“Китап Ад-дурра Ал-мудийа фил-луғат ат-туркийа уал-камал”


1 “Китап Ад.дурра Ал.мудийа фил.луғат ат.туркийа уал.камал” ( 2 “Түрік тілінің жарқын інжу.маржаны , әрі толық жазылып біткен кітап”)
3 “Китаб ал. идрак ли.лисан ал.атрак” (“Түркі тілі туралы жазылған түсіндірме кітап”)
4 “Китаб ат. тухфа аз. закийа фил. луғат ат .түркийа” (“Түркі тілі туралы жазылған ерекше сыйлық”)
5 “Китаб ул Айни” .( “Айн кітабы”).
хv ғ-да Мысыр мен Шам елдерінде, яғни Мәмлүк қыпшақтарының мемлекетінде сол кездегі қыпшақ тілін оқып үйрену үшін классик, араб тілінде жазылған сөздік.Қолжазбада бұл еңбек “Таржуман ал-луғат ит туркийа”( “Түрік тілінің аударма сөздігі”) және ( Ал-таржуман ит- туркийа”(Түрікше аударма) депте аталады. Ол кезде тек араб елдерінде ғана емес , жалпы шығыс елдерініңішінде түркі тілдерінде сөйлейтін халықтарды , әсіресе қалың жұртшылыққа барынша кеі танымал болған қыпшақ тайпаларын “Түріктер” деп атаған да , олардыі тілін үйрену “түрік тілі” деп жалпы атаумен беретін болған . “Түрік” пен “қыпшақ” сөздері синоним ретінде қолданылған .(А . Зайончковский).Дүниежүзілік түркітану ғылымы бұл сөздікті “бізге жетпеген” (Б. Алтай) “жоғалып кеткен”( О. Притцак) деп есептейтін еді. 1963ж. Поляктың атақты түркітанушысы А. Зайончковский (тегі қарайым) Флоренцияның атақты Лоренцо Медичи кітапханасынаносы сөздіктің қолжазбасын тауып алып, француз тіліне аударып бастырып шығарды.(Варшава, 1965-1969ж.)Көлемі 24 парақ , әр парақтың екі бетіне 15-16 жолдан тұратын арабша –қыпшақша сөздердің тізімі бар. Араб сөздерінің семантикалық классификациясына орай тиісті лексик . материялдар 24 тарауға бөлініп берілген. Бұл сөздік өзі іспеттес жазылған сол кездегі бірқатар шығармаларда аталып отырған “Булғат ал- муштақ “, “Ал-варрак ал- мисри”, “Аш-шудур ад-дахабийа...”, өйткені олардың арасында үлкен ұқсастық бар. Сол дәуірде қыпшақ тілін үйрену белгілі дәстүрге айналып кеткен-бұл аталған сөздіктерден басқа бірсыпыра граммат . оқулықтар, анықтамалар т.б. жазба жадыгерліктербар. Бұл сөздің авторы мен оның жазылған уақыты белгісіз.Қазақстанда осы қолжазба жөнінде еңалғаш мәлімет берген ғалым – К. Д. Таужанова . Ғалымның жазуы бойынша бір топ мысал келтірелік : тәңірі (тәңірі), көк (көк аспан, ғарыш , космос) , йулдуз (жұлдыз), ай (ай), феріште (періште), йер (жер) , буғдай (бидай), арпа (арпа), екін (егін), йабраклу тирек (жапырақты ағаш), йашлу терек ( жасыл ағаш), аруана( аруана түйе), бұзагу (бұзау), қочкар (қошқар), қойун ( қой), қозы (қозы), сусығыры (сусиыр , енеке, буйвол), айу(аю), кейік( киік ), барс( барыс), қаймақ (қаймақ) , айран (айран), тұз (тұз) , токучы (тоқушы), ташчы( тасшы .тас өндеуші), окчы (оқ жонушы, ол атқыш), айақ( аяқ ), көз (көз), баш (бас), қулақ( құлақ) , табан (табан), тобуқ( тобық), талақ (талақ,) , тырнақ (тырнақ) , балтыр ( балтыр) , бармақ(бармақ ), йүрек (жүрек), дамақ (тамақ) , дамар (тамыр ), өкче (өкше). т . б. Қазақ тілінің жасалу , қалыптасу , өсу өркендеу желісін зерттеп жетілдіре түсу ісіне нақтылы үлес қосуда осы тақілеттес мұралардың маңызы зор. ( Ескі қыпшақ тілі).
Әдеб:Таужанова К. Д., Несколько предварительных замечаний об одной рукописи старо кыпчакского письменного памятника // ҚР ҒА Хабарлары , Тіл, әдебиет сериясы, 1984, N 2, 43-46 б., Зайончковский А., Новонайденный арабского –кыпчакский словарь // Народы Азии и Африки, 1964, N 3; Құрышжанов Ә., Китаб ад-дурра ал –мудия фил –луғат ат-туркия алат –тамам вал-камал//кітап :Айдарова Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М., Көне түркі ескерткіштерінің тілі, 1971, 58-59 б .

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 6 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






“Китап Ад-дурра Ал-мудийа фил-луғат ат-туркийа уал-камал” ( “Түрік
тілінің жарқын інжу-маржаны , әрі толық жазылып біткен кітап”)- хv ғ-да
Мысыр мен Шам елдерінде, яғни Мәмлүк қыпшақтарының мемлекетінде сол кездегі
қыпшақ тілін оқып үйрену үшін классик, араб тілінде жазылған
сөздік.Қолжазбада бұл еңбек “Таржуман ал-луғат ит туркийа”( “Түрік тілінің
аударма сөздігі”) және ( Ал-таржуман ит- туркийа”(Түрікше аударма) депте
аталады. Ол кезде тек араб елдерінде ғана емес , жалпы шығыс
елдерініңішінде түркі тілдерінде сөйлейтін халықтарды , әсіресе қалың
жұртшылыққа барынша кеі танымал болған қыпшақ тайпаларын “Түріктер” деп
атаған да , олардыі тілін үйрену “түрік тілі” деп жалпы атаумен беретін
болған . “Түрік” пен “қыпшақ” сөздері синоним ретінде қолданылған .(А .
Зайончковский).Дүниежүзілік түркітану ғылымы бұл сөздікті “бізге жетпеген”
(Б. Алтай) “жоғалып кеткен”( О. Притцак) деп есептейтін еді. 1963ж.
Поляктың атақты түркітанушысы А. Зайончковский (тегі қарайым) Флоренцияның
атақты Лоренцо Медичи кітапханасынаносы сөздіктің қолжазбасын тауып алып,
француз тіліне аударып бастырып шығарды.(Варшава, 1965-1969ж.)Көлемі 24
парақ , әр парақтың екі бетіне 15-16 жолдан тұратын арабша –қыпшақша
сөздердің тізімі бар. Араб сөздерінің семантикалық классификациясына орай
тиісті лексик . материялдар 24 тарауға бөлініп берілген. Бұл сөздік өзі
іспеттес жазылған сол кездегі бірқатар шығармаларда аталып отырған “Булғат
ал- муштақ “, “Ал-варрак ал- мисри”, “Аш-шудур ад-дахабийа...”, өйткені
олардың арасында үлкен ұқсастық бар. Сол дәуірде қыпшақ тілін үйрену
белгілі дәстүрге айналып кеткен-бұл аталған сөздіктерден басқа бірсыпыра
граммат . оқулықтар, анықтамалар т.б. жазба жадыгерліктербар. Бұл сөздің
авторы мен оның жазылған уақыты белгісіз.Қазақстанда осы қолжазба жөнінде
еңалғаш мәлімет берген ғалым – К. Д. Таужанова . Ғалымның жазуы бойынша бір
топ мысал келтірелік : тәңірі (тәңірі), көк (көк аспан, ғарыш , космос) ,
йулдуз (жұлдыз), ай (ай), феріште (періште), йер (жер) , буғдай (бидай),
арпа (арпа), екін (егін), йабраклу тирек (жапырақты ағаш), йашлу терек (
жасыл ағаш), аруана( аруана түйе), бұзагу (бұзау), қочкар (қошқар), қойун (
қой), қозы (қозы), сусығыры (сусиыр , енеке, буйвол), айу(аю), кейік( киік
), барс( барыс), қаймақ (қаймақ) , айран (айран), тұз (тұз) , токучы
(тоқушы), ташчы( тасшы .тас өндеуші), окчы (оқ жонушы, ол атқыш), айақ( аяқ
), көз (көз), баш (бас), қулақ( құлақ) , табан (табан), тобуқ( тобық),
талақ (талақ,) , тырнақ (тырнақ) , балтыр ( балтыр) , бармақ(бармақ ),
йүрек (жүрек), дамақ (тамақ) , дамар (тамыр ), өкче (өкше). т . б. Қазақ
тілінің жасалу , қалыптасу , өсу өркендеу желісін зерттеп жетілдіре түсу
ісіне нақтылы үлес қосуда осы тақілеттес мұралардың маңызы зор. ( Ескі
қыпшақ тілі).
Әдеб:Таужанова К. Д., Несколько предварительных замечаний об одной
рукописи старо кыпчакского письменного памятника ҚР ҒА Хабарлары , Тіл,
әдебиет сериясы, 1984, N 2, 43-46 б., Зайончковский А., Новонайденный
арабского –кыпчакский словарь Народы Азии и Африки, 1964, N 3;
Құрышжанов Ә., Китаб ад-дурра ал –мудия фил –луғат ат-туркия алат –тамам
вал-камалкітап :Айдарова Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М., Көне түркі
ескерткіштерінің тілі, 1971, 58-59 б .

Ә. Құрышжанұлы

“Китаб ал- идрак ли-лисан ал-атрак” (“Түркі тілі туралы жазылған түсіндірме
кітап”) – Мәмлүк қыпшақтарының тілі туралы граммат. Оқу құралы 14ғ. Афторы
–Асиф ад-Дин Абу Хаийан Мухаммед ибн Юсуп ал-гарнати ( Андалузский ), (1256-
1344ж ). Араб халифатының Испаниядағы мәдени әкімшілік орталығы - Гренада
қаласында туған (шыққан тегі жағынан африкалық бербер жұртынан) . Каир
қаласында филалогия мен Құраннан бірнеше жыл сабақ берген.” Заманымыздың
дүниежүзілік имамы” деген атақ алған. Қыпшақ тілін Мысыр елінде қаншалықты
үлкен маңызы бар екендігін түсініп , осы тіл туралы бірнеше кітап жазған(
“Түркі тілі граматикасының гүлін жинаған кітап” , “ Түркі тіліндегі
етістіктер”, “ Түркі тіліндегі граматикасының жарқын інжу-маржаны”, “Түркі
тілі туралы түсіндірме кітап”). Біздің заманымызға дейін жеткен еңбегі
осылардың соңғысы ғана(ол1312 ж. желтоқсанның 18-де Каир қаласында жазылып
біткен) . Түрік зерттеушісі Джафароғлы былай дейді (1931ж.): “ Абу
Хаийанның бір еңбегінің өзі -ақ -түркітанудың дамутарихындағы келелі кезең
, өз алдына жеке жасалған дәуір, дара дүние” . Автор өзжұмысын қалай
жазғандығы туралы былай дейді: “Сөздерді мен біртіндеп тілді жақсы білетін
әр адамның аузынан жазып алдым . Оларды өзімше бір тәртіпке келтірдім .
Грамматика туралы жазылған қағидаларды басға бір еңбектен емес, өз ойым, өз
түсініктерімнен ғана шығарып жаздым. Онда мен абзал мақсат пен ізгі ниет
қана көздедім .Сөздерді жинау үстінде мен жұпар исі аңқып тұрған сәнді
бақшаның әр алуан ағаштарынан шырынды жеміс теріп жүргендей болып қатты
рахаттандым, жаным жай тауып , үлкен пайда көрдім. Көп сөздің қопарылған
алып теңізінен інжу- маржан тастарын талмай іздеп , тауыса тердім де,
белгілі бір тілдің өзіндік табиғатын білуде бірінші орынға ие болдым.
Сондықтан мен кітабымды “Китаб ил- идрак ли- лисан ил -атрак деп
атадым”.Бұл кітаптың түпнұсқасы (факсимелесі ) жоқ , екі түрлі көшірмесі
бар . Оның біреуін 1335ж. аты белгісіз бір кісі жасаған .Көлемі -132бет.
Шамасы , көшірменің оқушылары көп болған блу керек, оның бетінше, шет-
шетіне ,жол- жолдың арасына қосымша жазылған сөздер мен сөйлемдер , әріптер
мен хараккаттар толып жатыр.(олардың жалпы саны 1000 шамалы , бұларды В
Избудак өз алдына шығарып тастады, 1936ж)7. Екінші көшірмесін 1402ж Ахмет
ибн әл- Шафиғ жасағн . Көлемі 194 бет. Екі көшірменің арасында азды көпті
айырмашылық бар. Екеуіде Түркияда сақтаулы . Қолжазба ең алғаш рет
1891ж.жарияланды.(Ыстамбул , Мустафа ,бей.) Екінші рет осы қалада
1931.басылды.(Ахмет Джафароғлы). Ол екі бөлімнен тұрады: сөздік бөлімі (
қыпшақша арабша есімдер мен етістіктер ,7-100 б., бас аяғы3500-дей сөз бар.
); 2) Грамматика бөлімі : фанетика мен морфология ( 78 бөліктен құралған ,
101-155 бет) Абу Хайиан зерттеп отырған тілдің фанетикасы жайлы бірер
мысалдар келтіре кетейік .Автор ол тілде 32 дыбыс бар дейді. : б, ж, н
“дұрыс айтылатын” дыбыстар да п, ч , ң , к “бұзылып айтылатын” дыбыстар
деп көрсетеді. (араб тілінде б, ч ,ң, дыбыстары айтылмайды. ).Г дыбысы
бедуиндер тіліндегідей болып айтылады, оның дұрысы к деп жазады . (араптың
әдеби тілінде жоқ ). х, ф дыбыстарынтек бөтен тілдерден енгенде ғана
кездеседі , олар қыпшақ тіліне жат дыбыстар деп ескертеді . Басқа
дыбыстардың барлығын( б, т, ж, д, р, з, с, ш, ғ, қ, к, л, м, н, в, (у), и),
“дұрыс айтылатын” дыбыстар тобына жатқызылады. (Араб жазуы косонанттық
әліпбиге негізделгендіктен ,автор дауысты дыбыстарды атамайды). Кейбір
сөздер әртүрлі айтылады: айақ- азақ (аяқ) , арт- ард (арт, 6артқы) ары,
арығ (таза), біт- бітік, (кітап жазу), болду олду (болды), буд- бут
(бұт), бұзағу- бузаву ( бұзау), тіл- діл( тіл) т.б.Граматика бөлімін
автор “есімдер”, “етістіктер” , және “қосымшлар” деп үш топқа бөледі,
оларды жеке- жеке қарастырады. Еңбектің сөздік бөлімінде (2400-дей сөз бар)
әрбір сөз ретіне қарай басқа тілдердегі варианттарымен салыстыра беріледі
де, олардың шыққан тегі мен өзгеру өрісі барынша дәл көрсетіліп отырады.
Мыс., буказ (қыпшақша, түрікменше), буғуз (түрікше) , бу және көз
сздерінен құралған ; түрікше- чыра , қыпшақша- чырақ , парсыша- чырағ ,
(қазақша- шырақ) . бій қыпшақ , бек (түрікмен) , буғдай , оғул (түрікше) ,
буйдай , ул( қыпшақша) , бидай, ұл( қазақша).т. б. Қыпшақ сөздері жеті
түрлі тілдердегі баламаларымен салыстырылады ( Түрік , түрікмен, татар,
ұйғыр, бұлғар, түркістанша және тоқсоба тілі ). Дүниежүзілік түркітануда
сөз болып отырған шығарманың маңызы өте зор, шет елдерде (неміс , француз
тілдерінде) бұл туралы бірсыпыра еңбектер жарияланды.
Әдеб: Маженова .М.Н., Абу- Хайян - исследователь кыпчакского языка . АКД.,
А., 1969; Расулова . Н. А., Исследования языка “ Китаб аль- идрак ли -лисан
аль- атрак”. АКД., Таш., 1969; Әбу Хайян Асир ад- Дин ҚСЭ, 1973, 2 т,
13 б; Құрысжанов Ә., Мәженова М., Әбу Хайян- қыпшақ тілінің зерттеушісі
Білім және еңбек, 1966, N 4, 14-15 , 18-19 б; Құрышжанов Ә., “ Китаб ал-
идрак ли- лисан ал- атрак”. Жинақ . Айдаров Ғ ., Құрышжанов Ә., Томанов
М., Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. 1971, 54-56 б.

Ә. Құрышанұлы.
“Китаб ат- тухфа аз- закийа фил- луғат ат -түркийа” (“Түркі тілі туралы
жазылған ерекше сыйлық”) - мәмлүк қыпшақтарының тілі жайында араб тілі
грамматикасының үлгісімен араб тілінде жазылған қолжазба (оқулық.). Авторы
мен жазылған жылы белгісіз . Ол: .. Мен еңбекті қыпшақ тілімен жаздым ,
өйткені ең көп қолданылатын тіл- қыпшақ тілі. Түрікмен тілін бұл жұмысқа
әңгіме етпедім , бірақ өте бір қажетті жерлерінде одан кейбір мысалдар
келтіріп отырдым, ондай жерде “кешіріңіз” деумен ғана шектелдім. Сеніммен
үміт Тәңріде дейді.(қолжазба 1-б). Түпнұсқа бір-ақ дана, 14-да Мысырда
жазылған болу керек, Ыстамбулда сақтаулы ( Баязит мешітінің Валиддин Ефенді
кітапханасында).Көлемі 91 парақ , (182 бет). Әр бетте13жол, әр жолда 7сөз
бар. Қыпшақ сөздері қызыл сиямен , араб аудармалары қара сиямен берілген.
Қолжазба үлкен ыждаһаттылықпен жазылып ұқыпты қолдан шықты. Ол өзінің
тарихи мәд., ғыл. мәні жағынан М. Қашқари мен Ә. Хайиан еңбектерінен
кейінгі үшінші орында тұрады. Қысқаша кіріспеден кейін , екі негізгі
бөлімге бөлінген : сөздік және грамматика. Онда 3 мың сөз берілген.Кейбір
тұстарында түрікмен , татар тілдерінен мысалдар келтірілген.14-ғасырдың
атақты филологі Шарафудин Абу Хаийанның аты аталады, шамасы автор оның
еңбектерімен таныс болған сияқты. Т.Х. Кун осы қолжазба жөнінде 1940ж
арнаулы мақала жарияланды. 1942ж түпнұсқа Венгрияда жарияланды. Бат.
Еуропада бұл еңбек 1922ж бері мәлім. Б. Аталай. 1945ж түрік тіліне аударып
бастырды, ол туралы 1948ж үлкен мақала жарияланды. Поляк ғалымы А.
Дубинский 1967ж. оның тілі жайында жұмыстарын жүргізді. 1968ж. С.
Муталлибов өзбек тіліне аударып бастырды .1978ж. орыс тіліне аударылды.( ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ескі қыпшақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасамдық ерекшеліктер ( Китаб әл-Идрак ли-Лисан әл- Aтрак ескеркіші бойынша)
Түркі тілдерінің фонетикалық жүйесі
Тәпсір әдістемесі
Мұсылман адам төрт мазхабтың біреуін ұстануы міндетті ме?
Алтын орданың рухани мәдениетінің тарихы
Қазіргі араб әдеби тілінің негізін салушылар мен мектептері
Ислам ілімдерінің қалыптасуы және дамуы
Ғылыми еңбектерін араб және парсы тілінде жазған түркі ғұламалары (X—XII ғ.)
Аббасидтер дәүіріндегі араб әдебиеті
Матуриди мәзхабының ерекшелігі мен әшария мазхабынан айырмашылы
Пәндер