М.Қ. ҚОЗЫБАЕВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ ЖӘНЕ ТАРИХШЫ – ҒАЛЫМДЫҚ ҚЫЗМЕТІ (1985-2002)


ҚЫСҚАРТУЛАР
КІРІСПЕ
1 М. ҚОЗЫБАЕВТЫҢ КЕҢЕСТІК ЖӘНЕ
ТӘУЕЛСІЗ КЕЗЕҢДЕРДЕГІ ҒЫЛЫМИ ҚЫЗМЕТІ
1.1 М.Қ. Қозыбаевтың өмір жолы, тарихшы ғалым
ретіндегі қалыптасуы және қоғамдық . саяси қызметі

2 М.Қ. ҚОЗЫБАЕВТЫҢ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ
МӘСЕЛЕЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ
2.1 М.Қ. Қозыбаев еңбектеріндегі көне заманнан
XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихының
кейбір мәселелері
2.2 М.Қ. Қозыбаев еңбектеріндегі XX ғасырдың 20.50
жылдардағы ашаршылық, ұжымдастыру, тәркілеу
және қуғын.сүргін мәселелері
2.3 М.Қ. Қозыбаев еңбектеріндегі Ұлы Отан соғысы және
Желтоқсан дақпырты мен шындығы

3 М.Қ. ҚОЗЫБАЕВ ЖӘНЕ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН
3.1 М.Қ. Қозыбаев зерттеулеріндегі тәуелсіздік, ұлт тақырыбы
3.2 М.Қ. Қозыбаев және ұлы тұлғалар

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздігімізді алған жылдардың ішінде тарихшыларға Қазақстан тарихнамасында күрделі болып келген тақырыптарды ақиқаттық тұрғыдан ашып көрсету, шынайы баға беруге мүмкіндік туды. Академик М.Қ. Қозыбаев “Қазақ халқы босағасы берік, шаңырағы биік мемлекет болған екен, ендеше, оған өзіне лайық тарихы да жазылуы қажет” деуі [1, 114-б.], Қазақстан тарихшыларына 70 жыл бойы кеңестік жүйе идеологиясында болып бұрмаланған ата тарихымызды қайтадан ой елегінен өткізіп, жаңаша көзқараспен, әдістемемен зерделеу міндетін жүктеді. Қоғамдық татулық пен демократиялық мемлекет құруды мақсат тұтқан және халқымыздың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шараларды жүзеге асырып жатқан кездерде, қазақ халқының тарихында өзіндік терең із қалдырған қайраткерлердің ғұнырнамасын жасауды қолға алғанымыз абзал.
ХХ ғасыр басында Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мұстафа сияқты қазақ зиялыларының бір шоғыры халық арасынан суырылып шығып, елдің тәуелсіздігі жолында күреске түскені белгілі. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін олардың қатарына С. Сейфуллин, С. Сәдуақасов, Н. Нұрмақов, Т. Рысқұлов сияқты жаңа буын зиялы қауым өкілдері қосылып, еліміздің өркениетті ел болып өрлеуіне, қазақ ұлтының асқақтауына барлық күш-жігерін салып бақты.
Кеңес дәуірінде Қазақстанның мәдениет, ғылым, білім салаларын көтерген, олардың дамуына зерттеулерімен, талантымен үлес қосқан мемлекет және қоғам қайраткерінің, ғалымдардың шоғыры өсіп шықты. Қазақстан ғылымының қалыптасуына және дамуына С. Асфендияров, Ә. Марғұлан, Қ. Сәтбаев, М. Әуезов және т.б. азаматтар белсене кірісіп, өздерінің интеллектісімен, нақты тұжырымдарымен белгілі бола бастады. Алайда 20-50-ші жылдары болған сталиндік қуғын-сүргін қазақ зиялыларының қаймағы болған азаматтарды, көптеген талантты ғалымдар, өнер, мәдениет қайраткерлерін нәубет құрбанына айналдырды. Сөйтіп, алдыңғы қатарлы ұлт зиялыларын қоғам ісіне араластырмай, ұлттық санамызға балта шабуға тырысты.
Негізінде ХХ ғасыр басында үкімет саясатына араласа бастаған қазақ зиялыларының қалыптасуын, олардың өмір жолдарын, қоғам саласына тигізген қызметтерін, ғылыми, шығармашылық еңбектерін саралау, ғұмырламалық жағынан зерделеу мәселелері 80-шы жылдардың соңына дейін тиым салынып, тек 90-шы жылдың басынан өзінің тиісті бағасын алуға мүмкін болды. Бұл күнде Абылайтану, Кенесарытану, Абайтану, Әуезовтану, Әлихантану, Ахметтану, Халелтану, Қаныштану сияқты түрлі қорлар құрылып, олардың жеке басы, халқының алдындағы қызметін зерделеу қолға алынды.
Қоғамдық ғылым салаларындағы ілгері өзгерістер, соны қадамдар жасаған жекелеген қайраткерлер мен жарқын тұлғалардың орын мен қосқан үлесін саралау, олардың еңбектеріне тиісті баға беру маңызды міндеттердің бірі. Халқымыздың тарихына терең зерттеулер жүргізіп, келелі тұжырымдар айтатын тарихшы қауымы. Сондықтан қазақ қоғамына еңбегі сіңген азаматтың ғұмырнамалық тарихын зерттеу, олардың тарихтағы алар орнын айқындау осы тарихшылардың еншісінде.
1 Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі (Замана асуы). 1-кітап. –Алматы: Ғылым, 1998. –344 б.
2 Жұлдызы жанған ғұлама. Академик Манаш Қозыбаев туралы естелік кітап. –Алматы: Атамұра, 2003. –288 б.
3 Есқожин І. Озат студенттің ісі осындай // За отличную учебу. – 1952. –1 мамыр. Ержанов А., Шоланов Е. Қаһармандық күрестің ұйымдастырушысы // Социалистік Қазақстан. –1955. – 6 наурыз, Левицкая Л. Доклад об истории Кустаная // Ленинский путь. 1957. 12 ноября.
4 Ахметов А. Страницы героической истории // Казахстанская правда. – 1963. – 4 декабря; Жаңа кітаптар // Социалистік Қазақстан. – 1965. – 5 январь; Маляр И. Стойкость партии и народа //Огни Алатау. – 1965. – 23 января; Сұңқарбеков Б. Қазақстандықтардың ерлігі // Тың өлкесі. – 1965. – 19 февраль; Малыбаев О., Бәкенов М., Нұрпейісов К. Қаһарлы жылдар шежіресі // Социалистік Қазақстан. –1965. – 25 наурыз; Шоланов Ғ., Ержанов А. Қаһармандық күрестің ұйымдастырушысы // Социалистік Қазақстан. –1965. – 6 наурыз; Балакаев Т., Романов Ю. Ценное исследоавниае // Партийная жизнь Казахстана. – 1965. – №6. С. 74-77.
5 Ахметов А. Плоды великого содружества // Партийная жизнь Казахстана. –1968. –№ 7. –С. 69-71; Найзағарин Т., Петриковец Ф. Ұлы ынтымақ жемісі // Қазақстан коммунисі. – 1968. – №8. –75-77-бб.; Канапин А., Басин В. Книга о великом содрудестве // Казахстанская правда. –1968. – 28 ноября; Панибудьласка В. Плоды великого содружества // Правда Украины. – 1969. – 7 марта.
6 Игенбаев А.,Нурмухамедов С. Подвиг республики // Казахстанская правдв. – 1969. – 8 января.
7 Дәненов Ж. Шәкірттерімді мақтан етемін // Коммунизм таңы. –1969. – 16 апрель; Бәкенеев С. М. Қозыбаев – тарих ғылымының докторы // Социалистік Қазақстан. – 1969. –7 июнь; Ысқақова Д. Зерттеу тақырыбы – партия басшылығы // Қазақ әдебиеті. – 1969. –28 июн; Сощенко О. Фундаментельный труд историка // Казахстанская правдв. –1969. –29 июня.
8 Мұстафин Т., Бәйтенов Е. Бағалы еңбек // Орталық Қазақстан. – 1970. – 13 қыркүйек; СункарбековБ., Суюндиков О. Рассказ о мужестве Казахстана // Целинаградская правда. – 1970. – 8 октября.Серегин В. Республика– арсенал победы // Казахстанская правда. – 1970. – 16 октября. Досқалиев К. Қызыл Армияның қуатты арсеналы // Коммунистік еңбек. –1970. – 13 қараша; Балақаев Т. Отты жылдар оқиғасына арналған еңбек // Қазақстан коммунисі. –1970. –№11. –76-б; Букаткин П.Казахстан – арсенал фронта // Приуралье. – 1971. – 26 июня.
9 Болатов Б. Қаһарлы күндер елесі // Социалистік қазақстан. 1975. 17 май; Никитин Е. Во главе защиты Советской родины // В мир книг. –1975. –№5. –С. 63-64.
10 Козыбаев Манаш Кабашевич. Их имена славен наш край // Деятели науки и техники. –Кустанай, 1973. –Вып.3. –С. 10-11., Қозыбаев Манаш Қабашұлы // Қазақ Совет эңциклопедиясы. – Алматы, 1976. – Т. 6. –585 б.; Козыбаев Манаш Кабашевич // Биобиблиография обществоведов Казахстана. – Алма-Ата, 1986. –С. 246-248.; Козыбаев Манаш Кабашевич // Академия наук Казахской ССР. –Алма-Ата, 1987. –С. 234.; Манаш Қабашұлы Қозыбаев. Қазақстан ғалымдарының биобиблиографиясына материалдар /Бас редак.: Әбділдин Ж. М. Құрастырушылар: Бисенбаев А.К., Қуандықова С.А., Бітімбаева М.Д. –Алматы: Ғылым, 1991. – 80 б.; Қозыбаев Манаш Қабашұлы // Абай. Энциклопедия. –Алматы, 1995. –361-б.; Козыбаев Манаш Кабашевич // Алматы. Энциклопедия. – Алматы, 1996. – С.184.; Козыбаев Манаш Кабашевич // Национальная Академия наук Республики Казахстан: Энциклопедический словарь. –Алматы, 1996. –С. 208-209.; Козыбаев Манаш Кабашевич // Элита Казахстана. –Алматы, 1997. –С. 219.; Козыбаев Манаш Кабашевич // Кто есть кто в казахстанской науке: Справочник. –Алматы: ҚЭ, 1999. –С. 87.; Қозыбаев Манаш Қабашұлы // Түркістан. Халықаралық энциклопедия. –Алматы, ҚЭ, 2000, –432 б.; Манаш Қабашұлы Қозыбаев. Қазақстан ғалымдарының биобиблиографиясына материалдар /Бас редак.: Қощанов А.Қ. Құрастырушылар: Смағұлова С.Ә., Әбенова Л.Д. Алматы, 2001. –160 б.
11 Маляр И. Верность судьбе. К 50-летию со дня рождения Козыбаева // Ленинский путь. – 1981. –14 ноября.
12 Асылбеков М.Х. Траихшы парызы // Егеменді Қазақстан. –1991. – 26 желтоқсан; Құл-Мұхаммед М. Академик М. Қозыбаев: портрет-эссе // Қазақ әдебиеті. –1991. – 13 желтоқсан; Маданов Х. Танымал тарихшы // Жас Алаш. –1991. – 27 қараша; Шаймұханов Д., Сағынаев О. Академик Манаш Қозыбаев // Орталық Қазақстан. –1991. 12 қараша.
13 Тулепбаев Б., Сужиков Б. И опыт, сын ошибок трудныз... // Казахстанская правда. –1991. 12 октября; исаев Б. Тарихтың ту ұстаушысы // Ұлан. Гвардия. – 1998. –№1. 4-6-бб.; Петрушель О. Летописец истории // Вечерный Алматы. – 1999. – 8 ноября; Сейдімбек Б. бағалы тарту // Қазақстан ғылымы. – 1998. –16-31 наурыз; Қайырбек Ә. Таразы // Қазақ елі. –1998. –20-26 наурыз.
14 Нұрпейіс К. Бәрінен шындық қымбат // Қазақ батырлары. –2000. №4; Көш басшы // Қазақ тарихы. 2001. №5. 3-6-бб.
15 Нысанбаев А. Поиск научной истины // Казахстанская правда. 2001. 20 апреля.
16 Меңдібай С. Қостанайдың Манашы бар // Қостанай таңы. 2001. –26 маусым; Сүйінкина П. Қозыбаев Манаш –біздің түлегіміз // Қазақстан мектебі. –2001. №11-12. –3-6-бб.; Жолдасов С., Әубәкіров С. Жүрегі тұнып тұрған тарих // Оңтүстік Қазақстан. 2001. 15 ноября;
17 Отан тарихы. –2001. Арнаулы басылым. –20 б.
18 Гуревич Л. Историк Отечества // мысль. –2001. –№11. –С. 23-27.;Жұмасұлтанов Ә. Төл тарихымыздың тарланы // Орталық қазақстан. 2001. –14 қараша; Шарманов Т. Ұлы бейнет немесе тарихи Қозыбаев туралы толғаныс // Жас Алаш. –2001. –15 қараша; Шарманов Т. Академик. Испольнилось 70 лет историку Манашу Кабашевичу Козыбаеву // Новое поколение. –2001. –23 ноября; Кошанов А., Алдажуманов К. С ним связано становление Отечественной истории // Казахстанская правда, 2001. –16 ноября.
19 Академик Манаш Қозыбаев. Мерейтойлық жинақ. –Алматы: Атамұра, 2001. –240 б.
20 Қозыбаев М. Жұлдызым менің. –Алматы: Арыс, 2001. – 240 б.
21 Отан тарихы. Арнаулы басылым. 2002. №1. 1-28-бб.
22 Дүниеден өтті тарихтың тарланбозы. Жинақ. –Алматы: GAUHAR, 2002 –84 б.
23 Жұлдызы жанған ғұлама. Академик манаш Қозыбаев туралы естелік кітап. –Алматы: Атамұра, 2003. – 288 б.
24 Төленова З.М. Академик М.Қ.Қозыбаев: өмірі, қоғамдық қызметі және ғылыми мұрасы. Тарих ғылымдарының канидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация авторефераты. –Алматы, 2005. –30-б.; Сонікі. Академик М.Қ. Қозыбаевтың ұлттық тарихи сананы қалыптастыру жөніндегі ойлары //Абай ат. Алматы университетінің Хабаршысы. – 2002. №1. –75-83-бб.; Сонікі. Академик М.Қ. Қозыбаевтың еңбектеріне арналған көрсеткіш хаһында / Библиотека, наука, образование: партнерство в информационном обществе. Материалы юбилейной научно-практической конференции, посвященной 70-летию ЦНБ МОН РК. –Алматы, 2004. –152-156-бб.; Сонікі. Академик М.Қ. Қозыбаев: тарихи деректер жинақтау және жариялау мәселелері // “М.Қ. Қозыбаев және Қазақстанның тарих ғылымы” атты сұхбат материалдарының жинағы. –Қостанай, 2002. –42-47-бб.; Сонікі. Академик М.Қ. Қозыбаевтың ғылыми және ғылыми-ұйымдастырушылық қызметі // Руханият ордасы. Халықаралық Қазақ-араб унив. құрылғанына10 жыл толуына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы, 2002. –110-114-бб.; Сонікі Ұлы тұлғаның өнегесі // Жұлдызы жанған ғұлама. –Алматы: Атамұра, 2003. –133-135-бб.; Сонікі. Ғұмырнама жанрын зерттеудің өзіндік ерекшеліктері хақында // “Қазақстан жоғары оқу орындары жүйесінің қалыптасуы мен дамуы тарихының мәселелері”. Қазақстанның тұңғыш жоғары оқу орны Абай ат. Алматы университетінің 75 жылдығына арналған республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Алматы, 2003. –264-269-бб.; Сонікі. Тарих тағылымы–ұлттық сана // ҚазҰу Хабаршысы. Тарих сериясы. 2003. №4. –59-63-бб.; Сонкікі. М.Қ. Қозыбанвтың Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан тарихын зерттеуге қосқан үлесі // “Отандық тарихты оқыту: проблемалары мен инновациялық мәселелері” атты әл-Фараби ат. ҚҰУ 70 жылдық мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. А., 2004. 2-бөлім –82-88-бб.; Сонікі. Академик М.Қ. Қозыбаев еңбектеріндегі ХХ ғасыр басындағы ұлт зиялылары туралы тұжырымдары // Отан тарихы. 2004. –№3-4. –121-126-бб.; Сонікі. Академик М.Қ. Қозыбаев: зерттеу өзегі-қаһарлы жылдар // “Қазақстан және қазіргі әлем мәселесі”. Жеңістің 60 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Қазақ гуманитарлық заң университеті, 2005. –139-161-бб.; Сонікі. Қозыбаев манаш Қабашұлы / Қазақ ұлттық энциклопедиясы. Т.6. Алматы, 2004. –21-22-б.; Сонікі. Ғұмырын ғылымға арнаған // Отан тарихы. 2005. №2. –175-190-бб.; Сонікі. Бәрі де студенттік шақтан басталған // “Қазақстан жалпы азаматтық тарихи ойлау аясында” атты халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. –Алматы, 2005. –28-37-бб.; Сонікі. Академик М.Қ. Қозыбаев: тарих және әдебиет // “Мәдени мұра: қазақтың тарих айту, сақтау дәстүрі және оны жаңғырту жолдары” атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, ҚАЗақпарат, 2005. (302 б.). 158-170-бб.
25 “Тарихи ғылым және қазіргі заман: Отан тарихы әдістемсінің, тарихнамасының және деректануының тұжырымдық мәселелері” атты ғылыми конференция материалдары. – Алматы: Қайнар, 2001. –290 б.; М. Қозыбаевтың тарихи мұрасы және қазіргі уақыт” атты ғылыми-практикалық конференция материалдарының жинағы. –Қостанай, 2004. –109 б; “Академик Манаш Қозыбаевтың ғылыми және тарихи мұрасының өзектілігі” республикалық, ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. –Петропавл, 2004. –196 б.
26 Евразия орталығы. 2006. №2 (3). 116б.
27 Правда. 1943. 25 января.
28 Правда. 1943. 26 января.
29 әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің мұрағаты. 1352-қ., 2-т., 229-іс, 9-п.
30 Нардың жүгін көтерген (Республиканың халық депутаты, тарихшы Манаш Қозыбаевпен суреттемелі сұхбат) // Ақиқат. – 1992. №2. -бб.
31 әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің мұрағаты (ҚҰУМ). 1352-қ., 2-т.,368-іс. 171-п.
32 ҚҰУМ. 1352-қ., 2-т.,488-іс, 2-3-пп.
33 Манаш Қабашұлы Қозыбаев: Қазақстан ғылымдарының биобиблиографиясына материалдар (Құраст. С.Ә. Смағұлова, Л.Д. Әбенова). –Алматы, 2001. –160 б.
34 Қозыбаев М. Л.Н. Толстой орыс революциясының айнасы // Коммунизм жолы. –1953. –9 қыркүйек; СССР халықтарының мызғымас достығы – коммунизм үшін күрестегі ұлы қозғаушы күш // Коммунизм жолы. – 1954. – 16 қаңтар; Халық демократия елдерінің мемлекеттік құрлысы // Коммунизм жолы. –1954. –25 маусым; Халықтың демократия елдерінің мемлекеттік құрлысы // Коммунизм жолы. – 1954. –25 маусым.
35 Қозыбаев М. Студент жастар арасындағы тәрбие жұмысы// Коммунизм жолы. 1955. 21 август.
36 ҚРПМ. 811-қ., ед.хр. 18-пп.
37 ҚСЭ бойынша оқырмандар конференциясы // Орал өңірі. –1981. 19 декабрь.
38 ҚР ПМ. 163-нл-қ., 1-т., 53-іс. 49-153, 181-пп.
39 ҚР БҒМ Біріккен мекемеаралық мұрағаты (бұдан әрі ҚР БҒМ БММ). 142-қ. 1-лд-т., 19-21п.
40 ҚР ПМ. 163-нл-қ., 1-т., 77-іс. 3-11-пп.
41 Қазақстанның тарих ғылымы: Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының 60-жылдығына арналады. –Алматы: МерСал баспа үйі, 2005. –600 б. с.129.
42 ҚР БҒМ БММ. 68-қ. 226-іс.3-байлам. 1987 жылғы бөлімшенің жылдық есебі. 78-80-пп.
43 Қозыбаев М. Шоқан шоқылары // Қазақ әдебиеті. – 1985. –20 сентябрь.
44 Тарихсыз халық тұл // Жалын. –1988. –№4. 2-14-бб.
45 ҚР БҒМ БММ. 142-қ. 1-т., 26-31п.
46 Козыбаев М.К., Козыбаев И.М. Кадровый потенциал исторической науки Советского Казахстана // Вестник АН КазССР. –1987. –№2. с. 26-32.
47 Тарихтың әр парағы қымбат бізге // Социалистік Қазақстан. 1988. 25 август.
48 ҚР ПМ. 163-нл-қ., 1-т., 77-іс.12-26-пп.
49 Қозыбаев М. Голощекин. Саяси портрет // Қазақ әдебиеті. 1988. 9 желтоқсан; Арай. 1989. №3. 6-7, 18-23-бб; Заря. 1989. №3. С.6-7, 18-23.
51 ҚР БҒМ БММ. 142-қ. 1-т., 91-92-пп.
52 ҚР БҒМ БММ. 68-қ. 66-іс.6-байлам. 1989 жылғы Тарих , археология және этнография институтының есебі. 4-п.
53 Казахстанская правда. 1989. 12 ноября.
54 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 1905-іс. 4-п.
55 Тоталитарлық жүйе қылмысы // Заң. 1997. 28 мамыр.
56 ҚРПМ. 163-нл-қ., 1-т., 77-іс. 26-38-пп.
57 ҚР ОММ. 2263-қ., 1-т., 19-іс. 52-54-пп.
58 Академик Манаш Қозыбаев // Социалистік Қазақстан. –1990. –17 наурыз; Халық депутаттары сайланды // Социалистік Қазақстан. –1990. –22 наурыз.; ҚР ПМ. 163-қ., 1-т., 146-іс.1-18-пп.
59 ҚР ПМ. 163-қ., 1-т., 151-іс. 1-25-пп.
60 Тағдыр тауқыметін татпадық па? // Халық кеңесі. 1990. 14-20 тамыз.
61 Ақиқат. 1992. №2. 34-б.
62 Қозыбаев М.Қ. Президент –ел ағасы // Халық кеңесі. –1990. –24 сәуір.
63 Козыбаев М. К. Если по существу // Казахстанская правда. –1991. –27 февраля.
64 ҚР БҒМ БММ. 68-қ., 82-іс. 7-байлам. 1-6-пп.
65 ҚР БҒМ БММ. 68-қ., 82-іс. 7-байлам. 8-пп.
66 ҚР ПМ. 163-нл-қ., 1-т., 152-іс. 1-2-пп.
67 Қозыбаев М. Негізгі Заңның негізі түзік болсын // Қазақ әдебиеті. –1992. –17 шілде.
68 ҚР ПМ. 163-нл-қ., 1-т., 152-іс. 2-4-пп.
69 ҚР ПМ. 163-нл-қ., 1-т., 150-іс. 1-51-пп.
70 Насильственная коллективизация и голод в Казахстане в 1931-33 гг. Сб. документов и материалов. –Алматы: Фонд “ХХІ век”, 1998. –263 с.
71 ҚР БҒМ БММ. 68-қ., 160-іс. 14-байлам. 33-34-пп.
72 ҚР ПМ. 163-нл-қ., 1-т., 164-іс. 20-п.
73 Аруақтар рухына тағзым // Жетісу. 1993. 10 маусым; Это нужно и мертвым.Это нужно живым // Огни Алатау. 1993. 9 июня.
74 Сүйінов Е. Құрметті азамат атанды // Халық кеңесі. 1993. 22 сәуір.
75 Қозыбаев М. Ел мүддесі қашанда жоғары // Заң. –1995. 22 шілде.
76 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 166-іс.Тарих және этнология институтының 1995 жылғы ғылыми-зерттеу қызметіне арналған бір жылдық есебі.
77 ҚР ПМ. 163-қ., 1-т., 165-іс. 1-35-пп.
78 Нұрпейіс К. Ұлағатты ғұмыр // қазақ –2006. –№34. –17 қараша
79 Козыбаев М., Едыгенов Н. Труд во имя победы. –Алматы: Казахстан, 1995. –175 с.
80 Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. –256 б.
81 Асылбеков М.Х., Козина В.В. Демографические процессы современного Казахстана – Алматы:Атамура, 1995. –110 с.
82 Белан П.С. На всех фронтах: Казахстанцы в сражениях Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. – Алматы: Гылым, 1995. – 336 с.
83 Өтенияз С.К. Шоқан өскен орта. –Алматы: Ғылым, 1995. –200 б.
84 Казахи. Историко-этнографическое исследование. Алматы: Казахстан, 1995. – 320 с.
85 Абай. Энциклопедия. –Алматы: Қазақ эңциклопедиясы, 1995. –720 б.; Ақмола. Энциклопедия. –Алматы: Атамұра, 1995. – 400б.; Книга памяти. Акмолинская область. 1-8 тт. –Акмола, 1995; Книга памяти. Алма-Атинская область. –Алматы, 1995; Книга памяти. Актюбинская область. –Актюбе, 1995; Книга памяти. Атырауская область. Атырау, 1995; Книга памяти. Карагандинская область. –Карагандинская область. – Караганда, 1995; Книга памяти. Кзыл-Ординская область. – Кзыл-Орда, 1995; Книга памяти. Кокчетавская область. – Кокшетау, 1995; Книга памяти. Павлодарская область. – Павлодар, 1995. Т.І-ІІ.; Книга памяти. Северо-Казахстанская область. –Петропавловск, 1995; Книга памяти. Талды-Курганская область. –Талды-Курган, 1995; Книга памяти. Южно-Казахстанская область. –Чимкент, 1995. –Т.І-ІІ.
86 ҚР ПМ. 163-қ., 1-т., 163-іс. 18-п.
87 Қозыбаев М. Абай және оның заманы // ҚР ҒМ-ҒА хабаршысы. –1995. –№6. –22-27-б.; Соныкі Абай и его время // Абай. Наследники. На перепутье... Просветительская серия “Звезды казахстана”. – Алматы, 1995. С. 95-101.; Соныкі. Абай и его время // Курьер. Юнеско. –1995. –№6. С.13-16.
88 ҚР ПМ. 163-қ., 1-т., 73-іс. 3-п.
89 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т.,1981-іс. 19-п.
90 Международное согласие – залог внутренней стабильности // Проблемы стратегии преобразования казахстанского общества на пороге ХХІ в. –Алматы, 1997. – С.146-158.; Казахстанская правда. –1997. – 7 марта.
91 Козыбаев М. М.О. Ауезов – великий писатель и историк-мыслитель // Сборник материалов специальной конференции “М. Әуезов –ХХ ғасырдың ұлы жазушысы және гуманисі”. –Алматы, 1997. –С. 79-84.
92 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т.,1981-іс. 13-15-пп.Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының 1997 жылға арналған жылдық есебі.
93 ҚР БҒМ БММ. 68-акт. 596-іс. 42-байлам. 29-п.
94 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 1990 –іс. 13-15-пп.
95 Козыбаев М. Актуальные проблемы изучения Отечественной истории // Столичное обозрения. – 1998. – 10 июля; Уроки Отечественной истории возрождение казахстанского общества. –Алматы, 1998. –С. 34-48; Вестник МН-Ан РК. – 1998. – №4.
96 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 1990 –іс. 15-п.
97 Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі (Замана асуы). 1-кітап. –Алматы: Ғылым, 1998. –344 б.; Тарих зердесі (Арыстар тұғыры). 2-кітап. –Алматы: Ғылым, 1998. –280 б.; ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 1990 –іс.20-п.
98 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 1990 –іс. 35-п.
99 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 2000 –іс.
100 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 2000 –іс. 19-п.
101 Қозыбаев М. Түркі әлемі және оның рухани даму мәселелері // ҚР ҰҒА баяндамалары. 2000. №1. 58-б.; Өркениет және ұлт, 87-95-бб.
102 ҚР БҒМ БММ. 11-қ., 1-т., 2006 –іс. 39-40-пп.
103 Козыбаев М.К. “Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски”. В двух книгах. Книга первая. –Алматы: Ғылым, 2000. –420 с.; Книга вторая. – 388 с.
104 ҚР ПМ. 163-қ., 1-т., 65-іс. 1-п.
105 ҚР ПМ. 163-қ., 1-т.,92-іс. 14-17-пп.
106 Тарих сабағы (сұхбат)// Егемен Қазақстан. 1995. 25 қыркүйек.
107 Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы “Қазақ университеті”, 1992. 272 б.
108 Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. – Алматы, 2001. –369б.
109 Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі (Замана асуы). 1-кітап. –Алматы: Ғылым, 1998. 344б. 146-147-бб.; Қозыбаев М.Қ. Ата тарихы туралы сыр // Ақиқат. 1992. №12.22-31-бб.
110 Қозыбаев М.Қ. Ата тарихы туралы сыр // Ақиқат. 1992. №12.
111 Рашид-ад-дин. Сборник летописей. М., – Л., 1952. Т.1. кн.1.
112 Құрбанғали Халид. Тауарих Хамса. А., 1992. 64-б.; Көпеев М.Ж. Сарыарқаның кімдікі екендігі. Қазан, 1907. 4-б.; Кляшторный С.Г. Кыпчаки в рунических памятниках. Л., 1986. С.160; Гордиевский В.Д. Государство сельджуков Малой Азии // Избр. Сочин. М., 1960. Т.1. С.600.
113 Қозыбаев М. Өркениет хаһында // Заман Қазақстан. 1999. 7 шілде.
114 Қозыбаев М.Дала өркениетінің діңгегі // Егемен Қазақстан. 2000. 20 қазан.
115 Қозыбаев М. Шежіре туралы // Ана тілі. – 1993. – 30 қыркүйек.
116 Қозыбаев М. Егеменді мемлекет ретіндегі Қазақ ССР-нің территориялық тұтастығы тұғырнамасының теориялық*методологиялық аспектілері // Социалистік Қазақстан. 1990. 4 қазан.
117 Қозыбаев М. Ел “Егемен” замана дүбірі // Егемен Қазақстан. 2001. 2 қазан.
118 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий. А., 1992.
119 Мирза Мухаммед Хайдар о казахсх и казахской государственности // Мухамед Хайдар Дулати “Тарих-и-Рашиди”. –Алматы: Санат, 1999. –656с. (в соавторстве с К.А. Пищулиной).
120 Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV– начале XVI века. Алма-Ата, 1977. с.98.
121 Козыбаев М. Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски. В двух книгах. Книга первая. –Алматы: Ғылым, 2000. – 420 с.
122 Козыбаев М. “Тарихи Рашиди” Мирзы Мухаммед Хайдар Дулати –выдающийся памятник истории и культуры // Вестник АН РК. –1997. №6.
123 Қозыбаев М. Жалаңтөс Баһадүр Тұран өркениетінің ұлы перзенті. // Заман Қазақстан. 2001. 8 маусым.
124 Катанаев Г.К. Киргизские степи, Средняя Азия, Северный Китай в XVIII столетиях. Омск, 1882.
125 Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. М., 1974.
126 Дульсин А.П. Диалекты татар-аборигенов, томы // Уч. Записки ТТПИ., 1956. – Т.13.
127 БСЭ. – М., 1932. –Т.24.
128 Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. –Алматы: Қазақстан, 1994. 192 б.
129 Қозыбаев М. Қазақстан Ресейге өз еркімен қосылды ма? // Ақиқат. 1998. №7.
130 Катанаев Г. Киргизский вопрос в Сибирском казачьем войске. Омск, 1904. С.1
131 Временник Московского общества истории и древностей российских. М., 1882. Кн. 13.
132 Социалистік Қазақстан. 1991. 16 мамыр.
133 Ақтаңдақтар туралы ақиқат // Халық кеңесі. 1991. 14 қараша.
134 Қозыбаев М. Ермак: аңыз және ақиқат// Қазақ әдебиеті. 1989. 3 қараша.
135 Қозыбаев М. Ермак: аңыз және ақиқат// Қазақ әдебиеті. 1989. 10 қараша.
136 Қозыбаев М. Ермак: аңыз және ақиқат// Қазақ әдебиеті. 1989. 17 қараша.
137 Қозыбаев М. Ермак: аңыз және ақиқат// Қазақ әдебиеті. 1989. 27 қараша.
138 Қозыбаев М. Тарих зердесі(Арыстар тұғыры). 2-кітап. –Алматы: Ғылым, 1998. 280 б.
139 Қозыбаев М. Ежелден бірлікті аңсаған // Егемен Қазақстан. 1993. 19 маусым.
140 Уәлиханов Ш. Шығармалар жинағы. Алматы, 1985. Т.4.
141 Козыбаев М. Откуда “есть– пошла” казахская земля // Мысль. –1994. №1. с. 77-80.
142 Абылай – алып тұлға // Ақиқат. 1991. №11. 41-53-бб.
143 Қозыбаев М. Аңырақай шайқасы– Отан тарихының жарқын белесі // Егемен Қазақстан. 1999. 25 тамыз.
144 Қозыбаев М. Хан Кене // Абылай хан – Кенесары. – Алматы, 1993. 77-89-бб.
145 Қозыбаев М. Қазақстанның XX ғ. тарихын зерделеу проблемалары // Отан тарихы. 1999. №4. 21-32-бб. Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. Алматы “Сөздік-Словарь”, 2001. 56-57-бб.;
146 Қозыбаев М. Аласұрған ХХ ғасыр // Казахстан в начале ХХ в. –Алматы, 1993. с. 3-15.
147 Қозыбаев М. Қазақстанның XX ғ. тарихын зерделеу проблемалары // Отан тарихы. 1999. №4. 21-32-бб.
148 Козыбаев М. Иссыкульско-Чуский очаг национально-освободительного движения 1916 года // Ақкөз батыр (1916 жылғы көтеріліс). –Алматы: Қазақпарат, 2001. –280 б.
149 Қозыбаев М. Тауқыметті аз тарттық па? // Халық кеңесі. –1990. –14-20 тамыз.
150 Қозыбаев М. Еліміз Ала, керегеміз ағаш // Қазақ әдебиеті. 1997. 16 желтоқсан.
151 Социалистическое строительство в Казахстане в восстановительный период (1921-1925 гг.) Сб. Документов и материалов. А., 1962.
152 Қозыбаев М. Халықтану проблемалары // Арқа ажары. 1991. – 3 қыркүйек.
153 Қозыбаев М. Ездікті қойып, елдікті ойлайық // Қазақстан мұғалімі. –1990. – 8 наурыз.
154 Голощекин Ф.И. Партийное строительство в Казахстане // Сборник речей и статей. М–А., 1930.
155 Қозыбаев М. Голощекин. Саяси портрет // Нәубет. Публицистикалық ой-толғаулар. Алматы: Жалын, 1990. – 448 б.
156 Қозыбаев М. Алапат нәубет// Қызыл Қырғын. Алматы, 1993. 3-б.
157 Қозыбаев М. Зобалаңның түп тамыры осындай // Өркен. 1993. 16 қаңтар.
158 Козыбаев М.К. “Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски”. В двух книгах. Книга первая. –Алматы: Ғылым, 2000. –420 с.
159 Қозыбаев М., Хасанаев М. Алыс-жақынды таразыласақ // Егемен Қазақстан. 1993. 24 тамыз.
160 Қозыбаев М., Алдажұманов Қ. Қазақ даласына қырғын қалай келді? // Қызыл қырғын. А., 1993.
161 Заң. 1997. 28 мамыр.
162 Қозыбаев М. Ұлттың ұяты мен мияты // Парасат. 1997. №5.
163 Қозыбаев М. Ғасыр тауқыметін арқалаған арыстар //ҚР ҰҒА хабаршысы. –1994. –№6. (16-29-бб.)
164 Қозыбаев М. Ғасыр тауқымет арқалаған арыстар // Егемен Қазақстан. 1994. 12 тамыз.
165 Қозыбаев М. Мұрат-мақсаты бар қимыл // Қазақ әдебиеті. –1997. –27 мамыр.
166 Козыбаев М.К, Алдажуманов К.С. Тоталитарный социализм: реальность и последствия. –Алматы: Фонд ХХІ века, 1997. –28 с.
167 Қозыбаев М., Нұрпейісов К. Тағдыры күрделі қайсар талант // Социалистік Қазақстан. 1989. 18 қаңтар.
168 История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 гг. В 6-ти томах. –М., 1965. Т.6. с. 403-450; Жилин П.А. Советская военно-историческая литература // Развитие советской исторической науки: 1970-1974. –М., 1975. С.101-122; Куманев Г.А. Великая Отечественная война в советской историографии // Изучение отечественной истории в СССР между XXV-XXVI съездами КПСС. –М., 1982.С. 171-190; Историография истории СССР. Эпоха социализма. КПСС–вдохновитель и организатор победы советского народа в Великой Отечественной войне (Историографический очерк). –М., 1973. 262 с.
169 Балакаев Т.Б., Алдажуманов К.С. Историография Казахстана периода Великой Отечественной войны // Актуальные проблемы Советского Казахстана. –Алма-Ата. 1980. С. 113-141; Бисенбаев А.К. Содружество ученых Казахстана и браткских республик в годы Великой Отечественной войны (Проблемы историографии) // Братское сотрудничество, взаимопомощь народов СССР (Историография, источники). – Целиноград, 1992. С. 90-106.; Казыбаев М.К. Некоторые вопросы освещения истории Казахстана периода Великой Отечественной войны // Вопросы истории Компартии Казахстана. –Алма-Ата, 1966. Вып.4. С. 239-269; Нусупбеков А.Н. Казахстан // Оазвитие советской исторической науки: 1970-1974. –М., 1975. С. 380-384.
170 Козыбаев М. Казахстанская историография Великой победы: итоги и нерешенные задачи // Козыбаев М., Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски. Алматы, 2000. Т.2. (388с) 218-255.
171 Қозыбаев М. Ұлы жеңістің үлкен тағылымы //Жетісу. 1991. 9 мамыр.
172 Козыбаев М.К. Акутальные проблемы историографии Великой Отечественной войны // Вест. НАН РК. 1995. №5. с.35-45.
173 Козыбаев М. Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски. Алматы, 2000. (388с) Т.2.
174 Козыбаев М.К. История и современность. Алма-Ата: “Гылым”, 1991. (254с) С.6.
175 Пфеффер Г.К. Немцы и другие народы во второй войне // Итоги второй мировой войны: Сб. Ст (перевод с нем.). М., 1957. С. 494-497.
176 Қозыбаев М. Жеңдік қой жауды // Қазақ әдебиеті. 1995. 9 мамыр.
177 Козыбаев М., Каратаев Р. Национальные войсковые формирования в республиках Средней Азии и Казахстане (1941-1945 гг.) // Известия АН Каз ССР. Серия общественных наук. 1988. №1. С.39-48.
178 Народы Сибири в Великой Отечественной войне. Кызыл, 1973. С. 101,118.
179 Козыбаев М. Казахстан в годы Великой Отечественной войны // Евразия. Нарды. Культура. Религия. 1995. №1 (3). С. 59-64.
180 Козыбаев М. Великая Отечественная война (1941-1945 гг.) мифы и реальность // Казахстан В Великой Отечественной войне 1941-1945 годов. Сборник докладов и выступлений на Международной научной конференции, посвяшенной 55-летию Победы над фашисткой Германией. (21 апреля 2000 г.) А., 2000.
181 Исключить всякие упоминания ... Очерки истрии Советской цензуры. Минск, 1995.
182 История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. Алма-Ата,1943.
183 ҚР БҒМ БММ. 23-қ., 1-т., 745-іс. 6-п
184 Козыбаев И.М. Историография Казахстана. Уроки истории. Алма-Ата «Рауан», 1990. 136С.
185 Нұрпейіс К. Ғалым және оның басты кітабын жазалау(профессор Е. Б.Бекмахановтың тағдыры) // Кенесары Қасымұлы. Туғанына 200 жыл толуына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы,2003. (35-48-б.б.).
186 Вопросы истории. 1988. №1.
187 Қозыбаев М. Ұлттың ұяты мен мияты // Парасат. 1997. №4.
188 Социалистік Қазақстан. 1988. 8 маусым.
189 Қозыбаев М. Тарих зердесі, 1-кітап,312-313-б.; 1986 желтоқсан. Дақпырт пен щындық. Алматы, 1996. (38 б.), Егемен Қазақстан. 1996. 4,5,6 желтоқсан.
190 Қозыбаев М. 1986. желтоқсан: дақпырт және шындық // Қазақ тарихы. 1997. №1. 3-9-бб.
191 Қозыбаев М. Тәуелсіздік даңғылы // Ақиқат. 2001. №4. (3-9-бб.).
192 Қозыбаев М. Егемендік Декларациясы– тәуелсіздіктің алдыңғы баспалдағы // Алматы ақшамы. – 1999. – 22 қазан.
193 Қозыбаев М. Киелі тәуелсіздік // Парасат. 2001. №3. 1-4-бб.
194 Қозыбаев М. Тәуелсіздік самалы // Қазақ тарихы. 1993. №3. 3-7-бб.
195 Қозыбаев М. Ұлт тілі // Заман Қазақстан. – 1999. – 9 маусым.
196 Қозыбаев М. Қандай елміз? Қандай болуға тиіспіз? // Халық конгресі. 1993. 28 сәуір.
197 Қозыбаев М. Отан туралы сөз // Отан. -1999. -№1. -10-11-бб.
198 Қозыбаев М. Ел тұғыры // Қазақ елі. 1998. 5-11 маусым.
199 Қозыбаев М. Басты тұғыр – тәуелсіздік // Ұлт тағылымы. 1999. №3. 5-8-бб.
200 Қозыбаев М. Ұлтжандылық // Заман Қазақстан. 1999. 4 тамыз.
201 Қозыбаев М. Ұлттық рух – ұлағат бастауы // Қазақ әдебиеті. 1997. 4 қараша.
202 Қозыбаев М. Тәуелсіздік рухы // Алматы ақшамы. 1998. 15 желтоқсан.
203 Қозыбаев М. Ел тағдыры – елбасы қалауы //Егемен Қазақстан. 1998. 8 қазан.
204 Қозыбаев М. Ұлттың рухы // Заман Қазақстан. –1999. –9 сәуір.
205 Қозыбаев М. Президент сайлауы: талғам мен талап // Егемен Қазақстан. 1998. 20 қараша.
206 Қозыбаев М. Сайлау // Заман Қазақстан. 1999. 20 қыркүйек.
207 Қозыбаев М. Заман және зиялы // Парасат. 1998. №6. 3-8-бб.
208 Ғұмырнама жанрын зерттеу мәселелері // Ахмет Яссауи университетінің хабаршысы. –1997. –№1. (5-10-бб. )
209 Қозыбаев М. Ғұмырнамалық жанрын зерттеу мәселелері // Қазақ тарихы. 1997. №4. (37-43-бб.)
210 Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. А., 2001. 124-129-бб.,.;Мухаммед Хайдар Дулати “Тарих-и-Рашиди”. А., 1999. С. 397-400, 200б,221а, 221 б, 222а, 222 б.
211 “Тарих-и-Рашиди” Мирза Мухаммед Хайдар Дуглати о казахах и казахской государственности // Материалы ІІІ-й международной конференции. – Тараз, 1999.
212 Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы. –Алматы: Ана тілі, 1998.. (384б.)
213 Муканов М.С. Из истории прошлого. А., 1998. С. 51-52.
214 Дау шешеді дана сөз. А., 1996. 39-б.
215 Валиханов.Ч.Ч. Сбор. Соч. Т.4. Алма-Ата, 1985. с.111.
216 Қозыбаев М. Тарихтағы айрықша оқиға. Аңырақай шайқасы- халықтық тағзым // Егемен Қазақстан. 1997. 10 қыркүйек.
217 Валиханов Ч.Ч. Собр. Соч. В пяти томах. Т.4. А., 1985.
218 Абылай хан. А., 1993.
219 Айқап. А., 1995.
220 Құрбанғали Халиди. Тауарих Хамса (Бес тарих). А., 1993. 108-б
221 Мұқанов С. Халық мұрасы. А., 1974. 191-192-бб.
222 Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи XVII – XVIII вв. А., 1991. С. 153, 156.
223 Ерофеева И. Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик. А., 1999. С. 305.
224 Қозыбаев М. Қазақтың даңқын асырған // Егемен Қазақстан. 2000. 1 ақпан.
225 Қозыбаев М. Дархан даланың данасы – Бұқар жырау // Орталық Қазақстан. 1993. 21 тамыз.
226 Қозыбаев М. Абай және оның заманы // ҚР ҒМ-ҒА хабаршысы. 1995. №6. 22-27-бб.
227 Қазақ тарихы. 1997. №4.
228 Қозыбаев М. Ахмет Байтұрсынов – XX ғасырдың ұлы реформаторы // Отан тарихы. 1998. №3.
229 Родневич Б. Отколониального вырождения к социалистическому расцвету. О Казахстане. –М., 1931.
230 Қозыбаев М. Ахмет Байтұрсынов – XX ғасырдың ұлы реформаторы // Егемен Қазақстан. 1998. 24 қыркүйек.
231 Қозыбаев М. Өркениет хаһында // Заман Қазақстан. 1999. 7 шілде.
232 Қозыбаев М. Халық еркесі, көш бастар серкесі // Современные проблемы истории Казахстана: становление казахской государственности и развитие нации. Материалы Межвузоской научно-практической конференции. –Уральск, 1998. С. 4-13.
233 Қозыбаев М. ”Хан Кенедегі” халық тарихының көріністері //Түркістан. 1997. 10-16-қыркүйек.
234 Козыбаев М. История глазами художника // Казахстанская правдв. 1997. 27 октября.
235 Заман-Қазақстан. 1999. 2 көкек.
236 Козыбаев М. Академик К.И. Сатпаев // Отан тарихы. –1999. –№1. с. 5-14.
237 Қозыбаев М. Сәтбаевтар әлемі // Егемен Қазақстан. 1997. 21 мамыр.
238 Қозыбаев М. Дала перзенті // Қазақ әдебиеті. 1994. 24 маусым;
239 Қайыпбаева А.Т. Ілияс Омаровтың өмірі мен мемлекеттік-қоғамдық қызметі (1912-1970 жж.). Тарих ғылым. Кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған авторефераты. А., 2005. –30 б.
240 Шоинбаев Т., Айдарова Х., Якунин А. За марксистко-ленинское освещение вопросов истории Казахстана // Правда. 1950. 26 декабря.
241 Қозыбаев М. Қарама-қайшылықты тұлға немесе Ж. Шаяхметовтың саяси келбеті //Заман Қазақстан. 1997. 25 шілде.
242 Қозыбаев М. Әділдік болса жалғанда // Халық кеңесі. 1990. 11 қазан.
243 Қозыбаев М. Ісімен өнеге болған мемлекет қайраткері // Егемен Қазақстан. 1994. 5 қазан.
244 Қозыбаев М. Адам. Адамзат // Заң. 1996. 14-21 ақпан. №7-8.
245 Қозыбаев М., Сақабаев А. Ұлт мақтанышы // Егемен Қазақстан. 1996. 4 қазан.
246 Қозыбаев М. Кеңес шыққан белес // Егемен Қазақстан. 1995. 14 наурыз.
247 Қозыбаев М. Теңіздей телегей // Жас алаш. 1996. 10 желтоқсан.
248 Қозыбаев М. Сырдың сұлтаны –елдің сұлтаны // Заң газеті. –1997. – 15 қазан.
249 Қозыбаев М. Ата тарихы туралы сыр (Н.Ә. Назарбаевтың “Тарих толқынында” атты еңбегі хақында) // Егемен Қазақстан. 1999. 30 сәуір.; Өркениет және ұлт, 106-123-бб.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 149 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Ш. Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты

ӘОЖ
Қолжазба құқында

КҮЛДЕБАЕВ ЕСТАЙ

М.Қ. ҚОЗЫБАЕВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ ЖӘНЕ
ТАРИХШЫ – ҒАЛЫМДЫҚ ҚЫЗМЕТІ (1985-2002)

07. 00. 02 –Отан тарихы
(Қазақстан Республикасының тарихы)

Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін

дайындалған диссертация

Ғылыми жетекшісі:
Тарих ғылымдарының докторы,
академик К.Н. Нұрпейіс

Қазақстан Республикасы

Алматы, 2007

МАЗМҰНЫ

ҚЫСҚАРТУЛАР
3

КІРІСПЕ
4

1 М. ҚОЗЫБАЕВТЫҢ КЕҢЕСТІК ЖӘНЕ
ТӘУЕЛСІЗ КЕЗЕҢДЕРДЕГІ ҒЫЛЫМИ ҚЫЗМЕТІ
1. М.Қ. Қозыбаевтың өмір жолы, тарихшы ғалым
ретіндегі қалыптасуы және қоғамдық – саяси қызметі 13

2 М.Қ. ҚОЗЫБАЕВТЫҢ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ

МӘСЕЛЕЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ

2.1 М.Қ. Қозыбаев еңбектеріндегі көне заманнан
XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихының
кейбір мәселелері
41
2.2 М.Қ. Қозыбаев еңбектеріндегі XX ғасырдың 20-50
жылдардағы ашаршылық, ұжымдастыру, тәркілеу
және қуғын-сүргін мәселелері
70
2.3 М.Қ. Қозыбаев еңбектеріндегі Ұлы Отан соғысы және
Желтоқсан дақпырты мен шындығы
83

3 М.Қ. ҚОЗЫБАЕВ ЖӘНЕ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН
3.1 М.Қ. Қозыбаев зерттеулеріндегі тәуелсіздік, ұлт тақырыбы 101
3.2 М.Қ. Қозыбаев және ұлы тұлғалар
113

ҚОРЫТЫНДЫ
147

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 150

ҚЫСҚАРТУЛАР

Бұл диссертацияда мынадай қысқартылған сөздер қолданылды:

АКСР – Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы
КСРО – Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
БК(б)П – Бүкілресейлік Коммунистік (большевиктік) партиясы
ЖЭС – Жаңа экономикалық саясат
ОАК – Орталық Атқару Комитеті
ОК – Орталық Комитет
РК(б)П – Ресей Коммунистік (большевиктік) партиясы
ҒА – Ғылым Академиясы

ҚК(б)П – Қазақстан Коммунистік (большевиктік) партиясы

КСР – Кеңестік Социалистік Респубикасы

ҚР БҒМ БММ – Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігінің
Біріккен мекемеаралық мұрағаты
ҚР ОММ – Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Мұрағаты
ҚР ПМ – Қазақстан Республикасы Президент Мұрағаты
МҚК –Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздігімізді алған жылдардың ішінде
тарихшыларға Қазақстан тарихнамасында күрделі болып келген тақырыптарды
ақиқаттық тұрғыдан ашып көрсету, шынайы баға беруге мүмкіндік туды.
Академик М.Қ. Қозыбаев “Қазақ халқы босағасы берік, шаңырағы биік
мемлекет болған екен, ендеше, оған өзіне лайық тарихы да жазылуы қажет”
деуі [1, 114-б.], Қазақстан тарихшыларына 70 жыл бойы кеңестік жүйе
идеологиясында болып бұрмаланған ата тарихымызды қайтадан ой елегінен
өткізіп, жаңаша көзқараспен, әдістемемен зерделеу міндетін жүктеді.
Қоғамдық татулық пен демократиялық мемлекет құруды мақсат тұтқан және
халқымыздың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шараларды жүзеге
асырып жатқан кездерде, қазақ халқының тарихында өзіндік терең із
қалдырған қайраткерлердің ғұнырнамасын жасауды қолға алғанымыз абзал.

ХХ ғасыр басында Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мұстафа сияқты қазақ
зиялыларының бір шоғыры халық арасынан суырылып шығып, елдің
тәуелсіздігі жолында күреске түскені белгілі. Кеңес өкіметі орнағаннан
кейін олардың қатарына С. Сейфуллин, С. Сәдуақасов, Н. Нұрмақов, Т.
Рысқұлов сияқты жаңа буын зиялы қауым өкілдері қосылып, еліміздің
өркениетті ел болып өрлеуіне, қазақ ұлтының асқақтауына барлық күш-
жігерін салып бақты.
Кеңес дәуірінде Қазақстанның мәдениет, ғылым, білім салаларын
көтерген, олардың дамуына зерттеулерімен, талантымен үлес қосқан
мемлекет және қоғам қайраткерінің, ғалымдардың шоғыры өсіп шықты.
Қазақстан ғылымының қалыптасуына және дамуына С. Асфендияров, Ә.
Марғұлан, Қ. Сәтбаев, М. Әуезов және т.б. азаматтар
белсене кірісіп, өздерінің интеллектісімен, нақты тұжырымдарымен
белгілі бола бастады. Алайда 20-50-ші жылдары болған сталиндік қуғын-
сүргін қазақ зиялыларының қаймағы болған азаматтарды, көптеген талантты
ғалымдар, өнер, мәдениет қайраткерлерін нәубет құрбанына айналдырды.
Сөйтіп, алдыңғы қатарлы ұлт зиялыларын қоғам ісіне араластырмай, ұлттық
санамызға балта шабуға тырысты.
Негізінде ХХ ғасыр басында үкімет саясатына араласа бастаған қазақ
зиялыларының қалыптасуын, олардың өмір жолдарын, қоғам саласына
тигізген қызметтерін, ғылыми, шығармашылық еңбектерін саралау,
ғұмырламалық жағынан зерделеу мәселелері 80-шы жылдардың соңына дейін
тиым салынып, тек 90-шы жылдың басынан өзінің тиісті бағасын алуға
мүмкін болды. Бұл күнде Абылайтану, Кенесарытану, Абайтану, Әуезовтану,
Әлихантану, Ахметтану, Халелтану, Қаныштану сияқты түрлі қорлар
құрылып, олардың жеке басы, халқының алдындағы қызметін зерделеу қолға
алынды.
Қоғамдық ғылым салаларындағы ілгері өзгерістер, соны қадамдар
жасаған жекелеген қайраткерлер мен жарқын тұлғалардың орын мен қосқан
үлесін саралау, олардың еңбектеріне тиісті баға беру маңызды
міндеттердің бірі. Халқымыздың тарихына терең зерттеулер жүргізіп,
келелі тұжырымдар айтатын тарихшы қауымы. Сондықтан қазақ қоғамына
еңбегі сіңген азаматтың ғұмырнамалық тарихын зерттеу, олардың
тарихтағы алар орнын айқындау осы тарихшылардың еншісінде.
Қазақстан тарихынын дамуына үлес қосқан, жаңа тарихшы буындарды
тәрбиелеуде жетекші ұстаз бола білген ғалымдарымыздың бірі – Манаш
Қабашұлы Қозыбаев. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының
академигі С. Қирабаев пен ҚР ҰҒА-ның корр.-мүшесі Ә. Бейсенованың:
“Манаш Қозыбаев қазақ ғылымындағы жарқын, биік тұлғалардың бірі еді. Өз
кезіндегі қазақтың ұлттық ой-пікірінің дамуына, оның ұлттық мүддеге
қызмет етуіне Манаштың қосқан үлесі қомақы. Ол осы еңбегімен еліне кең
танылды, халық құрметіне бөленді. Бұған ғалымның 70 жылдығы кезінде
көптің көзі жеткенді” [2, 22-б.], – деп жазуы, ғалымның қоғам мен
ғылым саласындағы қызметінің ерен екендігіне еш күмән тудырмайды.
М. Қозыбаевтың қоғам саласына сіңірген еңбектері, ғылыми
зерттеулерінің маңызы зор. Тарихшы-ғалымның қоғамдық, ғылыми-
ұйымдастыушылық қызметі париялық-өктемдік басқару мен әміршіл-әкімшіл
жүйенің гүлденген, шарықтау шегіне жеткен тұспен сәйкес келсе де, тарих
ғылымының қалыптасып, дамуына өзіндік үлесін қосты. Қазақстан тарихының
киелі ордасы тарих институтын басқарған жылдары тарихшы мамандар
“ақтаңдақ” аталып келген мәселелерді зерделеуге жұмылдырды, тарихи
сананы қалыптастырудың жолдары айқындалды, институттың кадрлық
потенциалы нығайтылды, ғылыми-зерттеу дәрежесі көтерілді.
Академик М.Қ. Қозыбаев тікелей ұйытқысымен тарихи зерттеулер
методологиясының мәселесі, жинақталған тарихи білімдерді қайта
пайымдау, Қазақстанның саяси-әлеуметтік және экономикалық даму тарихын,
жақын, алыс шетелдермен қарым-қатынасына байланысты мәселелер отандық
тарих ғылымының өзекті бағыттарына айналды. ХХ ғасыр басындағы ұлт
интеллиегнциясының қалыптасу үрдісі, 20-30-шы жылдардағы саяси жағдай,
ауылшаруашылығын ұжымдастыру, байларды тәркілеу, қуғын-сүргін, Ұлы
Отан соғысы жылдарындағы қазақ халқының патриоттық істерін зерделеуде
зерттеудің концептуалдық тұжырымдамаларын жасады.
Тәуелсіздік алған жылдары көрнекті ғалым өзін ұлттың патриотты ұлы
екендігін көрсете білді. Қазақстан Республикасының Ата Заңын, еліміздің
ұлттық рәміздерін талқылап қабылдауға қатысып, ғылым саласының дамуына
қатысты заңдарды талдауда ұсыныстар мен толымды пікірлер айта білді.
М. Қозыбаевтың 1985-2002 жылдар аралығындағы ғылыми, ұстаздық,
мемлекеттік қызметі Қазақстанның саяси-экономикалық, әлеуметтік, мәдени
дамуының оқиғаларымен тұтасып жатыр. Ендеше, М.Қ. Қозыбаевты жеке
тұлға ретінде зерттеп тану дегеніміз – Қазақстанның көне заманнан
бүгінге дейінгі тарихына ғылыми тұрғыдан терең қарастырып баяндау,
тұжырымдап баға беру деген сөз. Міне, тарихшы-ғалымның отандық тарих
ғылымын дамытуға сіңірген еңбегін, мемлекеттік және қоғамдық қызметін
және оның ғылыми шығармашылығына талдау жасау, бағалау тақырыптың
маңыздылығы мен өзектілігін көрсетеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың өмір жолы
мен қоғамдық қызметін және алғашқы мақалалары турасындағы жарияланымдар
XX ғасырдың 50 жылдары, яғни студенттік кезінен–ақ басталды. Оның
университет қабырғасындағы өмірі мен тарихшы ретінде қызметке кірісуі
мен алғашқы ғылыми еңбектері тұңғыш І. Есқожин, А. Ержанов, Е. Шоланов,
Л. Левицкаялардың мақалаларында айтылса [3], ал 60
жылдары ғылым жолындағы еңбектерін бағалаған мақалалар тізбегі мерзімді
баспасөз беттерінде жариялана бастады. Бұл ретте ең алдымен М.
Қозыбаевтың ең алғашқы редакторлық қадамына және монографиялық
“Қазақстан Коммунистік партиясы Ұлы Отан соғысы жылдарында” (1964 ж.)
атты еңбегіне баға берген мақалалар тізбегін жатқызамыз [4]. Мақала
авторлар бұл еңбектің аса бай мұрағат материалдарына сүйене
жазылғандығын, ғалымның Қазақстан компартиясының халық шаруашылығын
соғыс ыңғайына қарай қайта құрудағы және шаруалар мен еңбекшілерді
неміс басқыншыларына қарсы күресуге жұмылдырудағы ролін айқындағанына
тоқтала келе, еңбектің көпшілік үшін аса маңыздылығын баяндаған.
М. Қозыбаевтың қатысуымен және А. Бәйішевтің редакторлығымен жарық
көрген “Плоды великого содружества” деген еңбегі (Алма-Ата, 1968.)
А. Ахметов, Т. Найзағарин, Ф. Петриковец және тағы
басқалардың мақалаларында жоғары бағаланып, тарих ғылымындағы құндылығы
атап өтілді [5].
1968 жылы Ұлы Отан соғысына Қазақстан халқының қосқан үлесі турасын
С.Н. Покровскийдің басшылығымен тарихшылардың мақалалары топтастырылған
“Казахстан в Великой Отечественной войне” атты очерктер жинағы жарық
көрді. Бұл очерктің маңыздылығы турасында пікірлерін білдірген А.
Игенбаев пен С. Нұрмұхамедовтар Ұлы Отан соғысы кезінде
қазақстандықтардың республика экономикасына қатысты қосқан үлесі туралы
жазған авторлардың арасында М. Қозыбаевтың да мақаласын аса бағалайды
[6].
М. Қозыбаевтың тарих ғылымындағы жетістіктері мен табыстарын С.
Бәкенеев, Ж. Дәненов, Д. Ысқақова, О Сощенколар өз мақалаларында айқын
көрсетті [7]. Бұл аталмыш ғалымдар мақалаларында М. Қозыбаевтың тарих
ғылымдарының докторы дәрежесін қорғау барысы (1969 ж.) мен бұл жұмыстың
ғылыми маңыздылығына тоқталды.
70-жылдары да Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың ғылыми еңбектеріне қатысты
пікірлер білдірген мақалалар тізбегі жарияланды. Мәселен, оның
“Қазақстан майдан арсеналы” атты монографиялық еңбегінің жарыққа
шығуына байланысты одақтық және республикалық мерзімді баспасөз
беттерінде бұл еңбектің құндылығын айтқан Т. Мұстафин, Е. Бәйтенов, Б.
Сұңқарбеков, О. Сүйіндіков және тағы басқалардың мақалалары жарияланды
[8]. Аталмыш авторлар ғалымның бұл еңбегінің Қазақстан тарихы үшін аса
қажетті, деректік көзі бай салиқалы еңбек екендігін бір ауыздан
мақұлдаған.
Академик М. Қозыбаевтың редакторлығымен Ұлы Отан соғысы жеңісінің
30 жылдығына орай құрастырылып, жарыққа шыққан бірнеше жинақтар жөнінде
мерзімді басылым беттеріне Б. Болатов, Е. Никитиндердің сын және
библиографиялық пікірлері жарияланып, бұл еңбектердің құндылығын
дәлелдеді [9].
Академик М. Қозыбаевтың өмірі, ғылыми-шығармашылық және қоғамдық
қызметі әр жылдарда түрлі энциклопедиялық, академиялық, библиографиялық
басылымдарда, естелік-эсселерде талдана келтірілді [10].
Ғалымның 50, 60 және 70 жылдық мерейтойларына арналған мақалалар
тізбегі мерзімді басылым беттеріне жарияланып, М. Қозыбаевты әр қырынан
танытты. Мәселен, И. Маляр ғалымның ғылым жолындағы жетістіктеріне,
қоғамдық қызметіне тың тұжырымдар жасаса [11], ал ғалымдар М.Х.
Асылбеков, М. Құл-Мұхаммед, Х. Маданов, Д. Шаймұханов, О. Сағынаевтар
мерейтой иесінің жеткен белестерін, ғылыми табыстарын объективті түрде
баяндай отырып, оның ғылыми еңбектерінің мәні мен маңыздылығын жоғары
бағалады [12].
Егемендік алған жылдары М. Қозыбаевтың 90-шы жылдары бірнеше тарих
саласының өзекті тақырыптарына арналған монографиялары мен ғылыми
мақалалары жарық көрді. Ғалымның “История и современность”,
“Ақтаңдақтар ақиқаты”, “Жауды шаптым ту байлап”, “Труд во имя Победы”,
“Тарих зердесі” сияқты әр жылдары жазылған ғылыми зерттеулерін
топтастырған монографияларының жарық көруі, тарих ғылымы саласының
әдістемелік, тарихнамалық, деректанулық еңбектерінің қатарын
толықтырды. Академик М.Қ. Қозыбаевтың бұл ғылыми кітаптарын тарих
саласына жанашыр оқырман қауым ниетпен қарсы алды. Аталмыш кітаптар
туралы түрлі сын-пікірлерде ғалымның еңбегінің тарих саласындағы
құндылығы баса көрсетілді. Мәселен, Б. Төлепбаев, Б. Сужиков, Б. Исаев,
О. Петрушель, А. Сейдімбек, Ә. Қайырбек және т.б. М. Қозыбаевтың
еңбектерінің маңыздылығы мен мазмұнының тереңділігін жоғары бағалап,
ғалымның ақтаңдақтар мәселесі туралы пайымдаулары, атамұра, шежірені
зерттеуді қолға алу қажеттігін дәлелдеген ұсыныстары, Ата заң, тіл, дін
тағдырына, ұлт-азаттық қозғалыс, Желтоқсан оқиғасының шындығын
айқындаған таптырмас құнды еңбектер екендігін көрсеткен [13].
Манаш Қабашұлының өмір жолдарын, тарихшы ретінде қалыптасуын,
көрнекті тарихшы ғалымдылығын, ұстаздығын, мемлекеттік қайраткерлігін
танытқан ғылыми мақалалар, естеліктер оның 70 жасқа толу мерейтойы
қарсаңында мерзімді басылым беттеріне жариялана бастады.
М. Қозыбаевтың өмір жолдарын саралаған көрнекті ғалым К. Нұрпейіс
танымдық мақалаларының орны ерекше. Автор М. Қозыбаевтың ғылымға
келген бастап жүріп өткен сара жолына тоқталып, ғалымның ұлттық мәдени
мұраларды жаңғыртып, оны насихаттауда жүргізген ғылыми қызметіне баға
беріп, ұлттық руханиятқа қосқан үлесін, ғылыми ойлары мен идеяларының
маңыздылығын айқындаған [14].
Академик М. Қозыбаевтың ғылыми және шығармашылық қызметін ашып
көрсетуде ғалым Ә. Нысанбаевтың тебіреніске толы мақаласын атауымызға
болады. Аталмыш ғалым Манаш Қабашұлының ғылым жолындағы жүрген
жолдарын, оның тарих саласындағы шығармашылық ізденістерін, тарихи
еңбектерінің маңыздылығын талдай отырып, алдағы ғылым жолында үлкен
белестерден көріне беруіне ізгі тілек білдірсе [15], ал С. Меңдібай, П.
Сүйінкина, С. Жолдасов, С. Әубәкіровтер ғалымның тарих ғылымына келген
жолдарын зерделей отырып, оның қыл қаламынан туындаған ғылыми,
публицистикалық еңбектерінің жоғарылығын дәлелдейді [16].
М. Қозыбаевтың 70 жасқа толу мерейтойына орай арналып шығарылған
“Отан тарихы” журналында қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде ғалымның өмір
жолдары, мемлекеттік, қоғамдық қызметі, ғылыми шығармашылығы турасында
қысқаша мақала жарияланды. Бұл арнаулы басылымда М. Қозыбаевтың тарихи
сананы қалыптастырудағы, қазақ мемлекеттігінің, Қазақстанның отаршылдық
және кеңестік тоталитаризм кезіндегі тарихын жаңа концептуалды түрде
пайымдаудағы белсенділігі айтылды. Сонымен қатар, ғалым туралы Ә.
Кекілбаев, С. Зиманов, Ә. Қайдар, Ө. Сұлтанғазин, Қ. Ормантаев, Қ.
Сағадиев, Т. Шарманов, А. Қошанов, Т. Мансұров, С. Сартаев, К.
Нұрпейіс, М. Асылбеков, А. Құсайынов, К. Байпақов, О. Батырбеков, Қ.
Ахметов, М. Құл-Мұхаммед, Ж. Ысмағұлов, К. Смайылов, М. Қойгелдиев, Е.
Сыдықов, Г. Мендіқұлова, Д. Қабиев және т.б. ғалымдардың ой-пікірлері
жарияланды [17].
Ғалымның қазақ халқының тарихына, тоталитарлық жүйе, ашаршылық пен
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, Кеңес өкіметі тұсындағы тоталитарлық
қысым, қуғын-сүргін тарихын зерделеудегі еңбегін, кайраткерлік қызметін
бағалаған Л. Гуревич, Ә. Жұмасұлтанов, Т. Шарманов, А. Қошанов,
Қ. Алдажұмановтардың мақалалар тізбегі мерзімді
басылымдарда жарық көрді [18].
Академик М.Қ. Қозыбаевтың қазақ тарихын бүгінгі биік талаптар
тұрғысынан зерделеп, ұлт рухын көтерген ерен еңбегі, адами тұлғасы,
биік парасаты жайлы замандас, әріптес, дос-жарандарын мен шәкірттерінің
ой-пікірлері, жылы лебіздері тарихшылар Ә. Пірманов пен А. Қапаеваның
құрастыруымен “Академик Манаш Қозыбаев” атты мерейтойлық жинақта
топтастырылды [19]. Жинақтың алғысөзінде М. Қозыбаев ақтаңдақтар
тарихымен қатар, тұтас “қазақ мәдениетінің тарихын” жазуды алға қойып,
қазақ халқының этногенезі, қазақ халқының көршілес шығыс халықтарымен
тарихи байланысы, Қазақстандағы мемлекеттердің пайда болу тарихы, патша
өкіметінің отарлау саясаты, Ресейдің аз халықтар тағдырына деген
көзқарасы, Ресейдегі үш революция, Азамат соғысы кезіндегі саяси-
қоғамдық ағым, партиялардың тарихи сырын ашу, қазақ халқының феодалдық-
патриархалдық қарым-қатынас, рулық идеология және отарлық режим үстем
кезінде қалыптасқан интеллигенцияның тарихы, ислам дінін қазақ
сахарасына тарату тарихын зерттегендігі келтірілді.
Мерейтой алдында Манаш Қабашұлының “Жұлдызым менің” атты естелік,
ғұмырнамалық еңбегі жарық көрді [20]. Бес бөлімнен тұратын бұл кітапта
ғалым балалық шағынан бастап есейген жылдары, ғылым жолынағы қиын да,
қызықты бастан өткен жәйттерін, туған-туысқан, дос-жарадары туралы
үздік сырлар айтылады. Ғалымның бұл ғұнырнамалық еңбегі өзінің
аналитикалық талдау, өмір тағылымына үңілу, тарихи шындықты сап
болымысында сақтауымен құнды.
М. Қозыбаевтың өмірден озғанына 40 күн толуына орай “Отан тарихы”
журналының арнайы басылымында ғалымның мезгілсіз қайтыс болуына
байланысты ел Президенті Н.Ә. Назарбаевтың, преьер-министр И.
Тасмағамбетовтың, Сенат төрағасы О. Әбдікәрімов және т.б көңіл айтқан
жеделхаттары мен ғалымның ғұлама ғалымдығын, көрнекті қайраткерлігін,
елімізге танымал ел ағасы болғандығын тебірене жеткізген Ә. Кекілбаев,
С. Зиманов, Ө. Сұлтанғазин, Ө. Шөкеев, З. Қабдолов, Н. Айтқожина, Қ.
Сағадиев, К. Салықов, С. Сатыбалдин, М. Қойгелдиев және т.б ғалымдар
мен мемлекет қайраткерлерінің толғаныстары жарияланып, Манаш
Қабашұлының ұлттық тарихты жаңғыртқан тарихшы-ғалым, көсемсөз шебері,
майталман қаламгерлігі, зор парасат иесі болғандығы айтылды [21].
Ғалымның дүниеден өтуіне орай мемлекет басшысының, қоғам
қайраткерлерінің, белгілі ғалымдар мен қаламдас тарихшы ғалымдардың,
ғалымның шәкірттерінің отбасына, мерзімді басылым беттеріне жіберілген
жеделхаттары, көңіл айтулар мен қоштасулары “Дүниеден өтті тарихтың
тарланбозы” деп аталған кітапқа жинақталса, [22], ал 2003 жылы шыққан
“Жұлдызы жанған ғұлама” деп аталған естелік кітапта ғалыммен бірге
қызмет атқарған әріптестерінің, жақын араласқан дос-жарандарының,
ағайын-туыстарының, шәкірттерінің шын жүректен шыққан, ағынан жарылған
ой-сезімге толы естелік әңгімелері топтастырылды [23].
Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың 1931-1985 жылдар аралығындағы өмірі,
қоғамдық қызметі және ғылыми мұрасы тарихшы З.М. Төленованың
кандидаттық диссертациясы мен ғылыми мақалаларына арқау болды. Ғалымның
зерттеу жұмысында аталмыш жылдар аралығында шыққан М. Қозыбаевтың
ғылыми еңбектері талданып, оған тарихи баға берілді [24].
Манаш Қабашұлының ғылыми-педагогтік, ұйымдастырушылық, қоғамдық
қызметтері мен оның ғылыми еңбектерінің маңыздылығына арналып Алматы,
Қостанай, Петропавл қалаларында өткізілген ғылыми-практикалық
конференция материалдары жинақ болып шығарылды [25]. Бұл жинақтарға
ғалымның тарихи еңбектері мен ұстаздық қасиеттерін жан-жақты
сипаттаған А. Қошанов, А. Қапаева, Н. Атығаев, Қ. Зұлқарнышұлы және
тағы басқа ғалым-тарихшылардың мақалалары енгізілді.
Академик М. Қозыбаевтың 75 жылдығына орай Семей қаласында шығып
тұратын “Евразия орталығы” журналының №2 санын ғалымның өмір жолдары
мен ғылыми қызметіне арнаған тарихшы-ғалымдардың зерттеу мақалалары мен
естеліктер жариялауға арнады [26].
Көріп отырғанымыздай, көрнекті ғалым М.Қ. Қозыбаевтың ғылыми-
ұйымдастырушылық және шығармашылық қызметіне жасалған шолу одан әрі
оның қайраткер ғалым, кәсіпқой маман екендігін, ол қалдырған мұраларға
талдау жүргізу қажеттігін қажет етеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Диссертацияның басты мақсаты –
бұрынан белгілі және ғылыми айналымға алғаш рет енгізіліп отырған
мұрағат материалдарын сараптай келе, М.Қ. Қозыбаевтың ғұмырының барлық
кезеңдерін қамти отырып, оның қоғамдық-саяси қызметін, ғылыми және
кәсіби қызметін, шығармашылық мұрасын тұтастай көрсету. Манаш
Қозыбаевтың қоғамдық-саяси қызметіне, шығармашылық мұрасына сүйене
отырып, ғалым-тарихшы ретінде қарастыруды мақсат тұттық. Осыған орай
мынадай міндеттерді алға қойдық:
– М. Қозыбаевтың өмір жолын тарата отырып, көзқарасының қалыптасуы
мен мемлекеттік қайраткер дәрежесіне өсуінің негіздерін саралау;
– М.Қ. Қозыбаевтың тарихшы ғалым ретінде қалыптасуына әсер еткен
факторларды анықтау;
– М.Қ. Қозыбаевтың кеңестік кезеңдегі саяси-қоғамдық қызметін
айқындап, оның қоғамдағы орнына баға беру;
– Ғалымның тәуелсіздік жылдарында қазақ қоғамға тигізген рөлін ашу;
– Академиктің ғылым саласындағы тигізген қоғамдық қызметінің
маңыздылығын көрсету және ғылыми-ұйымдастырушылық ролін
анықтау;
– М.Қ. Қозыбаевтың еңбектеріндегі Қазақстан тарихы проблемаларын
тарихнамалық тұрғыдан талдап, олардың ғылыми құндылығын, маңыздылығын
ашып көрсету;
– Тәуелсіздік, ұлт мәселесіне қатысты жазылған еңбектерін
саралау арқылы Республикадағы саяси үрдістерге баға бер;
– М.Қ. Қозыбаевтың ғылыми еңбектеріне және оның редакторлығымен
шыққан сын-пікірлерінің мәнін ашу;
– Қоғам және мемлекет қайраткері ретіндегі мемлекет тарапынан
бағалануын айқындап көрсету.
Зерттеудің деректік негізі. Зерттеу жұмысын жазу барысында
Қазақстан Республикасы мұрағаттарының қорларында сақталған құжаттар мен
кітапхана қорында сақталған мерзімді баспасөздегі материалдар, ғылыми
зерттеулер, М.Қ. Қозыбаевтың 1985-2002 жылдар аралығында шыққан
еңбектері кеңінен қолданылды.
М.Қ. Қозыбаевтың қоғамдық-саяси қызметін зерттеу барысында
Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатының (ҚР ОММ) – 1109-
қоры (Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі. 1989-1995 жж.), 1352-қоры (Қазақ
мемлекеттік университеті. 1938-1971 жж.), 2263-қоры (Қаз КСР Орталық
сайлау комиссиясы); Қазақстан Республикасы Президенті мұрағатының (ҚР
ПМ) 811-қоры (Қазақстан Коммунистік партиясы ОК жанындағы Партия тарихы
институты), 163-нл-қоры (Қозыбаев М.Қ.), 708-қоры (ҚКП Орталық
Комитеті); Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің
Біріккен ведомстволық мұрағатының (ҚР БҒМ БВМ) 2-қоры (Қаз КСР Ғылым
Академиясы. 1989-1996 жж.), 142-қоры (Республикалық мемлекеттік мекеме
“ҚР ҰҒА”. 1999-2004 жж.) құжаттық материалдары кеңінен пайдаланылып, М.
Қозыбаевтың 1985 жылдан 2002 жылдар аралығындағы қоғамдық-саяси
қызметі мен шығармашылық мұрасы айқындалды.
Ғалымның студенттік кезеңі мен педагог ретінде ең алғашқы еңбек
жолын айқындауда Қазақ ұлттық университетінің және Қостанай мемлекеттік
университетінің мұрағаттарында сақталған құжаттар тізбегі алынды.
Сондай-ақ М. Қозыбаевтың Ш.Ш. Уәлиханов атындағы институттағы басшылық
қызметі мен ғылыми еңбектері турасындағы мәліметтер институтта
сақталған есептерден, және Қазақстан Республикасы Білім және ғылым
министрлігінің Бірікккен ведомстволық мұрағаттарында (ҚР БҒМ БВМ)
сақталған қорларынан алынды.
Ғалымның қызметі мен ғылыми еңбектеріне қатысты басты деректерге
энциклопедиялық басылымдар мен оның 60 және 70 жылдық мерейтойына
байланысты шыққан биобиблиографиялық басылымдарды жатқызуымызға болады.

Диссертациялық жұмыста М. Қозыбаевқа қатысты “Социалистік
Қазақстан”, “Егеменді Қазақстан”, “Алматы ақшамы”, “Жас Алаш”, Қостанай
таны”, “Қазақ әдебиеті”, “Заман Қазақстан”, “Казахстанская правда”
“Парасат”, “Отан тарихы”, “Ақиқат”, “Қазақ тарихы”, “ҚР ҰҒА Хабаршысы”
және тағы басқа мезімді баспасөз беттеріне жарияланған мақалалар
тізбегі мен хабарламалар пайдаланылды.
Осы газет-журналдарға жарық көрген Қ.М. Қозыбаевтың мақалаларын,
есепті баяндамаларын, тезистерін басшылыққа ала отырып, оларға терең
ғылыми талдау жасалды.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері ғалымның 1985 жылдардан
өмірінің соңына дейінгі, яғни 2002 жылдар аралығындағы ғылыми-
ұйымдастыушылық, ағартушылық, қоғамдық-саяси қызметі қамтылады.
М.Қ. Қозыбаевтың 1952-1985 жылдар аралығында жарық көрген ғылыми-
шығармашылық мұрасы тарихшы З.М. Төленованың “Академик М.Қ. Қозыбаев:
өмірі, қоғамдық қызметі және ғылыми мұрасы” деп аталатын кандидаттық
диссертациясында талданып қаралғандықтан, біз диссертациямызда ғалымның
1985-2002 жылдар аралығындағы шығармашылық мұрасына ғана талдау
жасаймыз.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Ұсынылып отырған диссертациялық
жұмыстың жаңалығы Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың өмірі мен қоғамдық-саяси
қызметін, ғылыми мұрасын тарихшы ретінде біртұтас көлемде қарастыру
болып табылады. Бұл еңбекте М.Қ. Қозыбаевтың 1985-2002 жылдар
аралығында шыққан ғылыми еңбектері соңы көзқарас тұрғысынан терең де
объективті түрде талданады.
Диссертациялық жұмыста:
– М. Қозыбаевтың балалық, студенттік шақтарының бұрындары
ашылмаған кейбір беттері мұрағат, естеліктер негізінде жан-
жақты талданды;
– Ғалымның 1985-2002 жылдар аралығындағы қоғамдық, мемлекеттік
қызметінің барысы мұрағат құжаттары негізінде жан-жақты
қарастырылып, оның қайраткерлігі айқындалды;
– М. Қозыбаев ғалым, публицист ретінде алғаш қарастырылып, оның
шығармашылық қызметіне ұлттық көзқарас тұрғысынан жаңа баға
берілді;
– Қайраткердің Қазақстанның тәуелсіздік алған жылдардағы
қоғамдық-саяси қызметі нақтылана сараланды;
– Ғалымның 1985-2001 жылдар аралығында Қазақстанның көне
заманнан бастап тәуелсіздік алғаннан кейінгі тарихына, ұлы
тұлғалар арналған тарихи еңбектері алғаш рет сараланып, осының
нәтижесінде тың қорытындылар мен тұжырымдар жасалынды;
– Қайраткердің отан тарихнамасына, Қазақстан тарих ғылымына
сіңірген еңбегі мен үлесі және ғылым саласындағы орны
нақтыланды.
Зерттеу жұмысының методолгиялық негізіне тәуелсіз Қазақстан
мемлекетінің тарихын жаңаша көзқараспен жазу қалыптасқан қазіргі
кезеңдегі объективтілік және сыншыл талдау мен сараптау принципі
алынды. Мәселені талдау соңғы жылдар Отандық тарих ғылымына тән
методолгиялық және теориялық таным негізінде алынды. Зерттеу жұмысының
методолгиясы тарихилық, жүйелілік, салыстырмалы талдау мен жинақтау
әдістеріне негізделді. Зерттеу мақсатына жету үшін статистикалық,
суреттемелік, жан-жақтылық, салыстырмалық әдістер кеңінен қолданылды.
Қорғауға ұсынылытан негізгі тұжырымдар.
– М.Қ. Қозыбаевтың тарихшы-ғалым болып қалыптасуына өскен ортасы
мен сол кездердегі саяси жағдайлардың, оқыған білім ордасының
рухани әсері болды;
– М. Қозыбаевтың педагогтік, ғылыми-ұйымдастырушылық қызметтері
оны көрнекті тұлға ретінде көтерілуіне алып келді;
– Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі жолында ұлттың қамын
ойлаған қайраткер екендігін көрсете білді;
– Қазақстанның Ата Заңын, ұлттық белгілерінің жобаларын
талқылауда толымды пікірлер айтып, мемлекет іргесінің нығаюына
үлес қосты;
– М. Қозыбаев қазақ тарихында “ақтаңдақ” болып келген өзекті
мәселелердің зерттеліп, ғылыми бағалауда жұмыстар жүргізді;
– М. Қозыбаев тәуелсіз Қазақстан тарихының ғалымдар мектебін
қалыптастырып, білікті мамандар даярлады.
Зерттеу жұмысының қолданбалы маңызы. Диссертациялық жұмыс Манаш
Қабашұлы Қозыбаевтың өмірі мен тарихи шығармашылық мұрасы мысалында
Қазақстан тарихының проблемалық мәселелерін, Қазақстанның қоғамдық-
саяси құрлысына еңбек еткен саяси тұлғалардың мемлекет пен қоғамдығы
орны мен рөлін бағалауға септігін тигізеді. Ғұмырнамалық зерттеу жұмысы
болып табылғандықтан оның нәтижелері мен негізгі тұжырымдарын жоғарғы
оқу орындарында лекция курстары мен арнаулы семинар сабақтарын жүргізу
барсында қосымша материал ретінде қолдануға болады.
Жұмыстың сыннан өтуі. Диссертацияның негізгі мәселелері ізденушінің
жариялаған 3 мақалаларында көпшілік назарына ұсынылды. Сонымен қатар
оның негізгі мазмұны ... ... атты халықаралық ғылыми-практикалық,
теориялық конференцияларда баяндалды.
Диссертацияның құрылымы. Жұмыс қысқартылған сөздерден, кіріспеден,
үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі және
қосымшадан тұрады.

1 М. ҚОЗЫБАЕВТЫҢ КЕҢЕСТІК КЕЗЕҢДЕГІ ҒЫЛЫМИ ҚЫЗМЕТІ
1.1 М.Қ. Қозыбаевтың өмір жолы және тарихшы ретінде қалыптасуы және
қоғамдық – саяси қызметі
“Академик Манаш Қозыбаев” атты мерейтойлық жинақта ғалым ағамыз
турасында: “Манаш Қабашұлы – XX ғасырдың бір перзенті. Ол – Міржақып
Дулатов айтқандай, ұлт мүддесіне жараған бір ағаштың, бәйтеректің жаңқасы
ғана. Сондықтан оның өмірінен де ел басынан кешкен өмірдің бір қырлары
көрінері хақ”, – деп көрсетілгендей, көрнекті тарихшы ғалымның жүрген
жолы, ерен еңбегі бүгінгі жас ұрпақ үшін ғибрат алар үлгі-өнегеге толы
десек артық айтпаспыз [19, 4-б.].
Манаш Қабашұлы 1931 жылдың 16 қарашасында Қостанай облысының
Меңдіғара ауданындағы Тазкөл ауылында дүниеге келді. Бұл кезеңде еліміз
қиын жағдайды бастан кешіріп отырған еді. Өзінің шыққан тегін Манаш
Қабашұлы былайша таратады: Ашамайлы (шын аты Ғали)–Төбей – Жарғақ –
Хажыған – Әлимұхаммед – Уызбек –Жанай тархан – Бағылан би – Фархад –
Танаш би – Тарышы – Тезағай – Матақай – Құдайқұл – (Құдас) – Аққошқар –
Ерназар – Сейтімбет – Маманай – Күсен – Сатыбалды – Қозыбай – Қабаш
(Қабдолла) – Манаш (Қабдысұлтан) – Ілияс – Алмас [20, 88-б.].
Манаш Қабашұлы атасы Қозыбай ер мінезді, намысшыл, ауыл арасында
беделді адам болған. 4 ұл, екі қызы өсіріп, адал еңбек етуге тәрбиеледі.
Манаш Қабашұлының еңбекқор болып өсуіне атасы Қозыбай тікелей себепші
болды. Ұлы Қабаш та еңбекпен есейіп, еңселі азаматтардың бірі болды. Ол
Кеңес өкіметінің жаңа экономикалық саясаты тұсында ел басқару жүйесіне
ілігіп, туған жерінде ауылнай болған кезінде 1929-31 жылдары қолдан
жасалған аштық кесірінен босып, өлім-жітімге ұшыраған елдің басын қосуға
араласты. Бірнеше ауылдың аштықтан аман қалған адамдарын жинап,
кооператив ұйымдастырып, аяқтарынан тік тұруларына жәрдемдесті.
Қабаш Қозыбайұлы сауатсыздығын үйірмеде жойып, өзі талаптанып араб
графикасын, кейін латынша оқып, хат таниды. Әкесі турасында Манаш
Қабашұлы: “ Кедей шаруа өкілі ретінде ауылдық кеңестің төрағасына
сайланған ол кешікпей шаруаларды ұйымдастыру ісіне тартылды. Аш-жалаңаш
босып кеткен жандарды жиыстырып, аз дүниені қиыстырып, “Жаңатұрмыс” ауыл
шаруашылық артелін біріктірді”, – деп жазады [19, 7-б.].
Манаш Қабашұлының әкесі Қабаш ұзақ жылдар бойы “Жаңатұрмыс”
колхозының төрағасы болып, аудандық кеңеске депутаттыққа сайланған. Ұлы
Отан соғысы жылдарында Сталинге хат жолдап, танк колоннасын жасауға
мемлекеттік банкке 190 мың ақша өткізгендігін, бұл жауынгерлік
машиналардың жауды тезірек талқандайтындығына сенім екендігін білдірген
жеделхатын жолдаған. Бұл жеделхат “Правда” газетіне жарияланады [27].
Қ. Қозыбаевқа алғыс айтқан И.В. Сталиннің жауабы “Правданың” келесі
санына жарияланады [28]. Біраз уақыттан кейін Яков Верещенко деген
азаматпен бірігіп, Орынбордағы авиация заводынан бір звено самолет сатып
алып, майданға жібереді.
1943 жылы ақпанда “Правда” газеті қазақ халқының майдангер
жерлестеріне арналған хатын жариялады. Қазақ халқының атынан қол
қойғандардың ішінде Қабаш Қозыбаев та бар еді.
Ғалымның әкесі Қабаш (Қабдолла) Қозыбайұлы Манаш, Сағымбай, Сәуле,
Әлия сынды ұл-қыздарды тәрбиелеп, олардың бәрін өмірге қанаттандырды.
Манаш Қабашұлы 1937 жылы мектеп табалдырығын аттап, ауыл ұстаздарынан
дәріс алады. Оның балалық кезеңі соғыс жылдарымен тұспа-тұс келді. Манаш
елдегі қиын жағдайға қарамастан алғыр да, зерек бала болып өсті. Өзінің
алғашқы ұстазы жөнінде былайша еске алады: “Алғашқы дәріс алған ұстазым
Ахметқызы Нағима апай еді. Сабақты жақсы оқығаннан болар, апай мені жақсы
көретін. Апай мені нашар оқыған балаларға бекітіп, сабақтан тыс кезімде
көмектесуімді өтінетін” [20, 18-б.].
Еңбекте де Манаш ересек адамдармен қатар бірге жүрді. Өзінің
“Жұлдызым менің” атты естелік кітабында соғыс басталған жылы колхоз
егістігінде арам шөп жинау бригадасында аптап ыстық пен қарынның ашқанына
қарамастан жұмыс істегендігін атап өтеді [20, 19-б.].
Манаш Қабашұлы “Жаңатұрмыс” жеті жылдық мектебін 1944 жылы үздік
бітіргеннен кейін, Меңдіқарадағы Ы. Алтынсарин атындағы педагогикалық
училищеге түсіп, 1947 жылы осы училищенің толық курсын бітіріп шығады. М.
Қозыбаевтың 70 жылдығына арналған “Отан тарихы” журналының арнаулы
басылымында бұл жөнінде: “Халықтың ата салтына, дәстүріне негізделген
отбасының тәрбиесі, білімге деген құштарлық әуелі оны Меңдіғара
педагогикалық училищесіне әкелді”,– деп келтірілді [17, 7-б.].
Студенттік өмірін: “1944-47 жылдар өте ауыр жылдар еді, қарын тойып тамақ
ішіп көрген емеспіз. Степендияны алмай, оның орнына үш мезгіл, кейде екі
рет асханадан тамақ ішетінбіз. Күніне 400 грамм нан, түсте көбіне етсіз
борщ, асқабақ араластырып бұқтырған тары ботқасын беретін-ді”, – деп еске
алатын [20, 26-27-б.]. Осындай қиындықтарға қарамастан Манаш Қабашұлы
училищені үздік бітіреді. Училищені бітіргендігі турасындағы аттестатта
“Осыны ұсынушы жолдас Қозыбаев Манаш 1944 жылы Меңдіқаралық қазақ
педагогикалық училищеге түсіп, 1947 жылы соның толық курсын бітірді.
Бітірушілердің мемлекеттік емтихан комиссиясының 1947 жылғы 25 июнь
ұйғарымымен оған бастауыш мектеп оқытушысы деген квалификация және
атақ берілді” деп келтірілді.
Бұл училищеде Жұмағали Дәкенов, Кәлям Байназаров сияқты республикаға
танымал қайраткер ұстаздар дәріс берді. Манаш Қабашұлы республика ағарту
ісіне еңбегі сіңген А.Д. Сыров, С. Ешмұханов, ғалым С. Тойшыбаева, А.
Попова сияқты ұстаздарын асқан жылылықпен жиі есіне алып отырды [19, 9-
б.].
Училищені бітіргеннен кейін Манаш Қабашұлы бір жылдай Қостанай
облысы Ұзынкөл ауданының Үлгілі жетіжылдық мектебінде мұғалім болып
істейді. Бұл мектепте 70-тен аса бала оқыды. “Ұжым өте ұйымшыл, сабақ
уақытында басталады, тәртіп қалыптасқан. Тілекең (Тілеуқабыл Мұстафин –)
мұғалімдердің сабағына үзбей қатысып тұрады”, – деп келтірді естелігінде
[20, 37-б.].
1948 жылы ол Алматыдағы Қазақ Мемлекеттік университетінің тарих
факультетіне оқуға түсті [29]. Университетте Манаш Қабашұлы орыс
бөлімінде оқыды. Бұл жайында ол: “Тарихтан алғашқы дәрісті лауазымы
жоғары, бұрын университет ректоры болған Лукбянец деген адам оқыды. Аузы-
аузына жұқпайды. “Коммунистік манифест” туралы айтып ала жөнелді, өте
шапшаң, лепіріп сөйлейді. Мен ішімнен дәрістің бәрі осылай оқылса, біз
оны түсінбей, көзіміз бақырайып отырсақ, ертеңгі емтиханды қалай
тапсырамыз деп ойлаймын. Алайда көз қорқақ, қол батыр. Кешікпей біз де
жетіліп, орысша оқығандар қатарына келіп қосылдық-ау. Алайда олармен
теңесіп, белдесу үшін екі жарым жылдай көз майын тауысып, күндіз-түні
еңбек етуге тура келді. Кітапханаға таң ата барып, түнде ғана
қайтатынмын”,– деп еске алды [19, 10-б.].
Университет қабырғасында оқып жүрген кезінде Манаш Қабашұлына Е.
Бекмаханов, Т. Тәжібаев, А. Нүсіпбеков, М. Ақынжанов, С. Бейсембаев, Н.
Киікбаев, С. Покровский, К. Коржова, В. Шахматов сияқты тарихшы-ғалымдар
дәріс береді. Кейіннен Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың тарих ғылымы жолына
түсуіне осы ұстаздарының ықпалы болғаны белгілі.
Манаш Қозыбаевтың ғылымға деген ынтасы университетке оқу іздеп
келген кездің өзінде ауа бастады. 1992 жылы “Ақиқат” журналына берген
сұхбатында университет табалдырығын аттап, құжат тапсыруға келген кезінде
ғылыми диссертация қорғап шыққан профессор Харасакалды көргеннен кейін
көңілінде осындай ғалым болсам деген құштарлық билегендігін, оған жету
үшін оқу мен еңбекті ұштастыру қажеттін түсінгендігін айтқан. “Дегенмен,
менің ғылымға бірден бел бууыма екі адам айрықша әсер етті.
Университеттің тарих факультетінің бірінші курсында жүргенде алғашқы
ұстазым Андрей Петрович Чижов деген кісі орыс халқы мен орыс мемлекетінің
пайда болуына байланысты курс жұмысын жазғызғаны әлі есімде. Ол тапсырма
берерде кітаптан, оқулықтардан көшіргендерге төмендететінін айтқан. Содан
қосымша әдебиеттерді оқып, әлгі тақырыптарды өзімше пайымдаған, ой
елегінен өткізген болдым. Кейінірек курс жұмысы талқыға түскенде
басқалардың бәріне тиісті бағасы қойылыпты да, менің жұмысым мүлде
атаусыз қалыпты. Оқытушы мені тақтаға шақырып: “Ал курс жұмысын қалай
жазғаныңды айт, еңбегіңді қорға” деді. “Еңбегім баға қоюға жарамаса, оның
несін қорғаймын” деп мен де қитыға қалдым. Әлі есімде, сол жұмыс сегіз
бөлімнен тұратын еді, ұстазым әрбір бөлімге бір-бір “бесті” қойып шықты
да, “Ал, сөйле батыр!” деп бұйырды”, - деп айта отырып, екінші ұстазына
Клавдия Павловна Коржованы атайды [30, 28-29-бб.].
Ол ұстазы К. Коржовадан “Ағайынды Грахтар басқарған көтеріліс” атты
тақырып алып, оны ойдағыдай жазып шығады. Ұстазы “еңбекті студенттерге
көмекші оқу құралы ретінде ұсынуға әбден лайықты” деп бағалайды. Шәкірті
М. Қозыбаев туралы естелігінде: “Его курсовая работа по античности уже
свидетельствовала о широте мысли автора, который много внимания уделял не
только содержанию темы, но и приемам научного иследования. Будучи
руководителем НИРСа (научно-исследовательская работа студентов), я
пригласила Манаша Козыбаева в состав Совета, считая, что он на этом
поприще еще более плодотворно проявит свои незаурядные способности в
изучении и исследовании истоических проблем. Мои ожидания полностью
оправдались: не только первокурсники, но и старшекурсники охотно
воспринимали его руководство, умные и полезные советы: планы и прогнозы
на будущее НИРСа. Во время его руководства НИРСом на историческом
факультете были организованы новые научные кружки”, – деп жылы лебіз
жазған [20, 118-119-б.].
Әр жыл сайын курстық жұмыстар жазып, бұл еңбектері ұстаздар
тарапынан “өте жақсы” деп бағаланды. Университеттің үздік студенттерінің
қатарына қосылып, Жақсы үлгерімі үшін университет тарапынан степендиясына
қосымша үстеме ақша қосылып отырған [31]. 4-ші курсқа көшкен жылы
Амангелді Иманов атындағы степендияның иегері атанады. Ол студенттер
арасында өткен ғылыми жұмыстардың байқауларына да қатысып, жүлделі
орындарды да иеленеді. Мәселен, оның “Значение работы И.В. Сталина
“Марксизм и вопросы языкознания” для исторических работ” деген ғылыми
баяндамасы жоғары бағаланды. Оған ұстазы, әрі жетекшісі болған Н.
Киікбаев жоғары баға берген [32]. М. Қозыбаевтың ғылым жолына түсуіне осы
университтет қабырғасынан алған білімі, ғылымға деген қызығушылығы түрткі
болды.
1952 жылы “Қазақ буржуазиялық ұлт болып қалыптасуы туралы” деген
тақырыптағы ғылыми жұмысы үшін студенттердің ғылыми жұмыстарының Алматы
қаласының конкурсында екінші жүлдені жеңіп алады [33, 8-б.]. Бұл турада
студенттік кезден бері дос болған ғалым Ж. Әбділдин өз естелігінде:
“Конференцияда белгілі үлкен ғалымдармен бірге үшінші курстың студенті
Мәкең де баяндама жасады. Баяндамасы жинақы, ойлары терең, теориялық
мәселелер батыл көтерілген екен. Баяндаманың маңыздылығы жөнінде кейін
де бірсыпыра сөйлеушілер сұрақтармен шығып, сөз алды. Екінші курстың
студенті мен де сөз алып, өз пікірімді айттым”, – деген еді [26, 13-б.].
Манаш Қабашұлы университеттің қоғамдық жұмыстарына белсене араласты.
Ол Университеттегі комсомол комитетінің жетекшілерінің бірі болды. 3
курсқа көшкен (1951 ж. қазан айында) жылы М. Қозыбаев большевиктер
партиясының кандидаттығына мүшелікке өтеді.
1953 жылы университетті үздік бітірген Манаш Қозыбаев жанұясының
жағдайына байланысты аспирантураға түсуден үзілді-кесілді бас тартып,
Қостанайға кетуге ұйғарады. Ол 1953-1958 жылдар аралығында Қостанайдың
оқытушылар, кейін педагогикалық болып өзгерген институтта аға оқытушы
болып қызмет етеді. Бастапқы кезде ассисент болудан бастаған Манаш
Қабашұлы институттың ұжымына өзінің ұйымдастырушы, әрі ұстаздық қабілетін
көрсете біледі. Біраз уақыт өткеннен кейін аға оқытушылыққа өтіп, сабақ
беруде жаңа әдіс қолданады.
Қостанай институтында жүрген кезінде “Коммунизм жолы” газетіне
Мәселен, Лев Толстойдың туғанына 125 жыл толуына орай “Л. Толстой орыс
революциясының айнасы” және “ССРО халықтарының мызғымас достығы-коммунизм
үшін күрестегі ұлы қозғаушы күш, “Халықтық демократия елдерінің
мемлекеттік құрлысы”, “Халықтық демократия елдерінің ауыл
шаруашылығындағы ұлы өзгерістер” сияқты мақалалар бірнеше мақалаларын
жариялайды [34].
Студенттер арасында тәрбие жұмысын арттыру, оларды іске
жауапкершілікпен қарауға дағдыландыру, іскерлікке баулу, шыдамдылық пен
төзімділікке шыңдау сияқты істерге үйретуге қатысты “Коммунизм жолы”
газетіне мақала жариялайды [35].
М. Қозыбаев институттың оқытушыларымен бірге басқа оқу орындарына
барып, марксизм-ленинизм негіздеріне қатысты лекциялар оқып, институттың
мәдени-көпшілік жұмыстарына қатысады. Институттың партия жиналыстарында
институттың жағдайын жақсартуға қатысты бірнеше ұсыныстар айтады. Ол
ғылыми-зерттеу жұмысына баса назар аударып, студенттерге әр түрлі
тақырыптарда баяндамалар, курстық жұмыстар беріп, оларды ғылым жолына
итермеледі. Сабақ барысында студенттерге ғылыми деректермен жұмыс істеу,
оларға талдау жасау, қорытынды беру сияқты тәсілдерді үйретті. Қостанай
педагогикалық институтындағы қызметі М. Қозыбаев
үшін үлкен ғылым жолына бет бұруға бел буған жылдар болды.
1958 жылы Манаш Қабашұлы Қозыбаев Алматыға ауысып, Қазақстан
Коммунистік партиясы Орталық комитеті жанындағы Партия тарихы
институтына қызметке қабылданады. Бұл институтта ол 1973 жылға дейін
қызмет етіп, аға қызметкерліктен ғылыми хатшы, институттың сектор
меңгерушісі болады.
“Академик Манаш Қозыбаев” атты мерейтойлық жинақта: “Қазақстан
Компартиясы жанындағы институтта істеп жүрген шағы байлаулы аттай кез
болды. Таңертең 9-да келіп, кешкі 6-ға дейін басшылардың алдында отырып,
табаны күректей 16 жыл қызмет істеді. Тапсырма алып, күнде бақылауда,
бас еркінен айырылып, өліп-талып істеген қызметтің айдауда жүргеннен не
айырмасы бар?”, – деп келтірілді [19, 18-б.].
Бұл институтта қызметте жүрген кезінде Манаш Қабашұлы бірнеше
құжаттық жинақтарды құрастыруға қатысады. Очерктің “Қазақстан Коммунистік
Партиясы Ұлы Отан соғысы кезеңінде” атты тарауын жазады [36]. Институтта
қызмет еткен жылдары Қостанай тарихына, осы өңірдегі алғашқы
революционерлер, партия ұйымы, Әліби Жангелдин, кеңестерді орнату
барысындағы күрес, Қостанайдағы комсомол ұйымы Мәншүк Мәметова және тағы
басқа тақырыптарда “Ленинский путь”, “Коммунизм жолы”, “Лениншіл жас”
сияқты газеттерге мақалаларын жариялайды.
1962 жылы Манаш Қабашұлы тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін С. Бәйішевтің жетекшілігімен “Қазақстан Компартиясының
Ұлы Отан соғысы кезінде өнеркәсіп пен транспортқа басшылық жасаудағы
тәжірибесі” деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғайды. Бұл ғылыми
жұмысқа Ермахан Бекмаханов пен Ақай Нүсіпбековтар оппонент болып, өте
жоғары баға беріп, осы тақырыпты кеңейту арқылы докторлық диссертация
қорғауды да ұсынады.
М. Қозыбаев екі ғалымның ұсынысын қабыл алып, тақырыпты одан әрі
жалғастырып, 1969 жылы “Қазақстан Коммунистік партиясы Ұлы Отан соғысы
жылдарында” деген тақырыпта докторлық диссертация қорғайды. Осы жылы
Партия институтының ғылыми хатшысы болады.
Профессор М. Қозыбаев 70 жылдардың басында республикадағы қоғамдық
пікірді қалыптастыруға ықпал ететін қоғамтанушылардың алдыңғы қатарына
шықты. Оның мұндай жоғары деңгейге көтерілуіне ғалымның соғыс және
бейбітшілік, өлкені социалистік түрде модернизациялау, аймақтық-
республикалық көлемдегі билік жүйесінің структурасы, бүкіл шығыста
өндіргіш күштерді дамыту және орналастыру проблемаларына арналған
академиялық және ғылыми-көсемсөздік еңбектері негіз болды [17, 9-б.].
М. Қозыбаев 1969 жылдар аралығында Партия институтының сектор
меңгерушісі болып тағайындалып, бұл қызметті 1974 жылға дейін атқарады.
1971 жылы оған профессор атағы беріледі. “Қазақстан –майдан арсеналы”
атты монографиясы үшін Ш.Ш. Уәлиханов атындағы сыйлықты иеленеді және
Бүкілодақтық конкурстың екінші дәрежелі сыйлығын алады. Ал 1973 жылы
тарих ғылымдарын дамытудағы жетістіктері үшін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің
Құрмет қағазымен марапатталады. Бір жылдан кейін, яғни 1974 жылы Алматы
зоотехникалық –малдәргерлік институттқа қызметке тұрып, КОКП тарихы
кафедрасының меңгерушісі болады. Бұл институтта жүрген кезінде Манаш
Қабашұлы КСРО көлеміндегі 100-дей аграрлық оқу орындарының қоғамтану
кафедралары оқытушыларының басын қосып, үш бүкілодақтық конференция
өткізеді. Институтта тарихтан аспирантура аштыртып, ғылым кандидаттарын
даярлауға қомақы үлесін қосады [19, 23-б.].
М. Қозыбаев кезінде институттың тарих кафедрасы Білім министрлігінің
базалық жетекші кафедрасына айналды. Кафедра жаңалығымен Қазақстанның
басқа да оқу орындарының өкілдері келіп танысатын болды. Манаш
Қабашұлының тікелей шақыруымен институтта студенттер арасында Қазақстан
ақын-жазушыларымен арнайы кездесулер өткізіліп тұрды. Мәселен, Сырбай
Мәуленов, Тұманбай Молдағалиев, Мариям Хакімжановалармен кездесулер
ұйымдастырылды [19, 23-б.].
1978 жылы Қазақ Мемлекеттік университеті жанынан Қоғамдық білімдер
пәндерін оқытушылар мамандығын жетілдіру институты ашылып, ондағы КОКП
тарихы кафедрасының меңгерушілігіне М. Қ. Қозыбаев шақырылады. Бұл
институтқа тарих, саяси экономия, политология, философия оқытушылары бес
жыл сайын мамандығын жетілдіріп үшін міндетті түрде 6 айлық арнайы
оқуға келуі керек еді.
1979 жылдың Манаш Қабашұлы Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі
болып сайланады. Осы жылдың жаз айында ол Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетіне шақырылады. З. Камалиденов Манаш Қабашұлына энциклопедия
қауымын басқаруды ұсынып, өзі бастап Д.А. Қонаевқа алып барады. Сөйтіп,
1980 жылдан 1986 жылдар аралығына дейін М. Қозыбаев Қазақ Совет
Энциклопедиясының Бас редакторы болады және осы жылдар аралығында Ш.Ш.
Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының
тарихнама және деректану бөлімінде аға ғылыми қызметкер ретінде 0,5
ставкада қызмет етеді.
Қазақ энциклопедиясына қызметке орналасу алдындағы жәйттер жайында
ғалым: “Бұл өзі 1980 жылдың мамыр айында болған еді. Мені энциклопедияға
бас редактор етіп тағайындар алдында сол кездегі Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев
қабылдады. Димекеңнің қазақ тарихы, әдебиеті мен мәдениетінен хабары мол
адам екеніне сол жолы тағы көзім жетті. Көптеген көргенді ақыл-кеңестер
беріп, қазақ ғылымы мен мәдениетінен өзге халықтар, тіпті әлем жұртшылығы
танып-білу үшін энциклопедиялық басылымдарды орыс тілінде де шығару
керектігін айтты. Димекеңнің сол сөзінен кейін бас редакция қазақ және
орыс тілдерінде төрт томдық Қазақ КСР Қысқаша энциклопедиясын шығаруға
кірісіті. Біздің бұл кітабымыз дүние жүзінің 38 еліне тарады”, – деп еске
алды [26, 10-б.].
Қазақ энциклопедиясына басшылық қызметте жүрген кезінде
Д.А. Қонаевқа бірнеше рет М. Қозыбаев энциклопедияның жұмысына
мемлекет тарапынан көмек көрсетуді сұрап, өтініш білдіреді. Дінмұхамед
Ахметұлы Қонаевтың тарапынан қолдауы көрсетуі энциклопедияның материалдық
жағдайын жақсартып, қызметкерлердің жетістікті жұмыс істеуіне барлық
мүмкіндіктер жасалынды. Әмбебап энциклопедиялық басылымдар шығаруға Манаш
Қабашұлы кезінде зиялы қауымның қалың тобы тартты. Сол жылдары Ғабит
Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин, академиктер С. Бейсембаев,
Ә. Қайдаровтармен және корреспондент-мүшелері М. Балақаев, Р.
Сыздықова, Ш. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
М. Қ. Қозыбаевтың өмір жолы мен ғылыми шығармашылық мұрасы (1985-2002жж.)
Мақаш Қозыбаевтың тарих ғылымына қосқан үлесі
ҒАЛЫМНЫҢ ҒЫЛЫМИ МҰРАСЫ
М.Қ. Қозыбаев еңбектеріндегі көне заманнан XX ғасырдың басындағы Қазақстан тарихының кейбір мәселелері
Отан туралы
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі Қазақстан тарихының тарихнамасы (1941-2010 жылдар)
Қазақстанды 60-80 жылдардағы ғылымның дамуы мен жаңғыртудың кеңестік үлгісі
Дәстүрлі қазақ шаруашылығын күшпен күйрету науқандары
Төлеген Тәжібаевтың қоғамдық - саяси қызметі және ғылыми мұрасы
Отандық тарихты зерттеу мен насихаттау
Пәндер