қарындасы” деген сөзді биік қоямын” деуі
тегін болмаса керек. Ағайын арасындағы қимас сезім, аға-қарындастың өзара
сыйластығы исі қазаққа үлгі боларлықтай. Ойлай білген адамға осының өзі бір
өнеге.
Қызмет жолын 1940 жылы Ақтөбе облысы Алға стансасындағы бастауыш
мектепте мұғалімдіктен бастаған жас қыз 1942-45 жылдары Темір қаласындағы
орта мектепте, педучилищеде ұстаздық қызмет атқарады. Бұл білімнің
жетімсіздеу екенін байқағандықтан, Алматыдағы Абай атындағы Қазақ
педагогика институтының үшінші курсына түсіп, оқуды 1947 жылы бітіріп
шығады да осы институттың аспирантурасында оқиды. Аспирантурадан соң
Қазақтың оқу-педагогика баспасында редактор, редакция меңгерушісі
қызметтерін атқара жүріп, әдебиет пен өнер саласында еңбек етуді,
қаламгерлік жолға түсуді ойлайды. Алайда М.Балақаев, І.Кеңесбаев,
Ш.Сарыбаев, А.Ысқақов тәрізді ұстаздарының ықпалымен 1957 жылы ҚР Ұлттық
ғылым академиясына ауысып, кіші ғылыми қызметкерлік жұмыс жасайды. Осылайша
әдебиетке бейімдігі бар жас тіл маманына айналады. 1959 жылы “Абай қара
сөздерінің негізгі морфологиялық ерекшеліктері” тақырыбында кандидаттық
диссертация қорғайды. 1961-1967 жылдар аралығында жаңадан құрылған Тіл
білімі институтында қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясы бөлімінде
меңгерушілік қызметін атқарса, 1969-1975 жылдар арасында филология
ғылымдары бойынша Тіл және әдебиет институттары жанында жұмыс жасайтын
біріккен диссертациялық кеңестің ғалым-хатшысы болады. Сөйтіп, 1971 жылы
“Абай шығармаларының тілі” деген тақырыпта докторлық диссертация қорғайды.
1975 жылдан бастап Тіл білімі институты жанындағы Ғылыми кеңестің мүшесі.
1979 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып
сайланды. 1980-94 жылдары Тіл мәдениеті бөлімінің меңгерушісі ретінде
қызмет жасады. Одан кейінгі жылдары осы институттың бас ғылыми қызметкері
болып еңбек етіп келеді.
Рәбиға Сәтіғалиқызының жеке өмірінде тағылым аларлық сәттер мол.
Өрімдей кезінде қосылған Сыздықов Мақаш мезгілсіз дүниеден озған соң, Рекең
ардақты азаматының аруағына құрмет ретінде, асыл жарға деген қимас сезімнің
керемет бір белгісі ретінде Сыздық деген фамилияны берік ұстап келе жатыр.
Қазақ әйелдерінің бойындағы сүйген жарға деген осынау ғажап қасиеттің
Рекеңнің болмысынан баян табуы кісіні сүйсіндіреді. Ерекше ризалық сезімге
бөлейді.
Азаматтық пен ғалымдықты үнемі қатар алып жүретін Рәбиға
Сәтіғалиқызының ғылым қайраткері ретінде қалыптасуына А.Байтұрсынұлы
атындағы Тіл білімі институтының орны айрықша. 1957 жылдан бастап табан
аудармай жарты ғасырдан астам осы институт қабырғасында еңбек еткен жанның
ғылыми өмір жолын ғалым мен ғылым үндестігінің жарқын шежіресі деуге
болады.
Ғалымның өзіне тән бірден-бір ерекшелігі – тіл білімі мен әдебиет
әлемін бір-бірімен тұтастықта, байланыста зерттеуі. Сөз құдіретін ұғынып,
бағалай білетін ғалым ұлы Абайдың сөз өрнегін зерттеуді бастаған сонау 1950-
жылдардан бергі кезеңде де сөз зергерлерінің шығармаларын көкірек көзінен
өткізіп, зерделеуді өзінің бір парызы санап келеді. Р.Сыздықтың ғалымдығын
сөз еткенде оның Абайға барған батылдығына ерекше тоқталуға тура келеді.
Өйткені, біз оның бұл әрекетінен өмірді Абайша толғап, адамды ақынша танып,
оның жазған өлеңдерінің адам жанына әсер етерлік сыйқырлы сырын тіл
көркемдігі арқылы сезінуге тырысатындығын көреміз. Мұны “Абай қара
сөздерінің ерекшеліктерінен” (1959) бастап, “Абай шығармаларының тілі”
(1968), “Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылымы” (1970) және “Абайдың сөз
өрнегі” (1995) атты еңбектерінен айқын аңғаруға болады. Алдыңғылары кезінде
ғылыми жұртшылыққа үлкен ой салған, Абайға тілдік тұрғыдан барудың кілтін
ашқан дүниелер еді. Ал араға жылдар салып барып қолға алынған кейінгі кітап
ұлы ақынның сөз өрнегін бұрын ескерілмей келген жаңа бір қырынан сөз ететін
өзгеше туындылар қатарына жатады. Міне, бұл еңбектердің бәрі оны нағыз
абайтанушылар қатарына қосты. Ақын-жазушылар тілін зерттеуді мақсат еткен
жас ізденушілер үшін бұл еңбектер таптырмайтын үлгі болып табылады.
Абай тілін зерделеуге бағышталған 1968 жылғы “Абай шығармаларының
тілі” атты монографиясы үшін ғалымға Ғылым академиясының Шоқан Уәлиханов
атындағы сыйлығы берілді. Бұл еңбекте автор қазақ әдеби тілін
қалыптастырудағы ұлы Абайдың қосқан зор үлесін, орнын дәлелдейді. Абай
шығармалары тіліндегі лексика-морфологиялық ерекшеліктерді саралай келе
ақын өмір сүрген кезеңдегі қазақ әдеби тілінің де жағдайын жан-жақты
қарастырған. Суреткер қолданған лексикалық, грамматикалық қатпарларды әр
қырынан талдап береді. Онда жаңадан жасалған, көнені жаңартқан, мүлде тың
қолданыстардың себеп-салдарын анықтап, ұлы ақынның шығармашылығын даралай
түсетін тұстары ерекше зерделілікпен баяндалады. Сөйтіп, “Абай – қазақтың
қазіргі әдеби тілінің негізін қалаушы” деген тұжырымды тілдік деректермен
бекіте түседі. Абайдың жазба әдеби тілдің негізін салудағы орнын анықтай
отырып, ол өмір сүрген дәуір мен ортаның ара қатынасын, сол дәуірдегі әдеби
тіл мен кітаби тіл байланысын жан-жақты талдайды.
Ғалымның жоғарыда аталған “Абай өлеңдерінің синтаксисі” атты
монографиясы жалпы өлең синтаксисіне арналған алғашқы еңбек десе де болады.
Мұнда Абай тілінің құрылым-құрылысы соншама бір сарамандықпен
қарастырылған. Осынысымен де ол ізденушілер мен студенттер қолынан түспей
келе жатқан бірегей еңбектер қатарында.
 Рекеңнің “Абайдың сөз өрнегі” (1995) атты еңбегі лингвостилистикалық
зерттеу болып табылады. Зерттеме лингвопоэтикалық танымның нысаны мен
мақсат-міндеттерін саралаудан, Абай тілін танудың қырларын анықтаудан
басталады. Еңбектегі “Сөз – өлеңнің арқауы” деп аталатын тарау поэтикалық
сөз мәселелеріне бағышталған болса, келесі тарауларда ұлы ақынның сөз
құбылту шеберлігі, сөзді үндестіру құпиялары, қара сөздерінің стильдік және
тілдік табиғаты айқындалады, Абай дәстүрінің сабақтастығы мәселелері
баяндалады.
Р.Сыздық қазақ прозасы мен поэзиясындағы бұрынғы, кейінгі, орта буын,
жас буын қаламгерлердің қай қайсысын да көзден таса етпей, жылт еткен
жақсылықтарын атап, көрсете білетін жан. Ол үшін әсіресе нағыз ақын
атаулының жөні бөлек. Абай, Махамбет, Дулат, Мағжан, Қасым тәрізді
алыптарды былай қойғанда, кешегі Мұқағали, Төлеген, Ізтайлар, қазір
арамызда жүрген Тұманбайдан бастап, Өтежан, Ақұштап, Марфуға, Нұрлан
(Оразалин), Светқалиларды тебірене оқып, олардың сөз саптау машығына
таңданыс білдіріп отыратын Рекеңнің оқырман ретіндегі талғамына сүйсінбеу
мүмкін емес.
 Ол өзінің 1997 жылы жарық көрген “Сөз құдіреті” атты еңбегінде
М.Әуезовтің 20-жылдардағы әңгімелері тілінен бастап, Шерхан Мұртаза, Әбіш
Кекілбаев, Мұхтар Мағауин, Сейдахмет Бердіқұлов, Оралхан Бөкеев, Асқар
Сүлейменов, Тахауи Ахтанов, Қабдеш Жұмаділов, Кәдірбек Сегізбайұлы тәрізді
қазақ көркем сөзінің қас шеберлері қаламынан шыққан туындыларға
лингвостилистикалық тұрғыдан талдау жасап, олардың сыры мен сымбатын ашып
береді. Сөз шеберлерінің шығармаларын сөз таңдау, сөз қолданыс, сөз әрлеу
тұрғысынан зерттейді.
Р.Сәтіғалиқызы “Абайдың сөз өрнегі”, “Сөз құдіреті” және “Сөздер
сөйлейді” атты үш монографиялық еңбегін баяндау стилі мен тақырыбы жағынан
өзіне өте ыстық кітаптар санайды. Әсіресе көркем мұраларды құмарта оқитын
жұртшылықтың қолына тиген “Сөздер сөйлейді” (1980, 1994) деген еңбегі
ғалымның аса ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
БАЛАЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТТЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Бекзат Сейілханұлы Саттарханов
Қазақстанда спорт және дене тәрбиенің дамуы
Реал Мадрид футбол командасының сайты
Октябрь Қыдырбайұлы
Дене шынықтыру және спорт
Жеңіл атлетика
Қазақ ұлттық техникалық университет
Қазақстанда олимпиада ізбасарларын дайындау жүйесінің дамуы
Жеңіл атлетика жайлы
Пәндер