Ілияс Есенберлин

Ілияс Есенберлин 1915 жылы Ақмола облысындағы Атбасар қаласында туған. 1940 жылы Қазақ тау-кен институтын бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейінгі жылдарда филармонияны, "Жазушы" баспасын басқарады, т.б. жұмыстар атқарады. Жазушы Алматыда дүние салды. Қазақ әдебиетінде І. Есенберлин- жазған романдарының саны ең көп аса көрнекті жазушылардың бірі. Жазушы "Айқас" (1967), "Ғашықтар" (1968), "Алтын құс" (1971), "Көлеңкеңмен қорғай жүр" (1974), "Маңғыстау майданы" (1978), "Аманат" (1978), т.б. романдарымен оқырман назарын өзіне аударды.
Тарихи романдары. Есенберлиннің нағыз жазушылық орнын белгілеген шығармалары — "Қаһар", "Алмас қылыш", "Жанталас" атты тарихи романдары.
Тарихи романдар деп өткен тарихтың маңызды оқиғаларын қайта жаңғыртып, оларды көркем түрде баяндайтын романдарды айтады. Жазушылар тарихи романда тарихты жаңғыртумен шектеліп қоймай, адамгершілік, психологиялық, мәдени мәселелерді біртұтас көтеруге көңіл бөледі.
Жазушы I. Есенберлин өзінің тарихи трилогиясында қазақ елінің ХҮ-ХІХ ғ.ғ. тәуелсіздік үшін табанды күрестерін көркем суреттейді. Осы жолдағы қыруар қиындықты, ішкі қайшылықтарды, адам қатынастарын, олардың әрекеті мен мінез құлықтарын, сырт жаулармен шайқаста шыныққан бірлікті, дәстүрді, салт-сананы көрсетеді Тарихи жазба деректерге, шежіре мағлұматтарына, аңыз әңгімелерге сүйене отырып, қаламгер қазақ халқының тарихының аса маңызды тұстарын ашып, көптеген тарихи қайраткерлердің көркем тұлғасын жасайды.
"Алмас қылыш" романы — XV ғ. оқиғаларынан аса көп мағлұматтар бере алады және ол оқиғалардың жылнамалық реті сақталған. Сол себепті де оны роман-хроника деп атауға болады. Роман-хроника болғандықтан, онда көптеген тарихи оқиғалардың тізбегі басым келуі — жанрлық заңдылық.
"Алмас қылыш" романында Дешті Қыпшақтың (бұрынғы қазақ елінің бір атауы) қаһарлы ханы Әбілхайырдың кезінде қазақ руларының қазақ хандығы қол астына топтасуы, бір жағы — Әбілхайыр, екінші жағы — Жәнібек, Керейлердің тақ пен тәж үшін таласы, хан ордасындағы шытырман оқиғалар, алдау мен зорлықтар тізбегі баяндалған. Кітаптың бірінші бөлімі — Әбілхайыр ұлысының екіге бөліну жағдайын көрсетуге арналса, екінші бөлімі қазақ хандығының ішкі, сыртқы жауларымен кескілескен күрес үстінде шынығып ширауы, бұл жолдағы қыруар кедергілер мен қиындықтар көрсетілген.
Романның басты идеясы — қазақ руларының бірлесу, бір хандықта
        
        ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИН
(1915-1983)
Ілияс Есенберлин 1915 жылы Ақмола облысындағы Атбасар қаласында
туған. 1940 жылы ... ... ... бітірген. Ұлы Отан соғысына
қатысқан. Соғыстан кейінгі жылдарда ... ... ... т.б. жұмыстар атқарады. Жазушы Алматыда дүние салды. Қазақ
әдебиетінде І. ... ... ... саны ең көп аса ... ... Жазушы "Айқас" (1967), "Ғашықтар" (1968), ... ... ... ... жүр" (1974), ... майданы" (1978),
"Аманат" (1978), т.б. ... ... ... ... аударды.
Тарихи романдары. Есенберлиннің нағыз жазушылық орнын белгілеген
шығармалары — "Қаһар", "Алмас қылыш", ... атты ... ... ... деп ... ... маңызды оқиғаларын қайта жаңғыртып,
оларды көркем түрде баяндайтын ... ... ... ... ... ... ... қоймай, адамгершілік, психологиялық, мәдени
мәселелерді біртұтас көтеруге көңіл бөледі.
Жазушы I. Есенберлин ... ... ... қазақ елінің ХҮ-ХІХ
ғ.ғ. тәуелсіздік үшін табанды күрестерін көркем суреттейді. Осы жолдағы
қыруар ... ішкі ... адам ... ... ... ... ... сырт жаулармен шайқаста шыныққан бірлікті, дәстүрді,
салт-сананы көрсетеді Тарихи ... ... ... ... ... ... ... қаламгер қазақ халқының тарихының аса маңызды
тұстарын ашып, көптеген тарихи қайраткерлердің көркем тұлғасын жасайды.
"Алмас қылыш" романы — XV ғ. ... аса көп ... ... және ол оқиғалардың жылнамалық реті сақталған. Сол себепті де оны
роман-хроника деп ... ... ... болғандықтан, онда көптеген
тарихи оқиғалардың тізбегі басым келуі — жанрлық заңдылық.
"Алмас қылыш" романында Дешті Қыпшақтың (бұрынғы ... ... ... ... ханы Әбілхайырдың кезінде қазақ руларының қазақ хандығы қол
астына топтасуы, бір жағы — ... ... жағы — ... Керейлердің
тақ пен тәж үшін таласы, хан ордасындағы шытырман оқиғалар, алдау мен
зорлықтар тізбегі ... ... ... бөлімі — Әбілхайыр ұлысының
екіге бөліну жағдайын көрсетуге арналса, екінші ... ... ... ... ... ... күрес үстінде шынығып ширауы, бұл
жолдағы қыруар кедергілер мен ... ... ... ...... руларының бірлесу, бір хандықта ынтымақ
құру мәселелері.
Шығармада басты қаһарман Әбілхайырдың, сондай-ақ Жәнібек, Мұхаммед
Шайбани, ... тағы ... ... ... ... ... ... олардың күрделі тұлғаларын бойындағы
қайшылықтарын ашып ... ... ... ... ... бір ... ақылды айбарлы ел басшысы болса, екінші жағынан, өз мақсаты
жолында ешбір арамдық, азғындықтан ... ... ... қол. ... жылдарға созылып, әріден келе жатқан Шыңғыс ханның үрім-бұтағының
озбырлық ... ... ... де автор жасырмайды, хан екен деп,
орынсыз дәріптемейді.
Қалың әлеумет адамдары да ... ... ... ашуда елеулі қызмет
атқарады. Мәселен, Асан қайғының Бердібек пен Әбілхайырға айтатын қатал ... ... ... мен ... елін ... ... ... қол
астындағыларының қолдамауынан су сепкендей басылуы сияқты көріністер ... ... ... ... бойына дарытқан Қобыланды, Қазтуған,
Саян, Орақ секілді кейіпкерлер романның идеялық жүгін едәуір көтеріп тұр.
Мәселен, Қазтуған мен Қотан ... ... ... роман бүкіл қазақ
даласының тарихи ... ... ... ... сан ғасырлық өмірін,
күрестерін, олардың сыры мен сипатын айтады.
Трилогияның "Қаһар" атты ... I. ... XIX ғ. ... ... ... ... Ресей отаршылдығына қарсы
қозғалыстың жай-күйін әңгімелейді. Мұнда жазушы ... ... ... ... тізе отырып, ондағы адамдардың күйініш-сүйінішімен, арман-
өкінішімен, мұратымен, кейіпкерлер тағдырымен ... ... ... даласында тәуелсіз хандық орнатуды мақсат еткен
Кенесарының қол жиып күреске шығуы, ... үшін ... ... және ... ... ... ... билікке қол
жеткізу үшін патша өкілдерімен келіссөздер жүргізуі, ... ... ... қанының төгілуімен есептеспей, күш ... ... баян ... Осы жолдағы ханның қаталдығы, елдің күйзеліске ... ... ... ... сан ... адам мінездері
көрсетіледі.
Бір отаршылдан екінші отаршылдың артықтығы жоқ екені, бәрінің көксеген
мүддесі қазақ елін ... ... ... қансыратып, талан-таражға
салу, өз билігін жүргізу екенін жазушы ашып көрсетеді. Мәселен, Қоқан, Хиуа
хандықтарына ұзақ уақыт ... боп ... ... ... ... Ташкенттің құшбегі Бегдербектің жәрдем сұрап барған ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындықтарға негізделген.
Романда Кенесары бейнесі тарихи толық мазмұнда көркем сомдалған. Автор
оның жеке ... ... пен ... ... ... ... ... мен Есенкелдінің құшбегі Бегдербек қолынан қапыда мерт болғанын
естіп, "Ташкентті шабу керек" деген ... ... ... ... ... ... соғысқа шығуға ертерек екенін түсініп, жоспарды кейінге қалдырады.
Кенесарының Ақмола ... ... ... ... де ... Кенесары
бастаған қозғалыстың белгілі батырлары — Ағыбайдың, Иманның, Төлебайдың,
Басықараның, Жанайдардың, ... ... да ... ... ... ... ... тұлғасын толықтыра түседі.
Романда Ресей патшалығының өр дәрежелі өкілдері бейнелері де ... ... ... Қараөткелдің аға ... ... ... қаны қас ... мен ... үшін арын ... анық ... Ол Омбы генерал-губернаторының сеніміне ие
болып, билігі мен мансабынан ... ... үшін ... бас көтерер
адамдарын ұстап береді. Әйелі Зейнеп, ... ... ... ... ... ... өмір ... жалаңаштай түседі.
Жалпы алғанда, I. Есенберлиннің "Қаһар" романы — ... ... ... ... ... қосылған, оның Кенесары қозғалысы сияқты
аса ірі кезеңінің ішкі сырларын көркем түсінуге көмектесетін елеулі тарихи
шығарма.
ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИН РОМАНДАРЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... лауреаты, қазақ
әдебиетінің тарихында бүгінге дейін ең көп роман (17) ... ... ... қаламынан туған "Айқас", "Ғашықтар", "Қатерлі өткел", "Алтын
құс", "Маңғыстау майданы", "Алтын ... ... ... қорғай жүр",
"Алыстағы арпалыс", "Аққу құстар қуанышы", "Махаббат ... ... тың ... жазылып, қазақ әдебиетінде оған дейін ... ... ... соны ... ... ... бөленген туындылар еді.
Ол — қазақ әдебиетінде алғашқы болып ... ... ... ... ... ... қапастан шығаруға жол салған, ұлт рухын
тірілткен ... ... ... ... ... ... орны бар ... Есенберлиннің алты кітаптан тұратын ... ... сөз ... ... ... тарихты көркемдік пайымдаудың үздік үлгілерінің
бірі болып қала бермек. Тарихи тақырып арқылы ... ... ... ... идеялар айтылатынын естен шығаруға болмайды.
Тарихи шығарма сол ... ... ... ғана ... онда ... ... да философиялық
концепциясы жатады. Тарихи шығармалардың өмір танытқыштық мәнін айтқан
кезде, онда ... ... ... ... көп ... ... керек. І. Есенберлиннің «Көшпенділер», «Алтын Орда»
романдарын өткенді айта отырып оны ... өмір ... ... - ... ... ... ... арттыратын көркемдік
фактор екенін дәлелдейтін, уақыт рухы көрінетін, жаңа концепция әкелген
шығармалар деуге болады.
Қазақ ... ... ... ондаған жылы түн-түнекті, меңіреу күй
кешіп, өзге халық тарихының қосағында болғаны ... де ... ... ... буын ұрпақтың жандүниесіне әсер етіп, ... ... ... аяқ асты ... Осы ... ... жеке ... емес, бүкіл казақ әдебиетінің тарихында әлеуметтік терең мәнді туынды
болып қалған«Көшпенділер» трилогиясында ... ... ... ... ұлт ... ... еніп ... жасауы қазақ әдебиеті мен
көркемдік әлеміне ... рет І. ... ... ... пен ... ... аса зор ... жұмыс жүргізуінің нәтижесінде беймәлім,
тың материалды оқырман ... ... ... көрінісі болған
«Көшпенділер» трилогиясының кезінде ... ... да ... ... көпшілікке белгілі. Рас, ғалымның міндетінен гөрі міндеті
ауқымды, ... ... ... ... үшін ... қана қызмет атқаратын
материал суреткер жұмысының алғашқы бастамасы ғана. Тың, жаңа ... ... ... ... ... ой ... өтіп
қорытылған оқиғаларға құрылған трилогияда жан-жақты камтылған адамгершілік
мәселелері көрініс тауып, өткен ... ... ... ... ... ... ... мен ескерту идеясы бой көрсетіледі.
Ілияс Есенберлиннің ұлт тағдырына қатысты шетін сырлары мен идеялары
кемел деңгейде ... бұл ... ... бөлігі «Көшпенділер»
трилогиясы еді.
Шығарма кейіпкерлері ретінде негізін тарихи тұлғалар, ... ... ... ... ... қазақ мемлекетінің бастау көзі
мен қиын-қыстаулы тағдыр-талайының басында тұрған хандар ... ел ... ... хабаршысы ақын-жыраулар, ел бірлігінің ұйтқысы,
халықтың ақыл-парасатты ... ел мен жер ... ... ... үшін қасық
қаны қалғанша жаумен шайқасып ... ... ... арыстан жүрек, атанжілік
батырлар. Бұлар — ел есінде сақталып, тарихта ... ... ... ... ...... идеологияның қылышынан қан
тамып тұрған уақытта дүниеге келген шығарма.
Ол кезде мұндай шығарманы жазбақ тұрмақ, қазақ ... ... ... ... мол мұра ... елім деп ... ел ... жер үшін
мерт болған батырлардың, хандардың, шешендердің атын ... өзі, ... ... ... өзі қиын еді, ... еді. Ал Ілияс Есенберлин
осының бәрін біле тұрып қазақ халқының өткен тарихын бейнелейтін, тарихтан
мол мағлұмат ... бір ... ... ... ... жазып, оқырманға ұсыну
жай ерлік қана емес, талантты жазушының ... ... ... қазақ халқының, ұлттық тарихының бастау көзі беріде
емес, ... ... жөн ... ... бір ... ... бара ... еске сала отырып, оған кінәлі — коммунистік
саясат екендігін ашып ... да, өмір ... ... ... ағып бара
жатқандығын, тарих беттері бұрмаланғандығын көркем тілмен бейнелеп берді.
Архивтік ... ... ... ... сипаттар негіз
болған тарихи эпопеяда автор оларды сол өткен дәуір елесін дәл ... ғана ... оған қоса ... ... мен ... ... психология мен
мақсат мүдделерінің қандай заман, қандай қоғамдық жүйеде болсын сабақтастық
алып жатқан көрінісін беру үшін де пайдалану мақсатын ... ... ... ұлы сахараның бірде құландай
тулап, бірде ұлардай шулап қалған алмағайып тағдырын Ілияс ... ... ... қуатпен толғаған жазушы болған жоқ. Егер
шындыққа жүгінсек жазушы ... ... ... гөрі ... ... салмақтырақ болуға тиісті. Халық тарихындағы хронологиялық
заңдылық дегеніміз жыл санауға ғана тәуелді емес, ол — ... ел ... ... адами армандармен матасуына, сөйтіп кешеден ... ... ... ... пен ... ... пен ... ар мен
ұяттың, бірлік пен бірегейліктің нұрлы шуағын себер сәттеріне байланысты.
Ендеше І. Есенберлиннің тарихи романдарындағы ... ...... ... арлы жылдардың, арқалы ғасырлардың ары мен Санасына ауған
Азаматтық ... ... ... ... ... ... тақырыпқа
барудың өткел бермес өрлерінің бірі — тұстас дәуірдің ары мен ұжданына,
азаматтық позициясы мен ... ... ... ... Кешегі мен
Бүгінгінің ара қатынасы. Яғни, Тарих пен Дәуір ... ... ара ... ... ... ... сипаттарына ортақ үлесі бар түйткілдердің
ара-жігін ... ... ... ... ... ... жазушы қиялы
тарихи романдарға тән фантасмагориялық шым-шытырықтардан гөрі асқынудың шым-
шымдап басылар жолын ... ... ... ... ... ... ... саралап айтуға ден қояды.
Яғни, «Көшпенділер» ұлттық психологияның сөз өнері арқылы көркемдік
әлеміне көшірілген толассыз айқастарындағы ... әділ ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі озық үлгілерінің бірі. Осы
ретте, бүгінгі күннің айтқыштары жерден шығып, көктен түскендей аяқ астынан
жамырап, жар ... ... ... ... ... ... қауіпті сапар
үстінде жүріп-ақ жеріне жеткізіп айта алған жазушы ерлігіне риза боласыз.
Көркем шығармаға ... ... ... ... алмай» сабылған
тұстарымызға кез келген шығармаға арқау боларлық тарихи жағдайға ... ... ете ... қалай дейтін ойға қаламыз.
Ұлттық сананы ояту мен ұлттық зердені жаңғыртудың әлемдік сана-сезім
үндесуінің ... ... тап ... дәл ... ... орны ... де орасан зор. Әлемдік даму деп аталатын сөз тіркесіне сыйып
тұрған аса қомақты ... ... ... де, ... да, ... тарамдап айтпағанның өзінде, барлық адамзат атаулының мінез-
құлқына, наным-сеніміне, ой-өрісі мен ... ... ... мен ... ... ... ескерсек, ұлы көшке ерудің ұлы мұраты — сана мен
зердені саралау, ... ... ... - ұмтылыс, рухани бұлқыныс,
өткен ... ... ... сын ... ... білу ... даусыз.
Жәнібек пен Керей сұлтанның қазақ мемлекеттігін құрған алыс жылдардың
ара қашықтығын алып жатқан аласапыран ғасырлардың аяғынан ... ... ... тосын жаудан да жаман болғанын білмейтін ... ... ... сол қазақ топырағында туған ұлы кітаптың ... ... ... ... ... да, ... ұрпаққа
ескертер дара дабылдарында да бірлік ұраны алтын арқау болып тұрғанын
байқау онша қиын ... ... ... ақ-қарасын ажырату үшін, оны сана
сүзгісінен өткізіп, ... ... ... ... адамы сай»
мүдделіктер арылып, тіршілік заңдылықтарының пенделік пиғылға ... ... ... отырар орта керек кез келген халыққа. Қарапайым
пенденің табиғи парызынан оқ бойы алда ... асыл ... ... ... ... бойынан іздеу әумесерліктің ар жақ, бер жағы болар ... ... ... басты желілердің бірі де, бірегейі де,
міне, дәл осы ... ... ... Ел ... ... ... ... таным-түйсігі, биліктегі парыз мүдделері, елдің ертеңін ... ... ... ... ізгі мақсаттарға көз тігуі — түптеп
келгенде халық тағдыры, халық тарихы ... ... түп ... екендігі шындық.
Автор хандық дәуірге лайық тақ таластарын әр қырынан ала ... ... ... тап ... ... бой ... ... халқы өміріне тән рулық тартыстың астарларын ашуға тырысады.
Есенберлин ... Асан ... ... ... сияқты атақты
жыраулардың, Қазыбек, Төле, Әйтеке сынды ... ... ... бүкіл
қазаққа мәлім билердің, ондаған өнер адамдарының жарқын бейнелері қатар
түзейді.
Әлемді тітіреткен Дешті Қыпшақтың Әбілқайыр ... ... ішкі ... ... ... ... ыдырай бастаған кезі, оның іштей ыдырап
жеке хандықтарға бөліне бастаған алмағайып шағы ... ... ... тізбегі арқылы суреттелген. Алғаш Керей, Жәнібек хандары бас болып
шаңырақ көтерген қазақ хандығы да оңай бой түзеп кете алған ... ... ... ... бекіп, өрісі кеңеюі үшін Керей мен Жәнібек
сұлтандарға талай азулы ел билеушілермен ... жаға ... ... Орта ... ... ... ... тілгілеп жеке-жеке иемденген
шағын хандықтармен алысу, көшпелі алтындай біресе ол ... ... ... ... көне қалалар мен шұрайлы жерлер елді талай сынға ... ... да ... ... ... ... тым қою, сюжеттік
желісі шытырманды, бұралаңы көп. Алма-кезек ауысқан хан-сұлтандар, олардың
арасындағы қым-қуыт соғыстар ... ... ... ... ... ... шежірелік деректермен салыстыра қарағанда, автордың көптеген
оқиғаларды іріктеп, Әбілқайыр, Керей, Жәнібек, Бұрындық, ... ... ... ... ... байқаймыз.
Алайда, автордың деректік мағлұматтарды тым кірістіру мақсатынан
туындаған оқылықтарды жоққа шығаруға болмайды. Халықтың жеке ел ... ... және ... ... ... қазақ халқының жоңғардың ... ... ... ... мен ... сақтап қалу болды. Бұл нағыз Ұлы
Отан соғысы, сол Отан үшін шайқастағы тұтас ... ... еді. Бұл ... ... ... қалу үшін болған шайқас романда бар ... ... ... ... ... «өз ... қосылды» деп түсіндіріліп
келген Россия империясының қазақ даласының бағындырылу процесінің қиын ... ... ... ... ... ... ... сияқты әртүрлі
көзқарастағы ел билеушілердің іс-әрекет, айла-шарғылары арқылы көрініс
табады.
Қай заманда болсын ... ... қате ... ... ... ... Қандай тығырықтан да халық өзін-өзі ғана шығарады. Трилогияның алтын
желісі, ... ...... ... саясат бұғауы, шовинизм құрсауымен
беймәлім болып келген тарихын өзіне таныту. «Адамзаттың ... шын ... ... ... ... - ... М. Горький. І. Есенберлин осы
принципті ту етіп ұстап, ғылымда да сол ... ... ... сараланып
бітпеген тарихтың қос қыртыс қатпарларына қазақ қаламгерлерінің ішінде
тұңғыш рет қаламгер көзімен ... ... ... ... көне ... ... ... тың беттеріне аударады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Есенберлин өмірбаяны24 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Ілияс Жансүгіров2 бет
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
Ілияс Жансүгіров және дәстүр жалғастығы6 бет
Ілияс Жансүгіров шығармашылығы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь