Қазақстан социолистік қоғамды нығайту дәуірінде (1938-1941 жыл)

Жоспар

Кіріспе

І тарау. Қазақстанда Социалистік құрылыстың жаңа белестері.
1.1. Еліміздің Социалистік құрылыстың жаңа кезеңіне аяқ басуы.
1.2. Жұмысшы табы және өнеркәсіп пен транспорттың дамуы

ІІ тарау. Социалистік құрылыс кезеңіндегі қоғамдық . саяси
және мәдени табыстар.
2.1. Еңбекшілердің материалдық жағдайының жақсаруы.
2.2. 1938 . 1941 жылдардағы мәдени құрылыстағы табыстар.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
Тарих ғылымына идеологиялық ықпал жасап келген Коммунистік партияның уақыт сынына төтеп бере алмай тарауы және республикамыздың өз тәуелсіздігіне қол жеткізу бір кездегі Қазақстаңдағы шаруаларды меншігінен айыру және олардың қожалықтарын ұжымдастыру мәселесін жан-жақты зерттеп, зерделеуге жол ашты. 20-жылдардың аяғы мен 30-жылдардағы Қазақстан ауыл шаруашылығын сталиндік күштеу әдістерімен қайта құрудың өзіндік өкінішті тәжірибесінің ауыр зардаптары объективті зерттеулерді қажет етеді.
Тарих тағылымы мынаны үйретеді: кез келген мәдениетті халық өзінің ұлттық тәуелсіздігін алып, басқа мемлекеттің саяси ықпалынан босанған сәтте бұрын отаршылдық бұғауыңда бұрмаланған тарихын қайта қарауға және ұлт тарихының назардан тыс қалған мәселелерін толық қамтып жазу мәселесін жедел қолға алуға ұмтылады.
Өйткені төл тарихтың жаңа егемен ел азаматтарын саяси-рухани жағынан патриоттық рухта тәрбиелеуде орасан зор маңызы бар, мысалы орыс мемлекетін алайықшы. XIV ғасырдың соңында XV ғасырдың басында орыс жылнамаларында бұрынғы ұсақ княздіктерді құрғақ баяндау тәсілінен арылып орыс жерінің тұтастығын насихаттау белең алып, тәуелсіздік идеясы басты мақсат етіп қойылды. Мұндай идея Ресей болашағына жол көрсетті. Осы кезеңде мәскеулік жылнамалардың сипаты да өзгереді. Ол белгілі ғалым А. Шахматов айтқандай орыс халқын ұлттық топтастыру идеясы тарихи оқиғалардың алғы шебіне шығып орыстық мүдденің бар екеңдігін, орыс жерінің тұтастығын дәлелдеуге тырысты.
Еліміздің тәуелсіз мемлекет құру жолында да осығаң ұқсас салыстыра қарайтын мәселелер баршылық. Біздің тарихымыз бүгінде Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін идеялық жағынан негіздеп, Республика азаматтарының санасына оның жерінің бөлінбес, біртұтастығы туралы идеяны сіңіруге қызмет етуге тиіс. Сондықтан қазақ жерінің байырғы тұрғыңдарының басым көпшілігі қазақтар болғанын, коммунистік тоталитаризмнің зорлау, күштеу және мәңгүрттендіру әдістерінің бұл халықты өз жерінде жаппай қырғынға, қуғын-сүргінге ұшыратып үлес салмағы жағынан ежелгі ата қонысында азшылыққа айналуға әкеп соқтырғанын айтқан жөн. Біздің тарих ғылымымыз — ұлттық сананы сілкіңдірген қоғамымызда болып жатқан сан-алуан өзгерістерді, қоғамдық процестерді талдап, түсіндіріп, бұқараға насихаттап отыруға тиіс. Міне, сонда Қазақстан азаматтары отаншыл, саналы патриоттық рухта тәрбиеленбек.
Мұндай игі мақсаттарға тарихымызда орын алған «ақтаңдақтарды» толық жойып, сәтсіздіктеріміз бен қасіреттеріміздің себеп-салдарларын дұрыс талдап, қажетті қорытындылар шығарған жағдайда ғана қол жеткізе аламыз. Міне, соңдықтан 20—30-жылдардағы қазақ шаруаларын күштеп меншігінен айыру және күштеп ұжымдастыру процесі жаңа көзқарас тұрғысынан зерттеліп, зерделенуге мұқтаж.
Бұл жылдары республикада өмір сүрген басқа ұлттар да сталиндік қуғын-сүргін азабын қазақтармен бірге тартқаны белгілі. Солай бола тұрса да қазақ шаруаларының тағдыры арнайы назар аударуды қажет етеді.
Өйткені кеңестік Шығыста, соның ішінде Қазақстанда осы жылдары жүргізілген аграрлық өзгерістер КСРО-ның басқа республикаларындағы және аудандарындағы осындай қайта құрулардан өзгешелеу болған еді.
Ресейлік тарихшы А. И. Яковлев бұл өзгешелікті төмендегідей түсіндіреді. «Қазақстан үшін бұл (ұжымдастыру — Т.О.) ерекше қиын міндет болды. Өйткені байырғы халықтың (қазақтардың—Т.О.) төрттен үші көшпелі және жартылай көшпелі өмір сүрді. Өлке халқы орналасқан сол кездегі табиғи-тарихи жағдайда көшпелі мал шаруашылығы толығымен ұтымды шаруашылық болып табылды. Ол жақсы тұрмыстың және халықтың өзінің өмір сүруінің негізі еді. Осыдан жоғарырақ тұрғыдағы шаруашылықты жүргізуге өту үшін қоныстануды ұйымдастыру, суармалы жерлерді өлшеп кесіп беру, кооперацияны, малдәрігерлік және дәрігерлік қызмет көрсетуді өркендету, мектептер ашу және т. с. с. болған жағдайда ғана мүмкін еді. Мұндай жағдайлар жасағанда көшпеліге артта қалған қожайын ретінде қарау мүмкін болмайды.
Бірақ дәл қазақтардың — дәстүрлі көшпелілердің қысқа мерзімде отырықшылыққа көшу мандайларына жазылған екен. Мұны қаламаушылық сыннан өткен әрі сенімді әдіске — күштеуге жол ашты».
Шет елдік тарихшының бұл пікірі толық қолдауға тұрарлық. Шындығында да Қазақстандағы ұжымдастыру шаралары бүкіл елдегі науқанның құрамдас бөлігі бола тұрса да олардан, әсіресе, көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларының ауыр азап шеккенін, «қазақ этносының аяусыз қырғынға ұшырағанын, сөйтіп аса ауыр шығынды басынан кешкенін көрсетіп берді». Тарих ақиқаты осылай бола тұрса да «қазақ ұлтшылдығының көрінісі» деген тәрізді айыптаулардан аулақ болу үшін Қазақстан тарихшылары кезінде көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларының осы жылдардағы қасіретін арнайы зерттеуді қолға ала алмады. Коммунистіік идеология мұндай жұмысты мақұлдамақ түгіл зерттеуге де рұқсат етпеді.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ғана бұл тақырыпты терең зерттеуге жол ашылды. Осы тарихи мақсатты жүзеге асыру үшін Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы комиссиясы құрылып, құрамына тарихшылар, заңгерлер, халық депутаттары енді. Комиссияның 1992 жылғы баспасөзде жарияланған қорытындысында «Қазақстан Республикасының ғылыми мекемелері мен жоғары оқу орындарына 20 — 30-жылдардағы күрделі оқиғаларға талдау жасауды енгізе отырып, зерттеу мәселелерін кеңейту» ұсынылды. Сонымен қатар тарихшылар алдында «жаңа теориялық — тұғырнамалык, және зерттеушілік көзқарастар негізінде оқулықтар, бағдарламалар және басқа да әдістемелік әдебиеттер дайындауды жүзеге асыру» міндеті тұрғанын да комиссия атап көрсетті.
Бұл мәселенің маңыздылығы Р. Конвест, М. Олкотт тәрізді шетелдік әріптестеріміздің назар аударуларынан да көрінеді. Оның үстіне көшпелілерді отырықшыландыру дегеніміздің өзі жалпы адамзаттық процесс. Ал Қазақстаңда мұның күштеп жүргізілуі өзімізге де, басқаларға да сабақ бола алады. Яғни бұл тақырыптың тарих қойнауындағы құпияларын білу — тәуелсіз елімізде өткеннің қателіктері енді қайтып қайталанбауы үшін де қажет. Күштеп ұжымдастыру жылдарындағы қасіреттің тарихы империялық мемлекеттерге бодан болудың тұтас ұлтқа қандай әлеуметтік-демографиялық қасірет әкелетінін дәлелдеп қана қоймайды, сонымен қатар қазақ халқының табиғи-тарихи дәстүрлі даму жолын елемеудің, мемлекетті басқарудың экономикалық тұтқаларынан бас тартудың, нарықтық қатынастарды әкімшіл-әміршіл әдістермен күштеп алмастырудың әлеуметтік-экономикалық және саяси салдарларының аса ауыр болатынын да нақты көрсетіп береді.
Оның үстіне бұрынғы тарихи кезеңдердегі Қазақстандағы әлеуметтік-саяси процестер тәжірибесінен жақсы хабардар болу әкімшіл-шаруашылықтық жүйенің ішкі қалыптасу механизмдерін, ішкі қайшылықтарын айқындай түсуге көмектеседі. Ал бұл Қазақстан тарихынан алда жазылатын жаңа, іргелі жұмыстарға жол ашып, ғылыми негіз қалайды.
Тағы бір ескерер нәрсе, шаруаларды күштеп меншігінен айырудың, зорлап ұжымдастырудың қазақ ұлтының дәстүрлі тарихи-табиғи, эволюциялық дамуға негізделген тағдырына еріксіз таңылған қиянат болғаны белгілі.
Күштеп ұжымдастыру да, тіптен социализмнің сталиндік тоталитарлық үлгісі де процестің объективті заңдылықтарға негізделген, яғни болмай қоймайтын құбылысы емес.
Осы орайда марксизмнен әлдеқайда бұрын өмірге келген немесе онымен замандас болған ойшылдардың маркстік көзқарасқа балама пікірлері бүгінгі жаңа жағдайда көңіл аударуға әбден тұрарлықтай екенін де ұмытуға болмас. XVIII ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген белгілі орыс тарихшысы С.Е. Десницкийдің кезінде бүкіл адамзат тарихын марксизм үлгісімен бес әлеуметтік-экономикалық формацияға емес, мүлде басқаша нақты төрт кезеңге бөлгені белгілі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Абишев Г. Казахстан в Великой Отечественной войне. Алма-Ата, 1958.
2. Абишева Б. Н. Подъем культурно-технического уровня рабочего класса Казахстана. 1959—1965 гг. (В условиях развитого социалистического общества). Алма-Ата, 1975.
3. Абдразаков Т. А. Закономерности построения социалистической экономики в национальных раионах СССР. Алма-Ата, 1975
4. Аженов М. С. Изменения социально-классовой структуры Қазахстана в процессе коммунистического строительства. Алма-Ата, 1973
5. Академия наук Казахской ССР. Алма-Ата, 1978.
6. Актуальные проблемы истории Советского Казахстана. Алма-Ата, 1980.
7. Актуальные проблемы развитого социализма. Караганда, 1978.
8. Аргынбаев М. Ж. Печать Казахстана на завершающем этапе социалисти-ческого строительства. Алма-Ата, 1977.
9. Артемьев А. П. Братский боевой союз народов СССР в Великой Отечест-венной войне. М., 1975.
10. Арутюнян Ю. В. Советское крестьянство в годы Великой Отечественной войны. М., 1970.
11. Арыстанбеков X., Чебышев М., Айтожанов Ж. Совхозы и колхозы —на индустриальную основу. Алма-Ата, 1976.
12. Асылбеков М. X. Формирование и развитие кадров железнодорожников Казахстана (1917—1970). Алма-Ата, 1973.
13. Асылбеков М. X., Нурмухамедоә С. Б., Пан Б. Г. Рост индустриальных кадров рабочего класса в Казахстане (1946—1965 гг.). Алма-Ата, 1976.
14. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. Алматы, 1959.
15. Ахметов А. Р., Кузьмин-Закс М. И., Рахимов А. С. Профсоюзы Советского Казахстана. М., 1961.
16. Ахметов А. Р. Рабочий класс Қазахстана в борьбе за коммунизм. Алма-Ата, 1970.
17. Ашимбаев Т. А., Кунхожаев Н. Р. Коммунистическая партия Казахстана в борьбе за научно-технический прогресс в промышленности. Алма-Ата, 1973.
18. Баишев С. Б. В. И. Ленин и Советский Казахстан. Алма-Ата, 1969.
19. Баишев С. Б. Социальңо-экономическое развитие Советского Казахстана. Алма-Ата, 1979.
20. Балакаев Т. Б. Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Оте-чественной войны 1941—1945 гг. Алма-Ата, 1971.
21. Басин В. Я- Тяжелая промышленность Қазахстана в Великой Отечествен-ной войне. Алма-Ата, 1965.
22. Батырбеков М. Б., Лопатин Е. Е., Розенберг Ц. Р. Социальное планирова-ние и развитие производственных коллективов. Алма-Ата, 1976.
23. Бәйкенов М. Қазақстан транспортының даму белестері. Алматы, 1972.
24. Бейсембаев С. Б. Ленин және Қазақстан. Алматы, 1970.
25. Белан П. С, Потапов А. В., Честнов С. И. Доблесть солдатская. Алма-Ата, 1974.
26. Белан П. С. Казахстанцы в боях за Ленинград. Алма-Ата, 1973.
27. Белан П. С, Участие казахстанцев в завершающих сражениях Великой Отечественной войны (январь — май 1945 года). Алма-Ата, 1979.
28. Великий подвиг партий и народа. Материалы торжественного заседания в Алма-Ате, посвященного 20-летию освоения целинных и залежных земель. М., 1974.
29. Великая Отечественная война Советского Союза. 1941—1945 гг. Краткая история. М., 1967.
30. Великий Октябрь в Казахстане. Алма-Ата, 1977.
31. Великий Октябрь — главное событие XX века. Материалы республикан-ской научно-теоретической конференции. Алма-Ата, 1979.
32. Вознесенсшй Н. А. Военная экономика СССР в период Отечественной войны.
        
        Тақырыбы: Қазақстан социолистік қоғамды нығайту дәуірінде (1938-1941 жыл).
Жоспар
Кіріспе
І тарау. Қазақстанда Социалистік құрылыстың жаңа белестері.
1.1. Еліміздің Социалистік ... жаңа ... аяқ ... ... табы және өнеркәсіп пен транспорттың дамуы
ІІ тарау. ... ... ... ...... мәдени табыстар.
2.1. Еңбекшілердің материалдық жағдайының жақсаруы.
2.2. 1938 – 1941 жылдардағы мәдени құрылыстағы табыстар.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
Тарих ғылымына идеологиялық ... ... ... ... ... ... төтеп бере ... ... және ... ... қол ... бір кездегі Қазақстаңдағы шаруаларды меншігінен
айыру және олардың қожалықтарын ... ... ... зерттеп,
зерделеуге жол ашты. 20-жылдардың аяғы мен 30-жылдардағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... өзіндік өкінішті
тәжірибесінің ауыр зардаптары объективті зерттеулерді қажет етеді.
Тарих ... ... ... кез ... ... ... ... тәуелсіздігін алып, басқа мемлекеттің саяси ықпалынан босанған сәтте
бұрын отаршылдық бұғауыңда бұрмаланған тарихын ... ... және ... ... тыс ... мәселелерін толық қамтып жазу мәселесін жедел
қолға алуға ұмтылады.
Өйткені төл тарихтың жаңа егемен ел азаматтарын саяси-рухани ... ... ... ... зор ... бар, мысалы орыс мемлекетін
алайықшы. XIV ғасырдың соңында XV ғасырдың ... орыс ... ұсақ ... ... ... ... ... орыс жерінің
тұтастығын насихаттау белең алып, тәуелсіздік идеясы ... ... ... Мұндай идея Ресей болашағына жол көрсетті. Осы кезеңде мәскеулік
жылнамалардың сипаты да өзгереді. Ол ... ... А. ... ... ... ұлттық топтастыру идеясы тарихи оқиғалардың алғы шебіне шығып
орыстық мүдденің бар екеңдігін, орыс жерінің тұтастығын дәлелдеуге тырысты.
Еліміздің ... ... құру ... да ... ұқсас салыстыра
қарайтын мәселелер баршылық. Біздің тарихымыз ... ... ... ... ... негіздеп, Республика
азаматтарының санасына оның жерінің ... ... ... идеяны
сіңіруге қызмет етуге тиіс. Сондықтан қазақ жерінің ... ... ... ... болғанын, коммунистік тоталитаризмнің зорлау,
күштеу және ... ... бұл ... өз жерінде жаппай
қырғынға, қуғын-сүргінге ұшыратып үлес ... ... ... ата ... ... әкеп ... ... жөн. Біздің тарих ғылымымыз —
ұлттық сананы сілкіңдірген қоғамымызда болып жатқан ... ... ... ... ... ... ... отыруға тиіс.
Міне, сонда Қазақстан азаматтары отаншыл, саналы патриоттық ... игі ... ... орын ... «ақтаңдақтарды» толық
жойып, сәтсіздіктеріміз бен қасіреттеріміздің себеп-салдарларын ... ... ... ... ... ғана қол ... ... соңдықтан 20—30-жылдардағы қазақ шаруаларын күштеп меншігінен айыру
және ... ... ... жаңа ... тұрғысынан зерттеліп,
зерделенуге мұқтаж.
Бұл жылдары республикада өмір сүрген ... ... да ... ... ... қазақтармен бірге тартқаны белгілі. Солай бола тұрса да қазақ
шаруаларының ... ... ... аударуды қажет етеді.
Өйткені кеңестік Шығыста, соның ішінде ... осы ... ... өзгерістер КСРО-ның басқа республикаларындағы және
аудандарындағы осындай қайта құрулардан өзгешелеу болған еді.
Ресейлік ... А. И. ... бұл ... ... ... үшін бұл ... — Т.О.) ... қиын міндет
болды. Өйткені байырғы халықтың (қазақтардың—Т.О.) төрттен үші көшпелі және
жартылай көшпелі өмір сүрді. Өлке ... ... сол ... ... жағдайда көшпелі мал шаруашылығы толығымен ұтымды шаруашылық болып
табылды. Ол ... ... және ... өзінің өмір сүруінің негізі еді.
Осыдан жоғарырақ тұрғыдағы шаруашылықты жүргізуге өту үшін ... ... ... өлшеп кесіп ... ... және ... ... ... өркендету, мектептер ашу
және т. с. с. ... ... ғана ... еді. ... ... жасағанда
көшпеліге артта қалған қожайын ретінде қарау мүмкін болмайды.
Бірақ дәл ...... ... ... ... көшу ... ... екен. Мұны қаламаушылық сыннан
өткен әрі ... ...... жол ... елдік тарихшының бұл пікірі толық қолдауға тұрарлық. Шындығында да
Қазақстандағы ұжымдастыру шаралары бүкіл ... ... ... ... ... да ... ... көшпелі және жартылай көшпелі қазақ
шаруаларының ауыр азап ... ... ... ... қырғынға
ұшырағанын, сөйтіп аса ауыр шығынды басынан кешкенін көрсетіп берді». Тарих
ақиқаты осылай бола тұрса да «қазақ ұлтшылдығының ... ... ... ... болу үшін Қазақстан тарихшылары кезінде көшпелі және
жартылай ... ... ... осы ... ... ... ... ала алмады. Коммунистіік идеология ... ... ... ... де ... ... ... алғаннан кейін ғана бұл тақырыпты терең зерттеуге
жол ашылды. Осы тарихи мақсатты жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... құрылып, құрамына тарихшылар,
заңгерлер, халық депутаттары ... ... 1992 ... ... қорытындысында «Қазақстан Республикасының ғылыми мекемелері мен
жоғары оқу ... 20 — ... ... ... талдау жасауды
енгізе отырып, зерттеу мәселелерін кеңейту» ұсынылды. Сонымен ... ... ... ...... және ... негізінде оқулықтар, бағдарламалар және басқа да әдістемелік
әдебиеттер дайындауды жүзеге асыру» ... ... да ... ... мәселенің маңыздылығы Р. Конвест, М. Олкотт ... ... ... ... да ... Оның ... ... дегеніміздің өзі жалпы адамзаттық процесс. Ал Қазақстаңда
мұның күштеп жүргізілуі ... де, ... да ... бола ... Яғни
бұл тақырыптың тарих қойнауындағы құпияларын білу — ... ... ... енді ... ... үшін де ... ... жылдарындағы қасіреттің тарихы империялық мемлекеттерге бодан
болудың тұтас ұлтқа қандай әлеуметтік-демографиялық қасірет ... қана ... ... ... ... ... табиғи-тарихи дәстүрлі
даму жолын елемеудің, мемлекетті басқарудың экономикалық тұтқаларынан бас
тартудың, нарықтық ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және саяси салдарларының аса ауыр
болатынын да нақты көрсетіп береді.
Оның үстіне ... ... ... ... әлеуметтік-саяси
процестер тәжірибесінен жақсы хабардар болу әкімшіл-шаруашылықтық ... ... ... ішкі ... ... ... Ал бұл Қазақстан тарихынан алда ... ... ... жол ... ғылыми негіз қалайды.
Тағы бір ескерер нәрсе, шаруаларды күштеп меншігінен айырудың, зорлап
ұжымдастырудың қазақ ... ... ... ... ... ... ... таңылған қиянат болғаны белгілі.
Күштеп ұжымдастыру да, тіптен социализмнің сталиндік ... де ... ... заңдылықтарға негізделген, яғни болмай
қоймайтын құбылысы емес.
Осы орайда марксизмнен әлдеқайда бұрын өмірге келген ... ... ... ... ... ... ... пікірлері бүгінгі
жаңа жағдайда көңіл аударуға ... ... ... де ұмытуға болмас.
XVIII ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген белгілі орыс ... ... ... ... адамзат тарихын марксизм үлгісімен бес
әлеуметтік-экономикалық формацияға емес, мүлде басқаша ... төрт ... ... ... Қазақстанда Социалистік құрылыстың
жаңа белестері.
1.1. Еліміздің Социалистік құрылыстың жаңа кезеңіне аяқ басуы.
Жаңа кезеңде еліміздің алдында тұрған ... ... ... ... мен ... ... ... жоспар бойынша дамитын
социалистік шаруашылық системасының артықшылықтарына, еліміздің аса ... ... ... ... совет ғылымы мен ... ... ... ... ... ... ... бірлігіне және еліміздің көп ұлтты халықтары
арласындағы мызғымас достыққа сүйенді.
Жаңа ... ... ... ... ролі ... да гөрі
арта түсті, советтік демократия одан әрі дамыды.
Совет Одағының жаңа қоғамды ... ... ... ... ... ... орнатуына тура келді. Ең агрессияшыл
империалистік мемлекеттер — Германия, Италия, Жапония — дүние жүзін ... үшін ... ... ... ... жылдың екінші жартысында капиталистік дүниеде жаңа экономикалық
дағдарыс бұрқ ете түсті. Ол ... ... онан ... өнім ... ... үшін ... күшейді. Германия, Италия
және Жапония Орталық Европада, Азия мен Африкада, Қиыр Шығыста ... ... ... Германия мен Жапония Совет Одағына тікелей
қатер төндірді. Осындай күрделі жағдайда Коммунистік ... мен ... ... ... ... ... ... және
мемлекеттік құрылысы әр түрлі ... ... ... өмір ... ... ... болды. СССР-дің Англиямен және ... және ... ... туралы бірнеше ай бойы (1939 жылғы марттан
августқа ... ... ... ... және ... ... ... Совет мемлекетін Германиямен соғысқа киліктіруге
пайдалануға ... ал ... ... ... келмейтінін
және шын мәнінде агрессорларды қолпаштап отырғанын ... ... ... ... ... іс жүзінде бас тартуына байланысты Совет
Одағы жұмысшылар мен шаруалардың дүние жүзіндегі ... ... ... арандатуды іске асыртпай тастау үшін 1939 жылғы 23 ... ... ... ... шарт ... ... 1 ... фашистік Германия Польшаға шабуыл жасады, 3
сентябрьде Англия мен ... ... ... ... ... ... соғыс басталды.
Совет Одағы фашистік Германия мен милитаристік Жапония қатер төндірген
халықтарды қорғауды көздеген белсенді саясат ... Ол ... ... ... зор ... көрсетті және Батыс Украина мен Батыс Белоруссия
халықтарын өз ... ... Осы ... 1939 ... 17 сентябрьде совет
әскерлері совет-поляк шекарасынан өтіп, Батыс ... мен ... ... ... езгісінен азат етті. 1939 ... ... ... ... ... Украинамен, ал 2 ноябрьде Батыс ... ... ... ... ... 1940 ... ... Прибалтика
халықтары өздерінің реакцияшыл үкіметтерін құлатып, Совет өкіметін қалпына
келтірді, сөйтіп СССР құрамына кірген советтік республикалар құрды.
1939 жылдың аяғында ... фин ... ... ... ... ... ... Фин әскерлері талқандалды. 1940 жылғы 12
мартта СССР мен Финляндия арасында бітім ... қол ... ... ... ... ... ... жәрдемдесті.
Корольдік Румыния өктемдігінен Бессарабияның азат етілуі және Молдаван
ССР-інің ... ... ... ... ... ... ... зор маңызы бар оқиға болды.
1940 жылғы августың бас кезінде Прибалтиканың советтік республикаларын
СССР құрамына ... және ... ... мен ... ... құрылуы
көп ұлтты Совет мемлекетінің күш-қуатын нығайтты.
1941 жылғы апрельде жасалған бейтараптылық ... ... ... сыртқы саясаттың зор табысы болды.
Алайда екінші дүние жүзілік соғыстың жалыны барған сайын ... ... ... ... ... ... ... бүкіл дерлік Батыс Европаны
басып алды. Соғыс Совет Одағының шекарасына әбден жақындап келді.
Соғыс қатерінің күшейе ... ... ... ... ... ... ... мен флоттың жауынгерлік қабілетін нығайту, совет
адамдарының ... ... мен ... ... ... ... 1940 ... орта шеніне қарай СССР Қарулы Күштері сан және сапа
жағынан өсіп, олардың ұйымдық құрылымы ... ... ... ... ... жарақтануы жақсара түсті. ... ... СССР ... ... ... ... Советінің кезектен тыс төртінші сессиясы 1939 жылғы сентябрьде
«Жалпыға бірдей ... ... ... жаңа заң ... бұл ... ... түрлерінде қатардағы және сержанттық құрамның әскери
қызметте болу мерзімін ұзартты және ... ... ... жас
мөлшерін 21 жастан 19 жасқа дейін кемітті.
ВҚП(б) XVIII съезі. Үшінші ... ... ... ... ... нығайта отырып, СССР бейбіт шаруашылық құрылысын
жалғастыра берді. Үшінші бесжылдық жоспарды ... ... қызу ... бұл жұмысқа партия және ... ... ... ... мен ... СССР Ғылым академиясы қатысты. 1939
жылғы 30 январьда және 1 февральда баспасөзде ... алда ... ... СССР халық шаруашылығын өркендетудің 1938-1942 жылдарға
арналған ... ... ... ... және ... ... ... туралы баяндамалардың тезистері жарияланды.
Бүкіл совет халқы сияқты, Қазақстаннын, еңбекшілері үшінші бесжылдықтың
жобасын бірауыздан мақұлдап, оған жекелеген-түзетулер мен ... СССР ... ... ... ... бесжылдық жоспарының
жобасы республиканын, 54 мыңнан астам коммунист қатысқан 4549 ... ... ... 24 ... ... коммунист қатысқан 203
аудандық, облыстық ... ... мен ... партия
жиналыстарында талқыланды. Жоспарды талқылау партияның XVIII съезінде ... ... ... ... ... ... Орталық тексеру комиссиясының, ВКП(б)
Орталық Комитетінің Коммунистік ... ... ... ... ... тыңдап, талқылады, СССР ... ... ... ... ... ... оны ... Уставына өзгерістер енгізді. Съезд еліміздің еткен бес жыл ішіндегі
дамуының қорытындыларын шығарып, халықаралық жағдайға терең талдау ... ішкі және ... ... ... ... берді.
Съезд партия мен бүкіл совет халқын социалистік құрылыстың жаңа
кезеңіндегі зор ... ... іске ... ... XVIII съезі бекіткен халық ... ... ... ... ... ... одан әрі өрге ... көздеді.
Бесжылдық кезінде өнеркәсіп өнімінің жалпы өсімі 92 процент болып, өндіріс
құрал-жабдықтарын өндіру 107 ... ... тиіс ... Ауыл ... ... 1,5 еседен астам арттыру көзделді. Ұлттық республикалар
дамуының экономикалық дәрежесін теңестіру және өндіргіш күштерді ... үшін ... ... ... ... ... Шығыс
республикаларының экономикалық дамуының неғұрлым ... ... ... ... шаруашылығына бөлінетін күрделі қаржы бірінші және
екінші бесжылдықты қоса ... ... ... ... ... бір ... көбейтілді, әсіресе республика өнеркәсібінің жетекші саласы — түсті
металлургияға жұмсалған қаржы ... ... ... ... комплексі түсті
металлургияның ірі объектісіне айналды. Балқаш мыс қорыту заводын салып
бітіріп, оның қуатын толық ... ... мыс ... ... ... ... мыс қорыту заводын, Риддер полиметалл комбинатын, Ертіс
мыс заводын және басқа кәсіпорындарды қайта құру міндеті тұрды. ... ... ... шығару жәнінде еліміздегі жетекші базалардың
біріне айналуға тиіс болды. Тас көмір шығару 2 есе дерлік, ... ... ... ... ... тиіс ... ... химия комбинатын ұлғайту, Ақтөбе
және Қаратау фосфорит кен ... ... ... ... ... қара металлургияның негіздерін қалау, Алматыда кен және
тоңазытқыш жабдықтар заводтарының құрылысын аяқтау көзделді.
Өскемен су электр станциясы ... ... аса ірі ... болды.
Қарағанды ГРЭС-ін, Алматы, Шымкент және басқа жылу электр станцияларын,
ондаған ... және ... ... ... салу ... ... екі жарым еседен астам, электр энергиясын өндіруді
екі еседен астам ұлғайту белгіленді.
Жергілікті, ... және ... ... ... қарқынмен дамуға тиіс
болды.
Жоспар Қазақстанда ұзындығы 3,5 мың километрге жуық жаңа ... ... ... ... ірі ... және қорғаныстық маңызы бар Ақмола
— Қарталы темір жолын салуды көздеді. Бұл жол ... ... ... төте жол еді.
Үшінші бесжылдықта Қазақстанның ауыл шаруашылығы ... зор ... ... ... екі есе, ... ... үш есе, қант ... төрт есе арттыру белгіленді. Жылқы, ірі қара, қой мен ешкі ... ... Ауыл ... механикаландыру ісі одан әрі
арттырылатын болды.
Өндіргіш күштерді ұтымды орналастырудың және оларды ... ... ... зор ... ... ол Советтік Шығыстағы ұлттық
республикалардың, соның ішінде Казақ ССР-інің экономикасын одан әрі ... ... ... ... ... көзделгендегідей үздіксіз өрге бастыру
еңбекшілердің мәдениетін дамытып, материалдық әл-ауқатын арттыруға жағдай
жасады. ... ... ... мен қызметшілердің жалақысы 37
процент, мәдени-тұрмыстық қызмет көрсетуге ... ... 1,7 ... тиіс болды.
1.2. Жұмысшы табы және өнеркәсіп пен транспорттың дамуы
Жұмысшы табы қатарының өсуі. Үшінші ... ... ... ... ... көш басында жұмысшы табы жүрді. 1940 жылы
республикада жұмысшы кадрларының саны 634 ... ... ... ... және ... 391 мың жұмысшы мен қызметші, немесе
халық шаруашылығындағы барлық жұмысшылар мен қызметшілердің 42,6 проценті
еңбек ... ... ... ... ... ... болды, жетік маман
жұмысшылардың үлес салмағының өсу тенденциясы аңғарылды.
Жұмысшы табының кадрлары, бұрынғысынша, ... ... мен ... ... ... отырды. Қазақ ауылына түбегейлі өзгерістер
әкелген социализм ауыл-село тұрғындарының қалаларға ... ... ... ... ... ... 16 проценті тұрды, 1926 жылы ол 2 процент
болған еді, ал бүкіл қала ... үлес ... 1926 ... 8,6 ... 27,7 ... ... Еңбекке жарамды қала тұрғындарының ішінде
жұмысшылар мен қызметшілер 90 ... ... ... бұрынғы жылдарға қарағанда, ауыл-село тұрғындарын өнеркәсіп
өндірісіне ... ... ... ... ... ... ... арқылы жұмыс күшін ұйымдасқан түрде жинайтын болды. 1938—1940
жылдары өнеркәсіпке, құрылысқа, транспортқа 119 мың адам ... ... ... ... ... әйелдердің саны көбейді. Бұрын
еркектердің кәсібі деп ... ... ... игеру жолындағы
қозғалыс басталды. Колхоздар мен ... ... ... мен
комбайндардың руліне отырды, темір жолдарда олар ... ... ... ... 1938 ... октябрьде Алматыда болған қыздардың
республикалық съезі ... ... ... ... ... ... инициативасын қолдап, техниканы меңгеруге шақырды.
СССР Жоғарғы Советі Президиумының 1940 жылғы 2 октябрьдегі «СССР-дегі
мемлекеттік еңбек резервтері туралы» Указы негізінде ... және ... ... ... ... ... ... мектептері (ФЗО) арқылы
жастардан маман жұмысшылар даярлаудың жаңа формасы енгізілді. Осы ... ... 5830 ... ... бар 22 ФЗО ... мен қолөнер
училищесі ашылды. Еңбек резервтері жүйесіне негізінен алғанда қала жастары
келлі. Алғашқы ... ... олар ... ... ... жол ... оқушыларының 82 проценті болды. 1941 жылғы июньде бұл
училищелерді 3400 жас ... ... ... ... ... ... жолшы, құрылысшы тұңғыш рет бітіріп шықты.
Қолөнер училищелері мен ФЗО мектептері жұмысшы табы қатарын толықтыру
кездері ғана емес, ... ... ... жұмысшы қатарында шынықтырудың
және саяси ... ... ... де ... Олар ... табының лайықты
ізбасарларын даярлады.
Жұмысшы табы кадрларын қалыптастыруда ... ... ... ... ... зор ... көрсетті. Мәселен, Балқаш
мыс қорыту комбинатының ... ... 687 ... ... Урал
мен Закавказьенің мыс қорыту заводтарынан ... ... ... инжөнер мен техник келді. Ақмола — Қарталы темір жолының екпінді
құрылысына комсомол жолдамасы ... ... ... Винница, Воронеж,
Курск, Сумы облыстарынан жас энтузиастар келді. Жұмысшы табының сапа құрамы
да өзгерді. Жұмысшылардың кәсіби ... ... ... ... кәсіпорындарда өндірістен қол үзбей ... көп ... ... ... ... ... шеберлері курстарында оқыту бұған көп септігін тигізді. Бұл орайда
нұсқаушы-стахановшылардың қызметі зор роль ... ... ... ... ... үйреткен Риддердің атақты кеншісі, орденді Б.
Ықыласов сондай нұсқаушы-стахановшылардың бірі болды.
Жұмысшылардың істі жете ... ... ... ... ... ... жөн. ... мыс қорыту комбинатының байыту фабрикасының смена
бастығы ... ... әлі ... ... ... ... енді ... бастаған кезде келген Ә.Әлімжанов былайша әңгімелейді: «Мен бір
әріпті де ... ... ... да, ... де әлі ... ... дегеніңнің не екенін де білмейтінмін. Тұңғыш механизмдерді осында
көрдім, алғаш білімді осында ... ... ... ... машинаны
алғаш рет басқара бастадым. Инжөнерлер Сорокин, Стригин, К. Қадыржанов
жолдастар маған рудаларды байытудың ... ... ашып ... 1938 ... фабрикасының бірінші секциясын жұмысқа қосқанда мен аға ... ал ... ... ... ... өстім. Мен үшін, менің басқа
жолдастарым үшін де, ... ... ... ... ... ... оқу жылдары болды».
Өнеркәсіпте инжөнер-техник кадрлары тез ... ... ... ... оқу орны болған Қазақ кен-металлургия институты 1937—1941
жылдары 258 инжөнер, геолог, кенші және ... ... ... ... ... еді. 1939 жылы Ембі ... кәсіпшіліктеріне 30 жас инжөнер мен
техник келді, ... ... 20-сы ... жастары болды. Қарағанды
шахталарындағы 22 шахта бастығының 10-ы жергілікті ұлттың ... ... ... ... ... бар ... саны 1,6 мың адамға
көбейді. 1941 ... ... ... ... 11,4 мың ... мен ... Олар техникалық курстарға, озық тәжірибе мектептеріне басшылық етті,
жаңа техниканы жасауда, өндіріске енгізуде және ... ... ... роль ... ... инжөнер-техник қызметкерлердің
құрамында бұрынғысынша арнаулы білімі жоқ практиктердің үлес салмағы ... еді. ... ... мыс ... ... олар ... ... қызметіндегілердің үштен екісінен астамы болатын.
Көп станокта жұмыс істеу және кәсіптерді қоса ... ... ... ... ... дәрежесінің және оның
творчестволық белсенділігінің артуы ... ... одан ... ... ... ... жарыстың түрлері ... ... ... насихаттала берді. Жұмысшылар бұқарасы
техниканы жақсы пайдалану және ... ... ... ... ... циклділігі жолындағы қозғалыс коллективтік мол өнімді
жұмысты ұйымдастырудың бір түрі ... ... өзі ... ... ... графигі бойынша жұмыс істеудің жаңа әдісін қолданған Қарағанды
көмір бассейніндегі бір шахтаның коллективі зор ... ... 1938 ... ... ... жоспарын еліміздің көмір өнеркәсібінде бірінші болып
орындап ... ... ... ... СССР Ауыр өнеркәсіп халық
комиссариатының коллегиясында және СССР ... ... ... талқыланды. Еңбек өнімділігін арттыруда қол жеткен ... үшін ... 34 ... СССР ... және медальдарымен
наградталды, олардыңщ арасында шахта директорлары Т.Күзенбаев ... және ... ... ... И. ... ... ... жылы жоспардан тыс 5,5 миллион сомның өнімін шығарып, сол кезде
еліміздегі ... ең ... ... ... Шымкент қорғасын
заводының коллективі еліміздегі түсті металлургия заводтарының арасында
бірінші болып металл ... ... ... жоспарды мерзімінен бұрын
орындады. 1939 жылы 26 апрельде СССР ... ... ... ... ... еңбектегі ерлігі үшін Ленин орденімен наградталды. Шымкент,
Лениногорск, Қарсақпай, Балқаш, Ащысай, Зырянов заводтарының 121 ... ... ... ... ішінде Балқаш мыс қорыту комбинатының
директоры У.И.Перцов және сол ... ... ... Лениногорскінің атақты кеншісі Б.Ықыласов ең жоғары ...... ... наградталды.
Москва, Ленинград, Донбасс, ... және ... ... ... ... өкілдері творчестволық бастамалардың
инициаторлары болды. Москваның станок ... ... ... ... ... ... тапсырмаларын мерзімінен бұрын
орындау жолындағы ... ... ... ... жөнінде ұсыныс енгізді.
Республикада бұл инициативаны Қарағандыдағы С.М.Киров атындағы шахтаның
кеншілері іліп ... Олар ... деп ... «Біздің шахтамыз бүкіл
халықтық осы жарысқа қосылады. Қарағандының барлық ... ... ... үшінші бесжылдық құрметіндегі ... ... ... ... ... маркасының абыройы жолындағы, үшінші
бесжылдықтың еңбек өнімділігін арттыру жөніндегі тапсырмаларын ... ... ... ... ... ... Темір жол транспортында
паровоздарды ұқыпты пайдалану және олардың пайдаланылу мерзімін ұзарту
жолындағы ... ... ... ... ... түсті.
1939 жылы бүкіл еліміздегі сияқты Қазақстанда бір жұмысшының екі ... да көп ... ... ... ... ... ... түсті. Руда
қазуда бұрғылаудың көп забойлык, көп перфораторлық жаңа әдісін қолдана
отырып, М. ... ... ... ... машинистерінің бірі Т.
Қадауов бұрғылайтын екі ауыр ... ... ... ... ... мыс қорыту
комбинатының аға флотаторлары Тәмпиев пен Құрманбаев флотациялық бөлімшенің
екі және төрт машинасын қамтуға көшті.
Бір үлгідегі ... ... кәп ... ... ... ... ... өзгеше, жаңа әдіс бойынша бір жұмысшы түрліше
станоктарды ... ... Ал ... өзі ... жаңа ... ... ... Қазақстанда Риддердің, Балқаш мыс қорыту заводының
кеншілері меи металлургтері кәсіптерді ұштастыру ... ... ... Жаңа ... ... ... жұмысшыларды босатып алып,
оларды өндірісте ретімен пайдалануға мүмкіндік берді. Кәсіптерді ұштастыру
нәтижесінде Балқаштың 400-ден астам маман жұмысшысын, ... ... 300 ... ... босатып алып, басқа цехтарға ... ... ... кәсіпорындарында жаңа бастаманың тарауы маман жұмысшылар
даярлау ісінің кең қанат жайғанын көрсетті.
Өндірісте еңбекті ұйымдастыруға, еңбек тәртібін ... кеп ... 1938 ... 28 декабрьде ВКП(б) Орталық Комитеті, СССР ... ... және ... ... ... ... мемлекеттік
әлеуметтік сақтандыру практикасын ... және бүл ... ... ... ... ... туралы» қаулы қабылдады. Сонымен бірге
жоғары еңбек өнімділігіне жеткені үшін материалдық және моральдық ... ... ... ... озаттарын наградтау үшін «Еңбектегі
ерлігі үшін», «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медальдары белгіленді. 1939 ... ... ... ... енгізілді.
Шиеленісе түскен халықаралық жағдайда СССР Жоғарғы Советі Президиумының
жеті сағаттық жұмыс күнінен сегіз сағаттық жұмыс күніне, жеті күн ... ... ... көшу туралы, жұмысшылар мен қызметшілердің
мекемелер мен ... өз ... ... тыйым салу туралы, сондай-
ақ сапасы нашар өнім шығарғаны үшін ... ... ... ... ... нығайту қамынан туған еді.
Республика еңбекшілері партия мен ... өнім ... ... ... ... ... жолындағы күресті күшейту жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... жұмыс күніне және
жеті күндік жұмыс аптасына көшкен кезде жұмыс уақытының әрбір минутын толық
пайдалану жолындағы ... ... ... ... ... ... ... қазушыға шаққанда айына 500 тонна ... ... ... басталды. Бесжүзшілер мен алтыжүзшілер жарысы
бұқаралық сипат алды.
1940 жылдың жазында өнеркәсіп ... ... ... ... ... кең
өріс алды. Еліміздің түсті металлургиясында Ащысай комбинаты бірінші орын
алды. Кәсіпорын коллективіне «Правда» газетінің ауыспалы ... Туы ... ... үшін ... жиырма жылдығын атап өткен
1940 жыл ... жыл ... ... ... ... жаңа ... жоспарларды асыра орындаумен қарсы алды. Халық шаруашылығының,
мәдениет пен ғылымның 600-ге тарта озаты ... және ... ... бас ... ... шахталардың, колхоздардың озат
коллективтері үшінші бесжылдықтың төртінші жылының жоспарын мерзімінен
бұрын ... ... ... ... жаңа ... ... кадрлардын, мәдени-техникалық
дәрежесін арттыру, жұмысшы табының творчестволық белсенділігі және ... ... ... ... өсіруді қамтамасыз етті. 1940 жылы
республика өнеркәсібінде еңбек өнімділігі ... ... ... ... екі есе дерлік асып түсті. Социалистік жарыстың
кең қанат жаюы арқасында ... үш жылы ... ... ... 58 ... артты.
Өнеркәсіп пен транспорт бесжылдықтық үш жылы ішінде. Үш жарым жылдың
ішінде республиканың өнеркәсібіне, транспорты мен ... 3 ... ... сом ... ... яғни ... ... бесжылдықта бөлінген
мөлшерде дерлік күрделі қаржы жұмсалды.
1938 жылғы ноябрьде еліміздегі мыс ... аса ірі ... ... мыс ... ... ... ... Ертіс мыс қорыту ... құру ... ... комбинатының жаңа байыту фабрикасы
салынып, рудниктердің қуаты арттырылды. Өскемен ... ... ... ... 11 февральда ВҚП(б) Орталық Комитеті мен СССР ... ... ... мыс ... ... салу және Қарсақпай
мыс қорыту комбинатын қайта құру туралы ... ... ... ... аса ірі ... ... СССР-де қорытылатын
қорғасынның үштен екі бөлегі дерлігі оның үлесіне тиді. Текеліде полиметалл
комбинатының құрылысы басталды. Жаңадан салынып және ... ... ... фабрикалар мен рудниктер отандық жаңа техникамен жарақтандырылды.
1938—1940 ... ... ... 1,7 есе, тазартылмаған мыс қорыту —
4,8 есе артты. ... ... ... ... ... ... екінші орын алды. Одақта қорытылатын қорғасынның 85
проценті, тазартылмаған ... 16 ... ... ... ... жылы Қарағанды көмір бассейнінде көмір қопаратын машиналармен және
конвейерлермен жабдықталған механикаландырылған ірі-ірі 22 шахта және ... ... ... ... Өсу ... ... және еңбек
өнімділігі дәрежесі женінен бассейн СССР ... ... ... ... ... ... және Бершоғыр қоңыр көмір кен ... ... ... Шоқпақтағы, Келтемашаттағы, Құрашасайдағы, Мәртөктегі
кен орындары игеріліп жатты.
Құлсары, Сағыз, Жақсымай мұнай кәсіпшіліктері қатарға қосылды. Ембіде 9
кәсіпшілік, 854 ... ... ... кенге аса бай Байшоғыс және Қосшағыл
кәсіпшіліктері жұмыс ... ... ... ... ... ... ... мен Азербайжаннан кейін үшінші орын алды.
Шымкент фармацевт ... ... ... ... Арал ... қуаттары ұлғая түсті. Қарағандыда синтетикалық каучук заводы
және Қаратау кен-химия комбинаты салына бастады.
Ақтөбе қаласына жақын ... ... ... кен ... ашу 1940
жылғы майда республикадағы қара металлургияның тұңғышы — Ақтөбе ферросплав
заводының құрылысын бастауға ... ... су ... ... құрылысы өрістетілді. Өскемен мырыш
заводының ... ... ... ... ... ... ... болашақ Алтай энергетика жүйесінің ұйытқысы болған Риддер (1941
жылдан — Лениногорск) ... ... ... ... ... ... Үшінші бесжылдықтын, үш жылы ішінде Қазақстанның ... ... екі ... ... артты.
Жүн жуу, мақта тазарту, мақта-мата, жүн, киім ... ... ... ... ... ... ... Семей шұға
комбинатының құрылысы жалғастырылып, Алматы тігін фабрикасы қайта құрылып
жатты. Алайда ... ... ... ... ... ... ... еді, сол себептен де тігулі бұйымдар мен былғары
аяқ-киімнің 80 ... ... ... ... ... ... май - экстракциялық заводы пайдалануға берілді. ... ... және ... ... ... дамыды. Семей ет
комбинатының консерві ... ... ... ... ... ... балық өнімдері өндірісінің 10—11 проценті, ет консервілері өндірісінің
26 проценті ... ... ... ... Жаңа нан ... ... салынды.
Үшінші бесжылдық жылдары ішінде өнеркәсіп пен транспорттың жаңадан 700
кәсіпорны қатарға ... ... 3 ... астам кәсіпорын жұмыс істеді.
Ірі өнеркәсіп өнімінің үштен екі белігін ... ... 286 жаңа ... ... ... ... ... өндірістік қорлардың 80
проценттен астамы және барлық жұмысшылардың тең жартысына жуығы шоғырланды.
Жергілікті және кооперативтік өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... пима, қыш ыдыстарын, кірпіш, әк шығарған ... ... ... ... ... 1940 жылы 36 мың адам ... 500-ге ... өнеркәсіп артельдері болды. Өнеркәсіп кооперациясы
рентабельді өндірістік бірлестікке айналды. 1937 жылғымен ... жылы ... ... ... ... 3,2 есе, жергілікті
әнеркәсіп 1,8 есе көп шығарды.
Индустриялық дамудағы ... ... ... ... ... өнімінің 60 проценті өнеркәсіп өнімі болды.
Темір жол, су және әуе ... ... ... тас ... салу
халық шаруашылығын өркендетуге көп септігін тигізді. 1938 жылы Жарық
—Жезқазған, Рубцовка — ... ... жылы ...... Гурьев —
Қандағаш, Орал — Елек, ал соғыстың нақ ... ... — Орск ... ...... ... жол ... төсеу советтік темір жол
құрылысының аса зор жеңісі болды. 806 ... ... ... ... ...... жарым айдың ішінде салынып бітті. Ол ... ... ... ... ... бойынша оған еліміздің түкпір-
түкпірінен жұрт ағылып келіп жатты. Қомсомол құрылысты қамқоршылық кемекке
алып, жол құрылысына 18 мың жас ... ... ... ... алды жол ... ... ... - элеваторлармен,
бульдозерлермен, трактор-лармен, автомашиналармен және басқа ... ... ... ... ... ... осы жол
құрылысында тұңғыш өндірістік сынаудан өтті.
1938—1940 жылдары республикада 1,4 мың ... жуық жаңа ... ... Жаңа темір жолдар Қарағанды кемірі мен Гурьев мұнайына
оларды тұтынатын орындарға — ... ... ... ... ... басқа да аудандарына апаратын төте жол ашты. Бұл ... ... ... ... ... және ... ... байланыстарын мықтап нығайтты.
Шығыс Қазақстан және Семей облыстарындағы ... ... ... ... ... — Ганюшкино, Шымкент — Бурное жолы сияқты тас ... ... тас ... жақсартылған жолдар халықтық құрылыс әдісі арқылы
төселді. Үш жарым жылға ... ... ... ... көп ... ... оны ... социалистік индустриясының алғы
шебіне шығаруда зор роль атқарды.
ІІ тарау. Социалистік құрылыс кезеңіндегі қоғамдық
– саяси және мәдени табыстар.
2.1. ... ... ... ... ...... ұйымдастырушысы және басшысы.
Социализм құрылысының аяқталу кезеңінде совет қоғамының басшы және бағыт
беруші күші ... ... ... ролі ... ... арта ... шаруашылығына басшылық ету жөніндегі партиялық ... ... ... ... ... ... жұмысты Қайта құру
жөніндегі шаралардың еңбекшілердің ... және ... ... ... ... ... беруде зор маңызы болды.
Өлкелік партия ұйымының Қазақстан Коммунистік (большевиктер) партиясы
болып қайта құрылуы коммунистердіқ бұқара арасында жүргізетін ... ... ... ... жаңаша қойды.
1938 жылғы июльде Қазақстан К(б)П II съезі болды. Съезд Қазақстан К(б)П
Орталық Комитетінің Есепті баяндамасын, ... ... ... жайы және оны ... ... туралы мәселені талқылады.
Съезд есепті кезеңде өнеркәсіп пен ауыл ... ... ... ... шаруашылығы мен мәдениетті одан әрі
өркендетудің негізгі міндеттерін, белгіледі, мал ... ... ... ... ... ... ісін ... қоюға, мал қораларын
салуға, малшылардың еңбегін ұйымдастыруды және оған ақы ... ... ... ... К(б)П II ... ... ... саласында алға қойған
міндеттері ҚазақССР-і бойынша кейін қабылданған үшінші бесжылдық жоспардың
негізіне ... ... ... жақсартуға, еңбекшілерге
коммунистік тәрбие беруге және партия қатарын реттеуге көп көңіл бөлінді.
Қазақстан К(б)П Орталық Комитетінің секретары ... ... ... ... бірі ... ... ... бұдан
былайғы қызметі үшін партияның XVIII съезінің шешімдерінің аса зор ... ... ... ... қатарлы жұмысшыларды,
колхозшыларды, ғылым мен мәдениет ... ... алу ... ... ... ... ... еңбекшілердің бұқаралық социалистік
жарысына басшылық етті.
1940 жылғы мартта Қазақстан К(б)П III ... ... ... ... ... Комитетінің Есепті баяндамасын тыңдап, ... ... пен ауыл ... ... қол ... ... ... Халық шаруашылығына партиялық басшылықтағы ... ... ... ... комсомол және кәсіподақ ұйымдарының, совет
және шаруашылық органдарының алдына халық шаруашылығын, әсіресе ... бар ... ... ... ... нақты міндеттер қойды.
Съезде ... ... ... ... ... ... ... пайдалану, шахталардын, өндірістік қуаттарын ... ... ... Шаруашылық органдардан негізгі жаңа өнеркәсіп
құрылыстарын іске қосуды жеделдету талап етілді.
Съезд коммунистерді, ... ... ... ... халықтың инициативасын өрістетуге, еңбек тәртібін нығайтып, ... ... ... Ол ... ... ... ... советтік патриотизмнің мәртебелі ... ... ... атап көрсетті.
Соғыстың алдындағы жылдары партия мен үкімет өнеркәсіпті ... ... ... ... Бұл ... ... одақтық XVIII партия
конференциясында қаралды. Елімізде ... XVIII ... ... ... ... алайық» деген ұранмен бұқаралық социалистік
жарыс кең өріс ... 1941 ... ... етті. Онда Орталық Комитеттің «Партия
ұйымдарының өнеркәсіп пен ... ... ... ... ... және 1940 ... шаруашылық қорытындылары шығарылды.
XVIII партия конференциясы партия ұйымдарын кәсіпорындардағы
қарбаластықты ... ... ... ... ... ... ... енімнін, өзіндік құнын ұдайы кемітуге, шаруашылық есепті
барынша ... ... ... ... ... ... дәйекті түрде жүргізуге, кәсіпорындарда дара басшылықты нығайтып,
өндірісті техникалық жағынан басқаруды күшейтуге міндеттеді.
Конференция ВКП(б) Орталық Комитеті мен СССР ... ... ... 1941 ... ... шаруашылық жоспарын мақұлдады, бұл жоспарда
еліміздің қорғаныс қабілетін нығайтуға зор көңіл бөлінді.
Партия ... ... ... ... зор ... ... табының, барлық совет адамдарының жоғары еңбек ... ... ... ... ролі ... селолық бастауыш
ұйымдардың жүйесі өсті. Колхозшылардың, МТС-тер мен совхоз ... ... село ... ... ... ... төңірегіне
топтасты. Партия ұйымдары өндіріс ... ... ... ... бөліп отырды.
Үшінші бесжылдық жылдарында республикада басшы ... және ... ... мың жас ... ... ... өзі ... қабілетін арттыруды, партиялық насихат дәрежесін көтеруді,
партиялық ... ... ... ... мен ... ... ... өтті. Идеологиялық жұмыста партия марксизм-
ленинизм ... ... ... ... басты міндет деп
есептеді. Партиялық оқудың негізгі формасы марксизм-ленинизм ... ... ... ... бен ... ... ролі арта
түсті.
Марксизм-ленинизм тарихы мен теориясы жөнінде мақалалар, лекциялар,
консультациялар ұдайы жарияланып отырды. ... оқу ... ... 1940 жылы ... 200 ... жуық коммунист пен партияда жоқтар
ВКП (б) ... мен ... ... ... кабинеттері
насихатшыларға және партия тарихын өздігінен оқып-үйреніп жүргендерге
методикалық көмек ... ... ... көрмелер ұйымдастырды.
К.Маркстің, Ф.Энгельстің және В. И. Лениннің ... ... ... ... ... ... ... сайын көп аударыла ... ... мен ... қызметкерлерін қайта даярлайтын бір жылдық
курстар, ал жергілікті жерлерде ... ... кең ... ... және ... ... комитеттері жанынан кешкі марксизм-ленинизм
университеттері ашылды, жоғары оқу орындарында марксизм-ленинизм негіздері
курсы енгізілді. Басшы партия ... ... ... зор ... 1940 жылы ... ... ... комитеттері
секретарьларының бір тобы ВКП(б) Орталық Комитеті жанындағы лениндік курсқа
жіберілді. 1939—1940 жылдары Қазақ ССР-інің 7 ... ... ... ... ... қызметкері оқудың түрлі формаларына тартылды.
Жоғары идеялылық партияның бүкіл идеологиялық жұмысының өзегі болды.
Совет халқы Коммунистік ... ... ... адал ... ... ... патриотизм, пролетарлық интернационализм идеологиясы
рухында тәрбиеленді.
Еңбекшілердің бұқаралық ұйымдары. Социалистік құрылыстың жаңа кезеңінде
Ленин комсомолының белсенділігі арта ... 1939 ... ... ... II ... ... ол жаңа жағдайда комсомол жұмысын қайта құру
міндеттерін белгіледі. Одақтағы ... ... ... ... ... барған сайын елеулі роль атқарып отырды. Әсіресе
селолық жерлерде село ... ... мен ... ... ... қатары өсті.
Комсомолецтер партия ұйымдарына, совет және жер органдарына ауыл
шаруашылық техникасын жөндеуді ұйымдастыруға көмектесті, ... ... ... егіс постыларын құрды, социалистік жарысқа ат салысты.
Комсомолецтер - қатарынан ... ... ... ... өсіп ... ... ... - жастар бригадалары Түрксибте,
Қарағанды шахталарында, Ембі мұнай кәсіпшіліктерінде жұмыс істеді. Комсомол
жастардың жаңа техниканы меңгеру жолындағы қозғалысына басшылық ... ... озық ... ... және мал ... ... инициаторы болды. Комсомолецтердік екі мыңға жуық трактор
бригадалары 14 мың жас ... пен ... ... Мал ... мың ... ... етті. Батыс Қазақстан облысының Бөрлі
ауданындағы Буденный атындағы колхоздың және ... ... ... ... ... ... дақылдардан, тары мен
картоптан мол өнім алу жолындағы социалистік жарыстың инициаторлары болды.
Республикада ... 2059 ... ... ... ... егіс және орақ ... ... колхозшыларға мәдени-қызмет
көрсету үшін мәдениет бригадалары, жылжымалы кітап-ханалар, қызыл мүйістер
ұйымдастырылды.
Суару ... ... ... ... еткені үшін 200 комсомолец жас
жігіт пен қыз Қазақ ССР ... ... ... және ... ... ... жастарына спорт және әскери-патриоттық тәрбие беруде,
Қызыл Армия, Әскери-Теңіз Флоты мен Авиация үшін резервтер даярлауда жоғары
белсенділік ... ... ... ... нығая түсті,
олардың ішіндегі ен, таңдаулылары партия қатарын толықтырды. ҚК(б)П ... ... ... III ... жасаған есебіне қосымша
материалдарда атап ... ... ... Қазақстан
Компартиясы қатарына алынған адамдардың 40 проценті дерлігі комсомолдар
болды.
Бесжылдық жоспарды орындау жолындағы күресте ... ең ...... зор роль ... 1940 жылы ... ... жұмысшылары мен қызметшілерінің 75 процентін біріктірді. ... ... ... және ... ... ... ... мен мәдениетін арттыруға көбірек қамқорлық жасайтын
болды.
Бүкіл кәсіподақ жұмысын салалық өндірістік ... ... ... болды. Бастауыш кәсіподақ ұйымының ролі де артты.
Бастауыш кәсіподақ ұйымдарын ... және ... ... кадрлармен
толықтыру жақсы нәтижелер берді. Кәсіподақ ... ... ... мүшелерінің белсенділігін одан әрі ... ... ... ... ... есеп ... жиналыстарына кәсіподақ
мүшелерінің 90 проценттен астамы қатысты. Кәсіподақ ... ... ... ... ... ... ... отыруға мүмкіндік берді.
Байырғы тәжірибелі қызметкерлермен бірге кәсіподақ жұмысын ... ... ... ... жас ... да ... өз ... еңбекшілер өмірінің барлық жақтарын ... ... ... ... бастап кәсіподақтың әрбір
мүшесінің тұрмысына, оқуына, денсаулығына, еңбегі мен емделуіне ... ... ... отырды. Кәсіподақ ұйымдары стахановшылар қозғалысына, жұмысшы
өнертапқыштығы мен рационализаторлығының дамуына байланысты жұмыстың жаңа
нормалары мен ... ... ... ... ... XVIII ... кейін құрылған әскери
бөлімдері спорт және қорғаныс жұмысын нығайтуда бұқаралық спорт ... ... ... ... пен ... әзірміз» (ГТО) физкультуралық комплексі ... ... және ... машықтандырудың методикалық және нормативтік
негізі болды. Мектеп оқушылары ... ... пен ... ... ... ... ... нормаларды жаппай тапсыру кең еріс алды.
Бұқаралық қорғаныс ұйымдары: «Авиация мен химияға ... ... ... және ... ... ай ... сияқты бұқаралық қорғаныс ұйымдары едәуір
нығайып, өсті. «Ворошиловшы атқыш», ... ... және ... қорғануға әзір бол» (ПВХО), «Санитарлық қорғанысқа әзір ... ... ... ... ... Соғысқа дейінгі үш жылдың ішінде
жүздеген мың адамдар ПВХО, ГТО және БГТО, ГСО т. б. белгілерін алды.
Спортшыларды ... ... ... ... өрістеді, спорт құрылыстарын:
стадиондар, спорт алаңдарын және басқа спорт ... ... ... ... ... ... жазында бірінші республикалық колхоз спартакиадасы болды.
Республиканық 20 жылдығына арналып, 600-ден ... ... ... ... 33 республикалық және 1 бүкіл одақтық рекорд
жасалды.
«Спартак» және «Динамо» ... ... ... ... ... оқу
орындары Қазақстанда бұқаралық физкультура қозғалысын дамытуда ... ... 1940 жылы олар 19 мың ... 20 мың гимнаст, 1 мың автомобильші
мен мотоциклші, 600-ден ... ... және ... ... ... ... ... көптеген спортшылар даярлады.
1937 жылғы Конституция негізінде Советтердің сайлауы. Соғысқа дейінгі
жылдары СССР-дің жаңа Конституциясы және Қазақ ССР ... ... ... құру аяқталды. Бұл қайта құру ісіндегі маңызды кезең Қазақ
ССР Жоғарғы Советінің және еңбекшілер депутаттары жергілікті ... ... ... ... дауыс беру арқылы жалпыға бірдей, тең және
төте сайлау негізінде өткізілетін жаңа сайлау системасы бойынша сайлау ... ... ... сайлауы кезінде жинақталған мол тәжірибені ескере
отырып, 1938 жылғы 24 июньде еткізілді.
ВҚП(б) Орталық ... ... ... ... ... ... науқанын ұйымдастырып, оған басшылық етті,
бұл жұмысқа ... ... ... және кәсіподақ активінің таңдаулы
күштерін жіберді. Қазақ ССР Конституциясын, «Сайлау ... ... ... ... ... ... 60 мыңға тарта үйірме құрылды.
Сайлау учаскелерінің жанынан 80 мыңнан астам ... ... 5800 ... ... ... алдындағы жиналыстар және ... ... ... ... ... ... кездесулері зор өрлеу
жағдайында өтті. ... ... ... ... жоқтармен бір тұтас
блок жасады. Қазақ ССР Жоғарғы Советінің бірінші сайлауы совет қоғамының
мызғымас ... ... ... ... ... ... күшінің жаңа айқын айғағы болды. Сайлауға республика
сайлаушыларының 99,2 проценті қатысты; сайлауға ... ... 99,5 ... ... мен ... ... блогінің
кандидаттарын жақтап дауыс берді.
Республика еңбекшілері Қоммунистік партия мен Совет үкіметінің ... ... сай ... ... ... бірауыздан дауыс берді.
Қазақ ССР Жоғарғы Советіне сайланған 300 депутаттың арасында 112
жұмысшы, 116 ... және ... ... 72 ... ... тең ... көбі (152 адам) қазақтар еді, ... 94 ... ... ... басқа да ұлттардың 54 өкілі
болды. Сайлау Қазақстан халқының көп ұлтты құрамын, оның ... ... 60 ... соның ішінде 27 қазақ әйелі Қазақ ССР Жоғарғы ... ... ... ... ... 241 ... коммунистер еді.
Республика Жоғарғы Советіне еңбекшілер өздерінің таңдаулы ұл-қыздарын ... Н. ... ... Г. С. ... ... ... Жабаевты, СССР халық артисі К.Байсейітованы және басқа ... ... ... 15—18 ... ... ... ... ССР Жоғарғы Советінің
бірінші сессиясы болды. Сессияны ең қарт депутат ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылысының, мемлекеттік өкіметі мен
мемлекеттік басқаруының жоғары органдарын жаңа ... ... ... аса ... мәселелері жөнінде шешімдер қабылдады. Ол Қазақ
ССР ... ... ... сайлады, республика үкіметін — Халық
Комиссарлары Советін, сондай-ақ тұрақты ... ... заң ... ... ... ... Мемлекеттік өкімет органдары мен совет аппараты
өндіріс заттарынан және ... ... ... жаңа кадрлармен
толықты.
Конституцияның негізінде Советтердің сайлауын өткізу Қазақ ... ... ... ... ... ... одан әрі
нығайтуға себепші болды.
Бұрынғылары ықшамдалып, жаңа облыстар, аудандар, еңбекшілер депутаттары
селолық және ауылдық Советтері ... 1936 ... ... ... ... 1938 ... ... 14 облыс болды. Бұл уақыттың ішінде
поселкелік Советтердің саны 26-дан 70-ке ... ... 1938 жылы ... және ... ... 1939 жылы ... ... және Семей
облыстары құрылды.
Еңбекшілер бұқарасымен тікелей және күнбе-күн ... ... ... ... қалада, ауыл мен деревняда зор шаруашылық-ұйымдастыру
және мәдени-тәрбие жұмысын жүргізді. Жаңа Конституция негізінде еңбекшілер
депутаттары жергілікті ... ... ... ... Советтердің
бұқарамен байланысын одан әрі күшейту жолындағы ірі қадам болды.
Сайлау ауылдық-селолық Советтерден бастап облыстық ... ... ... ... бір ... ... Сайлау науқанын 9
мыңнан астам үгіт коллективі жүргізіп, олардың жұмысына 130 мыңнан астам
үгітші ... ... ... ... ... үлкен
талаптар қойды.
Жергілікті Советтердің сайлауы 1939 жылғы 24 декабрьде өтті. Сайлау
совет адамдарының жоғары топтасқандығын, ... ... ... ... ... ... берілгендігін көрсетті. Еңбекшілер депутаттары
жергілікті Советтеріне 48 762 депутат сайланды, олардын, арасында әйелдер
32,6 ... ... 39,5 ... ... ... ... ... ондаған мың еңбекшілерді мемлекетті басқару ісіне тартты,
жұмысшылар мен шаруалардың одағын, совет ... ... ... әрі ... ... жаңа ... Конституция негізінде Қазақ ССР-
інің мемлекеттік өкіметі мен мемлекеттік басқаруының барлық ... ... ... ... құру ісін ... ... жақсаруы. Социалистік қоғамның дамып, нығаюымен
бірге еңбекшілердің материалдық ... мен ... ... арта ... ... ... ... өсуінің жиынтық көрінісі
СССР-дің ұлттық табысы болып табылады. 1940 жылы ол 1937 ... ... ... 128,3 ... сомға жетті. Қазақ ССР-інің бюджеті ... ... Атап ... ... ... бөлінген қаржы
1937 жылғы 648,3 миллион сомнан 1940 жылы 923 миллион сомға дейін кебейді.
3940 жылы Совет елінің, соның ішінде ... ... ... ... ... орташа жалақысы 1933 жылғымен салыстырғанда үш есе
дерлік өсті. ... ... ... көмектер, пенсиялар, ақшасы
төленетін демалыстар, тегін оқыту және медициналық қызмет ... ... ... т. б. түріндегі қоғамдық тұтыну қорлары
есебінен еңбекшілердің қосымша табыстары өсті.
Товар айналымы ... ... ... ... ... ССР-інің
мемлекеттік және кооперативтік саудасының бөлшек товар айналымы 1940 жылы
4118 миллион сомға жетті (1937 ... ... ... бір еседен астам
жоғары болды).
Еңбекшілердің жинақ кассаларына салатын қаржыларының көбеюі олардық
материалдық жағдайының ... ... 1941 ... бас ... ... ... ... сомасы 144,5 миллион сомның 550
мыңға жуық ... ... ... ... 300 ... ... ... селолық
жинақ кассаларында болды.
Еңбекшілердің тұрғын үй-тұрмыстық жағдайы ... ... ... ... жылы ішінде республиканың тұрғын үй құрылысына жұмсалған ... ... ... 351 ... ... орнына 876 миллион ... ... ... ... Балқаш, Шымкент, Семей және басқа
ірі-ірі қалалар мен өнеркәсіп ... ... үй қоры тез ... қалалық тұрғын үй қоры 1936 жылғы 7,4 миллион ... ... 1940 жылы 9,5 ... ... метрге дейін ұлғайды.
Село еңбеккерлерінің тұрмысында, колхоз ауылы мен деревнясының сыртқы
келбетінде прогресті ... одан әрі ... ... ... мәдени-тұрмыстық және коммуналдық-тұрмыстық мекемелер салынып
жатты. 1940 жылы ... ... 5 ... ... клуб ... 984
киноқондырғы, 8,7 мың бөлшек сауда кәсіпорны, 3,4 мың кітапхана болды.
Орта ... бір ... ... ... ... ... табыстары
1937 жылғы 1 сом 90 тиыннан 1940 жылы 2 сом 36 ... ... ... ... ... алатын табыстары да өсті. Республикада
колхозшылар семьяларын іріктеп зерттеу ... ... 1940 ... ... ... пен ... қоры бір семьяға шаққанда орта есеппен 880
килограмнан ... ... өзі жаңа егін ... ... ... жеке
қажеттерін қанағаттандыруға әбден жететін еді.
Үшінші бесжылдықта медициналық қызмет дами ... ... үш ... 320 ... ... мен ... салынды. 1940 жылы
республикада 627 ... ... 996 ... мекемесі және
1876 фельдшер-акушер пункті болды. Медицина ... орта ... бар 12 ... ... адам ... ... ... мен Совет үкіметі ана мен баланы қорғауға айрықша
қамқорлық ... ... Әйел ... және ... баланың мүддесін қорғау
жөнінде бірқатар заң актілері шығарылды. 1940 жылы Қазақстанда көп ... ... ... ... ... ... 218 миллион сом
болды. Әйелдер мен ... ... ... үшін ... ... ... Әйелдер босанатын үйлердегі тесектердің саны 1936 жылғы
1,9 мыңнан 1940 жылы 4,3 мыңға дейін кебейді. ... және ... ... ... Қазақстанда 269 әйел консультациясы, бала
емханасы мен амбулаториялар жұмыс істеді. 1940 жылы ... ... ... үйлерінде 16 мың, балалар бақшаларында 21,2 мың бала тәрбиеленді.
Көптеген балалар пионер ... мен ... ... дем алды.
Әйелдердің балаларын қарайтын және дем ... бос ... ... ... емдеу дами түсті. 1939 ... ... ... 9,1 мың төсегі бар 38 санаторий мен 36 демалыс үйі жұмыс
істеді. ... ... мен ... ... ... және жеңілдік
шартпен жолдамалар алып, мәдени-сауықтыру ... ... ... бәрі ... ... ... ... азаюына мүмкіндік
берді . Көптеген әлеуметтік ауруларға берік тосқауыл қойылды.
Совет адамдарының социализмнің ұлы баянды күшіне, ... ... одан әрі ... ... ... та қуанышты болашағына
кәміл сенімі жылдан-жылға арта түсті.
1940 жылғы ... ... ... ... жиырма жылдығын атап
өтті. Мұның өзі ... ... одан әрі ... және ... ... және ... дәрежесін өрге бастыру
ұранымен өткен үлкен мереке ... ... ... мен СССР Халық Комиссарлары Советінің
республика ... ... ... ... деп атап ... ... ... табанды күрес пен құрылыстың жиырма жылы
ішінде большевиктік партияның басшылығымен өз елінің бейнесін танымастай
өзгертті, сөйтіп оны ... ... ... ... ... отарынан
гүлденген Советтік Социалистік Республикаға айналдырды».
Республика еңбекшілері юбилейді ... ... ... ... ... ССР-інің 20 жылдығы құрметіндегі бұқаралық социалистік жарысты
өрістетті, экономика мен мәдениетті дамытуда ... ... ... ... жұмысшыларының, колхозшылары мен
интеллигенциясының қажырлы еңбегін жоғары бағалады. ... ... ... СССР ... ... Президиумы социалистік жарыстың 597 озатын
Совет Одағының ордендерімен және медальдарымен наградтады, бес мыңнан астам
адам Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Грамоталарымен ... ... ... ... ... ... Республикасы үлкен
тарихи жолдан өтіп, СССР-дін, алдыңғы қатарлы ... ... ... Ұлы Отан ... ... экономикасы еліміздің
әскери-экономикалық потенциалында, әсіресе ... ... ... ... халық тұтынатын заттар өндіруде маңызды роль атқарды. Соғыстың
алдында Қазақстан шитті мақта, қант қызылшасын, күріш, дәнді ... ... ... ... ... одақ ... ... көрнекті орын алды.
Қанаушы таптардың жойылуы жұмысшылар мен шаруалар одағының нығаюы,
халықтар достығының ... ... ... ... ... ... артуы, елімізде ... ... ... ... халқының тығыз топтасқандығы мен әлеуметтік-
саяси бірлігін қамтамасыз етті. Жұмысшылар мен шаруалардың дүние жүзіндегі
тұңғыш ... ... ... ... ... әзір
еңбекшілердің жалынды советтік патриотизмі дамып, нығая түсті.
Осының негізінде Коммунистік партияның ... ұлт ... ... ... ... жаңа ... ... — совет
халқының құралу процесі дами ... мен ... ... ... ... шынайы мүдделерін білдіре
отырып, соғысқа қарсы болды, барлық күш-жігерін жұмсап оған жол ... ... ... ... ... ... гитлерлік Германия СССР-ге қарсы тұтқиыл соғыстың есуастық
жоспарларын жасап ... 1941 ... бас ... ... ... ... тұрған еді.
2.2. 1938 – 1941 жылдардағы мәдени құрылыстағы табыстар.
Халыққа білім ... ... ... ... совет мәдениетін
өркендету үшін бұрынғыдан да қолайлы ... ... ... ... өзі ... ... базасының нығаюынан,
мәдени құрылысты партиялық, мемлекеттік тұрғыдан ұйымдастыру, басқару ... ету ... ... айқын көрінді.
Бесжылдық жоспарда оқу-ағарту ісінде басты назар сауатсыздықты жоюды
аяқтауға, бастауыш білім беру міндетін орындауға, сондай-ақ ... ... ... орта ... беру ісін ... ... ... және ұлттық
аудандарда жалпыға бірдей міндетті жеті ... ... ... ... 1938 – 1940 ... ... ССР-інде бұл мақсатқа 2 миллиард сом
дерлік қаржы жұмсалды. Егер 1929 жылы республикада бір ... ... ... 3 сом, 1935 жылы — 33 сом, 1938 жылы 90 сом ... 1940 жылы 116,2 сом ... ... аяқ ... Қазақстан халқының жалпы сауаттылығы 79,3
процентке дейін (соның ішінде ... ... 85,2 ... әйелдер
арасында 66,3 процеыт) өсті.
1940 жылғы январьда Ленгір ... мен ... ... 20 ... ... ... ... шақырып, барлық
мұғалімдерге, мәдени-ағарту мекемелерінің қызметкерлеріне, ... ... ... мен мекемелердің басшыларына арнап
үндеу ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы мен мәдениеттің қызметкерлері қызу қолдады.
Қарағанды мектебінің мұғалімі С. Тоқмурзин 1940 жылы ... ... ... ... ... ... ... өмір тауқыметін көтерген мен өзімнің
барлық күшімді ... ... ... басқа адамдардың сауатын ашуға
жұмсауды ұйғардым. Жыл сайын 80 – 100 ... ... ... ... 508 ... мен ... семья мүшелерінің сауатын аштым». 1940 жылдың
бас кезінде-ақ 70 мың адам сауатын ашты, 150 ... ... адам ... ... ... ... аяқтады. Ауылдар мен селолардан, қалалар
мен поселкелерден сауатсыздықпен күресудің ойдағыдай аяқталғаны туралы
рапорттар барған ... жиі ... ... социалистік жолмен ... ... ... ... мен ... әсіресе, мектеп ісін дамытудан мейлінше
айқын адғарылды.
Республиканың қалаларында, селолары мен ауылдарында кең де ... ... ... жатты, мектеп оқушылары қажетті оқу құралдарымен қамтамасыз
етілді. Педагог кадрларын ... ... ... ... аяқ ... мектептерінде бастауыш білімі бар мұғалімдер қалмады десе де
болады, олардың 10 процентінің жоғары білімі, 25 ... орта ... ... ... ... болды. Партия мұғалімдердің идеялық-саяси
білім дәрежесі мен мамандығын арттыру үшін ... ... ... жағдайы, оның совет қоғамындағы саяси ролі бұрын болып
көрмеген биікке көтерілді, ... өзі, атап ... ... жалақысын
арттырудан, арнаулы атақтар беруден, екпінді мұғалімдерді ордендермен және
медальдармен наградтаудан, олардың ішіндегі ең таңдаулыларын ... ... және ... ... сайлаудан айқын көрінді.
Алғашқы орден алғандардың және «Қазақ ССР-інің ... ... ... ... ... ... педагогтар С. Қөбеев, Ш.Сарыбаев,
Л.И.Добрянская, X.Қазиев, И.Я.Волков және басқалары болатын.
Маусымдық бастауыш ... ... 8 – 11 жас ... ... процентін оқумен қамтыған толық комплектілі төрт класты мектептер мен
мектеп-интернаттар ашылды. 14 жасқа дейінгі ... ... және ... оқыды. Республикада 1940/41 оқу жылындағы мектептердің жалпы
саны 7790-ға, олардағы оқушылар саны 441 мыңға ... ... ... саны күрт ... ... ... ісінің даму қарқыны өте-мөте жоғары, СССР
бойынша орташа көрсеткіштен екі есе ... ... ... ... ... оқу-ағарту саласындағы лениндік ұлт саясатының, ұлы орыс халқының
аса зор ... ... ... нәтижесі болды.
Ұлтаралық қатынас құралына айналған орыс тілін ... ... ... арта ... 1938 ... ... барлық ұлттық мектептерде орыс тілін
үйрену енгізілді. Қазақ халқы үшін үлы орыс ... ал ол ... ... ... ... жол ... орта және ... білімнің дамуы. Мектепте оқыту желісінің
ұлғайтылуы арнаулы орта және жоғары білім беру ісін өрге ... ... ... 1939 ... аяқ шенінде арнаулы орта оқу орындарында ... 321 ... яғни 1927/28 оқу ... 7,3 есе көп адам оқыды. 1938/39
жылы 9609 маман оқу бітіріп шықты, ... өзі ... ... ... көп еді. ... ... ... үлес салмағы
артып, олар техникумдардағы окушылардың жалпы санының 50 процентінен ... орта оқу ... ... ... 20 - 25 проценті қазақ
қыздары болды.
Республиканың жоғары мектебі сапа және сан жағынан өзгеріске ұшырады.
Жоғары оқу ... саны ... ... жаңа ... ... ... институттарын ашу есебінен өсіп, олардың жалпы саны 12-ге ... ... ең ... ... ... ... тұңғышы — Қазақ педагогика
институты болатын. 1938 жылы Совет құрылысы ... ... ... ашылды. 1940 жылы ... ... ... ... Университет студенттерінің саны 500 адамға ... ... ... ... ... оқытушы-профессорлар
құрамы өсіп, күшейді. Мұның өзі ... ... жаңа ... ... факультетін ашуға мүмкіндік берді.
1939 жылы Қазақ кен-металлургия институтының кен ... ісі» ... ... ... ... ... өзі институтта
оқытылатын бесінші мамандық болатын, Ол кезде мұнда 70 ... ... ... ... 27 ... ... атағы, 14 адамның ғылыми дәрежесі
болды.
Ауыл ... ... ... ауыл ... ... ... ... күрделі проблемаларының бірін шешуде — өндірістік-техникалық
интеллигенцияны ... ... ауыл ... ... ... көп ... ... Қазақ ауыл шаруашылық институты 30-жылдардың
аяғына дейін 8 рет жас ... ... ... Қазақ зоотехникалық-мал
дәрігерлік институты ауыл шаруашылығы үшін 800-ге ... мал ... ... ... ... ... ... оқу орындары студенттерінің ұлттық құрамы
айтарлықтай өзгерді. Мәселен, 1939/40 оқу жылында ... ... 2675 ... 1025-і ... болды, олардың арасында 290 қазақ
қызы бар еді. Жалпыға бірдей міндетті жеті жылдық және орта ... ... ... ... ... оқу ... түсушілер даярлау туралы
мәселені негізінен алғанда шешуге мүмкіндік берді.
Партия мен үкімет студенттерге ... ... ... ... айқын идеялық-адамгершілік позицияны, ғылыми дүние ... ... ... ... ... қатар идеялық-саяси тәрбие
беру идеялық жағынан кәміл сенімді әрі өз ісін жете ... ... ... ... ... 1940 ... қарай республика жоғары оқу
орындарының желісі 20-ға ... ... ... 10 ... астам адам оқыды.
Бұрынғысынша Қазақстанның интеллигенция ... ... ... ең алдымен Советтік Россия айтарлықтай үлес қосты.
Шамамен алғанда, ... аяқ ... ... тыс ... мен ... оқу ... 20 ... астам қазақстандықтар оқып
білім алды. Басшы кадрларды толықтырудың сыннан өткен ... көзі ... ... де кең ... іске асырылды. 30-жылдардың аяқ шенінде
республикада 100 мыңнан астам білікті маман болды, ... 52,3 ... және ... орта ... ... бұрын батырақ болған, жұмысшылар арасынан шыққан адамдар
инжөнерлер, өндіріс басшылары болды. «Менің әкем, — деп ... ... кен ... ... ... — сауатын аша алмай дүниеден өтті, бүкіл
өмір бойы ашаршылық пен жоқшылықта күн кешті. Барлық кедейлердің ... осы ... ... кезде менің өмірім де бұдан артық болған жоқ.
Жеті ... ... мен ... ... ... одан кейін шахтада
жұмыс істедім. Революция қанаушыларды қуып шықты. Барлық ... ... үшін де ... жарқын жолы ашылды. Шахтада жұмыс істей ... ... ... 1928 жылы ... кірдім. Ол жылдары Қарағандыда бассейнді
Одақтың үшінші көмір базасына айналдыру жолындағы күрес өрістей түскен еді.
Донбасс бізге ... ... ... кадрлар даярлау ісінде көмек
керсетті. Басқа да жолдастармен бірге мені Донецк кен ... ... Бұл ... алты жыл бұрын болатын. Ал қазір оқуды бітіріп,
дипломды үздік ... ... ... мен өзім ... Қарағандыға
қайтып оралдым...
Өзінің ұлы инжөнер болады деген ой ... ... өңі ... ... де
кірмеген болар. Ал Қазақстанда қысқа мерзімнің ішінде батырақтан ... ... ... мемлекет қайраткеріне дейін өсіп шыққан
мыңдаған адамдар бар».
Жұмысшы табының кадрлары сияқты жаңа совет интеллигенциясының ... ... ... ... және ... маңызы
зор болды.
Ғылымның және ғылыми мекемелердің дамуы. Республиканың ғалымдары ... ... ... ... ... ... ресурстарын
пайдалану проблемалары жетекші орын алды. Геология ... ... ... мұнда 30-жылдардың бірінші жартысында-ақ қалыптасқан ... ... ... пайдалы кен орындарын тезірек
пайдалануға ... ... ... ... карта жасады.
Партияның XVII және XVIII съездерінің шешімдерінде мұндай зерттеулердің
халық шаруашылығы үшін аса зор маңызы атап ... ... ... ... ... ... базасын 1938 жылы академияның Қазақ
филиалына айналдыру туралы шешімі, сондай-ақ филиалдың председательдігіне
геология саласындағы көрнекті совет ғалымы ... А. Д. ... ... туған болатын.
СССР Ғылым академиясының Қазақ филиалының ... ... ... ... мекемесіне айналды. 1939 жылы сектор Шығыс
Қазақстан бойынша комплексті ... ... ... ... бұл территорияның геологиялық сипаттамасы берілді, мұның өзі
осы перспективалы өңірді экономикалық жағынан одан әрі ... ... еді. 1941 ... ... республика территориясыныа 77,4 проценті
геологиялық жағынан суретке түсірілді.
1941 жылдың бас ... ... ... СССР ... ... ... жүйесіндегі тұңғыш ғылыми-зерттеу институты — ... ... ... қайта құрылды.
Республиканың биологиялық ғылыми мекемелерінің жұмысы жандана ... ... ... ... филиалының ботаника және зоология секторлары
флора мен фаунаны ойдағыдай зерттеп, республикада ... ... және ... өсімдік шикізатын, кәсіпшілік маңызы бар
хайуанаттарды өсіріп шығару және жерсіндіру ... ... ... ... ... Қазақстанның облыстарына тән ауруларды
зерттеумен және оларды емдеу әдістерін жасаумен ... ... ... карталарын жасап, жерді мелиорациялау, шөл және шөлейт
жер жағдайында ағаш, жеміс-жидек және овощ дақылдарын ... ... ... кезеңде ауыл шаруашылық ғылымы да кеңінен дамыды. Бірқатар арнаулы
институттар, егіншілік, ауыл ... ... ... ... су ... ... ... шаруашылығы, жеміс және
жүзім шаруашылығы ... ... ... ... басты ерекшелік ауыл шаруашылық өндірісінің практикасымен ... ... ... ... ... ... ... өздерінің тірек пункттерінің кең ... ... және ... ... тұқым шаруашылықтары, эксперимент
базалары, т. б.) болды. Ал ауыл шаруашылық ғылымын жасаушылардың өздері де
енді ... ... ... ғана емес, сонымен бірге ... ... да ... ... жаңа мол өнімді тұқымдарын өсіріп
шығару жөніндегі селекциялық жұмыстың ... ... ... ... ... ... Қарғасбаев пен академик М.Ф.Ивановтың достығы мен
ынтымағы сол жылдардағы ... мен ... ... ... ... жылы ВАСХНИЛ-дің Қазақ филиалы ашылып, оған ... ... ... ... ... жұмыстарына басшылық
ету және үйлестіру міндеті жүктелді.
Қоғамдық ғылымдар едәуір дамыды. Қазақстан Компартиясының ... ... ... тарихы институты, СССР Ғылым академиясының Қазақ
филиалының тарих секторы марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын,
Қазақстан ... ... ... ... ... шешімдерін қазақ тілінде бастырып ... ... ... ... ... ... ... бірқатар документті
жинақтар баспаға әзірленді. 1938 жылы «Большевик Казахстана» журналында
«Қазақстан ... ... ... жеті ... жарияланды.
Он жыл (1931—1940) ішінде К. Маркстің, Ф. Энгельстіқ, В. И. ... ... ... ... басылып шығарылды.
1940 жылы Ленинград тарихшысы М. П. Вяткиннің редакциясымен «Қазақ ССР
тарихы жөніндегі материалдардың (1785— 1825 ... ... ... ал ... жылы осы ... өлке тарихын зерттеуді XIX ғасырдын,
70-ші жылдарына дейін жеткізген «Қазақ ССР тарихының ... (1-т. ... атты ... жарық керді.
Қазақстан археологиясы саласында А. Н. Бернштам ... ... ... ... ... ... 1939 жылы ... оңтүстігіндегі
ежелгі Эквиус қаласының орнын тапты, орта ғасырдағы Тараз, Қойлық және
басқа қалалардың орнын қаза ... тіл ... ... ... ... грамматикасы,
лексикалық және сөздік қорын зерттеу жөнінде, қазақ және орыс ... ... ... ... мен ... оқу орындарында оларды оқыту
методикасы саласында айтарлықтай жұмыс атқарды. ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
зерттеп, жариялау жұмысымен шұғылданды.
Ол жылдары Қазақстанның ... ... ... мен ... ... қызметкерлері мен оқытушылары медицина, физика, металлургия,
кен ісі, ... ... ... ... ... ... Көз аурулары, безгекке қарсы, вөнерология және эпидемиология, ана
мен ... ... ... ... ... медицина институтының
тиісті кафедралары трахомаға, жұқпалы және басқа ... ... ... күресті басқарды. Медицина институты 30-жылдардың ... өз ... 17 ... ... ... ... ішінде
10 қазақ болатын.
Қазақ кен-металлургия институты кен ісінің, металлургияның, геология
мен ... ... ... ... ... жүргізді.
Мәселен, институт ғалымдары Жезқазған рудасының қорларын есептеп шығаруға
көмектесті, республика астанасынын, селден ... ... ... ... ... Кіші ... ... гидрогеологиялық және инжөнерлік-
геологиялық сипаттамасын жазды.
Қазақ мемлекеттік университеті ол жылдары ... ... ... ірі ... бірі ... ... аяғында — 40-
жылдардың бас кезінде университеттің ... ... ... ... орындалған 50-ге тарта ғылыми еңбектер шығарды.
Республиканың бірқатар ірі жоғары оқу орындарында ғылыми кадрларды
аспирантура арқылы даярлау ... ... ... ... СССР
Ғылым академиясының және ВАСХНИЛ-дің ... ... ... ... ... ... ... жылдардағыдай, білікті
ғылыми кадрлар даярлауға ... мен ... ... ... ... ... ... көрсетті.
Осының бәрі республикада ғылыми мекемелер мен ғалымдардың тез өсуіне
себепші болды. 1940 жылы ... 110 ... ... ... 1727 ... қызметкер жұмыс істеді, ... ... 10 ... және 50 ғылым кандидаты болды.
Әдебиет пен өнер. Үшінші бесжылдық жылдарында ... ... ... ... ... ... ... байи отырып, өткен
заманның көркем мұрасын, халық творчествосының таңдаулы, озық ... ... ... ... ... ... ... көрудің» жасқаншақ шағы бірте-бірте
өзіндік, толысқан сөз өнеріне ұласты, мұның өзі қазақ ... ... ... бірі ... ... ... ерекше айқын
көрінді; бұл кезде университетті, аспирантураны ... ең ... ... ... ... тәжірибесі бар М. Әуезов кемел сөз зергері
болып қалыптасқан еді. 1940 жылы Л. ... ... М. ... ... ... асқар шыңдарының бірі деп орынды аталатын «Абай»
трагедиясын жазды.
30-жылдардын, ...... ... ... ... ... ... жолы» эпопеясының бірінші кітабын жазумен болды.
М. Әуезов дүние жүзілік және орыс драматургия ... ... ... ... ... аса зор еңбек сіңірді. 30-жылдардың аяқ
шенінде ол бұл жұмысты бұрынғыдан да зор ... әрі ... жылы ... ... ... ... ... жарық көрді. Жазушы
революциялық заманға тән ... ашып ... ... ... ... ... ... өкілдерінің типтік образдарын жасады. Қазақ
әйелінің ең жақсы қасиеттерін бойына жинаған, өз ... ... ... ... тамаша көркем бейнесін жасау ... ... ... ... ... Қарағанды көмір бассейнін өрлету жолындағы күрес
тақырыбына арналған Ғабиден Мұстафиннің «Өмір не өлім» ... (1940 ... ... жылы ... дәуірде Ғабит Мүсірепов драманың кемел әрі тәжірибелі шебері болып
кезге түсті. 1939 және 1941 ... оның ... ... ... ... бері ... ... «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» және «Ақан
сері — Ак, Тоқты» пьесалары туды.
1938 жылы Тайыр Жароковтың жас ... ... ... ... өмірбаяны болған «Тасқын» поэмасы жарияланды.
Ол дәуірде балаларға арналған және сатиралық ... ... ... ... Тоқмағамбетов, 1939 жылы белгілі қазақ музыканты әрі
композиторы ... ... ... ... ... ... Әбділда
Тәжібаев, халық ақыны Жамбыл Жабаевтың ... ... ... ... ... авторы Ғали Орманов зор творчестволық табыстарға
жетті.
Халық ... ... ... ... ... ... ... достығының жаршылары болды. Олар жаңа өмірді жырлай
отырып, сонымен ... өз ... ... ... ... ... өткен заманның сарқыншақтарын өлтіре
түйреді. 1939 жылы халық поэзиясының алыбы Жамбыл Жабаев совет ... ... аса зор ... ... өткір публицистикалық
шығармалардың тұтас бір-циклін жазды. ... ... ... сапарынан
кейін Жамбыл «Халықтардың достығы туралы жыр», «Кавказға ... ... ... шығарды, 1939 жылы оның «Сұраншы батыр» атты жаңа поэмасы
жарияланды. Ақынның даңқы дүние ... ... ... ... мен ... ... Толстой мен Александр Фадеев оның ... ... ... ... ... ... ал 1941 ... СССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты болды.
Кенен Әзірбаев, Нұрпейіс Байғанин, Иса ... және ... ... көркем мәдениетін жаңа шығармаларымен байытты.
Бұл кезеңде Советтік Қазақстанның әдебиеті республикада тұрып ... ... ... ... және ... ... мен ақындарының
шығармаларымен де толыға түсті. Олардың арасында Иван Шухов, ... ... ... ... ... Нұр Исраилов, Момын Хамраев, Тұрды
Хасанов және басқа көптеген жазушылардың есімдері оқушы жұртшылыққа кеңінен
мәлім болды.
Қазақстанның сөз ... ... ... ... ... тілінің
баюына, онын, жазу-сызуын жетілдіруге себепші болды.
Қазақтың ұлттық тілінің дамуы, ұлттық мәдениеттердің ... ... ... орыс-қазақ мәдени байланыстарының ұлғаюы 20-
жылдардың аяғында — 30-жылдардың бас кезінде ... ... ... ... ... қолайсыздығын және оны орыс графикасы
негізіндегі алфавитке көшіру ... ... ... ... ... қазақ
жазуын орыс графикасына көшірген кезде қазақ тілінің өзіне тән ... үшін ... ... ... жазуға қарағанда әріптер азырақ
керек болатын еді.
Алфавиттің жобасы ... ... ... ... ... ... өткен көптеген жиналыстарда, кеңестер ... ... ... Көптеген дәлдеулер мен толықтырулардың
нәтижесінде әзірленген «Қазақ жазуын латын алфавитінен орыс ... жана ... ... ... заң 1940 жылғы 10 ноябрьде ... ... ... V сессиясында қабылданды.
30-жылдардың аяқ шенінде жас театр профессионал өнері өрлей түсті.
Республикадағы театрлар саны ... ... ... мен колхоз-совхоз
театрларын қосқанда рекордтық цифрға жетіп, ... ... ... 7 ... музыкалық театр негізінде Абай атындағы тұңғыш
ұлттық опера және балет театры ашылды. 1938 жылы ол ... ... ... сапарға шығып, онда Е. Г. Брусиловскийдің «Ер Тарғын» операсын
көрсетті. Басты партияларды СССР ... ... ... ... ... пен ... Жандарбеков орындады.
Қазақ Мемлекеттік академиялық драма театры бұл жылдары орыс және Батыс
Европа классикасын, сондай-ақ совет драмматургиясының таңдаулы ... ... ... 1939 жылы ... М.В.Соколовский мен А.
Исмаиловтың басшылығымен театр Шекспирдің «Отелосын» қойды.
Н. Погодиннің ... ... ... ... қойылған спектакль театр
коллективінің творчестволық табысы болды. Жетекші рольдерді орындаушылар Ш.
Айманов, Е.Өмірзақов және ... ... ... ... ... В. И. ... ... тұңғыш рет орындаған М. М. Штраухпен ... ... ... рет ... ... ... ... есебінен ғана толықтырылып қойған жоқ.
Театр ... ... ... пьесалары да зор ... ... М. ... пен Л. ... ... пьесасы бойынша
қойылған спектакль республиканың мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. Абай
ролін ... ... ... Қалибек Қуанышбаев өте нанымды әрі ... ... ... орыс ... ... және ... музыкалық-драма
театры үлкен творчестволық табыстарға жетті. Олардың мол репертуарында
классика да, жергілікті ... жаңа ... да, ... советтік
республикалар жазушыларының шығармалары да болды.
Республикада сол дәуірде ұлттық кино ... шыға ... ... ... дамытуға орталық киностудиялар, орыс кинематографиясының
шеберлері үлкен үлес ... Ол ... ... ... өзінің
киностудиясы әлі болмаса да, қазақ тақырыбына жазылған және қазақ актерлері
қатысқан ... ... шыға ... ... 1938 жылы ... Ғ.Мүсірепов пен В.Ивановтың сценарийі бойынша «Амангелді» және
М.Әуезовтың сценарийі ... ... атты ... ... ... Фильмдерде Е.Өмірзахов, Ш.Жиенқұлова, Х.Бөкеева, С.Қожамқұлов және
басқалар ойнады.
1939 жылғы февральда Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен ... ... ... ... «Қазақстанда әдебиет пен өнерді одан әрі
дамыту туралы» ... ... ... атап ... ... ... өнерін мейлінше дамыту қажеттігіне ... ... ... ... арнаулы бригада және кинофикация басқармасы жанынан сценарий бөлімі
ұйымдастырылды.
1939 жылы фильмдерді қазақ тіліне аудару басталды, республиканың өзінде
хроникалды-документті фильмдер шығарыла ... ... ... де өрге ... 1938 жылы Алматыда театр-
көркемөнер училищесі ашылды, Қазақстанның көрнекті профессионал суретшілері
оның педагогтары болды. 1939 жылғы январьда ... ... ... ... ... ... ... қылқалам шеберлерінің
творчестволық табыстарының ... бір ... ... Көрмеге
республиканың 32 суретшісінің 200 шығармасы қойылды.
1940 жылғы июньде республика ... ... ... ... онда ... ... жайы талқыланды, оны одан ... ... ... ... ... ... Суретшілер
одағының басқармасы живописьшілер мен мүсіншілердің ... көп ... ... реализм принциптері негізінде олардың идеялық-
творчестволық ... ... ... болды. Ол кездегі ... ... Қ. ... ... ... портреті, Ә.Қастеевтің
«Амангелдінің шайқасы», «Байдың құда түсуі» атты шығармалары, Г.Брыловтың
портреттері мен натюрморттары, Н.Крутильниковтың полотнолары ... ... ... ... ... ... Коммунистік партияның лениндік ұлт ... ... ... бірі ... Мұның өзі қазақ социалистік
ұлтының гүлденгенін, СССР халықтарының ұлы достығының ... ... ... жұмысы. Баспасөз. Социалистік өзгерістер мәдениеттің және
партия идеяларының Қазақстанның ең шалғай жатқан аудандарына жетуі үшін
негіз жасады. Ол ... ... мен ... ... ... ... ... отаулар, кітапханалар, қызыл мүйістер, медициналық пункттер
т. б. ашылып ... 1939 жылы ... ... 5309 клуб ... ... ... мен селоларда 4965 клуб жұмыс істеді.
Көпшілік кітапханаларының саны ... ... ал ... ... қоры ... дерлік кітапқа өсті. Ауылдар мен селоларда 2 миллион 600 ... ... қоры бар 3387 ... ... ... С. ... ... Қазақ мемлекеттік көпшілік кітапханасы
мәдениеттің ірі ошағы болды. Ол ... ... ... ... жұмыс жүргізді: әсіресе қазақ тіліндегі әдебиетті ... ... ... ... тарихы жөнінде
документтер жинақтарын бастырып ... ... ... ... ... ... жұмыс істейтін жиырма көшпелі кітапхана
жасады.
Басқа да ірі ... ... ... мен ... ... жұмыс жүргізді. 1940 жылы Алматы облысының егіс далалары мен
алыстағы мал жайылым учаскелеріне ғана 187 ... ... 480 ... 232 ... ... ... көрсетті.
Ол жылдары бұқараны мәдени-саяси ағарту жүйесінде оқу үйлері маңызды
орын алды. Оқу ... ... ... ... ... ғылыми-техникалык, және ауыл шаруашылық жұмысын
ұйымдастырушылар ... ... ... ... ... ... істей
берді, оларда бұл кезде өздерінің қарамағында патефон, ... ... ... ... ... ... ... (домбыра, сырнай, баян) т. б. болатын. Кызыл отаулардың жұмысына
қазақ интеллигенциясы, ауылдардың партия-совет ... ... ... мекемелері мен партия оқуының бүкіл жүйесі, партиялық
баспасез, баспалар еңбекшілердің бойында маркстік-лениндік ... ... ... ... және діни ... ... ... заманның сарқыншақтарына қарсы ... аяқ ... ... 4 ... ... жұмыс істеді,
тиражы 10 миллион данадан асатын 337 газет (олардың ішінде 193-і ... және ... 1 ... ... жуық 38 ... (олардың 13-і қазақ
тілінде) ... ... ... ... шығармалары,
партиялық документтер қазақ тілінде көп ... ... ... ... бас ... Қазақстанның әрбір тұрғынына шаққанда күн сайын екі дана
газет пен журналдан айналды, жыл бойы әр бір ... ... үш ... 1939 жылы ... ... 268 ... ... Байланыс
үйі ашылғаннан кейін республикалық радио төрт тілде хабар беретін болды.
Қазақстанның 24 музейі халық арасында ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің СССР
халықтарының мәдени дамуына жасаған аса зор қамқорлығы табысқа жеткізді.
Совет адамдары, ... ... ... ... де, ... де ... құрылысшыларына, дәйекті интернационалистер ... ... ... ... зорлап айыруды, ... ... ... қамтитын Қазақстан тарихының беттері аса
күрделі. Ұзақ жылдар бойы адамдар санасына дара үстемдік ... ал ... ... ... ... ... «тап ... «космополитизм», «ұлтшылдық», «антисоветтік», «антикоммунистік»
дегендей әр түрлі саяси, ... ... ... өз ... тар
өрісті таптық пиғыл аясынан шығармай, қоғамдағы барлық құбылыстарға тек
пролетариат диктатурасының мүддесі ... баға ... ... ... ... ... үстіміздегі жүз ... 20—30 ... орын ... ... та-рихшылардың жан ... ... ... өз ... жасырмай атайтын, «ақтаңдақтарды да»,
«қаратаңдақтарды да» әшкерелейтін сүбелі еңбектердің өмірге келуіне ... ... ... жүйе ... әкімшіл-шаруашылық тәртібін зорлық-
зомбылық әдістерімен қалыптас-тырғанын, тоқшылық жылдары тұтас халықты
алапат ... ... ... ... ... жазалағаның күштеп
ұжымдастыру саясатының адамгершілікке жат, қаскөй принциптерді басшылыққа
алғаның әлеуметтік теңдік, социалистік ... ... шын ... ... ... ... ... айналдырғанын өз
азаматтарынан, әсіресе ... ... ... ... әрқашан тырысып
келді.
Әкімшіл-әміршіл авторитарлық жүйе өзін сынға алатын, өзінің қылмысты
саясатын әшкерелейтін тарихи еңбектерге ... бола ... жоқ. ... ... ... деректер аясы да тарыла түсті. Ресми
үстем идеологияның «социализмнің толық және түпкілікті жеңуі», ... ... және ... ... ... өте ... ... теориялық тұжырымдамаларына көлеңке түсіретін, оларға күдік туғызатын
құжат атаулы жарыққа шығарылмай тұншықтырылды. Мұндай ... ... ... идеологияны ғана басшылыққа алып, тек ... ... ... де, ал ... айта қалса оларды қайдағы бір
«солшылдар» мен «оңшылдардың» ... ... ... ... ретінде көрсететін. Тарихи шындықты жартылай айтып, бұрмалап
түсіндіретін мұндай еңбектер жазуға тарихшылар біртіндеп ... ... ... ... дейін Қазақстан тарихында назар аударылмай келген нәрсенің
бірі — ... ... және ет ... сталиндік бағытын Қазақстанда
күштеп жүзеге асыру туралы мәселе еді. И. Сталиннің 1928 жылдың ... ... ... ... ... да ... жаппай зорлық-
зомбылық жасауға жол ашты. Астықты тауар деп ... ... ... ... онымен сауда жасағаңдарды РКФСР ҚК-нің 107-бабымен
жаппай соттауды ұсынды. Шаруа өз еңбегімен өндірген астығын ... үшін ... ... ... ...... ... немесе аз мөлшерде кездесуінде еді. Бірақ оны ескерген
жан ... ... ... онан тап, ... ... қақ!» деген мәтел осы
жанкешті науқанда елге сондықтан да таралды. ... ... ... ... — күштеп ұжымдастырудың және еріксіз отырықшыландырудың
беташары және ... ... ... ... ... ... ... деген ұранмен ... ... та ... ... ... ... келген қазақ ауылына
ауыр соққы болып тиді. Қазақстан Мәскеу, Ленинград ... ... ... ірі ... ... өнеркәсіп орталықтарын, Солтүстік
Кавказды, Орта Азияны, Қиыр Шығысты және әскери мекемелерді етпен ... ... ... Мұның нәтижесі қайғылы болды. Қысқа
мерзімде Қазақстандағы мал басы он алты есе ... ... ... ... бас ... ... болып күйреді.
Кеңес өкіметі орнықтыра бастаған әміршіл-шаруашылық жүйесі әсіресе ... ... ... ... өмір ... ... ... рухында тәрбиеленген қазақ шаруасына ұнай қоймады. Дәстүрлі
шаруашылықты талқандап, оны жаңа ... ... ... және ... ... ... меншік иелерін шектен тыс ... ... ... қалың бұқарасының ресми үкіметке наразылығын,
тіптен ашық, қарулы бас көтерулерін туғызды.
Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті архиві ... ... ... ... ... ... ... келтірді:
аталған жылдардағы кеңес өкіметіне қарсы бұқаралық наразылықтарды ... ... және ... ... дін ... және орта ... батыл да өжет адамдар басқарған. Халық соңынан ерген, құрметтеген
адамдарды неліктен Қазақстан тарихы ... ... ... ... ... мен ... Халық Комиссарлары Кеңесінің 1928 жылғы 27
тамыздағы «Бай шаруашылықтарын тәркілеу туралы», 1928 жылғы 13 ... ірі және ... ... ... ... және жер ... ... жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық туралы» және 1930 ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығын социалистік
жолмен қайта құруды нығайту жөніндегі және кулактар мен байларға ... ... ... ... ... ... жөніндегі Қазақстан
Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы комиссиясының ... ... ... ... құрбандарын ақтау туралы» Қазақстан
Республикасының заңы ... ... ... ... ... саяси негіз жасады. Енді тарихшылар алдында наразылыққа қатысқаңдар
тізімдерін архив қорынан алып жариялау, халыққа ... осы ... ... тәрізді қасиетті міндеттер тұр.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Абишев Г. Казахстан в Великой Отечественной ... ... ... ... Б. Н. ... ... уровня рабочего класса
Казахстана. 1959—1965 гг. (В условиях развитого социалистического
общества). Алма-Ата, 1975.
3. Абдразаков Т. А. ... ... ... ... в
национальных раионах СССР. Алма-Ата, 1975
4. Аженов М. С. Изменения социально-классовой структуры Қазахстана в
процессе коммунистического строительства. Алма-Ата, 1973
5. Академия наук Казахской ССР. ... ... ... ... ... Советского Казахстана. Алма-Ата, 1980.
7. Актуальные проблемы развитого социализма. Караганда, 1978.
8. Аргынбаев М. Ж. Печать Казахстана на завершающем этапе ... ... ... ... ... А. П. ... ... союз народов СССР в Великой Отечест-
венной войне. М., 1975.
10. Арутюнян Ю. В. ... ... в годы ... ... М., ... ... X., ... М., Айтожанов Ж. Совхозы и колхозы —на
индустриальную основу. Алма-Ата, 1976.
12. Асылбеков М. X. Формирование и развитие ... ... ... ... ... ... М. X., Нурмухамедоә С. Б., Пан Б. Г. Рост индустриальных
кадров рабочего класса в ... ... гг.). ... ... ... М. Әр ... ... Алматы, 1959.
15. Ахметов А. Р., Кузьмин-Закс М. И., Рахимов А. С. ... ... М., ... ... А. Р. Рабочий класс Қазахстана в борьбе за коммунизм. Алма-Ата,
1970.
17. ... Т. А., ... Н. Р. ... ... ... ... за научно-технический прогресс в промышленности. Алма-Ата, 1973.
18. Баишев С. Б. В. И. Ленин и Советский Казахстан. Алма-Ата, ... ... С. Б. ... ... ... ... ... Балакаев Т. Б. Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Оте-
чественной войны 1941—1945 гг. Алма-Ата, 1971.
21. Басин В. Я- ... ... ... в Великой Отечествен-ной
войне. Алма-Ата, 1965.
22. Батырбеков М. Б., Лопатин Е. Е., Розенберг Ц. Р. Социальное планирова-
ние и ... ... ... Алма-Ата, 1976.
23. Бәйкенов М. Қазақстан транспортының даму белестері. Алматы, 1972.
24. Бейсембаев С. Б. Ленин және Қазақстан. ... ... ... П. С, ... А. В., Честнов С. И. Доблесть солдатская. Алма-Ата,
1974.
26. Белан П. С. Казахстанцы в боях за Ленинград. Алма-Ата, 1973.
27. Белан П. С, ... ... в ... ... Великой
Отечественной войны (январь — май 1945 года). Алма-Ата, 1979.
28. Великий подвиг ... и ... ... ... ... в
Алма-Ате, посвященного 20-летию освоения целинных и залежных земель. М.,
1974.
29. Великая Отечественная война ... ... ... гг. ... М., 1967.
30. Великий Октябрь в Казахстане. Алма-Ата, 1977.
31. Великий Октябрь — главное событие XX века. Материалы ... ... ... ... Вознесенсшй Н. А. Военная экономика СССР в период Отечественной войны.
М., 1948.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абдрахманов Сауытбектің аударма саласына сіңірген еңбегі10 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Заңдылық және құқықтық тәртіп туралы5 бет
Казақ өлкесі мен тарихын зерттеу барысында тарихи мәліметтердің жинақталуы мен сипаты9 бет
Темірбетон бұйымдарын өндірудің конверлік әдісі. Термиялық өңдеу бойынша арматуралардың жіктелуі13 бет
Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы қарым-қатынастар9 бет
Қазақстан Республикасындағы ішкі саяси тұрақтылығы12 бет
Қонаев дінмұхамед3 бет
1917-1941 ж.ж.кеңес мектебі мен педагогикасы15 бет
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь