Ілияс Есенберлин


Ілияс Есенберлин 1915 жылы Ақмола облысындағы Атбасар қаласында туған. 1940 жылы Қазақ тау-кен институтын бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейінгі жылдарда филармонияны, "Жазушы" баспасын басқарады, т.б. жұмыстар атқарады. Жазушы Алматыда дүние салды. Қазақ әдебиетінде І. Есенберлин- жазған романдарының саны ең көп аса көрнекті жазушылардың бірі. Жазушы "Айқас" (1967), "Ғашықтар" (1968), "Алтын құс" (1971), "Көлеңкеңмен қорғай жүр" (1974), "Маңғыстау майданы" (1978), "Аманат" (1978), т.б. романдарымен оқырман назарын өзіне аударды.
Тарихи романдары. Есенберлиннің нағыз жазушылық орнын белгілеген шығармалары — "Қаһар", "Алмас қылыш", "Жанталас" атты тарихи романдары.
Тарихи романдар деп өткен тарихтың маңызды оқиғаларын қайта жаңғыртып, оларды көркем түрде баяндайтын романдарды айтады. Жазушылар тарихи романда тарихты жаңғыртумен шектеліп қоймай, адамгершілік, психологиялық, мәдени мәселелерді біртұтас көтеруге көңіл бөледі.
Жазушы I. Есенберлин өзінің тарихи трилогиясында қазақ елінің ХҮ-ХІХ ғ.ғ. тәуелсіздік үшін табанды күрестерін көркем суреттейді. Осы жолдағы қыруар қиындықты, ішкі қайшылықтарды, адам қатынастарын, олардың әрекеті мен мінез құлықтарын, сырт жаулармен шайқаста шыныққан бірлікті, дәстүрді, салт-сананы көрсетеді Тарихи жазба деректерге, шежіре мағлұматтарына, аңыз әңгімелерге сүйене отырып, қаламгер қазақ халқының тарихының аса маңызды тұстарын ашып, көптеген тарихи қайраткерлердің көркем тұлғасын жасайды.
"Алмас қылыш" романы — XV ғ. оқиғаларынан аса көп мағлұматтар бере алады және ол оқиғалардың жылнамалық реті сақталған. Сол себепті де оны роман-хроника деп атауға болады. Роман-хроника болғандықтан, онда көптеген тарихи оқиғалардың тізбегі басым келуі — жанрлық заңдылық.
"Алмас қылыш" романында Дешті Қыпшақтың (бұрынғы қазақ елінің бір атауы) қаһарлы ханы Әбілхайырдың кезінде қазақ руларының қазақ хандығы қол астына топтасуы, бір жағы — Әбілхайыр, екінші жағы — Жәнібек, Керейлердің тақ пен тәж үшін таласы, хан ордасындағы шытырман оқиғалар, алдау мен зорлықтар тізбегі баяндалған. Кітаптың бірінші бөлімі — Әбілхайыр ұлысының екіге бөліну жағдайын көрсетуге арналса, екінші бөлімі қазақ хандығының ішкі, сыртқы жауларымен кескілескен күрес үстінде шынығып ширауы, бұл жолдағы қыруар кедергілер мен қиындықтар көрсетілген.
Романның басты идеясы — қазақ руларының бірлесу, бір хандықта

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге


ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИН
(1915-1983)
Ілияс Есенберлин 1915 жылы Ақмола облысындағы Атбасар қаласында
туған. 1940 жылы Қазақ тау-кен институтын бітірген. Ұлы Отан соғысына
қатысқан. Соғыстан кейінгі жылдарда филармонияны, "Жазушы" баспасын
басқарады, т.б. жұмыстар атқарады. Жазушы Алматыда дүние салды. Қазақ
әдебиетінде І. Есенберлин- жазған романдарының саны ең көп аса көрнекті
жазушылардың бірі. Жазушы "Айқас" (1967), "Ғашықтар" (1968), "Алтын құс"
(1971), "Көлеңкеңмен қорғай жүр" (1974), "Маңғыстау майданы" (1978),
"Аманат" (1978), т.б. романдарымен оқырман назарын өзіне аударды.
Тарихи романдары. Есенберлиннің нағыз жазушылық орнын белгілеген
шығармалары — "Қаһар", "Алмас қылыш", "Жанталас" атты тарихи романдары.
Тарихи романдар деп өткен тарихтың маңызды оқиғаларын қайта жаңғыртып,
оларды көркем түрде баяндайтын романдарды айтады. Жазушылар тарихи романда
тарихты жаңғыртумен шектеліп қоймай, адамгершілік, психологиялық, мәдени
мәселелерді біртұтас көтеруге көңіл бөледі.
Жазушы I. Есенберлин өзінің тарихи трилогиясында қазақ елінің ХҮ-ХІХ
ғ.ғ. тәуелсіздік үшін табанды күрестерін көркем суреттейді. Осы жолдағы
қыруар қиындықты, ішкі қайшылықтарды, адам қатынастарын, олардың әрекеті
мен мінез құлықтарын, сырт жаулармен шайқаста шыныққан бірлікті, дәстүрді,
салт-сананы көрсетеді Тарихи жазба деректерге, шежіре мағлұматтарына, аңыз
әңгімелерге сүйене отырып, қаламгер қазақ халқының тарихының аса маңызды
тұстарын ашып, көптеген тарихи қайраткерлердің көркем тұлғасын жасайды.
"Алмас қылыш" романы — XV ғ. оқиғаларынан аса көп мағлұматтар бере
алады және ол оқиғалардың жылнамалық реті сақталған. Сол себепті де оны
роман-хроника деп атауға болады. Роман-хроника болғандықтан, онда көптеген
тарихи оқиғалардың тізбегі басым келуі — жанрлық заңдылық.
"Алмас қылыш" романында Дешті Қыпшақтың (бұрынғы қазақ елінің бір
атауы) қаһарлы ханы Әбілхайырдың кезінде қазақ руларының қазақ хандығы қол
астына топтасуы, бір жағы — Әбілхайыр, екінші жағы — Жәнібек, Керейлердің
тақ пен тәж үшін таласы, хан ордасындағы шытырман оқиғалар, алдау мен
зорлықтар тізбегі баяндалған. Кітаптың бірінші бөлімі — Әбілхайыр ұлысының
екіге бөліну жағдайын көрсетуге арналса, екінші бөлімі қазақ хандығының
ішкі, сыртқы жауларымен кескілескен күрес үстінде шынығып ширауы, бұл
жолдағы қыруар кедергілер мен қиындықтар көрсетілген.
Романның басты идеясы — қазақ руларының бірлесу, бір хандықта ынтымақ
құру мәселелері.
Шығармада басты қаһарман Әбілхайырдың, сондай-ақ Жәнібек, Мұхаммед
Шайбани, Бұрыңдықтардьщ, тағы басқа тарихта болған қайраткерлердің
бейнелері жасалған. Автор олардың күрделі тұлғаларын бойындағы
қайшылықтарын ашып көрсету арқылы жасайды. Мәселен, Әбілхайыр, бір жағынан,
айлакер, ақылды айбарлы ел басшысы болса, екінші жағынан, өз мақсаты
жолында ешбір арамдық, азғындықтан тайынбайтын мейірімсіз, қанды қол. Оның
жүздеген жылдарға созылып, әріден келе жатқан Шыңғыс ханның үрім-бұтағының
озбырлық саясатын жалғастырушы екенін де автор жасырмайды, хан екен деп,
орынсыз дәріптемейді.
Қалың әлеумет адамдары да романның басты идеясын ашуда елеулі қызмет
атқарады. Мәселен, Асан қайғының Бердібек пен Әбілхайырға айтатын қатал сын
сөздері, Әбілхайырдың Керей мен Жәнібек елін шабам деген екпінінің қол
астындағыларының қолдамауынан су сепкендей басылуы сияқты көріністер бұған
айғақ.
Мұнда халықтың жақсы қасиеттерін бойына дарытқан Қобыланды, Қазтуған,
Саян, Орақ секілді кейіпкерлер романның идеялық жүгін едәуір көтеріп тұр.
Мәселен, Қазтуған мен Қотан ақындардың айтысы арқылы роман бүкіл қазақ
даласының тарихи көрінісін, шежіресін береді, халықтың сан ғасырлық өмірін,
күрестерін, олардың сыры мен сипатын айтады.
Трилогияның "Қаһар" атты кітабында I. Есенберлин XIX ғ. 30—40
жылдарындағы Кенесары Қасымов бастаған Ресей отаршылдығына қарсы
қозғалыстың жай-күйін әңгімелейді. Мұнда жазушы жұртқа бұрыннан белгілі
тарихи оқиғаларды тізе отырып, ондағы адамдардың күйініш-сүйінішімен, арман-
өкінішімен, мұратымен, кейіпкерлер тағдырымен байытып көрсетеді.
"Қаһарда" қазақ даласында тәуелсіз хандық орнатуды мақсат еткен
Кенесарының қол жиып күреске шығуы, тәуелсіздік үшін күресті қолдамаған
сұлтандарға және патша бекіністеріне шабуылы, Кенесарының билікке қол
жеткізу үшін патша өкілдерімен келіссөздер жүргізуі, талабы өтпеген
жерлерде халық қанының төгілуімен есептеспей, күш қолданылатын істерге
баруы баян етіледі. Осы жолдағы ханның қаталдығы, елдің күйзеліске ұшырауы,
Кенесары дұшпандарының ұйымдасқан іс-әрекеттері, сан алуан адам мінездері
көрсетіледі.
Бір отаршылдан екінші отаршылдың артықтығы жоқ екені, бәрінің көксеген
мүддесі қазақ елін бөлшектеп бөліп, әлсіретіп, қансыратып, талан-таражға
салу, өз билігін жүргізу екенін жазушы ашып көрсетеді. Мәселен, Қоқан, Хиуа
хандықтарына ұзақ уақыт тәуелді боп тұрған оңтүстік қазақтарының ауыр
жағдайы, Ташкенттің құшбегі Бегдербектің жәрдем сұрап барған Есенкелді,
Саржанды қасындағы нөкерлерімен бірге опасыздықпен өлтіріп жіберетін
суреттер тарихи шындықтарға негізделген.
Романда Кенесары бейнесі тарихи толық мазмұнда көркем сомдалған. Автор
оның жеке басындағы ерлік пен парасаттың үйлесімін шебер аңғартады. Мысалы,
Саржан мен Есенкелдінің құшбегі Бегдербек қолынан қапыда мерт болғанын
естіп, "Ташкентті шабу керек" деген Қасым төренің кеңесін іштей қабыл көрсе
де, соғысқа шығуға ертерек екенін түсініп, жоспарды кейінге қалдырады.
Кенесарының Ақмола бекінісін алғанда көрсеткен ерлігі де әсерлі. Кенесары
бастаған қозғалыстың белгілі батырлары — Ағыбайдың, Иманның, Төлебайдың,
Басықараның, Жанайдардың, Бұхарбайдың эпизодтары да олардың батырлық
бейнесін айқындай отырып, Кенесары тұлғасын толықтыра түседі.
Романда Ресей патшалығының өр дәрежелі өкілдері бейнелері де бар.
Солардың ішінде, әсіресе, Қараөткелдің аға сұлтаны Қоңырқұлжа
Құдаймендиннің халыққа қаны қас мейірімсіздігі мен мансап үшін арын сататын
арамзалық анық таңбаланған. Ол Омбы генерал-губернаторының сеніміне ие
болып, билігі мен мансабынан айырылып қалмау үшін елдің бас көтерер
адамдарын ұстап береді. Әйелі Зейнеп, баласы Шыңғыстың қылықтары да
Қоңырқұлжаның шексіз азғындық өмір сиқын жалаңаштай түседі.
Жалпы алғанда, I. Есенберлиннің "Қаһар" романы — қазақ халқының
азаттық жолындағы күрес шежіресіне қосылған, оның Кенесары қозғалысы сияқты
аса ірі кезеңінің ішкі сырларын көркем түсінуге көмектесетін елеулі тарихи
шығарма.
ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИН РОМАНДАРЫ ЖӘНЕ ТАРИХИ САНА
Қазақстан республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ
әдебиетінің тарихында бүгінге дейін ең көп роман (17) жазған жазушы І.
Есенберлиннің қаламынан туған "Айқас", "Ғашықтар", "Қатерлі өткел", "Алтын
құс", "Маңғыстау майданы", "Алтын аттар оянады", "Көлеңкеңмен қорғай жүр",
"Алыстағы арпалыс", "Аққу құстар қуанышы", "Махаббат мейрамы", т.б.
романдары тың тақырыпта жазылып, қазақ әдебиетінде оған дейін мүлде
көтерілмеген мәселелерді қозғаған, соны серпін әкелген, оқырман
сүйіспеншілігіне бөленген туындылар еді.
Ол — қазақ әдебиетінде алғашқы болып тарихи зерде тамырына қан
жүгіртіп, тұншыққан сананы қапастан шығаруға жол салған, ұлт рухын
тірілткен жазушы ретінде қазақ әдебиетінің тарихында оқшау орны бар тұлға.
Ілияс Есенберлиннің алты кітаптан тұратын тарихи эпопеясы сөз өнерінің
әлемдік нұсқасына қосылған тарихты көркемдік пайымдаудың үздік үлгілерінің
бірі болып қала бермек. Тарихи тақырып арқылы бүгінгі күнге, қазіргі
дәуірге қатысты идеялар айтылатынын естен шығаруға болмайды.
Тарихи шығарма сол өткен заманның әлеуметтік-эстетикалық
реконструкциясы ғана емес, онда бүгінгі уақыттың да философиялық
концепциясы жатады. Тарихи шығармалардың өмір танытқыштық мәнін айтқан
кезде, онда бүгінгі рухани тіршілігімізге қатысты көп мәселелер
қамтылатынын ескеру керек. І. Есенберлиннің «Көшпенділер», «Алтын Орда»
романдарын өткенді айта отырып оны қазіргі өмір құбылыстарына байланыстыра
білу - көркем шығарманың эстетикалық актуальдығын арттыратын көркемдік
фактор екенін дәлелдейтін, уақыт рухы көрінетін, жаңа концепция әкелген
шығармалар деуге болады.
Қазақ тарихының соңғы бірнеше ондаған жылы түн-түнекті, меңіреу күй
кешіп, өзге халық тарихының қосағында болғаны кім-кімге де белгілі. Мұның
өзі қаншама буын ұрпақтың жандүниесіне әсер етіп, дүниетанымына салқынын
тигізді, акыл-парасаты аяқ асты болды. Осы тұрғыдан келгенде жеке жазушының
ғана емес, бүкіл казақ әдебиетінің тарихында әлеуметтік терең мәнді туынды
болып қалған«Көшпенділер» трилогиясында Шыңғыс әулеті билеп тұрған
дәуірлердегі ұлт тарихына тереңдеп еніп қадам жасауы қазақ әдебиеті мен
көркемдік әлеміне алғаш рет І. Есенберлин әкелген жаңалық пен батылдық еді.
Автордың аса зор зерттеушілік жұмыс жүргізуінің нәтижесінде беймәлім,
тың материалды оқырман игілігіне айналдырудың жарқын көрінісі болған
«Көшпенділер» трилогиясының кезінде танымдық жағынан да ерекше жүк
арқалағаны көпшілікке белгілі. Рас, ғалымның міндетінен гөрі міндеті
ауқымды, кеңірек болып келетін жазушы үшін ақпараттық қана қызмет атқаратын
материал суреткер жұмысының алғашқы бастамасы ғана. Тың, жаңа дерек,
көпшілікке беймәлім материал негізінде қаламгердің ой сүзгісінен өтіп
қорытылған оқиғаларға құрылған трилогияда жан-жақты камтылған адамгершілік
мәселелері көрініс тауып, өткен дәуір шындығы бүгінгі заман сипатымен
сабақтастырыла суреттеледі. Сақтандыру мен ескерту идеясы бой көрсетіледі.
Ілияс Есенберлиннің ұлт тағдырына қатысты шетін сырлары мен идеялары
кемел деңгейде көрінетін бұл эпопеяның алғашқы бөлігі «Көшпенділер»
трилогиясы ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Есенберлин туралы8 бет
Ілияс Есенберлин өмірбаяны24 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
«20 ғасырдың 60 жылдарынан кейінгі қазақ әдебиеті (1960-2000)» пәні бойынша әдістемелік нұсқау10 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет
Соғыс жылдарындағы ақын жазушылардың шығармалары9 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Ілияс Жансүгіров2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь