Түркістан қаласының рухани-мәдени және экономикалық орталық ретіндегі қалыптасуы


1 Қазақстан тәуелсіз ел болғанынан бері ғана оның өткен тарихына сын
2 ХП ғасырда Шауғардың кезеңінде Иассының маңызы
3 Түркістан қаласының негізгі тұрғындары
Қазақстан тәуелсіз ел болғанынан бері ғана оның өткен тарихына сын көзбен қарау мүмкіндігіне ие болдық. Бұл еліміздің тарих ғылымының жаңа тыныс алуына жол ашты. Қазақстан тарихының өзіне ерекше назар аудартатын іргелі тақырыптарының бірі - қалалар тарихы.
Бірнеше ғасырлық тарихы бар түбі бір түркі халықтарының рухани, мәдени, ғылыми және экономикалық сауда орталығы ретінде Түркістанның орны ерекше. Түркістан ќаласының XV – XVII ғасырлардағы тарихына ќатысты ќолда бар санаулы деректердің өзі, бұл ќаланың Ќазаќ хандығында ерекше орны барын, шын мәнінде астаналыќ дәрежеде болғанын көрсетіп тұр. Мұны сол кезде де, көрші елдер өкілдері мойындаған. 1734 жылы 11 шілдедегі Орынбор экспедициясының бастығы И. Кириллов сыртќы істер коллегиясына жазған хатында аныќ көрсетеді: «Туркестан, где была их старинная столица».
Қазақтың бір топ саяси және діни, рухани, заңғар, алып тұлғаларының денесі осы Түркістан топырағында байыз тапқан. Сондықтан да, мәселені тақырыптық жағынан кеңірек зерттеу үшін, Түркістан қаласының тарихына тереңдеп үңілу қажет. Бұл — Тәукеден бастап қазақтың талай-талай хандарының ту тіккен бас қаласы.
Түркістан қаласының рухани орталыққа айналуында зор рөл атқарған Қожа Ахмет Иассауи дүниетанымы мен оның кесенесінің маңызы айқындалады. Қазақ мемлекетінің орнығуына байланысты Иассауи кешені өзінің әу бастағы міндет-мақсатын анағұрлым кеңейтті. Иассауи кешені ірге көтерген кезден бастап мұнда елге елеулі, халыққа қалаулы хан-сұлтандар, би-батырлар жерленіп, қазақ халқының киелі қорымына (пантеон) айналды.
Тарихи ұлы Жібек жолының бойында әулиелі Түркістан - қазақ мемлекетінің тұңғыш астанасы Оңтүстік өңірде ол - өзге де маңызы зор, ғұмыр жасы одан да ұзак қалалар бола тұра (Отырар, Сауран, Тараз, Испиджаб т.б.) өзіндік ерекшелігі мол кала.
Түркістан өлкесінің атауы ғасырлар бойы түрік тайпалары мен халықтарының көшпелі өмір кешуіне ғана емес, көбіне-көп саяси жағдайларға байланысты да - өзгеріп отырған. Мысалы ІХ-Х ғ.ғ. жазба деректерде Түркістан қаласы мен ауданы орналасқан жерде Шауғар атты орталық қаласы бар аймақ болғандығы белгілі. Шауғар ҮІ-ХІ ғ.ғ. аралығында бұл өлкенің басты қаласы болып есептеледі.
1. Оңтүстік Қазақстан. Энциклопедия. Алматы. 2005. Б.503
2. Әскери отарлау: салық жүйесі. //Қазақ тарихы. Алматы. 2003 N 4. 20-24
3. Оңтүстік Қазақстан. Энциклопедия. Алматы. 2005. Б.503
4. ҚРОММ. 119-қ, 2 –т, 26- іс, 47,54 пп.
5. ҚРОММ. 119-қ, 2 –т, 26- іс, 89 п.
6. Добромыслов А.И. Города Сыр-Дарьинской области. Казалинск, Перовск, Туркестан, Аулиеата и Чимкент. Ташкент. 1912. С.121
7. ҚРОММ. 119-қ, 2 –т, 26- іс, 57,59 пп.
8. ҚРОММ. 119-қ, 2 –т, 59- іс, 4-13 пп.
9. Обзор Сыр-Дарьиснкой области за 1888 год. Приложение к всеподданейшему отчету военного губернатора. –Ташкент, 1890. С.40-48
10. Оңтүстік Қазақстан. Энциклопедия. Алматы. 2005. Б.503
11. Галузо П.Г. Туркестан- колония. М., 1929. -164 с.
12.ҚР ОММ. 119 –қ., 1 т., 530 іс.
13.Обзор Сыр-Дарьиснкой области за 1888 год. Приложение к всеподданейшему отчету военного губернатора. –Ташкент, 1890. С.40-48

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Түркістан қаласының рухани-мәдени және экономикалық орталық ретіндегі
қалыптасуы

Қазақстан тәуелсіз ел болғанынан бері ғана оның өткен тарихына сын
көзбен қарау мүмкіндігіне ие болдық. Бұл еліміздің тарих ғылымының жаңа
тыныс алуына жол ашты. Қазақстан тарихының өзіне ерекше назар аудартатын
іргелі тақырыптарының бірі - қалалар тарихы.
Бірнеше ғасырлық тарихы бар түбі бір түркі халықтарының рухани,
мәдени, ғылыми және экономикалық сауда орталығы ретінде Түркістанның орны
ерекше. Түркістан ќаласының XV – XVII ғасырлардағы тарихына ќатысты ќолда
бар санаулы деректердің өзі, бұл ќаланың Ќазаќ хандығында ерекше орны
барын, шын мәнінде астаналыќ дәрежеде болғанын көрсетіп тұр. Мұны сол кезде
де, көрші елдер өкілдері мойындаған. 1734 жылы 11 шілдедегі Орынбор
экспедициясының бастығы И. Кириллов сыртќы істер коллегиясына жазған
хатында аныќ көрсетеді: Туркестан, где была их старинная столица.
Қазақтың бір топ саяси және діни, рухани, заңғар, алып тұлғаларының
денесі осы Түркістан топырағында байыз тапқан. Сондықтан да, мәселені
тақырыптық жағынан кеңірек зерттеу үшін, Түркістан қаласының тарихына
тереңдеп үңілу қажет. Бұл — Тәукеден бастап қазақтың талай-талай хандарының
ту тіккен бас қаласы.
Түркістан қаласының рухани орталыққа айналуында зор рөл атқарған Қожа
Ахмет Иассауи дүниетанымы мен оның кесенесінің маңызы айқындалады. Қазақ
мемлекетінің орнығуына байланысты Иассауи кешені өзінің әу бастағы міндет-
мақсатын анағұрлым кеңейтті. Иассауи кешені ірге көтерген кезден бастап
мұнда елге елеулі, халыққа қалаулы хан-сұлтандар, би-батырлар жерленіп,
қазақ халқының киелі қорымына (пантеон) айналды.
Тарихи ұлы Жібек жолының бойында әулиелі Түркістан - қазақ
мемлекетінің тұңғыш астанасы Оңтүстік өңірде ол - өзге де маңызы зор,
ғұмыр жасы одан да ұзак қалалар бола тұра (Отырар, Сауран, Тараз, Испиджаб
т.б.) өзіндік ерекшелігі мол кала.
Түркістан өлкесінің атауы ғасырлар бойы түрік тайпалары мен
халықтарының көшпелі өмір кешуіне ғана емес, көбіне-көп саяси жағдайларға
байланысты да - өзгеріп отырған. Мысалы ІХ-Х ғ.ғ. жазба деректерде
Түркістан қаласы мен ауданы орналасқан жерде Шауғар атты орталық қаласы бар
аймақ болғандығы белгілі. Шауғар ҮІ-ХІ ғ.ғ. аралығында бұл өлкенің басты
қаласы болып есептеледі.
ХП ғасырда Шауғардың кезеңінде Иассының маңызы күрт көтеріледі. Иассы
жер өңдеу аймағындағы неғүрлым ең ірі елді мекен болғандыктан экономикадық
орталық та осында қоныс аударады. Иассы Шауғар өлкесінің орталығына
айналады. ХҮІ ғасыр соңында қала түпкілікті Түркістан атауына ие болып
бізге дейін осы атаумен аталды.
Иассы Қаратаудың оңтүстік бөктерінен 30 км жерде, Сырдария өзенінен
шығысқа қарай 35км қашықтықтағы тегіс жерде орналасқан. Қала ХҮ-ХҮІ
ғасырларда Қазақ хандығының қол астына сирек қарады. ХҮІІ ғасырдан бастап
қала Қазақ хандығының астанасына айналады да, онда бүкіл Сырдария
өңіріндегі негізгі мәдени және саяси өмір шоғырландырылады.
Ұлы Жібек жолының бойында орналасқандықтан бұл қала аймақтағы ірі
сауда орталығы болды. К.А.Пищулина қалада Дешті Қыпшақ, Ферғана және
Қытай саудагерлерінің жолы да түйіскендей келе қала базарларында Дешті
Қыпшақтардың мал айдап келіп өздеріне қажетті заттарға айырбастаған дейді.
Қала сонымен бірге ауқымды егіншілік өңірдің орталығы болғандықтан
өздерінен артылған егіншілік, бау-бақша өнімдерін басқа да жерлерге шығарып
отырады.
Қаланың маңызы мұнымен ғана шектелмейді. Қазақ хандығы құрылғанға
дейін Иассы қаласы Түркістан аймағының және оған іргелес орналасқан Дешті
Қыпшақтың діни өмірінде зор рөл атқарады. Мұнда Орта Азиялық көшпелілер мен
Орта Азияның отырықшы мұсылмандарының қасиетті адамның бірі – Қожа Ахмет
жерленген. Осыны ескере отырып және жергілікті тұрғындар мен Дешті
Қыпшақтың көшпелілеріне арқа сүйеу үшін Ақсақ Темір ХІҮ ғасыр соңында Қожа
Ахмет Яссауиге арнап мавзолей салдыртады.
Қасиетті жер саналған Иассыда ХҮ-ХҮІІ ғасырларда Дешті Қыпшақ хандары
мен олардың семья мүшелері жерленеді. 1485 жылы Әбілхайыр ханның әйелі,
Ұлықбек мырзаның қызы Рабиға-Сұлтан-Бегім, 1524 жылы Сүйініш Қожа хан
денелері осында қойылады.
XII ғасырдың басынан Иассы да Шауғар басынан өткерген тарихи
оқиғаларды бастан кешті. Шауғардан Иассыға экономикалык орталық, қана көшіп
койған жоқ, қасиетті орынға айналуы да катар жүріп жатты. Иассының көлемі
де өсе түсті және бірте-бірте аймақтың астанасына айналады. Осы кезден
бастап Иассының аты жазба деректерде жиі кездесе бастайды, тек ХVI ғасырдан
бастап қала Түркістан деген атаққа ие болады. ХҮІ-ХҮІI ғасырлар
Түркістанның, нағыз гүлденген кезеңі болды. Қала Оңтүстік Қазақстанның аса
ірі орталығына айналды. ХҮІ ғасырдың соңында Орыс мемлекеті мен Қазақ
хандығы арасында саяси карым-қатынас орнайды. ХҮІІ ғасырда Қазак хандығы
мен Ресей арасында елшілік катынасы күшейе түсті. Орыс елшіліктері қазақ
хандығының астанасы Түркістанға келіп түсетін.
1819—1864 жылы Түркістан Қокан хандығының қол астына қарады. Сол
кезеңде Түркістан қаласының аумағы 10 гектарға жуық болды. Оны балшықтан
соғылған қамал қоршап тұрды. Қабырғада 12 мұнара мен 4 қақпа болған [1].
Түркістан қаласының негізгі тұрғындары болып сауда адамдары,
қолөнершілер және егіншілер саналды. Қалалықтар басқа да Қоқан қалалары
халқы сияқты айырбасқа негізделген, ішкі саудамен және қолөнерімен кең
түрде айналысты. Қолөнер кәсіпшілігі ұсақ шеберханалардан тұратын, олар
жергілікті ауыл шаруашылығы өнімдерін ғана өңдеумен айналысты және бұл
тұрғын халықтың сұранысын толық қанағаттандыра алған жоқ. Сыртқы сауда
тиісті дәрежесінде дамыды деуге болады. Қоқан хандығы, сыртқы сауда
рыногында Батыс Монғолиямен, Шығыс Түркістанмен, Бұхарамен, Хиуамен және
Ресеймен тығыз байланыс орнатты.
Түркістан каласының өзінде Қокан билігінің соңғы жылдарында 391 дүкен
болса, оның 140-ы керуен сарайларының маңында орналаскан. 1863 жылы бұл
каладан Бухара саудагерлерінің өзі ғана 240 мың сомның малдарын сатып алған
[2].
ХІХ ғасырдың ортасындағы Түркістан өңірінің тарихы бүкіл оңтүстік
қазақтарының тарихымен тығыз байланыста болды. Қала халқының санында,
олардың әлеуметтік-экономикалық дамуында ірі өзгерістер орын алды.
Түркістан қаласының аумағы кеңейе бастады, бекініс маңында жаңа көшелер
пайда болып, оның құрылысы мен тұрмыстық жағдайы ескі қаладан мүлдем
өзгеше еді. Қала - шахристан, бекініс, және қала шеті етіп бөлінді. Қала
ұзындығы 3 км дуалмен қоршалған, 12 мұнара, 5 қақпа болған. Барлық көшелер
беініске алып келетін. Үйлерде жылыту пештері болмады. Қаланы суару үшін
Сыр бойынан су алынып, 12 арық жүйесі арқылы қалаға тартылған. Ауыз су тек
құдықтардан алынған.
ХІХ ғасырдың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Түркістан қаласының әлеуметтік-саяси тарихының мәселелері
Ташкент қаласының хіхғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қазақ интеллигенциясының қалыптасуындағы маңызы
Орта ғасырлық Түркістан қаласының тарихы
Түркістан қаласының ерте ортағасырдан басталатын тарихын тың дерек көздері негізінде, араб-парсы және еуропалық саяхатшы-тарихшы, географтардың мәліметтерін сараптау арқылы, жаңа көзқарастар тұрғысынан қарастыра отырып, әлемдік тарихтағы алар орнын айқындау
Ташкент қаласының қазақ халқының саяси-әлеуметтік, экономикалық және рухани өміріндегі маңызы (хіх ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғасырдың алғашқы ширегі)
Қала мәдениеті тарихын оқыту
XIX ғ. II жартысындағы Түркістан қаласындағы отарлық билік жүйесінің қалыптасуы мен қызметі
Түрік-қазақ саяси және экономикалық байланыстары бүгінгі кезеңде
Түркістан өңірінің қазақ халқының саяси және этномәдени құрылымындағы орны мен маңызы
Түркістан аймағындағы туризм
Пәндер