Ақша жүйесінің элементтері мен ақша айналысы

М А З М Ұ Н Ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.6

1. Ақшаның мәні және атқаратын қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ...6.16

2. Ақша жүйесінің элементтері мен ақша айналысы ... ... ... ... ... ...17.22

3. Қазақстан Республикасындағы ұлттық валюта жүйесі ... ... ... ... .23.33

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34.36

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

Мерзімдік басылымар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
Кіріспе

Ақша – тарихи дамыған экономикалық категория. Ақша адамдарға ежелден таныс. Бiрақ оның пайда болғандығы туралы құпия сыры және өмiрiндегi мәнi көп уақытқа дейiн беймәлiм болды. Бұл сұрақтарға қоғам өмiрiн зеттей келiп, оқымыстылар ақшаның тауар айналымында атқаратын қызметтерiн, маңызын жан – жақты ашып, жауап бердi.
Ақша – тауар өндiрiстiң өнiмi. Ол қоғам дамуының әрбiр сатысында өндiрiс және айырбас процесiнде адамдар арасында қалыптасатын экономикалық қатынастарды көрсетедi. Қоғам экономикалық әр түрлi үлгiсiне өткенде ақшаның маңызы арта түседi. Орталықтанған – жоспарлы экономикалық ақшаның мәнi шектеулi болды. Ақша, негiзiнен есеп жүргiзу және бақылау құралы ретiнде қосалқы қызмет атқарды. Жоғарғы басқару органдары әрбiр кәсiпорынның шығаратын өнiмiне натуралды және құн көрсеткiштерi түрiнде өнiмнiң көлемiне және түрiне жоспар бекiттi. Сол сияқты өнiм бағасын да орталық органдар бекiттi. Өндiрiлген өнiм тұтынушыларға келiсiм – шарт бойынша натуралыды өлшеммен бөлiндi.
Ақшаның объективті қажеттігі тауар өндірісі және айналысының болуына сәйкес қалыптасты. Ақша – бұл тауар айналысы құралы және ізбасары болып табылады. Тауар мен ақша бір бірінен бөлінбейді, себебі ақша айналысынсыз тауар айналысының да болуы мүмкін емес.
Ақша тауардан бөлініп шыққанымен де ол, ерекше тауар болып қала береді. Сөйтіп, ақшаның жалпыға бірдей балама рөлі тарихта алтынға бекітіледі. Сондықтан да, алтынның басқа тауарлардың құнын бейнелеуі бұл, оның табиғи қасиетіне тән болып келеді. Біріншіден, бұл алтынның тамаша табиғи сапалылығы, яғни оның оңай бөлінетіндігі, әдемілігі және таттанбайтындығына байланысты. Екіншіден, оның құны өте жоғары, сондай-ақ, оның қоры сирек болғандықтан да, оны өндіруге кететін еңбек шығыны жоғары болады. Сонымен қатар, ақша өндіріс және бөлу процесіндегі адамдар арасындағы қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде дамып келген экономикалық категория болып табылады.
Нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. Себебi әр түрлi меншiк жағдайында (мемлекеттiк, кооперативтiк, жеке) жұмыс iстейтiн тауар өндiрушiлер өндiретiн және сататын өнiмнiң көлемiн, түрiн және бағасын бекiтуге дербестiк алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргiзуде төлем қабiлеттi сұранысқа бағдар жасалуда, яғни сұраныс ескерiлiп, өнiмнiң шығару көлемi, түрi бағасы тағайындалады.
Ақша нарықтық экономикада ақша – несиелiк реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуiн тежеу, инфляциялық процестердi жеңу және ұлттық жалпы өнiмдi ынталандыру бағытында қолданылуда. Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның тауар айырбастау процесiнен туындайтын, тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы әлеуметтiк – экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Сейітқасымов “Ақша, несие, банктер” Алматы 2005 ж.
2. Я. Әубәкіров “Экономикалық теория негіздері” Алматы 1998 ж.
3. С.Б. Мақыш “Ақша айналысы және несие” Алматы 2004 ж.
4. В.П. Поляков, Л.А. Москвина “Денежное обращение и кредитная система” 1997
5. У.К. Шеденов “Жалпы экономикалық теория” Алматы-Ақтөбе 2002ж.
6. М. Осипов “Экономикалық теория негіздері” Алматы 2002 ж.



Мерзімдік басылымдар

1. Валюта тәртіптемесін ырықтандыру – ұлттық валютаның айырбас бағамын тұрақтандырудың перспективалы бағыты // “Қаржы Қаражат” 2 2006 ж.
2. Егемендік және ұлттық теңгеміз // “Ақиқит” журналы 10 2003 ж.
3. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі // “Егеменді Қазақстан” 15 қараша 2005 ж. 6 бет.
4. Теңге – тәуелсіздік тұғыры // “Шымкент келбеті” 30 желтоқсан 2005 ж.
5. Теңгеге тұрақтылық қажет // “Шымкент келбеті” 12 қараша 2004 ж.
6. Ұлттық валютаның қаржылық саясаты // “Астана хабары” Елорданың республикалық қоғамдық-саяси газеті 166 (1684) Сенбі, 15 қараша 2005 ж. 2 бет.
        
        М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе--------------------------------------------------------
--------------------5-6
1. Ақшаның мәні және атқаратын қызметтері-------------------------------6-
16
2. Ақша жүйесінің элементтері мен ақша айналысы-----------------------17-
22
3. ... ... ... ... ... ... ... басылымар---------------------------------------------
-------------36
Аннотация
Жалпы айтқанда, нарықтық экономикаға өту заңдылығы еліміздегі өсіп
жатқан жекешелендіру процесі, ... ... ... ... ... төмендеуі барша адамзаттың ең бірінші проблемасына айналып отыр.
Осы проблемаларды қарастыру үшін мен ... ... мен ... ... пайда болу деңгейін зерттеп, осы тақырыптарда үлкен
ой қозғап ... ... қиын ... ... ... теңгенің
тұрақтылығы тәуелсіздігіміздің белгісі екенін жазып отырмын.
Менің курстық жұмысым үш бөлімнен тұрады:
1-бөлім ... мәні және ... Ақша ... ... мен ақша айналысы;
3-бөлім Қазақстан Республикасының ұлттық валюта жүйесі.
Қолданылған әдебиеттерімнің саны – 12. Екі сурет, бір ... және ... ...... ... экономикалық категория. Ақша адамдарға ежелден
таныс. Бiрақ оның пайда болғандығы туралы құпия сыры және ... ... ... ... ... болды. Бұл сұрақтарға қоғам өмiрiн зеттей келiп,
оқымыстылар ақшаның тауар айналымында атқаратын қызметтерiн, маңызын жан –
жақты ашып, ... ...... ... ... Ол ... дамуының әрбiр сатысында
өндiрiс және ... ... ... ... ... экономикалық
қатынастарды көрсетедi. Қоғам экономикалық әр ... ... ... ... арта ... ... – жоспарлы экономикалық ақшаның
мәнi шектеулi болды. Ақша, ... есеп ... және ... ... қосалқы қызмет атқарды. ... ... ... әрбiр
кәсiпорынның шығаратын өнiмiне натуралды және құн ... ... ... және ... ... ... Сол ... өнiм бағасын да
орталық органдар ... ... өнiм ... ...... натуралыды өлшеммен бөлiндi.
Ақшаның объективті қажеттігі тауар өндірісі және айналысының болуына
сәйкес ... Ақша – бұл ... ... ... және ... ... Тауар мен ақша бір бірінен бөлінбейді, себебі ақша ... ... да ... ... ... ... ... шыққанымен де ол, ... ... ... ... ... ... жалпыға бірдей балама рөлі тарихта ... ... да, ... ... тауарлардың құнын бейнелеуі бұл,
оның табиғи қасиетіне тән болып келеді. Біріншіден, бұл алтынның ... ... яғни оның оңай ... әдемілігі және
таттанбайтындығына байланысты. Екіншіден, оның құны өте ... ... қоры ... болғандықтан да, оны өндіруге кететін еңбек шығыны жоғары
болады. ... ... ақша ... және бөлу ... ... қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде дамып келген экономикалық
категория болып табылады.
Нарықтық ... ... ... зор. Себебi әр ... ... ... ... ... жұмыс iстейтiн тауар
өндiрушiлер ... және ... ... ... ... және ... дербестiк алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргiзуде
төлем қабiлеттi сұранысқа бағдар жасалуда, яғни ... ... ... ... түрi ... тағайындалады.
Ақша нарықтық экономикада ақша – несиелiк реттеуде айналыстағы ... ... ... ... ... жеңу және ... ... ынталандыру бағытында қолданылуда. Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның
тауар айырбастау ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк – экономикалық маңызының белгiлi бiр ... ... мәні және ... ... туралы жалпы түсiнік
Әрбір мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады.Ақша жүйесі
–ол тарихи қалыптасқан және ... ... ... ... ақша ... ... ақша ... XVI-XVII ғғ. капиталистік
өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ оның кейбір жекелеген
элементтері одан да ... ... жүре ... Капиталистік өндірістің
және тауар ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.
Дүние жүзінде әртүрлі ақша айналымының жүйелері бер, ол ... ... ... және әр ... заңымен бекітілген. Ақша айналымының
басты компоненттері мынадай:
1. Ұлттық ақша ... ... ... сом, ... ... және т.
б.). Олар арқылы тауарлар мен қызмет көрсету ... ... ... және ... ... ... жүйесі, олар қолма-қол айналымдағы
заңды төлем құрамдары болып саналады.
3. Ақша эмиссиясы ... яғни ... ақша ... ... түрде
бекітілген тәртібі.
4. Ақша айналымын реттеп отыратын мемлекеттік органдар.
Ақша тауардан дами ... ... ... қала ... ... ... ерекше
жалпылама эквивалент.
Ақша – жалпы бiрдей ... ... ... онда ... ... құны ... және оның ... ретiнде қатысуыменен тауар
өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз ... ... ... ... ... ... күшi пайда болды. Ақшаның қоғамдағы мәнiн
К.Маркс “индивид өзiнiң қоғамдық билiгiн де, қоғаммен байланысын да ... ... ... ... ... сипаттады. Ол мынадан айқын
көрiнедi:
Бiрiншiден, тек ақшаға айырбастау арқылы ғана ... ... ... ... ... ... Мысалы, ақшаның тауарлар
айырбасында делдалдық етуi ... ... ... ... ... ... есебi жүргiзiледi.
Екiншiден, әр адамның еңбектегi, яғни қоғамдық өнiмдегi үлесiн де ... ... ... ... ... ... еңбектегi үлесiн жалақы
ретiнде алғанда ақша төлем құралы қызметiн атқарғаны.
Үшiншiден, айырбас процесiнде ақшаның делдалдық етуiмен тауардың ... да ... Тек ... ... ... ... ... тұтыну құндары түрiнде айырбас қатынасының бiр жағында тұрады да,
ал ... ... ... тауарларға қарсы құнның тұлғасы ретiнде ақша қарсы
тұрады.
Ақша ерекше тауар ретінде ... яғни ... ... эквивалент
болуына немесе ақша құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты қалыптасады.
Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:
- ... ақша ... бұл ... ақша ... яғни ... құнды ақша
ацналыста жүреді және ол ақшаның ... ... ... Ал несие
ақшалары металға айырбасталады.
- Несие ақшалары және қағаз ақша ... бұл ... ... сай,
айналыстан толық құнды ақша яғни алтын ... ... ... ... ... ... өзінің дамуы барысында екі түрге бөлінеді: толық құнды
ақшалар және ... ... ... ... ... құны оны дайындауға кеткен нақты
құнымен сәйкес келетін ақшалар. Мұндай ... ... ... соның
ішінде: мыстан, күмістен және алтыннан жасалғандары жатады. Металл ақшалар
әртүрлі формада болған. ... ... ... бұл ... ... ... бет жағы-аверс, артқа жағы-реверс және жаны гурт ... ... ... ... жүрегі саналатын шіркеу
құдайы Юнона-Монета есімімен байланыстырады яғни сол ... ... ... көмегімен Римнің эпир ханы Пиррмен соғыста жеңіске
жеткендігі ... аңыз бар. ... сөзі ... ... ... беремін,
көңіліңнен шығамын» дегенді білдіреді.
Толық құнсыз ақшалар-номиналдық құны нақты құнынан яғни ... ... ... ... ... болып келетін ақшалар.
Оларға мыналар жатады:
-құнның металдық белгілері-арзан бағалы ... ... ... ... жез, алюминий т. б. монеталар;
-құнның қағаздан жасалған белгілері. Құнның қағаздай ... ... ... ... және ... ... ... нағыз ақшалардың өкілдері. Тарихта олар айналыста
жүрген алтын және ... ... ... ... ... ... ... айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың айналыс
құралы қызметін атқару ... ... ... ... ... ауысуының себебі мынадай:
-металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
-металл ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған әрекеті
нәтижесінде яғни ... ... ... алу ... металдық құрамын
төмендетуі барысында бүлінуі;
-бағалы металдарды ... ... ... шығаруға қарағанда
қымбаиқа түсуі;
-эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың
нақты құны ... ... алу ... ... ... ақшаларды
шығаруы;
-бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б. э. XII ғ. ... 1690 ж. ... ... ... ... 1762 ж. Австрияда және 1769 ж. ... ... ... ... соғыс жылдары қағаз ақшалар барлық ... ... ... ... ... ... билеттер түрінде он елде
(АҚШ, Италия, Индия, ... т. б.) ғана ... ... ... ... болған ақша реформасы негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 рубльдік
қазыналық билет ... ... рет ... ... ... 1991-92 ж.ж. және ... 1993 ж. ақша ... айналымнан алынды.
Қағаз ақшалар-бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарылатын және
металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгілеген өзіндік номиналы ... ... ... тек қана айналыс құралы және ... ... ... ... ... ... мемлекеттің ... ... ... ... ақшалар өзінің
табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді. Олардың құнсыздану
себептеріне:айналысқа басы артық қағаз ... ... ... ... ... және ... балансының қолайсыздық жағдайын
жатқызады.
Несиелік ақшалар-тауар өндірісінің дамуымен яғни тауарларды сатып алу
және сатудың ... ... ... ... ... пайда болған
ақшалар. Несиелік ақшалардың ... ... ... операцияларымен
байланысты. Мұндай ақшалардың басты мақсаты: ақша ... ... ... ... ... ... ақша ... дамуына мүмкіндік
жасау.Несиелек ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота және чек.
«Вексель» сөзі латынша bill ... шоты ... бір ... алдын-ала келісілген мерзімде және
белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық міндеттемесі.
Вексельдің екі түрі бар: жай және ... ... ... ... ... көрсетілген соманы
белгілі бір уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы ... еш ... ... ... ... ... вексель (тратта)- вексельде көрсетілген соманы белгілі ... ... ... ұстаушыға төлеу туралы үшінші бір тұлғаға вексель
берушінің еш ... ... ... ... вексель.Жай және
аудармалы вексель-коммерциялық вексельдің ... ... ... ... ... әдебиеттерде вексельдімынадай ... ... ... ... бір ақша ... ... ... қарыздық міндеттеме.
Қазыналық вексель-бюджет тапшылығын жабу ... ... ... оның ... ... ... бойынша мемлекет
борышқор болып саналады.
Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу ... ... ... ... нақты қамтамассыз етілмеген қарыздық міндеттемені
білдіреді.
Банкнота (ағылшын сөзінде «bank-note» аударғанда «банк ... ... ... шығарған әртүрлі номинальдағы ақша бірліктері. Ол
вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның ... ... ... ... қарай, егер де вексель мерзімді қарыздық міндеттеме
болса, ал банкнота дегеніміз-мерзімсіз қарыздық міндеттеме.
- кепілдігіне ... ... ... жеке ... ... ... жеке кепілдігі болады, ал банкнотаны қазіргі ... ... ... оған ... кепілдік береді.
Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және
жай.
Классикалық банкнота-бұл банкнотаның алғашқы ... ... ... ... ... ... яғни алтынмен қамтамассыз етілген
Орталық банктың билеті.Классикалық ... ... ... ... ... ... қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы ретіндегі
қызметінен ... ал ... ... төлем құралы қызметінен пайда
болған;
-эмиссиялау әдісі ... ... ... ... ал банкнотаны Орталық банк шығарады;
-қайтарылуына қарай-классикалық ... ... ... ... Орталық банкке қайтарылса, ал қағаз ақшалар
қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала ... ... ... ... қайтуына байланысты
алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз ақшалар ... ... ... мен ... ... ... банктердің құрылып,
олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына байланысты
несиелік және ... ... ... ... кеш пайда болды.
Алғашқы чектер 1683 ж. Англияда пайда болды.
Чек-ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға ... бір ... ... ... ... ... ... шотқа аудару туралы өзінің банкісіне
берген жазбаша бұйрығы.Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек-банктен қольа-қол ақша алуға арналған ... ... чек- ... құқысыз белгілі бір тұлғаның атына жазылады;
ордерлі чек-бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ ... бір ... ... құқық береді;
мәлімдеуші чек-чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы төленеді;
есеп айырысу чегі-заңды ... ... ... ... ... ... туристік сапарларға арналған төлем құралы;
кепілдендірілген чек-банктің чекте көрсетілген соманы ... ... ... ... ақшалар-компьютер торабының, ақпараттарды автоматты
түрде өңдеу ... ... ... ... ... ... ... және олардың клиенттері, сатушылар мен сатып алушылар арасындағы
төлемдер жиынтығы.Электрондық ақшалар пластикалық ... ... Олар екі ... ... ... ... ... карточкалық қаражаты бар,
клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты ... ... ... ақша ... сондай-ақ тауарлар мен қызметтер үшін
төлеуге арналған төлем құралы.
Кредиттік карточка-оның элементі мен карточка иесі ... ... ... көлемінде тауарлар мен ... ... ... не ... ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктер ... ... ... ... және ... ... кеңінен
қолдануда. Оларға «Eurocard», «Master Card», «Visa», ... ... т. б. ... ... ... және ақша ... ... бөлiнуi оның тұтыну
құнымен құнының, яғни тауардың iшкi қарама – қарсы ... ... жол ... Өйткенi, егер тауар сатылса, оның ... ... ... ... ... болғандығы. Бұл бiр жағынан, ал ... оның ... бар ... ... ... құн ендi ақша
түрiнде тауар өндiрушiнiң ... ... ... ... өндiрушiге түскен
ақшаның мөлшерiне қарай өз өндiрiсiне туады. Жалпы бiрдей эквивалент ролi
тарихи түрде ... ... ... ... ... ... ... қасиетi, оның басқа барлық тауарлардың құнын бейнелеу қасиетi,
оның табиғи қасиетi емес.
Ақшаның өндіргіш күштер мен ... ... ... ... ... пайда болғандығы ертеректен бізге белгілі. Ақшаның жаратылысын
зерттегендегі басты анық болғанды, ол, оның ... шығу ... ... ...... ... айырбастауға арналған
еңбек өнімі. Осы еңбек өнімінің тауарға айналуы ақшаның пайда ... алғы ... ... және ... ... жеке және қоғамдық еңбектің бөлінісі,
тұтыну құны мен ... ... ... табиғатына байланысты болатын
қайшылықтар айырбас құнның әр түрлі формаларын ... ... – бұл ... өндірушіден, екінші біреуіне жүретін тауардың қозғалысын білдіреді.
Мұнда тауарлардың баламалылығын (мал = бидай = ... ... ... ... ... және тағайындалуына байланысты өлшенуін талап
етеді. Сонымен ... әр ... ... бір ... ... ... негіз
болуы қажет.
Мұндай негізге тауарлардың құны, демек тауар өндірісі ... және сол ... ... ... ... еңбек жатады. Тек
қоғамдық еңбек қана (жек адамның еңбегі емес) тауарларды өлшенетін жасайды.
Нарықта бір ... ... бір ... ... өзі бұл тауарларға
еңбектің шығындалғандығын, яғни екі тауардың да құнының барлығын көрсетеді.
Осыған байланысты жекелеген тауарларды өндіруге ... ... әр ... нәтижесінде олардың құндары да, бірдей болмайды. Сөйтіп, қоғамдық
еңбекті немесе құнды ... ... ... ... ... ... (1мал = 1 қап ... ұғымы туындайды.
Айырбас құны – бұл бір тауардың басқа да бір ... ... ... ... ... ... тұсында өнім тек өндірушінің және оның жан-
ұясының қажетін қанағаттандырғандықтан да, ол ... құны ... ... Тауар өндірісі тұсында өндірушіні өз өнімін айырбастау үшін, бірінші
кезекте құны, содан кейін оның тұтыну құны ... ... ... құны ... яғни оны ... қажет етпесе, онда оны айырбастау
мүмкін емес.
Демек, айырбасқа арналмаған тауардың ... үшін ... құны ... Ал, егер де ... ... арналған болса, онда, оның өндіруші
үшін айырбас құны мен сатып алушы үшін ... құны ... ... Сөйтіп,
тауарлар айырбасының дамуы өз кезегінде құнның мынадай формаларының
қалыптасуына себеп ... ... - ... ... төменгі даму сатысына тән құнның
жай және кездейсоқ формасы. Айырбастың бұл формасына бір еңбек өнімі екінші
бір еңбек өніміне ... ... ... Мысалға, бір мал бір қап
бидайға айырбасталды.
Ал, екінші ... - бұл ... ... ... ... ... ... бөлінісінің дамуы және өндірістің өсуі ... ... саны мен ... арта ... Мұнда, көбіне, бір тауар
басқа да көптеген балама-тауарлардың айырбасында жүрген. Мысалға: 1 ... = 1 ... = 1 ... = 1 ... және т.б. ... ...... жалпылама формасы. Әр тауар өндіруші ... ... ... ... қажет жалпылама тауар алуға тырысады. ... ... ... ... ... ... ... ролде жүретін
тауарлар ығысып шығады. Мұндай тауарлар ролін, кей халықтарда мал (ертедегі
гректе, ... ... ... және т.б.), аң ... ертедегі Русьте), шай (Қытайда), тұз (Абиссинияда), піл
сүйегі (Оңтүстік Африкада) ... ... ... ... кейбір алыс түпкірлерінде ішкі сауда-саттық жүргізу үшін
жалпыға бірдей балама ретінде тоқты немесе саулық қой ... ... ... ... рөлде ұзақ уақыт жүрмеген, себебі олар тауар
айналысының талаптарын ... ... ... және ... байланысты баламалық шартына сәйкес келмейді.
Ал, құнның жалпыға балама формасының дамуы нәтижесінде ... ... ... ... ... ... бір тауар –
ақшалай формасы қалыптасты. Ол тауар рөлін бағалы металлдар: алтын және
күміс ... ... ақша ... – бұл ... тауарлардың құнын
белгілейтін, жалпыға балама ретінде ... ... ... ... ... ... ... және айналысының болуына
сәйкес қалыптасты. Ақша – бұл ... ... ... және ... болып
табылады. Тауар мен ақша бір бірінен бөлінбейді, себебі ақша ... ... да ... ... ... ... бөлініп шыққанымен де ол, ерекше тауар болып қала береді.
Сөйтіп, ақшаның жалпыға ... ... рөлі ... ... ... да, алтынның басқа тауарлардың құнын бейнелеуі бұл, оның табиғи
қасиетіне тән болып келеді. ... бұл ... ... ... яғни оның оңай ... ... және ... Екіншіден, оның құны өте жоғары, сондай-ақ, оның қоры сирек
болғандықтан да, оны өндіруге ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар, ақша өндіріс және бөлу процесіндегі адамдар арасындағы
қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде дамып ... ... ... ... ... категория ретіндегі мәні, оның мынадай үш қасиетінің
біртұтастығынан көрінеді:
1) жалпыға тікелей айырбасталу ... ... ... дербес формасы;
3) еңбек өлшемінің сыртқы заттай (материалдану) формасы.
Ақшаның жалпыға тікелей айырбасталу формасы ... ... ... ... ... бағалы затқа тікелей айырбасталатынын ... ... ... бұл ... тар ... яғни тек ... өнімді бөлу және пайдалану процесінде ғана қолданылған. Себебі, ол
уақытта кәсіпорын, жер, орман, жер қойнауын және т.б. сату ... ... ... ... жекешелендіру процесі басталғалы бері, ақшаның ... ... ... ... кеңейе түскен.
Ақшаның екінші қасиеті тауарларды сатумен тікелей байланыссыз. Бұл
формасында ... ... ... ... өтеу, мемлекеттік бюджеттің кірістерін
қалыптастыру, өндірістік және өндірістік емес шығындары әр түрлі жолдармен
қаржыландыруда Ұлттық банктің несиелік ... ... ... ... және т.б. жағдайларда қолданылады.
Ақшаның соңғы қасиеті, тауар өндіруге жұмсалған еңбектің ақша көмегімен
өлшеуге болатын құнын сипаттайды.
Ақша атқаратын ... ... ... өзінің қалыптасқан ақша жүйесі ... Ақша ... ... ... ... ... атқаратын негізгі қызметтері
арқылы орындайды. Ақшаның әр қызметі тауар ... ... ... ... формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық
мазмұнының белгілі бір жақтарын сипаттайды.
Экономикадағы ақшаның атқаратын мынадай бес ... ... құн ... және ... ... ... ... төлем құралы;
4) қорлану және қор жинау құралы;
5) дүниежүзілік ақша.
Сурет-1
Ақшаның қызметтері
Ақшаның төлем құралы қызметі мен айналыс құралы қызметтері ... ... бар. Ақша ... құралы ретінде делдалдық рөлінде
жүретін болса, ... ... ... ақша мен ... бір-біріне қарама-
қарсы қозғалысы болмайды, яғни қарыздық міндетемме арқылы өтеу, сату ... алу ... ... ... ... мен ақша арасындағы
уақыттағы алшақтық кредиторға қарыз алушының төлемеу қауіпін ... ... ... ретінде тек қана тауар айналысына ... ... сол ... қаржы және несие қатынастарына да қызмет етеді.
Жалпы барлық ақшалай төлемдерді төмендегідей ... ... құн ... ... Ақша жалпыға бірдей балама ретінде барлық
тауарлардың құнын өлшейді. Ақша құн өлшемі ретінде: «мөлшері жағынан аттас,
сапасы ... ... ... ... құнын бейнелеу үшін тауарлар
дүниесіне мартеиал ... ... ... ... та ... өзара
өлшейтін ақша емес, тауарлар өндірісіне кеткен қоғамдық ... ... ... ... ... ... жасады. Барлық тауарлар қоғамдық
еңбек өнімдері, сондықтан олардың құнын ... құны бар ... ... және ... ... алады.
Тауар құнының ақшамен бейнеленуі оның бағасы деп аталады. Баға тауарды
өндіруге және сатуға қажетті ... ... ... ... ... ақшаның өлшемі ретінде қабылданған және тауарлар бағасын ... ... ... (алтын) баға белгілеу процесіндегі ақша бірлігіне
бекітілетін салмақты саны баға масштабы деп аталады.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... және олардың
бағасы алтынмен бейнеленбейді. Ақшаның бұл қызметін ... ... оның ... өкілдері немесе қағаз және несиелік ақша белгілері
атқарады. Мұндай ақшалардың меншікті құны болмайтындықтан да, ... ... емес ... деп атайды. Өйткені, олар ... ... ... ... ... ... ... құралы қызметі. Айналыс құралы қызметінде ақша тауар
айналысы ... ... рөл ... ... ... мынадай
процесстерді қамтиды: тауар сату, яғни оның ақшаға ... және ... алу, яғни ... ақшаға айналуы. Бұл процесті арнайы ... ... ... ... Т (тауар) – А (ақша) – Т (тауар).
Бағалардың ... және ... ... құн заңы ... құн ... ... мен баға ... арасында өзара айырмашылық
бар. Құн өлшемі – бұл мемлекетке тәуелсіз ақшаның экономикалық ... Құн ... ... құн ... ... анықталады. Баға
масштабы – бұл мемлекетке ... ... ... құнын көрсету үшін емес,
тек оның бағасын бейнелеу үшін қызмет етеді. Баға масштабы ... ... ... пен ... ... ... Сөйтіп баға масштабы
арқылы ойша белгіленетін тауарлар бағасы, ... ақша ... ... ... ... Ақша айналысының тауар айналысынан
айырмашылығы ақша тауарларды біртіндеп ... ... ... ... ... қалып отырады. Ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметінің
басты ерекшелігі, біріншіден, бұл қызметті ... ... емес ... ... және ... ... атқарады, екіншіден, нақты және
қолма-қолсыз ақшалар атқарады. Ақшаның ... ... ... Әр ... ... байланысты тауарлардың тек нақты ... ... ... ... ... ... ... кезеңі мен айналыс
мерзімінің ... ... ... ... бірқатар тауарлардың
өндірісі мен сатылуының маусымдық сипатта ... ... ... қаражаттардың жетіспеушілігін туғызады. ... ... ... кешіктіріп сатып алу және ... яғни ... ... ... Ақша төлем құралы ретінде мынадай ерекше бір қозғалыс
формасына ие: М ... – Т ... ... ... ... қызметін атқаратындықтан да олардың саны,
яғни айналысқа қажетті сатылатын тауарлар массасы және ... ... Ал ... ... ақша ... тауар массасынан артық болса,
онда ақшаның құнсыздануы инфляция жол ... ... және ... ... бойынша төлем міндеттемелері;
• мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер;
• банктік ссудалар, мемлекеттік және тұтыну несиелері бойынша қарыздық
міндеттемелер;
... ... ... және сот ... және ... ... төлем құралы қызметін толық бағалы емес, яғни қағаз және
несиелік ... ... қор ... және ... қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама
ретінде, оның иесіне тауар алуды ... ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан да адамдар, ... ... ... тырысады. Қорлану үшін ақша айналыстан алынады, сөйтіп, тауарды
сату және ... алу ... ... қор ... ... ... бағалы емес ақшалар атқара алмайды,
себебі олардың меншікті құны жоқ. Бұл қызметті атқару ... ... ... ... алтын қоры ҚР Ұлттық банкінде жинақталған.
Ал ақшаның қорлану қызметін толық бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар
өндірісі жағдайында ... екі ... ... ... десе болады:
1) Кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және ... сол ... ... ... шоттардағы ақшалай
қаражат қалдықтары түрінде қоғамдық қорлану формасында;
2) Банктердегі халық салымдарында, облигацияларда жинақталған ... ... ... ... ... ... халықаралық заемдар,
сыртқы серіктестерге қызмет көрсету барысы дүниежүзілік ақшалардың пайда
болуына себеп болды. ... ... ... ... ... ... ... сатып алынатын құрал және жалпыға ортақ ... ... ... ... табылады. Халықаралық ... ... ... ... ... байланыстардағы есеп айырысуларда
қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... арасындағы нақты ақшамен төленетін тауарлар және ... ... ... ... ... ... етеді. Жалпыға
ортақ қоғамдық байлықты құрау ретінде дүниежүзілік ақшалар бір елдің екінші
бір елге займ немесе субсидиялар беруі барысында ... ... де ... ... ақша ... ... ... ақша
бірлігі формасында қызмет ететін болса, ал елімізден тысқары жерде, К.Маркс
өз еңбегінде: «ақша ... ... ... ... де, ... бастапқы формасы
ретіндегі металл құймасына, яғни жалпылама балама тауар ... ... ... жазады. Сондай-ақ бұл жерде дүниежүзілік ақша ретінде ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік ақша қызметін алтын және
алтынға ауыстырылатын жекелеген елдердің ... ... ... АҚШ доллары және ағылшын фунт стерлингі атқарған.
Қазіргі ... ... ақша ... ... АҚШ – ... неміс –
маркасы, ағылшын – фунт стерлингі, Еуропалық Одақтың қазіргі валютасы –
еуро, сол сияқты СДР ... Ақша ... ... мен ақша ... ... ақша ... және ақша ... жүйесі – қандай да бір елде ақша айналымын ұйымдастырудың ... ... ... ... Әлемдік өркениеттегі ақша жүйелерінің
жекелеген элементтері ежелден белгілі әрі олар құнның ақшалай пайда
болыумен байланысты. Ұлттық ақша жүйесі XV-XVII ғасырлардан қалыптаса
бастады.
Ақша ... өз ... ... ... ... даму деңгейіне
тікелей тәуелді болғандықтан көптеген өзгерістерге ұшынады. Әрбір
мемлекеттің өз ақша жүйесі бар. Ол ... ... ... ақша ... ... принципі;
- ақша бірліктерінің атауы;
- ақша белгілерінің түрлері, оларды шығарудың тәртібі және қамтамасыз ету
сипаты;
- ақша айналымын ... ... ... ... ... ... ... бағамы, оны шетелдік валютаға айырбастаудың тәртібі.
Ақша жүйесін ұйымдастырудың принциптері мыналар:
- ақша жүйесінің орталықтандырылған басқару принципі. Ол ... ... ... уәждемесіне (мотивация) негізделген
экономикалық әдістерге жүгінеді;
- тиісті болжауларды жасау негізінде ақша айналымын жоспарлау принципі;
- ақша айналымының ... және ... ... ақша айналымы
экономиканы ақшалай қаражатпен қамтамасыз ету керек, алайда инфляцияның
дамуына жол бермеуі қажет;
- ақша ... ... ... принципі. Бұл ақша эмиссиясының
несие операциялары негізінде жүзеге асрылатын білдіреді;
- эмиссиялған ақшаның қамтамасыз етілу принципі;
- Орталық банк тәуелсіздігінің принципі.
Ақша ... ... Ақша ... ... тауар бағаларын өлшеуге
және тұлғалауға қызмет ететін, заңмен бекітілген ақша белгісі. Орталық банк
монополиялық тұрғыдан эмиссиялайтын барлық ақша белгілері ... ... ... ... яғни бұл ... ... ... өтеуге заң
бойынша міндетті түрде қабылданатын ақша белгілері;
Ақша ... ... ... ... ... 100 ... қазақстандық теңге болып табыласы.
Теңге мен алтын немесе басқа да құнды металдар араснда ресми арақатынас
белгілейді.
Ақша белгілерінің ... ... ... ... және ... ету
сипаты. Барлық төлем түрлеріне олардың көрсетулі құны бойынша міндетті
түрде қабылданатын, банкнот пен тиыннан тұратын айналымдағы мемлекеттің
ақша белілері. Ақша ... ... ... ... ... айнелымнаналуды Орталық банк қолма-қол ақшасыз балама алу арқылы
банкнот пен монетаны сату түрінде тек бір өзі ғана жүзеке ... ... банк ... мен тиындары Ұлттық банктің сөзсіз (даусыз)
міндеттемелері болып табылады әрі оның барлық қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... ... хабарламаларды бұқаралық
ақпарат құралдарында ұдайы жариялап отырады.
Ақша түрлері. Заңды төлем құралдары: қағаз және несие ... ... ... ... ... ... реттеу (тікелей және
жанама) құралдарының, ақша-несие тұрғысынан реттеуші органдардың құқықтары
мен міндеттерінің жиынтығын білдіреді.
Ақша- несие саясатының негізгі ... ... ... ҚР ... ... ... несиесі бойынша сыйақы мөлшерлемелерінің
деңгейлері;
- Ұлттық банкте депозиттелген ең аз шамадағы міндетті резервтердің
нормативі;
- ... ... ... сату және ... алу ... ашық ... Банктерге несиелер;
- Валюта нарығындағы интервенция;
- Айрықша жағдайларға жекелеген түрлердің ... ... ... ... ... ... ... қою;
Ұлттық валюта бағамы, оны шетелдік валютаға айырбастаудың тәртібі.
Валюта бағамы- бұл басқа елдің ақша ... ... бір ... ... ... ... ... валютаға айырбастаудың тәртібі
«Валюталық реттеу туралы» ҚР заңында белгіленген. Валюта бағамы баға
белгілеудің негізінде анықталады. Валютаның ... және ... ... ... ... ... Қазақстанда көбінесе «қоржынға»
кіретін басқа шетелдік валюта «қоржыны» негізінде баға белгілеу тәсілі
пайдалынылады.
Ақша жүйесі ұдайы даму үстінде болатындықтан ақша жүйесінің түрлері
өзгеріп ... Ақша ... ... ... ... ... ... қарай қалыптасады: тауар ретінде немесе құн белгісі ретінде.
Ақша жүйесін құру формаларындағы принциптік айырмашылықтардың ... ... ... және ... мен ... ... айналым
жүйесінде жатыр.
Металдық айналымға ақша жүйесінің биметаллизм және монометаллизм деп
аталатын екі түрлері тән.
Сурет-2
Металл ақша айналысының құрылымы
Биметаллизм – ... ... ... құнның рөлі айналымда болатын
екі метал – алтын мен күміске заңмен бекітілген ақша жүйесі.
Биметаллизмнің үш түрі болған:
- қосарлы валюталар жүйесі. ... ... мен ... ... ... ... ... берекесіздік (стихиялы) түрде белгіленеді;
- егер мұндай арақатынасты мемлекет анықтайтын болса, онда ол - екі ... ... ... ... жүйесі. Онда алтын мен күміс бірдей негізде заңды төлем
құралдары болып табылады.
Нәтижесінде күміс монеталар алтын белгілеріне айналады.
Биметаллизм XVI – XVII ... ... ... ал ... ... ... ... пайда болады.
Алайда, биметаллизм дамыған тауар өндірісің экономикалық қатынасқа
қоятын талаптарына сәйкес келмейді, өйткені екі металдың бір мезгілде ... ... ... осы ақша қызметінің табиғатына қайшы келді.
Құнның жалпыға бірдей ... тек бір ... ғана ... ете ... ... ... белгіленген алтын мен күміс арасындағы нақты құндық
арақатынас олардың нарықтық құнына сәйкеспейді. XIX ғасырдың ... ... ... мен ... ... ... алтын монеталар
айналымынан қызынаға кете бастады.
Түпкі есебінде Құн заңынан стихиялы әрекет екі жақты құн өлшемін ... ... ... ... ақша ... Онда бір металл (алтын немесе күміс) жалпыға
бірдей балама ретінде әрі бағасы қымбат металдарға айырбасталған ... ... ... ақша ... ... ретінде қызмет етеді.
Алтын монометаллизмі алғаш рет Ұлыбританияда 1897 жылы, Германияда -1871-
1873 жж., Жапонияда -1897 ж., ... -1990 ж. ... Ал, ... ... жүйесі 1939-1843 жж. Ақша реформасының нәтижесінде енгізілді
және бұл жүйе 1952 ... ... ... болады.
Алтынның құн белгілеріне айырбасталуы сипатына қарай алтын
монометаллизмнің үш түрі бөліп көрсетіледі: алтын млнета стандарты, алтын
құйма стандарты және алтын – ... ...... ... ... ... еркін бәсекелестік кезеңінің талптарына көп
сәйкесіп, өндірістің, несие жүйесінің, әлемдік сауда саттықтың дамуына және
капиталдың шетке шығарылуына ықпал етті. Оның ... ... ... толық бағалы алтын монета ел ішінде барлық ақша қызметін орындап,
айналымда болады,
- жеке ... үшін ... ... ... ... ... ... ұйғарылады;
- толық құнды емес алтын ақшаларға олардың көрсетулі құны ... ... ... ... ... мен ... валюталарды еркін әкетілімі мен әкелімі және еркін
алтын нарығының жұмыс істеуі ұйғарылады.
Ақшаның айналыс құралы қызметi
Ақша айналыс құралы қызметiнде ... ... ... ... ... – бұл ... тауарлық және тауарлық емес сипаттарына
қызмет ететін қолма-қол ақша және ... ... ... ... болып табылады.
Тауарлар бiр қолдан екiншi ... ... ... ... ... ... ақша ... қозғалыста болады. Ақша пайда болғаннан кейiн
тiкелей ... ... ( Т – Т ) ... ... ( Т – Т ) ... ... екi акт ... Т – А – ол тауарды сату немесе тауарды ақшаға айырбастау;
Екiншiсi А – Т – ақшаға басқа ... ... ... алу немесе ақшаны
тауарға айырбастауды бейнелейдi.
Ақшаның бұл ... ... ... ... ... ... ... Т – А – процесi өнiм ... өнiм ... ... ... таныды деген мағынаны бiлдiредi.
Екiншiден, бiр нарықта тауарды сатып, басқа бiр нарықта керек тауарды сатып
алуға мүмкiндiк туады.
Үшiншiден, тауарды ақшаға ... ( Т – А ), ... ... ... ... ... ... айналысы кезiнде, ақша делдал рөлiн атқарады, ал бұл кездегi
сатып алу және ... ... ... мен ... сай келмейдi.
Сатушы, тауарын сатқаннан ... ... ... ... ... әр уақытта
асықпайды. Ол тауарды бiр нарықта ... ал ... ... ... ... ... ретiндегi ақшаның көмегiмен уақыт пен кеңiстiктегi өзара сай
келмеушiлiк жойылды.
Өзiнiң құнын өткiзгеннен кейiн, ... ... ... ... айналыс құралы ретiнде барлық уақытта осында қалып
отырады және сату – сатып ... ... ... ақша ... ... ... негiзiнен мемлекеттiк,
оперативтiк, коммерциялық саудада ... ... ... ... ... ... мұндай шектеулер жоқ. Онда фирмалар мен
корпорациялардың және т.б. ... – қол ... ... ... ақша айналысы тек тауар айналысының қайталаушысы ғана ... ... ... біршама оқшау жүзеге асады. Тауарлардың алмасуына ықпал ететін
ақша айналыстан шықпайды, осы айналыстың ішінде ұдайы болады, ол ... ... ... ... ... ... тауар айналысы
бастапқы, ал ақша айналысы екінші ... ... ... ... ақша
айналысын тудырады.
Ақша айналыста жүріп, бірде айналыыыс құралына (қолма-қол ... ... ... құралының (қолма-қол ақшасыз) қызметін кезек (ауысып)
орындайды. Олай болатын болса, ақша айналымы барлық ақша ... ... ... яғни ол айналыс құралы ретінде және төлем құралы
ретінде ақша қызметтерін танытады.
Қолма-қол ақша мен ... ... ішкі ... ... ... ... еніп кетуіне тосқауыл ... ... ... ... ... ... ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi мыналар:
Тауар мен ақшаның қарама – қарсы қозғалысы;
Оны идеалды ақшалар емес, нақты (қолма – қол) ... ... бұл ... ... ... өте тез ... оны ... ақшалар емес (алтын), оны ауыстырушылар – ... ... бұл, ... және қағаз ақшалар ақшалы тауармен (алтын) байланысты
емес деген сөз емес. Бұл ... ... ... ... ... ... болуыменен түсiндiрiледi.
Ақша айналыс құралы қызметiн атқаратын болғандықтан, айналыс қажеттлiгi
олардың саны өткiзiлуi тиiс ... ... мен ... ... яғни
өткiзiлуi тиiс тауарлар бағасының сомасымен анықталады. Қанша дегенмен бiр
ақша бiрлiгi бiр – ... ... ... ... ... ... айналысы қанша көп болса, айналыс үшiн олардың қажеттi саны сонша аз
болады.
Егер ақшаның айналыстағы массасы тауар ... көп ... онда ... ... яғни ... алып келедi.
Экономикалық құрылыс ретінде инфляция ұзақ уақыт өмір сүруде. Оның пайда
болуын ақшаның шығуымен, қызметімен ... ... ... ... - inflatio - (вздутие) – қампаю, тұңғыш рет ... ... ... жылдардағы азамат соғысы кезінде пайда болып, айналымдағы қағаз
ақшалардың тым ... ... ... білдірген. XIX ғасырда бұл термин
Англия мен Францияда қолданыла бастады. Экономикалық ... ... XX ... бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жиі ... ... ... ... ... орта кезінде
көрінді.
Инфляцияның жалпы, әдеттегі анықтамасы – айналымдағы ақша массасының
қажеттіліктен тыс артып кетуі. Бұл ақша ... ... және ... соғұрлым өсуіне әкеледі. Алайда инфляцияны айналым ... ... ... ... беру деп ... ... Инфляция
тауар бағаларының өсуінен көрінгенімен, ол тек ақшаға тән “ғажайып” құбылыс
емес. Ол – күрделі әлеуметтік-экономикалық ... оны ... ... ... саласындағы ұдайы өндіріс сәйкестілігінің бұзылуы.
Инфляция дүние жүзіндегі көптеген елдердің экономикалық өміріндегі ең ... ... ... ... ... валюта жүйесі
Қазақстан республикасының 1993 жылғы ақша реформасы
Бір адамның ауыстыратын ақшасынаң ең жоғары мөлшері 1000 ... Ал ... 200 ... аспайтын мөлшерде айырбастауға
рұқсат етілді. ... ... ... сомада ақшасы бар адамдарға
табыс көздері туралы декларациямен арнайы комиссияға бару керек болды.
1991 ж. 23 қаңтардан ... бір ... ... ... де ... енгізілді. Салымдарды тек қана жинақ банктері арқылы тұрғылықты жеріне
байланысты айына 500 ... ... ... бере ... ол ... белгі қойылды.
«Павловск» реформасы нәтижесінде айналыстан 8 млрд. рубль алынып
тасталып, оның иелік ету ... ... ... бұл шара ... ... алу ... ... әсер
етпеді. Бағаның жіберілуі ақшалардың ұстамсыз өсуінде байқалды.
Қайта құру жағдайында өндірістің құлдырауымен бірге ... ... өсуі ... ... ... мен азық-түліктер көбіне
шетелден сатып алынды. Бұл үшін ... ... 1,63 ... ... алтынды сатудан түсірді: 1989 ж.- 300 т., 1990ж.- 234 ... ж. ... ... ... 25 ... ... құрады, бұл 1981-
1985 жж. қоса алғандағыдан біршама үлкен. ... ақша ... бос ... ... келмеді.
1991 ж. қаңтарда «1961 жылғы 50 және 100 рубльдік үлгідегі ақша
бірліктерін КСРО ... ... ... қабылдауды және олардың
айырбастау тәртібін тоқтату мен ... ... ... ... шектеу туралы» Президенттің жарлығы мен КСРО Министрлер Кабинетінің
қаулысы қабылданды. Айналысқа 1991 ж. шығарылған жаңа ... ... ... ескі ... жаңа ... ... не бары үш ... ... соң ... ... ... ... ... елдеоді қоса алғанда, тәуелсіз мемлекеттер аумағында айналыста
жүре берді. Әр ... ... ... ең ... жаңа ... тәуелсіздікке ұмтылысы, сондай-ақ тез қалыптасып үлгерген заңдармен
экономиканың ... ... ... нарыққа өтуі мүмкін
еместігіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... соң ақшаны дезинтеграциялау процессі өте күрделі
жүргізіліп және бұрынғы кеңес мемлекеттерінің меншікті ... ... ... ... ... жариялағаннан кейін барлық 15
ұлттық банктер бір-біріне ... ... ... ... ... атқара
бастады. Мұндай салдардың біріне несиелік экспанциялау ... ... ... 1992 ж. ... ... беру ... кәсіпорындардың
міндеттемелері бойынша өзара есеп айырысуды өткізді. Бұл мысалды ТМД
елдердің ... ... ... ... ... ... рубльді
шығаруда монокомитетке айналғанымен де кейбір КСРО-ның ... ... ішкі ... нарығын басқа республикалардың сатып
алушыларынан ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайлар, Украинада, Литва, Латвияда және ... 1992 ж. ... ... ... ... корреспонденттік
шоттарындағы ақша қаражаттар көлемінде және ... мен ... ... ... ... күнделікті екі жақты өзара усуп айырысу
талабын ескере отырып, енгізілгенде ғана бұл іс ... ... ... ... ... ... Келесі қадам-меншікті валюталардың
шығарылуы екені, осы бастан белгілі болды, сөйтіп 1992 ж. маусым-шілдеде
Эстония, Латвия, 1992 ж. ... ... 1992 ж. ... ... мен
Беларусь мемлекеттері өз ұлттық валюталарын енгізе бастады. 1993 ж. мамырда
Қырғыстан, ... ... ... ... ... Бұл ... соңғы болып
енгізгендер қатарына (1995 ж. ... ... ... Армения, Молдава және Қазақстан (1993 ж. қараша) болды.Бұл елдер
тобы рубль аймағын Ресей орталық банкінің 1993 ж. ... ... ... ... соң барып кетті. Кейбір елдердің, оның
қатарында Қазақстанның рубль аумағын ... ... ... ... еш
нәтиже шықпады.
1992 ж. 9 қазанда ТМД-ның 8 мемлекеттерімен қол қойылған (Рубльді
ресми төлем ... ... ... ... ... ... мен ... ақша-несие және валюта саясаты туралы), соңынан 1993
ж. қыркүйекте 6 мемлекеттің бірігуімен рубль аумағының жаңа ... ... да ... ... Бұл ... ... ... екі жақты келісім
сөздер жүргізуі тек қана сәтсіз ... ... ... ... макроэкономикалық тұрақтылыққа байланысты шараларын
жүргізуді созып жіберді.
1991 ж. Кеңес Одағы ... ... ... ТМД-ның басқа
мемлекеттерімен бірге «рубль аумағында» қала берді. 1992 ж. ... ... 1000 ... ... шықты. Олардың эмитенті ретінде жұмысын
тоқтатқан КСРО Мемлекеттік банкі атап көрсетілді. 1992 ж. ... ... рет ... 5000 ... ... 10000 және 50000 ... ... Ресей Федерациясында және одан тысқары жерлердегі айналыста ақшаның
3 түрі: 1961-1991 жж. кеңес ақшалары, 1992 ж. ... ... (200, ... руб.) Ресей Орталық банктің шығарған ақшалары, 1993 ... ... ... ... ... ... ж. 23 шілдесінде Ресейдің Орталық банкі 1961-1991 жж. кеңес
ақшаларының белгілерін, сондай-ақ 1992 ж. 5000 және 10000 ... алу ... ... ... ... ... 1 ... Айырбастауға 35000 рубльден аспайтын сомалар жатты.
Қазақстан Республикасы Президертінің ... екі күн ... ... ... 1993 ж. 1 ... айына дейін ұзартылып, айырбас шегі бір
адамға жүз мыңға дейін ұлғайтылды.
Ресейдегі ақша реформасы ескі ... ... ТМД ... ішінде Қазақстанға қарай жаппай ығысуына жол берді.
1992 ж. 1-жартысында-ақ Қазақстан Републикасының жетекшілері
ендігі жерде рубльден күдер ... өз ... ... ... ... Жаңа ... ... ағылшынның «Хариссон» фирмасымен ... ... 1993 ж. 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... ... жасаудан қорғанатын 18 дәрежесі бар.
1993 ж. 12 қарашада Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... қол қойды. Осы жарғымен 1993 ж. 15 қарашада сағат 8-ден ... ... ... Мембанкінің және 1992-1993 жж. Ресей үлгісіндегі қазыналық
және банктік билеттерді айырбастау 20 қарашада сағат 18-де аяқталды.
Қолма-қол ... ... ... ... мен
міндеттемелердің теңгеге айырбасы 1 теңге үшін 500 ... ... ... ... ... 19 жастан асқан барлық азаматтары 100
мың рубль шегінде ақша айырбастай алды. Айырбас бір рет қана ... ... ... ... ... 100 ... ... рубльдер арнайы жеке
бет шотына аударылып, оны 6 ай мерзім ішінде ... ... ... асқан қаражаттардың шығу тегінің заңдылығын заңдылығын ... ... ... ... шешімі бойынша бұл қаражаттар
мерзімнен бұрын босатылды.
15 ... 18 ... ... ... ... ... ... де есеп айырыса алды. Сондықтан заңды тұлғалармен, сол сияқты
бөлшек сауданы ... ... және ... ақылы қызмет көрсететін
тұлғалардың ақшалай түсімдері күнделікті қабылданды: теңгеде- шексіз, 1961-
1993 жж. 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 ... ... 1993 ... ... ... ... ... аспайтын сомада, 1,3
коэффицентке түзетілген шамада қабылдады.
Кәсіпорындардың баланстарындағы рубльмен ... ... ... екі күн ішінде (15-16 қарашада) қайта есептелінді. Қолма-қол
ақшаны айырбастау және активтер мен ... ... ... кезеңінде
банктер клиенттермен операциялар жүргізбеді.
Қазақстан Республикасының Ұлттвқ банкі теңгенің валюталық бағамын:
1 доллар=4 теңге 70 тиын шамасында белгіледі. Келесі жылдары ол ... ... ... ... баға мен ... да өсті.
Инфляцияның өсуі біршама ірі ақша купюраларын қажет ... 1994 ... 200, 500, 1000 және 2000 ... ... ... ... ж. ұсақ ... біртіндеп айналыстан шығып қалды. Олардың орнына мыс-
никельден жасалған 1, 3, 5, 10, 20 ... ... шыға ... қатар, Абай Құнанбайұлының 100 жылдық мерейтойының құрметіне 100
теңгелік күміс монеталар ... ж. ... ... ... ... ... ... 4 алтын монеталар шығарылды.Жалпы салмағы 57,54 г.
құрайтын жиынтығына 1, 2, 5 және 10 мың ... ... ... ... 816 ... ... Қазақстан теңгесі соңғы жылдары тұрақты төлум құралы болып
қана қоймай, еркін алмастырылатын валюталарға шексіз айырбасталады ... ... ... ... ... ... ... сәтті енгізілуі, әрі қарай оның
сыртқы және ішкі тұрақтылығын қамтамассыз етуді талап етті.
ҚР ... ... ... ерекшеліктері
Ғалымдардың ойынша теңге атауы бізге орыс тілінен енген. Профессор
М.Балақбаев ... ... ... (1971) атты ... ... ... ... жинағында орыс тілінен енген сөздердің
жазылуы екі бөлініп айтылады. Бір жағынан ... ... ... ... ... газет, сиса тәрізді біраз сөздер осылай айтылуынша
жазылатыны көрсетілсе, екінші ... орыс ... ... ... ... сақталып, орыс орфографиясы бойынша, ... ... ... ... ... ... ... 1997 жылы
ақша мұражайы ашылды. Осы шаңырақта әлемнің көптеген елдерінің ақша, валюта
үлгілері жиналған. Арнайы көрмеде қазақ ... ... жолы ... он бес ... жуық саудагерлерге қызмет еткен, қолдан-қолға
өткен мыс, жез, ... ... қола ... ... үлгілері қойылған.
Олар Атыраудан Алтайға дейінгі аралықта ... ... ... дәлелдейтін асыл белгілер.
Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы-теңге. Ол 1993 ... ... ... ... Сондықтан да отандастарымыз жыл сайын бұл
датаны ... күн ... атап ... ... ... ... тұрғысынан әлемдегі көркем әрі заман талабына сай ... ... ... ... ... ... толық
қамтамассыз етілген.
«Теңге» атауы орта ғасырларды қазіргі ел аумағында өмір сүрген
бабаларымыздың ... ... тиын ... ... ... ... өз ... фабрикамыз ол кезде жоқ болғандықтан,
Англияда «Харрисон және ұлдары» фирмасының күшімен шығарылды. Фирма ... ... ... ... ақша ... ... ... қорына
да әзірлеп берді. Әрі сол ерен ... үшін ... ... ... ие болды. Әрине бұрын-соңды өз ақшасы болып көрмеген жас ... үшін бұл оңай ... емес еді. ... ақша ... ... ... тиіс
дегеннен бастап, оның кескін-келбетін айқындау, сызба-суретін салу, ... ... мен ... тетіктерін орналыстыру, республикаға алып келу,
облыстарға жеткізу, бұрынғы айналымдағы ... ... ... ... ... ... қамтамассыз ету, айырбас бағамен белгілеу
сияқты қауырт та қиын, сан-салалы жұмыстар жүзеге ... ... өзі ... ғана ... ... ол дегеніміз-қауіпсіздікке тікелей
қатысы бар стратегиялық аса маңызды іс ... ... ... ... ... ... жасауға Қазақстан Дизаинерлер одағының басшысы Тимур Сүлейменов,
Ұлттық банктің бас дизайнері Меңдібай Әлин, сондай-ақ Ағымсалы ... ... ... ... ... ... үлесі қомақты.
Тиын ақшалар сондай-ақ, ғылым мен мәдениеттің көрсеткіші
ретінде де аса ... ... сол ... ... ... мен ... ... өзі ғана елдің материалдық және рухани деңгейін
таныта алады. ... ... де ... ... табыстарын, мәдени
мұралары мен айтулы азаматтарын, мерейлік ... ... пен ... есте ... мақсатында кеңінен пайдаланылады.
Қазақстанның да өз тиындары бар. Алғаш валютамыз ... 2, 5, 10, 20 және 50 ... ... ... Олар ... ... соң, «нейзильбер» деп аталатын қоспадан жасалатын 1, 3, ... 50 және 100 ... ... ... ... Абай ... 150 жылдығына, БҰҰ-ның 50 жылдығына, Қазақстан тәуелсіздігінің 5
және10 жылдықтарына ... ... ... ... кеңінен
шығарылды.Бұл қатарға «Татулық пен еске алу ... ... ... ... теңгелерін, «Қожа ахмет Яссауи кесенесі», «Нарқобыз»,
«Теңгеге 100 ... ... ... ... ... Әйтсе де
еліміздің атын бүкіл әлемге танытып жатқан ... ... ... ... 1000, 2500, 5000 және 10000 ... таза алтыннан
жасалған металл ақшалар десек, ... ... ... ... ... ... деп ... Әрі олар дүниежүзінің кез келген
банкісінде айырбасталады. Республикамыздыңтиын ақшаларын жасауға Д.Қасымов,
Е.Жамабаев, Н.Наурызбаев, М.Байтақов, ... ... ... мен мүсіншілер айрықша ат салысып келеді. ... ... ... туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы
30 наурыздағы №2115 заңына сәйкес Қазақстан Республикасының ұлттық ... ... 11 ... ... ... өнер» монеталар сериясынан
номиналы 500 теңге «proof» спасымен ... ... ... ... ... 2004 ... 7 қарашасынан бастап «Алтын бұғы»,
«Деңга» 500 ... ... ... ... ... ... айналысқа
шығарылуда. «Жетіген» ескерткіш күміс монетасы қазақтың ұлттық музыкалық
аспаптары тақырыбын ... 4-ші ... ... ... ... өзіндік ақша, банк жүйесі, алтын-валюта қоры қалыптасқан тұрақты
даму жолындағы іргелі ... ... ... кесілген теңгеміз алға қарай ... ... ... Осы бір ... ... ... де 10 жылға татырлық жолдан
өтті. Ұлттық валютамыз төңірегінде қазір әртүрлі ... бар. ... ... ... ... ... ... сөздер. Егер теңгеміз өтімді
болса, ондай әңгімелер айтылмас та еді. Теңгенің тегеурінінің ... ... ... ... кінарат ұлттық валютаны енгізген кезде оның
нарқын тым ... бір ... 4,5 ... рубіліне, 1 АҚШ долларын 500
теңгеге теңеуде жатыр. Алғашқы кезде ақшаның тез құлдырауы ... ... ... ... орын ... қайшылықтар мен кемшіліктер
алдымыздан ... ... ... мен ... ... ... ... есеп айырысу жүргізу туралы қаулы алды. Ал бұл ... ... ... құны он есе ... ... еді. ... ... мен ... ешқайсысы құлақ аспады. Біздің есебіміз
бойынша, өзара есеп ... соң ... ... ... ... ... ... шықпауы керек-ті. Алайда, іс жүзінде
есеп-қисапты түгендец ... ... ... ... ... жетпей
қалды. Үкіметтің соңғы кездегі ... ... ... ... ... қарқындары мынадай болды:
Нан бағасының босатылуына да осы жәйт себеп болды. Қазір ... ... жоқ. ... ауыл ... ... ұйықтамай, маңдай
термен өсірген астығына тиісті еңбек ақысын неге ала алмай отыр? Ол банкіде
ақша жоқтықтан емес. Ауыл ... ... ... қана ақша ала ... ... ақшаны тек несиегебереді. Несие проценті өте ... ... ... ... жоқ. ... ақша мен ... ... арасы жер мен көктей ғой.
Нақты ақша еңбек өнімін сатып түсірген пұл. Ауыл еңбеккерлері мұны түсінеді
деп ... ... ... ... ТМД елдерінің, Қазақстанның жіберген
бір ортақ кемшілігі-ақша енгізілер алдында өзара есеп жүагізетін ... ... ... еді. Барлық ұлттық валюталар ... ... сол ... өту керек еді. Іс жүзінде олай болады. Әр республика
өзі енгізіп ... ... ... ... артып, бұл мәселеге көңіл
бөлмеді. Соның салдарынан ТМД елдерінің ұлттық валютасы бәрі бірдей ... ... ... ... мұны ... қойғанда, республика көлемінде де
теңге енгізілгенде ол бір банк арқылы өтуі керек еді. Банк операциялары сол
кездегі курспен өтуі ... ... ... бос ... тағы ... осында. Мұның бәрі уыстан шығып кеткен шаруа.
Тәжірибе де қателіктер арқылы жиналады. Ондай олқы тұстарымыз бен
алдағы істеріміз мұқият ... ... ... ... өсер күн ... бүгінгі реніш те, қиналыс та тарқар.
Көп кешікпей долларға 4,7 ... ... ... ... ... тым көтеріңкі қойылғаны айқын болды. Үкімет 1 долларға 20
теңге дейтін жаңа қатынасты айқындай ... ... ... ... ... қабылдады. Алайда, бұл шешім де айтарлықтай дұрыс болмады,
өйткені өмір көрсеткендей, нақты айырмашылық одан да көп ... ... ... ... ... келіп жамалды. 1994 жылдың басында
кәсіпорындардың өзара ... ... ... дұрыс есептелмей,
мұның өзі біздің бюджетке ауыр соққы болы. Алайда, ... ... сол бір күрт ... ... ... бір ... болатын еді.
Айтпақшы, бұл қателіктер сол ... ХВҚ ... ... ... Өз ... ... ала ... ола біз үшін жаппай
инфляцияны «жобалапты». Олардың пікірінше, АҚШ-тың бір долларына шаққанда
1994 жылғы қыркүйукте бағам 150, ал ... ... 200 ... ... еді. Ал іс ... ... ... жігерлі шаралардың
нәтижесінде, төмендеу барысы байыптыдан да басалқалы болды.Алғашында бағам
айына 3-4 % ... ... жылы ол ... ... Тек алты ... ... ... жылы ол бір долларға 146 теңге болды. Қазір Қазақстандық валюта ... ... енді ... ... ... ... және Ресейде
еркін айырбасталады.
Сондай-ақ біздің валюта үшін өзіндік «беріктік сынағы» 1998 ... ... ... ... ... ... рыноктарындағы жаһандық
өзгерістер салдарынан Қазақстанның сауда-саттық әріптестері болып табылатын
бірқатар елдердің ұлттық валютасының айтарлықтай ... орын ... өзі ... ... ... ... ... соқтырып,
Қазақстандық экспорттың бәсекелестік ұстанымының төмендеуін туғызды.
ҚР ұлттық валютасының перспективалық даму жолы
«Нұрсұлтан Әбішұлы, елдің ... ... ... және ... әр қилы ... ... Оның ... ахуалын сіз өзіңіз қалай
бағалар едіңіз?» ... ... ... айтқанда,бұл жөнінде бізге
халықаралық қаржы институттары берген бағалар бәрінен гөрі ... ... ... ТМД ... ... ... ... 2002 жылғы
қыркүйекте халықаралық Мудис рейтинг агенттігінен ... ... ... 2003 ... ... ... энд ... агенттігінен
инвестициялық деңгейдік елдің рейтингін алды.
Қазақстан экономикасына берілген көптеген оң бағалардың арасынан
сондай-ақ 2003 жылдың тамызында Қазақстаннан ... ... ... кері
шақырып алуына байланысты ХВҚ ... ... 2002 ... ... бағаны келтіруге болады.Онда былай делінді, ... ... ... тұрақтандыруда айтарлықтай ... ... және ... әрі ұзақ ... ... ... төтенше қолайлы
перспективаларға ие болып отыр, сондықтан да ... ... ... дамыған инфрақұрылымы бар қаржы ... және ... ... ... ... жоқзейнетақы жүйесі жұмыс істеуде.
Экономиканың осы ... ... ... аса ... ... ... ... деңгейі болып табылады деп санаймын. Іс жүзінде ... ... ... ... ... тұрақты өсу үрдісіне ие
болып ... ... ... ... ... саясатымызды қалыптастырып, ел
экономикасын дамытуға ... ... ... ... ... ... ... оның бәрі оңтайландыру сатысында тұр. Онда доллардың ықпалы ... екі ... бар: ... Африканың валюта одағы және Батыс
африкалық валюта одағы. Олар франктің бұрынғы аймағы базасында құрылған. Үш
жыл бұрын Батыс Африка ... ... 16 ... 8-і ... ... жасауға қарай ұжымдық қозғалысын бастаған. Ол 2004 жылы
әрекет етеді деп жоспарланған.
Ал қазір ЕурАзЭҚ аясында 2007 жылы ... ... көшу ... ... Иә, ... шешім осы одаққа ... ... ... өскелең дамуын қамтамассыз ететін ... ... ... жағдайлар үйлесімді етілгеннен кейін
қабылданады деген ескерпесі бар.Бұл міндетті шешуге біз қазір ... ... ... және ... кіретін біртұтас экономикалық
кеңестік туралы келісім аясында ... ... ... отырмыз» деп жауап
берді президнтіміз.
Ұлттық валюта енгізілгеннен кейін алғашқа екі жыл біздің ... өте қиын ... ... Жалпы экономикалық сипаттағы объективті
қиындықтар ... ... ... ... ал ... ... өсуіне
әкеп соқты. Теңгені енгізуге қатысты есеп айырысу жүргізілген кезде ұлттық
валютаның тұрақтылығына ықпал ете ... ... ... факторлар есепке
алынды. Алғашқы кезде теңге бағамы төмендейді деп күтілген болатын. Алайда,
мысалы,1994 жылы ... ... ... ... шаруашылық есеп
беруі сияқты өкінішті ... ... ... айларда теңге
айналысының жағдайын біржама қиындатты. Енгізілген кезден бастап алғашқы ... ... 8 есе ... ... АҚШ ... ... АҚШ ... құнсыздануы |
|1995 жыл |17,9% ... жыл |15,4% ... жыл |5,17% ... жыл |3,25% ... жыл |4,2% ... осы он ... ... ... кезеңдерге бөліп қарастыруға
болады және олардың басты сипаты қандай?
1-кезең. Инфляцияны ауыздықтау. ... ... және ... ... ... ... -8,2% болған ЖІӨ өсу қарқыны төмендеуінің
сақталуына қарамастан, осы кезеңнің аяғында инфляцияның деңгейін ... ... қол ... ... ... ... енгізілу кезіне қарай Қазақстанның
ьанк жүйесі кдәуір дәрежеде реформаланған болатын: екі деңгейлі банк жүйесі
жұмыс істеді, барлық мамандандырылған ... ... ... ... ... ал ... ... орталық банктің бірқатар функциялары
берілді. Бұл өз ... және ... ... ... ... жеңілдетті.
Банк секторын сауықтыру жөніндегі іс-шараларды жүргізу
нәтижесінде 1993-1996 ... ... ... ... ... саны ... 101-ге дейін азайды.
2-кезең. Экономиканы тұрақтандыруға қол ... және ... ... ... үш ... зейнетақы жүйесіне көшті.
3-кезең. Экономикалық тұрақты өсу, ... ... ... және ... ... секторының халыаралық стандарттарға көше бастауы.
ЖІӨ-нің жиынтық өсуі соңғы үш жылда 33%-ға жуық ... ... ... даму қарқыны жағынан әлемдәк лидерлердің бірі
болуына мүмкіндік жасады. 2003 ... 9 ... ... өсу 8,6% ... ... ... ... ең үлкен және тез ... ... ... ... күні ... банк секторын халықаралық ұйымдар мен
рейтинг агенттіктері ТМД ... ... ең ... қаржылық
тұрғыдан тұрақты және тез дамып келе жатқан банк секторы деп ... ... ... ... 36 банк ... істейді, оның үшеуі
мемлекеттік Қазақстан даму банкін, ... және ... ... ... жинақ банкін қоспағанда, барлық банктер жеке ... ... ... 3 жылда банк жүйесіндегі депозиттер 5,1 млрд. астам АҚШ
долларына дейін 3 есе, ал ... ... 2,1 ... АҚШ ... ... есе ... кредит саясатының негізгі құралдары ашық рынок операциялары-
бағалы қағаздарды сату және сатып алу болып табылады. Олар ең алдымен ... ... ... және өтеу ... жүргізеді. Сонымен бірге,
Ұлттық банк вексельдерді қайта есептеу арқылы банктердің ресми ствкаларын
реттеуді және ... ... ... ... ... үшін банктерге қысқа мерзімді кредиттер беруді жүзеге асырады. Соңғы
уақытта банк секторының нығаюына байланысты, екінші деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... негізінен
индикативтік сипатта болады және Ұлттық банктің қысқа мерзімді ... ... ... ... ... банк ... ... қолма-қол шетлдік валюталар нарығын дамыту
арқылы қадағалады. 1995 ... ... банк ... ... яғни ... халықаралық стандарттарға сәйкестендіру жұмыстары басталды. Халық
банктерге деген сенімін арттыру үшін 1999 жылы халықтың салымдарына кепіл
беру қоры құрылды. ... ... ... ... ... сапасын арттырып, экономикаға берілетін несиелік ресурстарға
төленетін төлемақының бағасын түсірді. Нәтижесінде елімізде кәсіпкерлер
тобы қалыптасып, халықтың ... ... ... Осының арқасында
тұтынушыларға несие беру ісі қарыштап дамыды.
Ұлттық банктің негізгі ...... ... – теңгенің ішкі және
сыртқы тұрақтылғын қамтамасыз етудің орындалуина баға беретін ... ... ... ... ... ... ... де ұлттық валютамыз
сыртқы экономикалық есептеуде де пайдаланылады.
Жаңа ... ... ... саясатындағы акценттерді ауыстыруға себеп
болды. 2004 жылғы 1 қаңтардан бастап Ұлттық Банктің негізгі мақсаты ретінде
баға тұрақтылығын қамтамасыз ету болды. ... ... ... ... баға тұрақтылығын қамтамасыз ету инфляция бойынша мақсатты
көрсеткіштер үшін жауапкершілікті күшейтеді және ... ... мен ... ... ... ... банк ... өтуді
неғұрлым дәл көрсетеді.
Ұлттық банк негізгі мақсатты орындау үшін мемлекеттің ақша-кредит
саясатын әзірлеу және жүргізу; төлем жүйелерінің ... ... ... валюталық реттеу мен валюталық бақылауды жүзеге асыру; қаржылық
жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін жағдайлар ... ... іске ... ... ... ... ... жүзеге асыру
айрықша назар болуді талап ететін бірқатар проблемалардың болуымен қатар
жүреді. Оған экономиканың қызып кетуі, шетел капиталының жоғары ағыны,
қаржы нарығындағы артық ... ... ... ... өсуі,
қаржы министрлігінің қарыз алуының қысқаруы, Ұлттық банк портфелінің
шектеулілігі жатады.
Жоғарыда атап көрсетілген проблемалар ақша – кредит саясатын біршама
қатайту, бар ... ақша – ... ... құралдарын жетілдіруге, оның
ішінде қысқа мерзімді ставкалардың реттеуші рөлін арттыру б-ша ... ... ...... ... ... ... банк өзіне ақша – кредит саясатының қаржы
нарығына реттнуші ықпалын күшейту жөніндегі ісі ... ... ... ... ... ставкасының реттеуші қасиеттерін күшейтуге
ресми қайта қаржыландыру ставкасын кезкң-кезкңмен ... ... ... және белгілеуді практикаға енгізу бағытталды, мұның өзі қаржы
нарығына қаржы саласында күтілетін үрдістер бойынша өзекті бағдар береді.
Ұлттық банк ... ... өсу ... ... саясатын
біршамакүшейтуге қадам жасады. Бұл жыл басынан бері ресми қайта
қаржыландыру ставкасының бірте-бірте өс көрсеткішінен байқалады: 2005 жылғы
1 ... ... 7 %-7,5 % және 2005 ... 11 ... ... 8 % . ... ставкасының көтерілуі бірнеше себеп бойынша капитал келуінің күшеюі
тұрғысынан айрықша ... ... деп ... ... ... ... ... және банктердің
өтімділігін неғұрлым икемді реттеу үшін ең төменгі резервтік талаптарды
(ЕТРГ) қалыптастыру тетігіне өзгерістер енгізілді. Осы өзгерістердің
нәтижесіде екі деңгейдегі банктер ... ... ... кесте
бойынша орындайтын болады, мұның өзі оны есептеу мен уақытша шектеулерді
сақтауды жеңілдетеді. Сонымен бір ... ЕТРГ ... ... мұның
өзі банктік сектордың шамадан тыс өтімділігін алып тастауға ықпал етеді.
Валюталық реттеу және валюталық бақылау саласында валюталық режимді
бұдан әрі ... үшін ... ... ... ... ... ... кезде Қазақстан Республикасында 2005-2007 жылдарға арналған
валюталық режимді ырықтандыру бағдарламасы іске ... банк ... ... қатысты валюта бағамын валюта бағамының
қысқа мерзімді және алыпсатарлық ауытқулардың салдарынан ... ғана ... ... ... ... ... ... да
болмасын ұзақ уақытқа белгіленген дәлізді айқындамай еркін өзгермелі бағамы
саясатын жүргізуді жалғастырады.
Төлем жүйелерін дамыту ... ... ... ... ... ... ашып көрсетіледі, онда төлем
жүйелерінің тиімділігі мен қауіпсізділігін арттыру жөніндегі шаралар
көзделген.
Ұлттық банктің ақша-кредит саясаты және қызметі тұтастай алғанда баға
тұрақтылығына қол ... ... ... ... ... ... ... рет реформалау
нәтижесінде ең қарқынды дамып келе жатқан және тұрақты ... ... ... жүйе болп ... ... ... халықаралық ұйымдарын мойындауы
бойынша бүгінгі күні Қазақстанның банк жүйесі ТМД-дағы ең қарқынды дамушы
банк жүйесі болып табылады.
Банктер барлығы ... ... ... ... халықтың
салымдарына кепілдік беру (сақтандыру) жүйесі жұмысының, сондай-ақ банктік
құпия жөніндегі заңнама нормаларын күшейту нәтидесінде депозиттік нарық
жедел қарқынмен дамуда.
Соңғы алты жылда банк ... ... 3,8 есе ... 1600 млрд.
теңге (ЖІӨ-нің 23,3%-ы ) болды. Халықтың осы кезеңдегі салымда 531 ... ... 3,1 есе ... ... ... өсуі ... экономиканы белсенді
кредиттеуге мүмкіндік береді. Сонғы алты жылда банктердің экономикаға
кредиттері 2118 млрд. теңгеге дейін 5 есе өсті. (ЖІӨ-нің 35 %-ына ... ... ... ... ... ... алуан түрлерін
игеріп отыр. Олардың ішінде тұтынушылық және ипотекалық кредиттеу, тұрғын
үй құрылысы жинақ ақшасының жүйесі бар.
Ұлттық банк өз ... орта ... ... халықаралық стандарттарға
одан әрі жақын келу жөнінде үлкен міндеттер қойды. Бұл: ақша-кредит
саясатын жүргізу әдістері мен құралдарын әлемдік стандарттарға
жақындастыру, күрделі операцияларды одан әрі ... және ... ... көшу, тәуекелдерді басқарудың және төлем жүйелерін
қадағалаудың тиімді жүйесін жасау. Алға қойылған міндеттерді ... ... ... ... алдағы уақытта да ТМД елдері қаржы
жүйелерінің арасында көсбасшысы позицияны ұстап тұруға және Еуропаның
қаржылық ... даму ... ... ... жасайды.
Қорытынды
Сөйтiп, ақшалар ертеден адамзаттың пайда ... ... өмiр ... десе ... ... ... даму сатыларында айырбас қатынастары
да дамып, одан әрi жетiлiп, нарықта тауарлар тек ... зат ... ...... ... ... ... тауарлар дүниесiнен ерекше бiр
тауар, яғни тауар – ақша ... ... К. ... ... ... ... ... бөлiнiп және сол тауарлармен қатар дербес ... ... ... ол – ... Әрбiр жеке тауар тұтыну құны ретiнде
көрiнедi. Ақша – жалпы бiрдей эквивалент, ерекше ... онда ... ... құны ... және оның ... ... қатысуыменен тауар
өндiрушiлер арасында еңбек ... ... ... ... бередi.
Осыдан келiп ақшаның жаппай өктем күшi ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық билiгiн де, қоғаммен байланысын да өзiнiң
қалтасына салып жүредi“ деген афоризммен ... Ол ... ... құны ... ол тек ... ... теңгергенде ғана анықталады.
Тауар мен ақша айырбас процесiнде бiрiн – бiрi алмастырады және ... ... ... бойы ақша ... ... және бүгiнде олардың жағдайы аяқталған,
соңғы фраза болып табылмайды.
Тауар айналысының тарихи ... ... ... ... эквивалент
формасында әр алуан тауарлар болған: мал, терi, ... ... ... т.б. ... ... ... өндiрiсi мен тауар айналысының ... ақша ... ... ... ақшалай
формасының пайда болуы, яғни ақша – тауардың жалпы эквивалентi болуы тауар
өндiрiсiнiң ұлғайып, айырбас қатынастарының ... ... ... және ... ... ... ... кең көлемде өсуiне жол
ашты.
Ақша - ... мен бөлу ... ... ... ... бiр
экономикалық қарым – қатынастарды көрсететiн, тарихи даму ... ... болы ... ... ... мәнi оның үш қасиетiнiң бiрiгуiмен
көрiнiс табады. Олар: жалпыға тiкелей айырбасталу, айырбас ... ... ... ... ... ... валютаны жасау еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жеке
басшылығымен жүргізілді және осы ... ... ... ... қатаң
құпияда сақталынды әрі жоғары деңгейде ұйымдастырылды. Сонымен бірге, ол
қысқа мерзімде – бір жыл, екі ай ... ... ... түсімдер негізінде республиканың келешегі үшін «Ұлттық Даму»
қоры құрылды. Ойластырып пішілген бюджет тамақ, ... ... ... ... ... ... ... таңда біз дербес саясатты
жүргіземіз және біршама мезгіл өткеннен соң көптеген елдердің АҚШ ... ... ... ... келуіміз ғажап емес...
2007 жылдан бастап валюталық операциялар жүргізудегі барлық шектеулер
жойылды. Теңге толық конвертациялануға қол жеткізді. ... ... ... ... кулизматтар мойындады. Қай заманда болсын, алтын мен
күмістен жасалған ақшаны шығару ... іс ... ... ... ... ... Іскерлік қарым қатынастар дамыту үшін бұдан
артық сыйлықты ойлап табу мүмкін емес.
Біз ұлттық валютамыз ... және ... ... мақтан
тұтыуымыз керек. Сондай-ақ, еліміздің қаржы жүйесінің қызметкерлері үлкен
абыройға ие болды. Олардың атқарған ... ... ... қаржыгер
күні мерекесін бекітті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Сейітқасымов “Ақша, несие, банктер” Алматы 2005 ж.
2. Я. Әубәкіров ... ... ... ... 1998 ж.
3. С.Б. Мақыш “Ақша айналысы және несие” ... 2004 ... В.П. ... Л.А. ... ... ... и ... система”
1997
5. У.К. Шеденов “Жалпы экономикалық теория” Алматы-Ақтөбе 2002ж.
6. М. Осипов “Экономикалық теория негіздері” Алматы 2002 ж.
Мерзімдік басылымдар
1. Валюта ... ...... ... ... ... перспективалы бағыты // “Қаржы Қаражат” 2 2006 ж.
2. Егемендік және ұлттық теңгеміз // “Ақиқит” журналы 10 2003 ж.
3. Қазақстан Республикасының ... ... // ... Қазақстан” 15
қараша 2005 ж. 6 бет.
4. Теңге – тәуелсіздік тұғыры // “Шымкент келбеті” 30 желтоқсан 2005 ж.
5. Теңгеге тұрақтылық ... // ... ... 12 қараша 2004 ж.
6. Ұлттық валютаның қаржылық саясаты // “Астана хабары” Елорданың
республикалық қоғамдық-саяси ... 166 (1684) ... 15 ... ж. 2 бет.
-----------------------
Құн өлшемі
Ақшаның қызметтері
Айырбас құралы
Төлем
құралы
Қорлану және қор жинау
Дүниежүзілік ... ақша ... ... ... ... және ақша айналысының негізгі болып бір ғана
металл (алтын немесе күміс) қызмет ететін ақша жүйесі
Биметаллизм – жалпыға балама рөлі екі ... ... ... мен ... ақша ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысы, заңы, ақша массасы және ақша жүйесі31 бет
Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері42 бет
Ақша өндіріс элементінің дамытудың теориялық және практикалық негіздері, Қазақстан Республикасында қазіргі ақша айналымын тұрақтандыру мәселелері50 бет
Ақша айналымы және оның құрылымы28 бет
Ақша айналымы мен оның құрлымы9 бет
Ақша айналымы туралы түсінік11 бет
Ақша айналымындағы ақшаның ролі және оларды шығару33 бет
Ақша айналымының құрылымы23 бет
Ақша айналысы17 бет
Ақша айналысы және ақша жүйесі 29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь