1869 жылғы көтеріліс


Көтерілістің алғышарты
Көтерілістің басталуы
Көтеріліс ошақтары
Фон Штемпель жасағына шабуыл
1870 жылғы Маңғыстау қазақтарының көтеріліс
1867—1868 жылдары Қазақстан үш генерал-губернаторлыққа бағынды. Орынбор генерал-губернаторлығына — Орал, Торғай облыстары; Батыс Сібір генерал-губернаторлығына — Семей, Ақмола облыстары; Туркістан генерал-губернаторлығына — Жетісу, Сырдария облыстары мен Орал және Сібір казак-орыс әскери округтерінің кейбір аудандары кірді. Әрбір облыстың басында әскери губернатор мен оған бағынышты облыстық басқарма болды.
Жалпы, әскери билік пен азаматтық билік бір адамның қолына жинақталды. Сот жүйесінде әскери-сот комиссиялары мен уездік соттар құрылды. Олар жалпы империялық заңдар негізінде жұмыс істеді. Облыс → уезд → болыс → ауыл → түтін (шаңырақ) әкімшілік бөлінісі ру бөлінісімен санаспай, аумактық принцип бойынша құрылды. Сол арқылы ру ақсақалдары мен билерінің ықпалын кеміту көзделді.
Қазақстандағы әкімшілік-сот реформалары Ресейдің экономикалық даму талаптарына сәйкес, Қазақстандағы өздерінің өктемдігін баянды ету үшін ел басқарудың жүйесін түбірінен қайта құруға кірісті. 1868 жылғы «Уақытша Ереже» бойынша түтін салығы жылына әрбір шаңыраққа салынатын бұрынғы 1 сом 50 тиын орнына 3 сом мөлшерінде көбейді. Салықтың бүкіл ауыртпалығы еңбекші қазақтардың мойнына түсті. Оның үстіне старшындар мен болыс басқарушылар өздерінің билігін пайдаланып, кейде салықты бірнеше рет жинайтын болды. Болыс бастықтарына түрлі қоғамдық қажеттіліктер мен «игілікті мақсаттар» үшін салық белгілеуге құқық берілді, халық бұл салықты «қарашығын» деп атады, өйткені мұны жинағанда болыстар мен ауыл старшындары халықты әбден тонайтын. Халық земстволық салық төлеуге міндетті болды. Яғни, ауылдық-болыстық әкімшілікті асырау, көпір, жол, пошта бекеттерін ұстау мен жөндеуге қажетті қаражат, көліктермен қамтамасыз етуге тиіс болды.
Кіші жүз қазақтары 1868—1869 жылғы «Уақытша Ережені» енгізуден көп бұрын табиғат байлықтарынан: жерден, орманнан, өзен-көлдерінен айырылған болатын. Тұз кендері, аң аулайтын жер Орал, Орынбор казак әскерлері және генерал-губернаторлық меншігінде болды.
Қатал қанау көшпелілер мен жартылай көшпелілерді жоқшылыққа ұшыратты. Қазақ кедейлері жұмыс іздеп казак шептеріне шұбырды. 40—50-жылдары Орал, Орынбор шептерінде, орыс-казак билеушілері топтарында, саудагерлерде, балық және тұз кәсіпшіліктерінде жалданып жұмыс істейтін қазақ жұмысшыларының саны 40 мыңнан асты. Бірақ 1868 жылғы «Уақытша Ережені» енгізу қарсаңында шептің ішкі жағындағы жерде еңбек етуге ерік беретін билет ақылы (10—12 сом) етіліп, оларға егіншілікпен айналысуға, тұрақты мекендеп қалуға шектеу қойды.
Қазақтардың бүкіл азаттық үшін күресінің негізгі көкейкесті мәселесі — жер. 1868 жылғы «Уақытша Ереже» бойынша қазақтардың ата-қонысы мемлекет меншігі деп жарияланды.  Жер қауымдық пайдалануға берілді.
Кіші жүз қазақтары мен Жайық казактары арасындағы жер жөніндегі қатынастар бұрынғыдан да шиеленісе түсті. Малдың тебінде болғаны үшін әскер атаманының пайдасына қой басы — 15 тиын, ірі қара мал — 18 тиын, жылқы — 23 тиын, түйеге — 38 тиыннан ақы алынды. Бұдан басқа станицалық қоғамдар «өздерінің жеріне» көшіп Келген әрбір үй үшін қазақтардан 4 сомнан ақша алып отырды.
Жерге зәруліктің, жайылым жетіспеуінің салдарынан XIX ғасырдың 60-жылдарында рулар арасында, жартылай отырықшы және көшпелі қазақтар арасында күрес күшейді. Жер дауы көшпелі қоғам бірлігіне нұқсан келтірді. Оны дағдарысқа ұшыратты.
Казақстанның оңтүстігінің Ресейге түпкілікті қосылуы 1867—1868 жылдардағы «Уақытша Ереженің» жасалуына тікелей байланысты. Бұл заң Ресейдің империялық пиғылының арта түскендігінің көрінісі. «Уақытша Ереженің» түпкі астары—қазақтардың әлеуметтік-мәдени және этностың тұтастығынан айыру еді. Көшпелі қоғамның тірегі — рулық құрылымды бұзып, әкімшілік басқаруды оларға түсініксіз, сан алуан сатылы билік иерархиясымен ауыстырды. Орал облысы қазақтарының жері Орал казак әскерлері жерімен біріктіріліп, оны басқару казак атаманының қолына берілуі де қазақтардың наразылығын туғызды. Қазақтар дүниетанымы мен көшпелі өмір салтына қайшы келетін сырттан күшпен таңылған жаңа реформаны қабылдамады.
1. Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық - гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық/М.Қойгелдиев, Ө.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. ISBN 9965-36-106-1

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат




Көтерілістің алғышарты
1867—1868 жылдары Қазақстан үш генерал-губернаторлыққа бағынды. Орынбор
генерал-губернаторлығына — Орал, Торғай облыстары; Батыс Сібір генерал-
губернаторлығына — Семей, Ақмола облыстары; Туркістан генерал-
губернаторлығына — Жетісу, Сырдария облыстары мен Орал және Сібір казак-
орыс әскери округтерінің кейбір аудандары кірді. Әрбір облыстың басында
әскери губернатор мен оған бағынышты облыстық басқарма болды.
Жалпы, әскери билік пен азаматтық билік бір адамның қолына жинақталды. Сот
жүйесінде әскери-сот комиссиялары мен уездік соттар құрылды. Олар жалпы
империялық заңдар негізінде жұмыс істеді. Облыс → уезд → болыс → ауыл →
түтін (шаңырақ) әкімшілік бөлінісі ру бөлінісімен санаспай, аумактық
принцип бойынша құрылды. Сол арқылы ру ақсақалдары мен билерінің ықпалын
кеміту көзделді.
Қазақстандағы әкімшілік-сот реформалары Ресейдің экономикалық даму
талаптарына сәйкес, Қазақстандағы өздерінің өктемдігін баянды ету үшін ел
басқарудың жүйесін түбірінен қайта құруға кірісті. 1868 жылғы Уақытша
Ереже бойынша түтін салығы жылына әрбір шаңыраққа салынатын бұрынғы 1 сом
50 тиын орнына 3 сом мөлшерінде көбейді. Салықтың бүкіл ауыртпалығы еңбекші
қазақтардың мойнына түсті. Оның үстіне старшындар мен болыс басқарушылар
өздерінің билігін пайдаланып, кейде салықты бірнеше рет жинайтын болды.
Болыс бастықтарына түрлі қоғамдық қажеттіліктер мен игілікті мақсаттар
үшін салық белгілеуге құқық берілді, халық бұл салықты қарашығын деп
атады, өйткені мұны жинағанда болыстар мен ауыл старшындары халықты әбден
тонайтын. Халық земстволық салық төлеуге міндетті болды. Яғни, ауылдық-
болыстық әкімшілікті асырау, көпір, жол, пошта бекеттерін ұстау мен
жөндеуге қажетті қаражат, көліктермен қамтамасыз етуге тиіс болды.
Кіші жүз қазақтары 1868—1869 жылғы Уақытша Ережені енгізуден көп бұрын
табиғат байлықтарынан: жерден, орманнан, өзен-көлдерінен айырылған болатын.
Тұз кендері, аң аулайтын жер Орал, Орынбор казак әскерлері және генерал-
губернаторлық меншігінде болды.
Қатал қанау көшпелілер мен жартылай көшпелілерді жоқшылыққа ұшыратты. Қазақ
кедейлері жұмыс іздеп казак шептеріне шұбырды. 40—50-жылдары Орал, Орынбор
шептерінде, орыс-казак билеушілері топтарында, саудагерлерде, балық және
тұз кәсіпшіліктерінде жалданып жұмыс істейтін қазақ жұмысшыларының саны 40
мыңнан асты. Бірақ 1868 жылғы Уақытша Ережені енгізу қарсаңында шептің
ішкі жағындағы жерде еңбек етуге ерік беретін билет ақылы (10—12 сом)
етіліп, оларға егіншілікпен айналысуға, тұрақты мекендеп қалуға шектеу
қойды.
Қазақтардың бүкіл азаттық үшін күресінің негізгі көкейкесті мәселесі — жер.
1868 жылғы Уақытша Ереже бойынша қазақтардың ата-қонысы мемлекет меншігі
деп жарияланды.  Жер қауымдық пайдалануға берілді.
Кіші жүз қазақтары мен Жайық казактары арасындағы жер жөніндегі қатынастар
бұрынғыдан да шиеленісе түсті. Малдың тебінде болғаны үшін әскер атаманының
пайдасына қой басы — 15 тиын, ірі қара мал — 18 тиын, жылқы — 23 тиын,
түйеге — 38 тиыннан ақы алынды. Бұдан басқа станицалық қоғамдар өздерінің
жеріне көшіп Келген әрбір үй үшін қазақтардан 4 сомнан ақша алып отырды.
Жерге зәруліктің, жайылым жетіспеуінің салдарынан XIX ғасырдың 60-
жылдарында рулар арасында, жартылай отырықшы және көшпелі қазақтар арасында
күрес күшейді. Жер дауы көшпелі қоғам бірлігіне нұқсан келтірді. Оны
дағдарысқа ұшыратты.
Казақстанның оңтүстігінің Ресейге түпкілікті қосылуы 1867—1868 жылдардағы
Уақытша Ереженің жасалуына тікелей байланысты. Бұл заң Ресейдің
империялық пиғылының арта түскендігінің көрінісі. Уақытша Ереженің түпкі
астары—қазақтардың әлеуметтік-мәдени және этностың тұтастығынан айыру еді.
Көшпелі қоғамның тірегі — рулық құрылымды бұзып, әкімшілік басқаруды оларға
түсініксіз, сан алуан сатылы билік иерархиясымен ауыстырды. Орал облысы
қазақтарының жері Орал казак әскерлері жерімен біріктіріліп, оны басқару
казак атаманының қолына берілуі де қазақтардың наразылығын туғызды.
Қазақтар дүниетанымы мен көшпелі өмір салтына қайшы келетін сырттан күшпен
таңылған жаңа реформаны қабылдамады.

[өңдеу] Көтерілістің басталуы

Қазақтар 1868 жылғы Уақытша Ережені жаңа штат деп атаған. Міне, осы
жаңа штат туралы алып қашты хабар оны жариялаудан көп бұрын және
ұйымдастыру комиссиясы елге шықпай тұрып-ақ тарады.
Ұйымдастыру комиссиясы, ең алдымен, үй есебін алуға, онбасы, елубасылардың
сайлауын өткізуге, олардың арасынан ауыл старшындарын, болыс билеушілерін
сайлауға, елді ауыл-ауылға бөлуге, жаңа мөлшерде үй басы салығын жинауға
тиіс болды. Бірақ бұл комиссиялар ауылдардың табанды қарсылығына кездесті.
Қазақ еңбекшілері Уақытша Ереженің негізгі мәнін дұрыс ұғынып, оны
қабылдаудан үзілді-кесілді бас тартты.
Жаңа әкімшілікке бөлу жайылымдарды пайдаланудың ғасырлар бойы келе жатқан
тәртібіне үйлеспеді: бір рудың жайлауы, қыстауы басқа уездер мен
болыстардың қарамағына ауысып кетті.
Уақытша Ережені жүзеге асыру үшін шыққан комиссия 1868 жылдың қаңтарында
жұмысын тоқтатып, шеп бойына қайтуға мәжбүр болды.
Орал облысында 1869 жылы 12 қаңтарға дейін 11 болыс шеп бойындағы
қазақтардан ғана құрылды. Торғай облысында 1 ақпанға дейін 9 болыс құрылды.
Алайда көп ұзамай ұйымдастыру комиссиясы өз жұмысын бірінші Орал облысында,
кейіннен Торғай облысында тоқтатып, шепке кейін қайтуға мәжбүр болды.
Комиссия сөзіне қарағанда, Уақытша Ережені қабылдамауды қазақтардың
барлығы бірігіп шешкенге ұқсайды. Ал комиссияның бетін қайтарған
қазақтардың қатары толыға түсті. Өздеріне орыс бастықтарының
тағайындалуына, түтінге санақ жүргізуге наразылардың қатары өрши берді.
1869 жылы ақпанда комиссия күзетші жасақ пен бұрынғы сұлтандарды ертіп
қайта шықты. Уақытша Ережені қабылдамай қайсарлық көрсетушілерге қарсы
әрі Елек комиссиясына көмекке Ембі постындағы күшке қоса екі зеңбірегі бар
200 казак жіберілді. Орынбор генерал-губернаторы Н.А.Крыжановский мен Орал
облысы әскери губернаторы Н.А.Веревкин қарсылық көрсетушілер Жем өзені
бойындағы жайлаудан айырылатындығын ескертіп, қорқытумен болды.
Комиссия Елек өзенінің бастауы тұсындағы 30-дистанцияға қарасты қазақтардың
күштірек қарсылығына кезікті. Бұған басқа да дистанцияларға қарасты
халықтың көтеріліске шыққан бөлігі қосылды. Комиссия қоршауға түсіп, оның
төрағасы Плотниковты енді қайтып келмеймін деген тілхатын алғаннан кейін
ғана босатады.
Бірінші кақтығыс 1869 жылы 21 қаңтарда Гурьев уезін ұйымдастыру
комиссиясына қарсы болды. Адайлардың, 400 ысық руы қазақтарының Тентек,
Сағыз өзендері бойында көрсеткен қарсылығынан Жемнен әрі қарай өте алмаған
комиссия мүшелері Каспийдің қатқан мұзы үстімен кейін қайтты.
1869 жылдың көктемінде жекелеген ауылдардың ашынуы көтеріліске ұласты.
Қазақ ұлықтарына жалданған бақташылар, батырақтар және басқа еңбеккерлер
қырға жиылып, 600—700-ден бөлініп, жасақтар құра бастады.
Қазақтар топ-топ болып бірігіп, жасақ ұйымдастырды. Олар күндіз-түні жан-
жақтан комиссияны мазалаумен болды. Шеп бойындағы казак-орыстардың малдарын
айдап әкетіп, әскери жасақтарға шабуыл жасады.

[өңдеу] Көтеріліс ошақтары

Торғай облысы Ырғыз, Елек уезі осылайша көтерілістің бір ошағына айналса,
екінші ошағы Орал облысының Орал, Калмыков уезінде қалыптасты. Калмыков
уезінде Тайпақ деген жердегі Азнабай елді мекенінде алаша, байбақты рулары
көп топтасты. 1869 жылғы наурыздан бастап стихиялы түрде шыққан
наразылықтар белгілі формаға ие болып, ұйымдасқан сипат алды. Тіпті
комиссия мүшелерімен келіссөз жүргізілді. Олар тұрақты жасақ құрып, алдыңғы
шепке күзет қойды, ұсақ топқа бөлініп, үздіксіз шабуыл жасады. Өз іштерінен
хан, әмір сайлап, дербес билік жүйесін құрды.
Халық арасында беделді азаматтар мен ақсақалдар бас қосып, Уақытша
Ережеге байланысты кеңес өткізді. Торғай облысы Елек уезіндегі Қобда
бойында Белқопа деген жерде Мұңайтпас Бөтенбеков деген бидің ауылына 500-
дей ру ақсақалдары жиналады.
Наурыздың соңы мен сәуірдің басында белгілі ақын Шәңгерей Бөкеев Орал
облысына келіп, Уақытша Ереженің күмәнді тұстарына тоқталып, жер сатуға
рұқсат берудің зиянды жақтарын түсіндіреді.
Елек, Қобда бойындағы көтеріліс ошағында 6 мың отбасы қарсылық көрсетті.
Көтерілісшілерге бұрын сұлтан-басқарушының көмекшісі болған Ханғали
Арыстанұлы басшылық етті. Олар Ырғыз уезінде Орал-Ор пошта бекеттерін
тонады.
Шекті руы қазақтары комиссияны қабылдамаймыз, одан Хиуаға кеткеніміз
артық деп мәлімдейді. Бір бөлігі Сырдария облысына қарай қоныс аударуға
бел буады. Патша үкіметі дистанциядағыларды жазалауға әскери жасақ шығаруға
шешім қабылдайды. Ембі постына шыққан Новокрещенов жасағына 18 наурызда
Бестамақ деген жерде 700 адам шабуыл жасайды. Жеңілген қазақтар жаппай Жем
бағытына қоныс аударды.
Орал мен Торғай облысында комиссиялар өз міндеттерін орындай алмады.
Уақытша Ереже, негізінен, қыстаулары мен жайлаулары шеп аудандарының
ішінде қалған, казак әскерлерінің іргесіне орналасқан, көші-қон ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
1916 жылғы көтеріліс
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс туралы
1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-заттық көтеріліс
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт – азаттық көтеріліс
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс жайлы
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс туралы ақпарат
1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь