Қазақ термин жасамының тарих даму кезеңдері

МАЗМҰНЫ

Жұмыстың мақсаты мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
I. Терминологияның зерттелу тарихынан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
ІІ.Қазақ термин жасамының тарих даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1. XX ғасырдың 10.30.жылдары арасындағы дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
2. XX ғасырдың 30.50 жылдарындағы дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 17
3. XX ғасырдың 50.80 жылдарындағы дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 30
4. XX ғасырдың 80.жылдан кейінгі дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 43
Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Әр халықтың рухани болмысы тілінде сақталады. Ұлттық терминологиямыздың қалыптасуы мен дамуының қайсыбір тұстарын филологиялық терминдердің қалыптасуын негізге ала отырып қарастыруға болады. Ғылыми терминдерді зерттеуге арналған еңбектерді негізге ала отырып, қазақ тіліндегі филологиялық терминдердің пайда болуын, тарихи даму кезеңдерін бағамдауға болады. Зерттеу нәтижелері филологиялық терминдердің қалыптасуын төрт кезеңге бөліп қарастыруға болатындығын көрсетеді.

Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Қазақ тіліндегі филологиялық терминдердің қалыптасуы мен дамуын жалпы терминологияның дамуымен байланысты қарастыруды мақсат ете отырып, мынадай міндеттерді шешуді көздедік:
- терминологияның зерттелу тарихын байқау;
- терминологияның тіл құрылысынан алатын орнын айқындау;
- терминжасамның тілдік көздерін, басқа да жасалу жолдарын танып-білу;
- қазақ терминжасамының тарихи-даму кезеңдерін айқындау:
- филологиялық терминжасамдағы қазақ ғалымдарының еңбектерін көрсету.
Зерттеудің дереккөздері
ретінде терминология саласындағы ғылыми еңбектер, А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанұлы, С.Аманжолұлы, Х.Досмұхамедұлы, Н.Сауранбаев, А.Ысқақов, тағы басқа ғалымдардың еңбектері, сөздіктер, терминологиялық жинақтар пайдаланылды.
Зерттеу әдістері
ретінде сипаттама, салыстырмалы әдістер қолданылды.


Жұмыстың құрылымы
негізгі 2 тараудан, 2-тарау 4 тараушадан, қорытынды мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Реформатский А. Что такое термин и терминология? Вопросы терминологии. М., Изд-во АН СССР., 1961 г.
2. Винокур Г.О. некоторых явлениях словообразования и русской технической термннологии. Тр. Московского института истории, философии и литературы, 1939. Т.Ү- С 3-54.
3. Шеглова Н.А. "К вопросу о грамматических средствах терминологизации русских глаголов и профессиональной речи". 17-18 вв Уч.зап МОПИ. 1963, Т.38. Вып.8.
4. Прохорова В.Н. Актуальные проблемы современной русской лексикологии. М., Изд. МГУ. 1973. 10 с.
5. Советский энциклопедичесский словарь.
6. Ахманова О.С. "Словарь лингвистических терминов" Изд. Советс. Энц. М., 1966.
7. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. "Словарь справочник лингвистических терминов". М., 1985.
8. Кеңесбаев I., Жанұзақов Т. "Русско-казахский словарь лингвистических терминов". А., 1966.
9. Даниленко В.П. "Русская терминология". М, Наука, 1977.
10. Сифоров В.И. "Проблемы научно-технической терминологии". Вестиик АН СССР, №8, 1975.
11. Әбдірахманов А.І. "Тіл мәдениеті және терминология". А., 1972.
12. Жұбанов Қ. "Қазақ тілі жөнідегі зерттеулер. Алматы, Ғылым. 1966, 362 б.
13. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана Тілі. -1998, -3036.
14. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының атасы // Қазақстан әйелдері. 1989. №4. 7-86.
15. Айтбайұлы Ө. "Қазақ сөзі". А., 1997. 237-6.
16. Ш.Құрманбайұлы. Қазақ лексикасының терминденуі. А.,1998. 205б.
17. А.Байтұрсынұлы. Тіл тағлымы. А., Ана тілі, 1992. 446-б.
18. Досмұхамедұлы X. Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы. Ташкент, 1924. Алматы, 1992, -53 б.
19. ӨР.ОМА. Р. 34-қор, 1-тізбе, 1182-іс, 51 парақ.
20. О.Қайдар. Ел мактаны // Профессор Қ.Жұбанұлының 90 жылдығына арналған ғылыми конференция (19 желтоксан, 1989).
21. Ысқақов Ә., А.Жұбанов және қазақ тіл білімі//Қазақстан мектебі. 1965, 3. 71-77-б.
22. Садуақас Н. Профессор Қ.Жұбанов еңбектеріндегі қазақ тілі фонетикасы КД. А., 1998.
23. Айтбаев Ө., Қ.Жұбанұлы және қазақ совет тіл білімі.// Ғалымның 90 жылдығына арналған жинақ. А., Ғылым, 1990.
24. Жұбанов Қ. Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан// Ауыл мұғалімі. 1937. №1-2.
25. Есенғұлов А. Грамматикалық қатынастар мен ұғымдар номинациясы// Қ.Жұбанов және қазақ совет тіл білімі. А. Ғылым, 1990.
26. Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. 1941.
27. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. А.1959.
28. Ысқақов А. Қазақ тіліндегі сөздерді топтастыру туралы// Халық мұғалімі. 1950 №9.
29. Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі көсемше туралы. А. 1940.
30. Сауранбаев Н. Қазақ тіл білімінің проблемалары. А., Ғылым. 1982.
31. Ысқаков А. Елітеу сөздер құрамы. Қазақ мұғалімі. 1948.
32. Социалистік Қазақстан. 28 желтоқсан. 1988ж.
33. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. А., 1998.
34. Қайдаров Ә. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. А., Рауан, 1993.
35. Айғабылұлы А. Қазақ тілі морфонологиясы. ДД. А., 1997.
36. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. А.,1998.
37. Джунисбеков А. Проблемы тюркской словесной просодии и сингармонизма казахского языка. АДД. А., 1988.
38. Прокопович П.И. Развитие синтаксиса русского языка. М.,1966.
39. Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі және жай сөйлем синтаксисі. М., 1991.
40. Тіл білімі сөздігі. А., Сорос. 1998.
41. Мырзабектен С. Қазақ тілінің айтылым сөздігі. А., 2001.
42. Шоқым Г., Ж.Аймауытов шығармаларындағы қосынды сөз. АКД. А., 1997.
43. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. А., Санат, 1995.
        
        МАЗМҰНЫ
Жұмыстың ... мен ... 3
I. ... ... ... ... ... ... ... даму ... 12
1. XX ... ... ... ... ... XX ... 30-50 ... ... ... XX ... 50-80 ... дамуы
.................................................. 30
4. XX ... ... ... ... 33
Қорытынды
............................................................................
............................ 42
Пайдаланылған ... ... ... ... халықтың рухани болмысы тілінде ... ... ... мен дамуының қайсыбір тұстарын филологиялық
терминдердің қалыптасуын ... ала ... ... ... ... ... ... еңбектерді негізге ала отырып, ... ... ... ... болуын, тарихи даму кезеңдерін
бағамдауға болады. Зерттеу нәтижелері филологиялық ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Қазақ тіліндегі филологиялық терминдердің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... мақсат ете отырып, мынадай
міндеттерді шешуді көздедік:
- ... ... ... ... ... тіл құрылысынан алатын орнын айқындау;
- терминжасамның тілдік көздерін, ... да ... ... ... ... терминжасамының тарихи-даму кезеңдерін айқындау:
- филологиялық терминжасамдағы қазақ ғалымдарының еңбектерін ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы,
Қ.Жұбанұлы, С.Аманжолұлы, Х.Досмұхамедұлы, Н.Сауранбаев, А.Ысқақов, тағы
басқа ғалымдардың еңбектері, сөздіктер, ... ... ... ... ... ... ... құрылымы
негізгі 2 тараудан, 2-тарау 4 тараушадан, қорытынды мен әдебиеттер
тізімінен тұрады.
І. Терминологияның зерттелу тарихынан
Терминдер жүйесі, ... ... ... ... ... бүкіл бір мәселе ретінде коптен зерттеліп келеді. Оларды шешуге
тіл мамандары да, басқа ғылым салаларының өкілдері де қатысып, ... ... ... зерттеуде және оның қоғам үшін мән,
маңызын анықтауда ... ... ... ... М.Ш.Ғасымов, Б.О.Орузбаева, Н.А.Шеглова.
Д.Э.Розенталь, М.А.Теленкова және В.П.Даниленко, Т.Бертағаеваның еңбектерін
ерекше атауға болады. Сондай-ақ қазақ ... ... ... ... ... ... ... Р.
Сыздықова, Ш.Сарыбаев, Қ.Мұсаев, ... ... ... ... ... ... еңбектерінің
үлесі зор.
Белгілі тіл маманы А.А.Реформатский термин мен терминология ұғымының
теориялық мәнін ашуға тырысқан. Ол ... ... сол ... ... ... ... салыстыра келіп, екі түрлі ... ... - ... ... бір ... ... қарайтындар,
екіншісі - терминді ұғыммен байланысты қарайтындар. А.А.Реформатский
терминнің басты белгілеріне тоқталады: " ... ... емес ... ... ... ... іс, ал ... ... контекске тәуелді емес. Термин
сөздерге көп мағыналылық, экспрессия жат"- дейді. Ол ... ... ... ... ретінде, 2) жалпы тіл жүйесінің элементі
есебінде қарастырады. (1,46-54).
Ғылыми терминдерді зерттеуде олардың сөз ... ... білу де аса ... ... ... ... терминдер тек зат есім болуына тиіс деген пікір айтады.
Яғни термин болу ушін сол сөз ... ... Ол, ... ... атауларына
назар аударады. Техникалық терминдердің көбі қимыл мен ... ... ... ... ... ... (2,13.).
II.А.Щеглованың еңбектерінен де осындай пікірлерді кездестіруге болады
(3.89). ... ... ... ... ... ... ... терминге мынадай анықтама берігн: "Термин бұл
арнаулы қолданыс ... ... ... ... ... ... ... және дифинициясы (тиісті ұғымның анықтамасы)
бар сөз немесе сөздер тіркесі"(4,10).
Термин жөнінде бұдан басқа да ... бар. Атап ... ... ... мынадай анықтаманы кездестіруге болады:
"Термин рим мифологиясында шекара құдайы. ... ... ... ... ... аңғартады. Сонымен бірге термин - шекара, шек
деген ұғымды білдіретін латын сөзі. Бұл – 1980 жылы ... ... ... ... ... ... ... берілген анықтама
(5,12).
О.С.Ахманова "Словарь лингвистических терминов" деген еңбегінде:
"Термин (ағ.) дегеніміз – ... ... мен ... ... ... үшін
жасалған тілдегі арнайы (ғылыми, техникалық) сөздер мен сөз тіркестері,–
деген ... ... ... ... осындай пікірлерді қуаттай
отырып, Д.Э.Розенталь мен ... ... бір ғана ... ... ... ... ... көп мағыналы болып келсе,
термин жалқы мағына береді, – дейді. (7,16).
Аккадемик С.Кеңесбаев пен ... ... ... о ... ... "шек", "шекара" деген сөздерінен пайда болғандығын ... ... мен ... ... мен қоғам өмірінің алуан түрлі
саласына ... ... ... ... ... мен ... атау сөз"- деген пікірге келеді.(8,17).
В.П. Даниленко өзінің "Русская терминология" деген еңбегінде орыс тілі
терминдерін дұрыс түсіну үшін ең ... ... ... деген күрделі жиынтық
ұғымның құрамына кіретін элементтер арасындағы иерархиялық байланысты
айқындап ... ... ... Орыс тілінің терминдер жүйесін автор
жалпы әдеби тілдің функционалдық тармағы ... ... ... ... Осы ... ... құрамына жататындығын айтады.(9).
Шындығында терминдерді ... ... ... ... бірі ... ... онда оның ... тән табиғатын ескермеген болар едік.
Біріншіден, терминдердің пайда болуы әлеуметтік қажеттіліктен ... ... ... мен ... ... оны ... топ ... болды, олардың жұмыс
үстінде бір-бірімен қатынасатын пікір алысатын ... ... ... білдіретін, сол кәсіппен айналысатындар ғана қолданатын сөздер
пайда болды. ... ... ... ... тілі ... ... тілдің
басқа функционалдық тарамдарынан өзгешелене бастады, сөйтіп, әдеби тілдің
бір тарамы – ғылым тілі ... ... тіл – ... жүйесінің жасалатын көрігі, өмір сүретін ортасы.
Өйткені терминдер ... мен ... ... осы ... оның ... ерекшеліктерін тілдің өзіне ғана тән
имманенттік себептермен түсіндіруге келе бермейді. ... ... ... ... ... болып жататын семантикалық ... ... ... ... ... ... бола бермейді:
термин сөздердің мағынасындағы өзгеріс ... ... мен ... ... ... болса (экстралингвистикалық себептердің
нәтижесі болса), лексиканың басқа қатпарындағы семантикалық өзгерісін пайда
болуына көпшілігінде лингвистикалық ... әсер ... ... сөз ... ... де ... ... өзіне тән өзгешелігімен ... Осы ... ... ... ескерусіз қалдыруға болмайды.
Практикалық терминдер жасау процесін терминологияға қатысты, соған көп
сөз тудыру механизмдерін жақсы білмей тұрып, оны ... ... ... ... ... ... ... екі мәселенің барлығын байқауға болалы: 1) термшілік сөздерді
жалпы әдеби тіл құрамына қосып, соған тән өлшемді қолдансақ, ... ... ... да ... ... ... ... керісінше, терминологияны жалпы әдеби тіл жүйесінен шығарып, оны
белгілі бір ... ... ... ... тағы да ... Өйіткені
терминология тілдің лекикалық құрамының бір тармағы, оның ішінде ... ... ... ... ... әдеби тілдің ... ... ... ... ғылыми тілге материал
болады, соған қызмет етеді, сол арада дамиды. ... ... тек ... ғана тән лингвистикалық ерекшелігіне байланысты
мәселелерді тек лексика өмір ... ... орта ... ... ... ғана ... шешуге болады. Термин сөздер тек осы ортада ғана
терминдік қасиетке ие болады, өзінің негізгі ...... ... (9, 85-95) ... тек жеке ... атауы бола
алады, яғни терминдік моносемантизмнің жасалуына жағдай жасайтын бірден-бір
орта ғылым -тілі болу керек. Тілдің функционалдық ... бірі ... ... ... ... баяндайды: "Лингвистика вплоть до
последних десятилетий разрабатывала ... традиционные ... ... и лишь ... недавно обратилось к языку науки и техники. По-
видимому, общей ... ... ... ... в этом ... ... ... к материалу, выходящему за ... ... ... ... ... ... және практикалық жағынан екі
аспектіде қарастырады. Терминологияның тіл құрылымынан алатын ... ... ... лексикасына байланысты жалпы ... ... ... ... бір түрі ... ... терминдердің лингвистикалық
табиғатын түсіндірумен байланысты. Ғылым тілінің жалпы қызметін айқындай
отырып, терминдер қызметін және ... тән ... ... ... ... даму ... белгілеу – осының бәрі
терминдер жүйесін теориялық жағынан зерттеу болып саналады.
Терминдерді практикалық аспекті турғысынан ... мына ... ... жүйесінде норма ұғымын қолдану мәселесі, салалық терминдер
жүйесін ... ... ... сөз ... ... бағдарын
айқындау, ғылым тіліндегі негізгі категорияларды білдіретін ұғымдар үшін
жаңа атаулардың ... ... мен ... ашу.
Терминологияның теориялық және практикалық мәселелерінің ішіндегі ең
негізгісі – терминологиялық лексиканың тілдік қоғамдық құрылысы жүйесінен
алатын ... ... ... тек осы ... өзінің дұрыс шешімін
тапқанда ғана терминнің жалпы табиғаты мен ... даму ... ... ... ... ... болады.
Тіл білімінде терминологияның тіл жүйесінен алатын орнын ... әлі ... ... ... ... ... ... жок. Бірқатар
мамандар термин сөздерді әдеби лексиканың жеке бір ... Ал енді бір топ ... ... ... тіл құрамы
қатарынан алып, жалпы тіл ... бір ... ... да, лексиканың
жергілікті говор, диалекті, кәсіби сөз, ... ... ... қатарына
қояды(11,108).
Термин сөздің бір ғана арнаулы ұғымды білдіруі тіл ... ... ... ... де жаңаша қараудың қажеттігін ... ... ... ... әр ... ... ... термин сөздердің
әрқайсысы өздеріне тән мазмұнды ғана білдіреді.
Қазақ тілі туралы жазылған алғашқы зерттеу мәліметтері ХҮІІІ ғасырдан
басталады. ... бәрі ... ... ... ... ... қолжазба
сөздіктер түрінде болды. Ал қазақ тілінің ... ... ... XIX ... II жартысына тиесілі болды. Профессор
Қ.Жұбанов 1933 жылы ... ... ... ... ... ... тілі осы уақытқа дейін жүйелі түрде тексеріліп, ғылым
сөзіне түспеген тіл. ... ... ... ... ... үкіметініе
отаршыл саясатын іске асыру мақсатымен отар елдің ... ... ... миссионерлер..." дейді. (12,118).
Отызыншы жылдары қабылданып, күні бүгінге дейін ... ұлт ... ... келе жатқан "әрбір тілдің ішкі ... ... және ... ... ... ... ұлт тілдерінде
терминологиялық ... ... ... ... ... ... сол
жылдары шыққан түсіндірме сөздіктер мен екі ... ... ... ... ... Қызылорда, 1927; Терминологический словарь
(Ағыбайұлы, Алматы,1936); ... ... ... ... 1936);
Русско-латино-казахский терминологический словарь (Т.5); Краткий русско-
казахский словарь литературных терминов (Т.Лбегои, А.,1962);
Егер ... ... ... түркі тілдері біресе туристік
ағымға, тенденцияға бой ұрып, орыс-интернационал терминдерін ... ... ... одан ... бір дәуірде оларды сол қалпында қабылдауға
тырысса, қазіргі ... ... ... ... тән ... бағытта жүргізіліп отыр (13,186). Бұл принциптің ерекшелігі
ертеректе өз ... ... ... ... ... ... ... қайта қарап, оларға жаңа балама табу, ... ... ... жіктеу арқылы терминдік мән беру болып табылады.
Осыған орай айта кететін бір ... сол 20-30 ... ... кейбірі ғылым саласында тұрақтап, күні ... ... ... келе ... да жоқ ... ... мысал ретінде
А.Байтұрсынұлы тарапынан жасалған тіл білімі мен әдебиеттану саласындағы
әбден қалыптасып кеткен ... ... ... ... Тіл
білімінде қолданылған орыс және халықаралық терминдерді ... ... ... ... ... ала салған, Көпшілікке түсінікті болу үшін
оларды жүйелі түрде қазақ ... ... тән ... ... ... жасауға ғалым көп күш салған. Қазақ тілі мен ... ... ... ... ... бір жүйеге түспей, үйлесім
таппай жатқан кездерде ... ... ... ... ... ... еді. Оның ... да қазақи сөздер негізінде жасаған
қарапайым халыққа түсінікті терминдері о ... жеке ... "Оқу ... "Тіл - ... деп ... "Тіл ... деп
аталатын еңбектерінде кеңінен қолданыла басталды. Мәселен, дыбыс, ... ... ... ... ... ... ұяң дыбыс, ымыралы дыбыс, буын,
сөз аяғы, сөз басы, қос сөз, қосалқы сөз, туынды сөз, ... ... ... қосымша, септік, атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, ... ... сын ... сан ... ... етістік, үстеу, шылау, демеу,
одағай, сөйлем, жай сөйлем, жалаң сөйлем, жақты ... ... ... ... ... ... ... толықтауыш, пысықтауыш,
т.б. жүздеген лингистикалық ... ... ... тіл ... ... ... отызыншы жылдардан кейінгі жарты ғасырдан астам уақыт ішінде
қазақ тіл білімі қарқындап ... жаңа ... ... ... ... түсті. А.Байтұрсынұлы жасаған терминдердің кейбіреуі болмаса (мысалы,
ымыралы дыбыстар – идифферентные звуки т.б.), ... ... ... ... ие ... күні бүгінге дейін қолданылып келеді.
Терминолог ғалымдардың пікірінше, А.Байтұрсынұлы жасаған ... ... ... ... ... ... де толған.
"Бірақ,- деп жазады О.Айтбаев, – бұл әрекеттен ештеңе шықпады. Қайта бұдан
артық үлгіні ... ... ... жасай алмайтындарына көздері жетіп,
елдің бәрі ... ... ... ... Күні ... дейін
мектеп пен жоғары оқу орындарында пайдаланып келе жатқан ... жүйе ... Ахан ... ... ... біз екі түрлі қорытынды шығара аламыз. Біріншіден, орыс ... ... ... ұлт тілі ... де ... ... мұндай терминдер басқа ауыс-түйіс терминдерге
қарағанда өзінің қарапайым ... ... ... ... ерекшелеленетіндігі.
Енді осыдан келіп, "әрбір ұлт тілі термин жасауда ... ... ... ... ... деген қағиданың шын мәнісінде іске
асырылуы, немесе үстірт орындалуы жалпы ұлт әдеби тілдерінің қалыптасуына
және оның өзекті саласы – ... тілі ... ... ... ... Қазақ терминжасамының тарихи даму кезеңдері
1. ХХ ғасырдың 10-30-жылдары аралығы.
Бірінші кезең XX ғасырдың басы мсн 30-жылдардың ... ... ... Бұл ... біз терминжасам процесінің алғашқы кезеңі деп
білеміз. Осы жылдары қазақ тілінің грамматикалык ... ... ... ... жетілдірілді. 10-30-жылдар аралығында әр
жерде сауат ашу мектептері, театр, газет, журналдар ашылып, ... ... ... ... ... ... қоғамдағы қызметі кеңейіп,
осы сөздер радионың, баспасөздің, ... ... ... кітаптар тіліне
айналды. Қайсыбір сөздер арнайы қолданысын тауып, терминдік сапаға көшті.
Осы айтылғанды ғалым-терминолог. ... ... ... "... ... ... ғылымның содан бергі өткен жолын бір
сәтке елестесек, терминологияға байланысты қыруар жұмыс істелетін ... ... ... ... ... көріп, қалың жұртшылықтың игілігніе ... ... ... мәнде қайта жаңғырып, ... тіл ... ... дейді.( 15,41). 20-30-жылдары алфавит, орфография, терминологя
мәселелері бірінші кезекте турды.
Өткен ғасырдың ... ... ... ... ... ... ісі ұлт тілі негізінде жемісті жүргізілді. Бірак 30-жылдардың
екінші жартысында тіл ғылымында, ғылым тілінде күрделі өзгерістер енгізіле
бастады. Ол орыс ... және сол тіл ... ... ... қатысты болды. Ендігі жерде ұлт тілдерінде термин жасау мен шет
тілдерден термнн қабылдаудың тәртібін өзі ... ... тіл ... ... ... болды.... Ұлт тілдерінде термин жасаудың
мүмкіндігі шектеліп келуінің салдарынан ... ... ... ... ... ... алынған шет тілдерінің сөздері
құрайтын дәрежеге жетіп, тіліміз термин ... ... ... ... ... ... Қ.Кемеңгерұлы тәрізді тұлғалардың
пікірлері "ұлтшыл" саналып, өздері қуғынға ұшырады.
Қазақ ғылыми ... ... ... ... ... ұласқанымен, ғылымда бетке ұстар ірі тұлғалардың орны, ізі қалды.
Олардың алдыңғы ... ... ... ... ... ... түрлі топқа бөлу ісі ғұлама ... ... ... ... ... ... Бүкіл санаулы ғұмыры ғасырлар тоғысына сәйкес
келген А.Байтұрсынұлының XX әасырдың алғашқы ... ... ... ... ... ... орны ... еді. А.Байтұрсынұлы қазақ
тіліндегі сөзерді әуелі тауыш сөздер, шылау ... ... деп үш ... ... ... сөздердің лексикалық мағынасын басшылыққа алады, және
сөздердің лексикалық мағынасы негізінде ... ... ... ... ... лексикалық мағыналы сөздердің тәуелсіздігін,
номинативтік қасиетін ескеріп, оларды атауыш сөздер ... ... ... жоқ ... ... мағынасынан жартылай ажырау
нәтижесінде дербестігі де шартты түрде болып қалған сөздерді шылау сөздерге
жатқызады. Ғалым ... ... де ... ... ... ... дәрежесінің төмендігін танып, оны шылау сөздерге жатқызады. "Кей
сөздер басқа ... ... ... үшін ... ... "Осындай сөз
үстіне қосылып, сөздің мағынасын толықтыратын сөздерді үстеу дейміз",-дейді
ол ... ... ... сөз ... әрі қарай іштей жіктеп,
қазақ тіліне қатысты 9 сөз ... ... зат ... сын ... сан ... ... ... демеу, жалғау, одағай.
А.Байтұрсынұлы тіл ғылымына ғана емес, ... ... да ... ... ... атты еңбегінде қанашама ... ... ... тілі ... ... алғашқы кезеңіндегі көрнекті
танымдардың енді бірі – X.Досмұхамедұлы. Ол оқулықтар жасауда, терминдер
қолдануда А.Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... ... аударма, тіл, тарих салаларына байланысты
мәселелер жөнінде біраз пікір айтқан. Осы ... сөз ... ... және ... ... ... қолданған.
X.Досмұхамедұлының тілге байланысты жазылған онға жуық еңбегін атап өтуге
болады. Мәселен, көлемі жағынан, ... ... ... ... ... сингармонизм заңы" деген еңбегі ерекше
(18,229). Бұл ... ... ... ... ... ... тілдерден
орынсыз қабылдамау, алған күнде тілдің өз заңына сәйкестендіріп қабылдауды
қолдану керектігін ... ... ... ... анықтай отырып,
оларды дауысты, дауыссыз, дәнекер дыбыс, жарым дауыстылар, ... ... ... ... ... деп ... ... терминдер Х.Досмұхамедұлының еңбектерінде көп кездеседі.
Ол бұл ... ... және ... деп ... ... Жалаң атаулар: дыбыс, буын, басу (екпін), дауыссыз, дауысты, демеу,
үндесу, ереже, т.б.
2. Тіркес атаулар: ... ... ... ... ... бас буын, бітеу буын, шала қос дыбыс, жіңішке сөз, ... ... ... жат харіф, т.б.
Лексикалык терминдер: меншікті түркі сөзі, еуропа сөздері, жуан сөз,
сөз өзгерісі, шала сіңген сөздер, жат ... ... ... ... ... дәйекше, ноқай, апостроп,
сәкін, үтір, сызықша, т.б.
Морфологиялық терминдер: етістік, сарф, көсемше, ... ... ... ... көсемше, ұйғарынды есімше, үнемді ... ... ... ... билік рай, т.б.
Жалпы тіл біліміне қатысты терминдер: ... ... шайқ тіл, ... ... ... қазақ тілінің заңдары, ғылым тілі, т.б.
Х.Досмұхамедұлының ғылыми терминология мәселссіне қатысы 1924 ... ... ... ... ... заңы атты ... де ... "Табиғат тану", "Жануарлар", "Адамның тән тірлігі" атты оқулықтарын жазу
мен Вагнердің еңбектерін тәржімалау барысында ... ... ... ... ғылым тіліне айналуына толық мүмкіндігі ... ... Оның ... ... ... терең бойлауына ең әуелі
оқулыктар жазу қажеттілігі себепкер болып, жол ... ... ... 1923 жылы ... ... ... конференцияда осы
тақырыпта баяндама жасанды. Ол; "Термин сөздерді жасағанда әуелі өзбектің
өз тілін пайдалану ... Егер ... ... ... ескі ... ... одан әрі жағдайда қала европа тілдерінен алу керек- деген ... ... ... үлгі ете ... тіл ... сөйлеудің қасиетін
сақтауға шақырады: "Шет тілдерден алынған сөздердің бәрі ... ... ... керек. Соның өзінде мүмкіндігінше сөздің түбірі сақталуы
тиіс", -деген (19,30). Одан әрі:
-ғылыми терминология жасау ісінде ... ... ... ... ... ... ... мен ғылыми-көпшілік басылымның
оқырмандары үшін жазылған кітаптарда жат сөздерді қолданудан қашу; -бүкіл
өзбек халқы үшін ғылыми терминология бір ... ... ... ... кең ... ... беделді азаматтардың болуы;
-мектеп пен баспасөздің қызметіне үлкен маңыз бере ... ... ... ... ... өзбек білім комиссиясын ғылыми
күш-қызметкерлермен, қаражатпен қамтамасыз ету; -ғылыми ... ... ең ... халықтың сеөйлеу тілінен алынуы керек;
-қазіргі сөйлеу тілінде аз қолданылып жүрсе де, кей сөздерді ... - ескі ... ... алып ... ... ... осы ... бойынша термин сөздер табылмаса, латынның ғылыми
терминологиясын қолдану керек. Латын тілі – халықаралық ғылыми тіл. Европа
мәдениетіне ұмтылған ... ... ... қаша ... Ал, араб,
парсы, орыс тілдерінің сөздері термин ретінде халықтық сөйлеу ... ... алып ... ... ... береді. Өзбек тіліне латын сөздерін
пайдаланудың үйлесімсіздігі болған кезде орыс сөзі ... ... ... ... ... Досмұхамедұлының жадынан шыкпаған, терең ой салған.
Осы тезистегі пікірлер көп түрде ... ... ... кейін "Қазақ
тілінің сигармонизм заңы" атты белгілі еңбегі жазылды. Баяндама ... ... ... арналса да, қаны бір туыстары халықтарының
тіл мәселесін кең ... ... ... ... тілін дыбыс жүйесіне
қатысты кейбір ... ... ... ... ... ... ... жалғанғанда, сөздердің түбірі өзгермейтінін, қазақ
сөздерінің түбірі бірыңғай жуан, не ... ... ... ... ... ... ... түркі тілінің айрықша өзіне біткен
касиеті",- дейді. X.Досмұхамедұлы ... мен ... ... тани білген. Ол жарты ... деп, ... и, у ... ... ... ... да, ... да
қоспай, бөлек қарастырған. Сонымен ... ... ... ... ... ... үні ... болатынын айтып, тіл
дыбыстарының жасалуындағы артикуляциялық ерекшеліктерді анық байқаған.
2. XX ... 1930-50 ... ... ... ... екінші кезеңі ретінде XX ғасырдың
30-жылдары мен 50-жылдарының аралығын қамтып отырмын. Бұл ... ... ... ... өзгертпеу үшін ф, х, я, э, ц, ч әріптері ... ... ... орыс ... негізделген қазақ әліппесінің
құрамына енгізу ... ... ... ... мен ... бір ... Бұл ... араб графикасынан латын графикасына көшіп, одан латынды
қойып, ... ... ... ... Осы ... ... ... республикасы Халық Комиссарлар Советінің қаулысы бойынша
Мемлекеттік терминология комиссиясы ... ... ... ... ... болып профессор Құдайберген Жұбанұлы сайланды. Сонымен
қатар бітпеше терминологиялық сөздіктер жарық көрді. Атап өтсек, 1931 ... ... ... 1942 жылы Р.Мұсабаев, Ю.Цунвазо, К.Адамхановтар
тарапынан жасалған "Орысша-қазақша әскери сөздікті" атауға болады, 1948-50
жылдары ... ... пен ... ... ... ... терминологиялық сөздік" жарық көрді. Профессор
О.Айтбайұлының "Қазақ сөзі" атты ... "Бұл ... ... – интернационалдық термиидер мен орысша атауларын ... ... ... сол ... ... болатын... Алфавитімізге
тіл табиғатына тонсысс дыбыстар енгізілді, бөтен префикс пен калыптасулар
енді. Емле ережелері осы ... ... Бұл ... ... ... ... ... шамалы",-деп тұжырымдайды [15,65].
Дегенмен, осы жылдар аралығында ... ... ... ... ... өз ... ... ғалымдарымызды атап өту мүмкін
смес. Олар: профессор, ғұлама-тілші, терминолог Құдайберген Жұбанұлы,
профессор ... ... ... ... ... тағы ... тіл білімі қалыптасуының алғашқы дәуірінде Қ.Қ.Жұбанұлы "Қазақ
тілін ғылым негізіне түсіруге" ат ... ... ... ... ... ... ... үлкен жұмыс атқаруды ... ... ... мен ой-пікірлері қазақ тіл ... ... ... ... ... тілінің зерттелуі жайында профессор Қ.Қ.Жұбанұлы: "Қазақ ... ... ... ... ... ... ғылым тезіне түспеген тіл. Қазақ
тілін алғаш ... ... ... ... ІІ.Лаптев, В.В.Катаринский, академик В.В.Радлов, профессор
Е.Д.Поливанов, т.б. болатынды" - деп жазды. Қазақ ... ... ... ... ... деп ... ... пен Ахмет Байтұрсынұлын
атайды [12,118] .
Қазақ тіл білімінің негізін қалаған ... мен ... бір ... ... ... ... дейді: "XX ғасырдың
бірінші ширегінде, ескі мен ... ... ... ... ... маңдайына Үркердей шоғырланған бір топ ғұлама-ғалымдардың арасында
жарқырап ерекше көзге ... бірі ... ... ... ... ... ... жұртшылық өлгені тірілім, ... ... сол ... ... ... жатыр. Ел-жұртымен алдыңғы қатардағы болып
жүз көріскен профессор Қ.Жұбанұлы есімі еді. Сол ағалардың ... ... да ... ... ... ... етеді. Филология саласында
осыған орай сол болатын екі арыс:
- ... ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы неде десе, мен: "Айырмашылық - ... ... ... ағарту ісіне, тіл біліміне қосқан үлесі мен ... ... әр ... ... ғана тән ... ... ... болар едім. "Біз бұл ғалымдардың екеуін де ... ... ... деп ... ... ... ... ерекше қазақ тіл білімінің ғылыми иегін қалауы деп ... ... ... ... тұңғыш профессоры К.Жұбанұлы тіл білімін әр алуан
саласында өзіндік із калдырған ғұлама. Сөз ... ... ... ... ... тіл ... барлық салаларымен де шұғылданған; қазақ
тіл білімінің ол араласпаған, я қатыспаған бірде-бір ... ... ... ... оның ... мұрасынан қолды болмай аман сақталып,
бізге дейін келіп ... ... ойн ... олар ... ... да, ... да, қазақ тілінің тарихын да, қазақ жазуы,
оның емлесі, терминологиясы, ... ... мен ... - ... де ... ... Міне ... берілген
бағалардың әділдігін аңғару үшін біз ... ... ... ... ... де, түбегейлі зерттеулерін қарастырдық.
Осы сөзімізге дәлел ретінде, Қ.Жұбанұлының ... ... ... ... айтуға болады. Мәселен, М.О.Мировтың "Профессор
Қ.Жұбанұлының ұлттық ғылым ... ... ролі (1999 ... ... Қ.Қ.Жұбанұлының етістіктер туралы ғылыми еңбегі, оның ғылымның
кейінгі дамуына ыкпалы (1999 ... ... ... ... ... тілі ... ... фонологиялық
негіздері" (1999 жылы.) ІІІын мәнінде, ол ... ... ... ... қызмет атқара жүріп, байсалды да ... ... ... Ол өзі ... ... ... ... әліпбиіне баса
назар аударған, ... ... ... тілі ... ... ... ... соның ішінде, етістік категориясына,
қазақтерминологиясына көп ... ... ... ғылым тілінің мәселелерін
күн тәртібіне лайығымен қоя білген. Ол өзінің әр кезеңде жазған ... ... ... ... (екі ... ... емлесін өзгерту
жайлы", "Қосар ма дара ма?", "Термин сөздердің спецификасы жөнінде" (қос
тілде), ... т.б. ... ... ... Ғылыми
баяндамаларында қазақ тілінің өзекті мәселелерін зерделей отырып, бәтуалы
да, батыл байлам жасаған.
1933 жылы ... ... ... ... ... ... тағайындалған Қ.Жұбанұлы қазақ терминология ... ... ... ат ... Күні ... терминология
саласындағы еңбектерден Қ.Жұбанұлы ... ... ... ... жүргендігін, әлі күнге дейін өз маңыздылығын
жоймағанын байқаймыз.
Профессор Қ.Жұбанұлы қазақтың тілтану ілімінде терминологияны ... ... ... зерделеген ғалым.
Қ.Жұбанұлына дейінгі ғалымдардың ешқайсысы да қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
жұмыстарын жүргізген емес еді. Ол өзіне дейінгі ізденістер ішінде ... ... ... ... ... зерттеуші Ахмет
Байтұрсынұлы еңбектеріне ерекше көңіл бөлген [22,11].
А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанұлына дейін қазақ тіл білімі дербес ... ... еді. ... ... ... ... арнап
алфавит жасау мәселесі де шешілген жоқ еді. А.Байтұрсынұлы зерттеулерінің
нәтижесінде лингвистикада ... рет ... ... ... ... ... Ол алфавит, дыбыстардың айтылуы,
естілуі, жазылуы, емлесі сияқты мәселелерді өз зерттеулерінде басты назарда
ұстаған. Мысалы, дауыссыз ... ... ... ... ... жолды
(к,к,п,т,с,ш) деп жіктен, "бұлай айырылуы айтылу түріне ... ... ... ашатын нәрсе бар" деп босаңдарын ... ... да ... ... 1) ... (ж.з) сөздің басында да, аяғында ... 2) ... (б,л) сөз ... ... 3) ... ... айнитыны айтылған (22,11).
Сөйтіп, Қ.Жұбанұлы А.Байтұрсынұлы бастағаи ғылыми ізденістерді терең
зерттеулер арқылы дамытуға ден қойды. Мұны екі ... ... ... үшін ... ... дыбыстарды жіктелуі туралы пікірлерін
салыстыру барысында білуге болады.
А.Байтұрсынұлына дейінгі ... ... орыс ... ... тіл ... көп ... қоймайды. Тіпті жасала да
қойған жоқ еді. Сондықтан да Байтұрсынұлы мен Жұбанұлы еңбектерінде ... ... ... рет жасалынды. Қ.Жұбанұлының "Жаңа грамматиканың
жаңалықтары жайынан" атты мақаласында: "Термин арнаудың ... тек ... ... категориядан айыруға ғана емес, нендей категория екенін
де өзі айтып тұратын ... ... ... ат ... ... ... ... өз көзқарасын білдіреді (12,204).
Ол А.Байтұрсынұлы еңбектеріндегі дыбыс, дауысты дыбыс, дауыссыз дыбыс
толық ... буын ... т.б. ... сол ... ... ал ... ... басқаша атап, өзі жаңадан терминдер жасап ... ... ... ... деген мақаласында (1927
жылғы); "Айтылуына қарай ... ... ... ... дауысты,
дауыссыз болып екі айырылады,- дейді де, дауысты дыбыстар қатарына ... а, о,ү, ы, и, е, у, р, л, м, ң, н, ... 12 ... б, п, т, ж, д, з, с, ш, г, к, к, г. ... 1) шала ... ( р,л,м,н,ц,у,й)
2) толық дауыстылар (а,е,о,ү,ы) деп жіктейді.
Ал, Қ.Жұбанұлы дыбыстарды үш топқа ... ... ... (а, е, о, ү, ы, ү, у, з, ы, ... ... (к, к, ш, с, т, п, б, д, з, ж, ғ, ... сонар дыбыстар (у, й, р, л, м, н, ц).
Дыбыстар түрніе қарай ... ... ... ... а/ә, ... келте дауысты: ы/і мен ұ/ү
3) қосынды дауысты: ұу/үу және ый/иі деп.
А.Байтұрсынұлы дауысты дыбыстар құрамында ... ... ... ... (қазір үнді дауыссыздар), Қ.Жұбанов оларды дауыстылардан
бөліп, "үні мен салдыры тең" сонар дыбыстар дейді. ... ... ... ғана ... ... ... А.Байтұрсынұлы а,е,
ы дыбыстарын ауыз арқылы өтетін ерінділері деп ... ... а/ә, ... езу ... А.Байтұрсынұлы о,ү дыбыстарын ауыз арқылы өтетін
қымқырындысы десе, Қ.Жұбанов о/ө, ү/ү дыбыстарын ерін ... ... ... ... ... ... артикуляциялық ерекшеліктеріне
байланысты еріндік, езулік деп ... ... ... ... айтуға да, дыбыс табиғатына да сай, сәтті алынған деп білеміз.
А.Байтұрсынұлы ауыз арқылы өтетін именіштілер деп и,у ... ... ... тура ... сонарлар дейді. Болмаса, А.Байтұрсынұлы п,б
дыбыстарын ерін ... ... ... ерін дауыссызыз деп атайды.
Осыдан қорыта ... ... бұл ... ... әр түрлі,
Қ.Жұбанұлының терминдерді ... ... ... да, ... бір ... көреміз. Олай болса, екі ғалымның қолданған терминдері
бірдей болғанымен, дыбыстарды осындай термин маңында топтауы әр ... ... ... ... ... ... ... екенін көреміз.
Бұдан шығатын қорытынды: Қ.Жұбанұлы А.Байтұрсынұлының еңбектерінен кейбір
мәсслелерді ... ... ... одан әрі ... ... ... ... профессор К.Жұбанұлының қазақ фонетикасы терминдеріне қатысты
пікірлеріне шолу жасай отырып, оның терминолог ғалым ... ... ... ... өз ... жоймаған асыл қазына екендігіне көз жеткізу
қиын емес. Ғалым-терминолог Ө.Айтбайұлы ... ... ... ... ... ... келіп: "Ол - өзінің ойлы да ұтымды
ізденістерімен терминологияның лингвтстика ... ... бір ... дамып, өріс алуына ықпал жасаған дарынды терминолог", -деп орынды
пікір айтады (23,150).
Қ.Жұбанұлының өзіне ... ... ... қана ... ... ерекшеліктеріне қарап топтап, жіктеу барысында терминдерді де жаңадан
ойлап таба ... ... ... ... қосынды дауысты, келте дауысты,
жуан дауысты, езу дауыстылары, үнді дауыссыз, үздікті дауыссыз, үздіксіз
дауысты, тіс ... ерін ... ... ... ... сөз ... дауыс сазы, дыбыстау аппараты, өрлеме дифтонг, құлама
дифтонг, тұйық буын, ауыр тұйық буын, сыбыр ... ... ... ... ... тіл, дыбыс физологиясы т.б. ... ... Осы ... ... ... фонетикамызда толығымен
қолданылмаса да, біреулері негізгі термин, енді бірі негізгі ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдау
барысында қосымша анықтама ретінде қалыптасқандығын атап айтуға болады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... оның ... батыс лингвистикасындағы терминдердің актив
қолданылуы. Алғашқы зерттеушілердің қазақ тіліне қатысты еңбектері ... ... ... ал ана тілінде шеттілі ... ... ... ... ... терминологияның дамуына үлес қосты.
Қ.Жұбанұлының тіл ғылымына байланысты зерттеулерінің екінші арнасы –
грамматика теориясы мәселелері. Бұл саладағы ... ... ... ... ... мақаласы. Еңбектің "Жаңа грамматика" аталу себебі осы
бірқатар еңбекте ... ... ... мен өзгеруіне
байланысты. Ғалымның аталмыш ... 1966 жылы ... ... ''Қазақ тілі
жөніндегі зерттеулер" жинағына енгенімен, замана жағдайына сәйкес біраз
қысқартуларға ұшыраған. Мұнда ол ең ... ... ... ... ... "Грамматиканың мақсаты - жалғыз-ақ сөздің ... ... ... ғана емес, қандай формаларға қандай
мағыналар сәйкес келетіндігін баяндап, дұрысы қандай мағына шығу үшін ... ... ... ... ... Сондықтан құрастыру, құрылыс
жағын елемейтін грамматика, грамматика да ... емес ... бұл ... (12) өзінен бұрынғы грамматика ... мен ... ... ... ... ... оларға ғылыми тұжырымдамалар мен түсініктер береді.
Мысалы:
Қ.Жұбанұлы аталған еңбегінің екінші бөлімін синтаксиске ... ... ... ... ... ... деп алады. Айта кететін бір
жайт, айқындауыш деген ... ... ... тілі ... бір ... Ол басқа сөздердің сипатын ерекше қасиетін айқындау
жағынан ... ... ... оның ... ... ... ... тілінің грамматикасында" айқындауыштар құрылымына қарай үшке
бөлінеді: 1. Қосалқы ... ... ... 3. ... бұл ... ... ... мәселесі
терминдерді саралау, ол бірде бұрынғы кейбір терминнің орнына жаңа термин
қолданса, екінші бір ... ... бар ... бұрынғы мағынасында
емес, жаңа мағынада алады. Мысалы: "үстеу", "жұрнақ" терминдері. Бұрынғы
грамматикада сан есім, сын ... ... ... сөздерді күшейту
толықтыру үшін оларға "үстеу" деген термин берген. Мәселен, тым жақсы, ... тап өзі, әрең ... т.б. Ал ... да, ... да өзгертуге қатысатын
қосымшалардың бірі ... ... ... ... - ... ... үстеу терминін орыстың "наречие" дегенінің калькасы "үстеме"
ретінде ... ... ... яғни ... "жұрнақ" мағынасында алған.
А.Есенғұлов жұрнақ ... ... ... ... ... деп ... ... грамматикалық терминдердің орнын ауыстырғанда
болсын, ... ... ... ... зат пен ... ... ... ішкі мәнін дәл беретін атауларды дәл іздеген және тапқан - дейді
(25,164).
Профессор Қ.Жұбанұлы шақ категориясы ... ... ... осы шақтың күрделі грамматикалық тұлғасы туралы ой-пікірі -
қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ... сазы" деп аталатын тарауда жай, жайылма күрделі сөйлем,
хабар сазды сөйлем, леп ... ... ... ... ... деген терминдерді
атап, оларға анықтама береді.
-тұрлаусыз мүшесі жоқ ... ... ... мүшесі бар болса, жайылма сөйлем;
-бір мүшенің өзі жайылма бола тұрып, өзге жайылмалардай емес, ... ... ... ... күрделі сөйлем деп атаған. Сонымен катар
Қ.Жұбанұлы хабарлы, ... ... ... ... "саз" ... ... ... атайды. Ғалым түрлендіруді былай түсіндіреді;
Сөйлемді бұлайша таптастыруымыздың ... ... ... ... ... ... леп сазды сөйлемдер). "Аңыз деген сирек
қолданылатын сөз болғандықтан, аңызды сөйлем деп аталып ... ... ... ... терминімен ауыстырғандағы басты мақсат – оңайына, ұғымдысына
қашқандық дейді. Шындығында да, бір ... ... ... ... ... сөйлем түрін "аңыз" деп атау ... ұғым ... ... ... деп атау ... ... де, хабар сазды деген
жұртшылыққа ұғымды дей ой тастайды.
"Қазақ ... ... (1936) және ... ... ... ... еңбектерінде қазақ тіл білімінің кейбір терминдерін түзіп,
оларға талдау жасады. Ғалым лингвистикалық терминдердің жасалу ... ... және ... ... ... дәлелдей отырып, қазақ
тіл білімінде тұңғыш рет ... ... ... ... Оның қисындаған және қолданған лингвистикалық
терминдері мынадай сипатта қалыптасты.
І. ... ... ... (морфология, грамматика,
синтаксис, семантика т.б.).
2. Интернационалдық сөз бен төл ... ... ... ... ... ... (жалпы морфология, субстантивтенген ... зат ... ... тілінің негізінде жасалған терминдердің қолданылуы (дара
етістік, қаратпа, қыстырма, кіріккен сөз кіріккен ... сөз бен ой, ... ... ... ... сөз, жетекші сөз, түп мүше, тұйықша, ... ... ... ... ... ... ... қосар қосалқы сөз,
қиюлы сөз, жалғауыш, үстеуіш т.б.).
Қ.Жұбанұлы термин жасау процесінде, ... ... ... ... сол ... ... ... қазақ тілінде өз ішкі
мүмкіншілігі ... ... ... ... ... ... талап етеді. Қ.Жұбанұлы өз ізденістерінде шет тілі ... ... ... ... орнына қазақша термин ойлап тауып, екі
терминді қатар қолданып отырғандығын ... ... ... шымылдығы,
таңдай, көмей, кішкене тіл, дыбыстың айтылуы, жасалуы, естілуі ... ... ... нәтижесі.
Қазак тілі білімінде елеулі салмағы бар, қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... ғылымының кандидаты,
доцент Сейіл Жиенбаевтың есімі ерекше аталады.
Қазақ тіл білімінде С.Жиенбаевтың өнімді еткен ... - ... ... ... ... ... ғалымдарымыздың қай-қайсысы
болмасын, ғалым еңбектеріне соқпай кетпейді.
Ғалымның синтаксиске қатысты еңбектерін ... оның ... ... ... ... жай ... қатысты құныды
пікірлерінің де барлығына көз жеткіздік. Атап ... ... ... ... ... ... мүшелері туралы, сөйлем мүшелеріне
талдау мәселелері т.б. жайттар. Үйірлі мүшелі сөйлем ... ... ... ... ... ... етіп алып ... "Үйірлі мүше" деген
терминді алғаш енгізген ... ... ... мүдде туралы мәселенің
зерттелу тарихына келгенде, ғалымдарымыз С.Жиенбаевтың "үйірлі ... ... ... ... ... мүше ... ... сыр-сипатына алғашқы
ғылыми анықтама беруші ретінде танығанымен, оның үйірлі мүше ... ... баға ... ... Олай ... себебіміз, бұл
жөнінде С.Жиенбаевқа тоқталғандардың бәрінде де ғалымның ... атты ... ... ... мүше ...... ... дегені негізгі алынып, ... ... мүше ... ... осы ... ... ... (26,17). "Сөйлемнің
оңашаланған мүшелері" деген мақаласында С.Жиенбаев ... ... ... ... мағыналық, функционалдық табиғаттарын
ашуға алғаш із ... ... те ... ... бастап қазақ елінің мәдени дәрежесін, ғылымын
көтеруге ат салысқан, қазақ тіл білімінің ... ... бірі ... ... ... ... ... еңбектерінің өзі бір төбе, ал ... ... ... ... зерттеуде өзіндік биік орны бар тұлға.
Ғалымның синтаксис мәселерімен шұғылдануы 1931 жылы үшінші кластын оқу
кітабы мен шала ... ... ... ... ... ... жылдардағы С.Аманжоловтың еңбектері қазақ тіл білімінің
алғашқы ... ... 1932 жылы ... ... жарық
көрді.
С.Аманжоловтың қазақ тілі ... ... ... диалектология
саласына қатысты. Ғалым диалектология мәселелері бойынша докторлық
диссертация ... ... ... и ... ... ... атты ... жазған. Көп жылғы жиналған материалдар мен зерттеулер
нәтижесі арқылы қазақ ... үш ... ... ... ... бар ... ой түйеді, бұл қазақ диалектілерінің саны жөніндегі
негізгі жалпыхалықтық пікір болып ... ... ... ... тілдің үш деңгейінде кездесуіне орай: дыбыстық ерекшелік,
грамматикалық ... ... ... деп үшке ... ... диалектология саласында қазір де қолданылады, қалыптасқан
терминдер ... ... ... ... ... тілі ... ... қысқа курсы"
(1940) оқулығында синтаксис мәселелерін ... екі ... ... ... жылы ... әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы" деген атпен ресми
түрде ... ... ... отызыншы жылдардан елуінші жылдар соңына дейін үздіксіз
дамудағы ... ... ... ... осы ... ... өзіне дейінгі ғалымдар көп калам тарта коймаған синтаксис
мәселесінің ең көлемді, ең ... ... бірі ... ... жолдарына тоқталады. Осында ғалым өзіндік термин қолданыстары
байқалады.
Автор қарым-қатынас дегеніміз - субьектінің ... ... ... ... ... ... ... деп таниды. Ол
байланысты сөйлемнің негізгі механизмі деп атайды.
Сөйлем мүшелерінің ... ... ... ... ... ... қабысу, жанасу деп көрсетеді. Олардың ... ... ... ... Міне ... сөйлем мүшелеріне
тән терминдерді өзінше орнықтыра түскен. Мұны қазақ лингвистикасындағы
үлкен жаңалық деп тану ... ... орын ... ... және ... бар деп ... отырып, тіркесе орналасу, қоршала орналасу деген
түрлерін көрсетеді. Тіркесе орналасу деп ... ... ... ... ... ... деп ілік ... мен тәуелдік жалғаулы
сөздерді және меңгеріле байланысқан сөздерді айтқан.
Профессор С.Аманжолов сөйлемнің оңашаланған мүшелері туралы ... ... ... оның ... мен ... ... оның екі ... сөйлем ішінде басқа мүшелермен байланыспай дара тұрады. Бұл
қазіргі ... ... ... ... Оңашаланған сөз
айқындайтын сөзбен жалғау арқылы қиысады...(69,6.92).
Тіл ... ... бір сөз ... ... сөз ... ... әдетте
ешқандай сөз тудырушы жұрнақсыз іске асуымен түсіндіріледі. ... ... жеке сөз ... ... ... яғни сөздің қандай сөз табына
ауысқанына қарай адективация (сөздердің басқа соз таптарынан сын ... ... ... ... сөз ... етістікке ауысуы),
адвербиализация (сөздердің басқа сөз ... ... ... ... ... сөз ... зат ... өтуі).
прономннализация (сөздердің басқа сөз таптарынан есімдікке ... ... ... тіл ... ... орны бар осы тектес термин сөздер
қатарласа қолданыла келе филология ... ... ... ... ... тіліне ену процесінің бір нышаны. Ал, жалпы сөздердің
бір сөз ... ... сөз ... өту процесін атау үшін конверсия термині
қолданылады.
Лингвистикалық терминдер сөздігінде конверсияға мынадай ... ... ... Conversion. 1. Образование нового слова ... ... ... в ... ... словоизменения" (6,202).
Қазақ тіл білімінде конверсия құбылысы туралы алғаш рет ... ... ... тілі ... ... ... ... сөз болған: "Сөйлем мүшесі боларда сөз таптары әуелгі қалпын
сақтай алмай, ... ... ... да ... Зат есім бірде зат,
бірде сын есім ... анық қой. ... ... зат, ... күрек"
дегенде темір сын есім орнында", - дейді автор (27,87).
Ғалым А.Ысқақов та өзінің 1950 жылы ... ... ... ... ... ... топтастыру туралы" атты мақаласында
бір сөз табына тән ... ... ... ... сөз ... ауысуы
туралы айтады. "... белгілі контексте уақытша субстантивтеніп те (зат есім
қызметін ... та), ... те (сын ... ... та),
адвербиалданып та (үстеудің қызметін атқарып та) жұмсала беретіні - ... - ... (28,73). ... біз әлгі ... ... ... ... аталған тұжырымдардан О.Аманжоловтың да, А.Ысқақовтың да конверсия
құбылысын функционалдық грамматикалық тұрғыдан, яғни сөздің ... ... ... ... ... XX ... ... жылдары аралығын қамтитын кезең.
Бұл жылдары мемлекеттік терминология комиссиясының өнімді жұмыс істеп,
қазақ тілі терминология мәселелері жан-жақты шешімін тауып ... ... тілі ... ... ... тағы бір сатыға
көтерілуі 1955 жылдан ... ... ... Оған ... қалың
жұртшылықтың өскелең талабы, баспасөз, радио, телевидидар сияқты көпшілікке
арналған ... ... дами ... түрткі болса, екіншіден,
терминология мәселелерінің ғылыми тұрғыдан зерттеле ... ... ... ... ... ... ... терминология
мәселесіне білікті мамандардың тікелей араласуы, сондай-ақ ғылыми-зерттеу
орталығы ретінде 1956 жылы Тіл мен ... ... ... ... ... себепкер болған еді деп жазды академик
Әбдуәли Қайдар (13,191).
60-жылдарда басталып, 70-80 ... ... бұл ... әр түрлі
ұғымдардың заңды түрде терминдік сипатқа көшіп, ... ... ... ... ... ... ... тілі терминологиялық
лексикасы дамып, ғылымның әр саласына байланысты сөз тізбелері ... ... ... ... ... тезінен өтті.
Бұл кезеңде қыруар еңбек еткен ғалымдар - проф. ... ... ... ... ... А.Ысқақов, проф. К.Аханов,
проф. Ы.Маманов проф. Н.Оралбаева, проф. Ш.Сарыбаев, тағысын ... ... тілі ... ... ... бүгінгі кемел шағына жетіп,
биіктерге көтерілуі оның ірге ... ... ... ... ғылым ретінде
қалыптастырған ардақты есімдермен ... ... ... тіл білімінің
тарихында оның ғылыми-теориялық негізін ... ... ... ... өз халқын дүниежүзілік аренаға танытушы қазақ
ғалымдарының ... бірі ... 1954 жылы ... ... ... ... ... тілінің жасалуы туралы мәселеге" тақырыбында
баяндама жасап, ол орыс, ағылшын тілдерінде басылды.
1939 жылы ... ... (1939), ... ... ... ... сөз ... және олардың таптастырылуы туралы".
(1939), "Қазақ тілінің грамматикасы" (1939), ... ... ... (1940), "О ... лица повелительного наклонения"
(1954) тәрізді мақалалары, оқулықтары мен ... ... ... ... ... ... райдың жіктелу ерекшеліктері, түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... дәлел бола алады.
Профессор Н.Сауранбаевтың қазақ тіл біліміне сол сияқты түріктітануға
қосқан үлесі тек ... оның ... бір ғана ... ... Бұл ... біз ... ... еңбектерін" (тіл тарихы,
әдеби тіл тарихы, синтаксис т.б.), ... тіл ... ... жалпылама сөз етуден гөрі бір ғана ... ... ... ... ... ... ... аяқталмаған, бірақ
келешек зерттеулерге бағыт-бағдар беретін ой-топшылауларын ... ... тіл ... көсемше терминінің қалыптасуы оған алғаш анықтама
берген А.Байтұрсынұлының есіммен тығыз байланысты болатын. Соған ол өзіндік
жаңа ... ... ... категориялардың тек синтаксисте айқындалатының оның
тарихи тұрғыдан синтаксисте дамып жетілетіндігін ... ... ... ... морфологиялық белгілері мен синтаксистік қызметін
тығыз бірлікте, кең ... алып ... ... ... ... ... ең ... конкреттік емес, абстракт
ұғым... баяндауышқа байланысты абстракт ұғым... " (29,8).
Бір ескертетін ... ... ... ... формаларының
мағынасын ашудағы терминдік атаулар әрбір еңбегінде түрліше болып өзгеріп
отырады: мәселен, алғашқы ... ... ... ... көсемше (-а,-е,-н), мақсатты көсемше (-ғалы,-гелі,-қалы,-келі) деп
бөлсе, (30,8) одан кейінгі басылымда аяқталған (законченный), ... ... ... деп берілді. Кейінгі
еңбектерінде де ... әр ... ... аталған: тиянақты, созылыңқы,
мақсатты, үнемді, үнемсіз, мақсатты (29,322-324). Бұл жерде әрбір жіктеуде
ғалымның көсемше формаларына ... атау ... сыры неде ... ... ... Ең ... бұл ... мағыналық күрделі сипатымен
байланысты ... ... ... ... етістіктің райларын жіктеуге байланысты
берген атаулары да назар аудартады.
Қазақ тіл білімінде ... ... ... және аз ... ... - еліктеу сөзлер. Оның жеке сөз табы ретінде бөлініп ... ... А. ... ... ... Ол ... алғашқы мақаласын 1948
жылы жазған. (31). Ғалым сол ... ... ... ... еліктеуші, бейнелеуші сөздерге бөліп, олардың әрқайсысына талдау
жасайды. Ысқаков өзінің монографиясында есім сөздерді ... рет ... және ... ... деп ... екі ... бөледі. Бұл жіктеу тіл
білімінде жалпы адамға тән ... ... ... бар ... ... ой және ... жаңа ... еді.
4. XX ғасырдың 1980-2000 жылдар аралығы
Бұл кезеңге XX ғасырдың 1980-1990 жылдар аралығын жатқызуға ... ... ... әр түрлі қоғамдық өзгерістер қазақ терминологиясының
қалыптасып, дамуына зор ықпалын тигізді.
Проф. Ө.Айтбайұлы осы ... ... әр ... ... ... ... оның өзін үш бөлікке жіктеген.... ... ... ... ... енген Брежнев заманы, екіншісі - қайта құру,
үшіншісі Кеңес Одағының құлап, ... ... ... ... заманына сәйкес туындаған тіл қозғалысы... Әсіресе қайта құру мен
тәуелсіздік туы желбіреген соңғы бес-он жылдың ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуына жасаған ықпалы ұшан
теңіз. Аталған құбылыстың ... ... ... өзіндік ізі бар"
(16,65).
1989 жылы 21 ... "Тіл ... Заң" ... бері 12 ... ... өтті. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі қазақ тілі боп
жарияланды, 1997 жылы 1 шілдеде "Тіл ... ... ... ... Осы заңда қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі ... және ... ... ... ... айтылған.
1991 жылы қазақ елі егемендігін алғаннан кейін мемлекет түбегейлі
бетбұрыстар болды. Соның бірі Қазақстан ... ... ... ... ... ... және Жүсіпбек Айтауытовтыі
творчестволық мұрасы туралы қаулысы республиканың ... ... ... ... ... Ол ... ... қазаға ұшырап, республикада
отызыншы жылдары орын алған зорлық-зомбылықтың, социалистік ... ... ... аса ... қазақ ақыны Мағжан Жұмабаевтың, ірі
ғалым-лингвист, әдебиет зерттеуші, тюрколог, ... ... ... қазақ романының негізін салушылардың бірі, белгілі лингвист,
ақын-аудармашы ... ... ... ... ... ... ... қарай келіп, Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің ... ... ... А.Байтұрсыновтың және
Ж.Аймауытовтың қоғамдық-саяси, ғылыми-педагогикалық және әдеби ... ... ... ... ... қалпына келтіру, олардың жеке
шығармаларын, ... ... ... мен ... ... ... ... жөніндегі тұжырымдарымен келісті.
Сонымен қатар, осы қаулыда қазақ мәдениеті ме әдебиетінің бір топ
қайраткерлерін ақтау туралы қаулы ... (32). ... ... ... мұның үлкен әсері болды.
Термикология мәселесіне тілші ғалымдармен қатар салалық мамандар ... ... ... ... ... барлығы - қоғамдағы болып жатқан заңды
құбылыс. Оның лингвистикалық та, экстралингвистикалық та ... ... ... сол ... бірі ... ... ыдырағаннан кейін, сол құрамға кірстін республикалардың
саяси-экономикалық, рухани өміріне үлкен өзгерістер әкелді. Жоғарыда атап
өткеніміздей, ... қолы ... ... ... ... ... ие ... сол елдерде қоғамдық өмірдің барлық салаларына қызмет
ете бастады.
Осы жылдарда термин шығармашылығы жаңа ... аяқ ... ... ... әр ... ... қазақ тілінің ішкі ... ... ... ... орыс ... ... сақтаған кейбір кірме
терминдердің орнына талаптарға жауап беретін сәттісі де, жауапсыздық пен
тәжірибесіздіктің ... ... ... да ... ... ... мен салалық мамандар ... осы ... әр ... баға ... ... айтылып жүрген пікірлерді екі топқа бөліп қарастырады:
"біріншісі, деп жазады ол - ана ... өз ... ... ... ... ... ... жағдайда шет тілдерінің терминдерінің қазақ
тілінің ... ... ... ... қажет...
Екіншіден, термин шығармашылығында туризм етек алып отыр, сондықтан оған
жол бермен, осыған дейінгі қалыптасқан ... ... ... ... ... қабылдауға шек қоймау керек деген пікір" (33,21).
Соңғы жылдары жарық көрген жалпы және жеке тіл ... ... ...... ... жоғарыда
аталған бірінші ойдың ғылыми негізі берік екендігі айқындалады. Сонымен
қатар әр ... ... ... бойынша сөздіктер мен тілашарлардың,
оқулықтардың шыға ... ... ... Бірақ та әлі де болса атауларды
өз ана тілімізде беруге, бірізділік, жүйелік принциптерінің жетіспейтіндігі
байқалады.
Қазіргі ... ... ... Ө.Айтбайұлы, Б.Қалиев,
Т.Сайранбаев, А.Алдашева т.с.с ұлттық терминологияны ... ... ... еңбек етіп келеді. Осы мәселе төңірегінде
жарықа шыққан біраз еңбектер де бар. Олар:
Ә.Қайдаров "Қазақ терминологиясына жаңаша ... (1993). ... ... ... (1988), ... ... ... мен қалыптасуы (1988), Қазақ сөзі (1997), Ә.Қайдаров, ... ... (2000), ... ... и морфологическая
структура названий растений в казахском языке" (1996), "Қазақ ... ... // ... ... 1997, Б.Қалиев, Ш.Құрманбайұлы
"Орысша-қазақша және қазақша-орысша ... ... (1996), ... ... ... қиындықтар" (1988), ... ... және ... мәселелері" (1998),
Р.Сыздықова "Қазақ әдеби тілінің тарихы" (1993), "Ахмет ... ... ... ... ... (1998), "Тіл ... ... Е.Абақан "Лингвистикалық түсіндірме сөздік"
(1998), Ш.Біләлов "Ұлттық ғылым ... ... ... ... ... ... ... терминденуі" (1998), А.Аманжолов
"Қазақша-орысша лингвистикалық, терминология сөздігі (1998), Т.Сайранбаев
"Терминдердің сөз тіркесіндегі ... ... ... ... 1986 ... ... терминологиясының жаңа принциптерін белгілеу мәсслесі
кетеріліп отыр. Дәлірек ... ... ... ... ... ... ұсынған 11 принцип болашақта ғылыми айналымға түсіп ... жаңа ... ... орын алады деп ойлаймыз.
Академик Ә.Қайдар ұсынған он бір принциптерінің үшіншісі "терминдер
мен ... ... ... ... ... ең ... ... төл және бұрынан қалыптасқан байырғы лексикалық ... ... - деп ... ... уақытта осы принцип бекітілген принциптердің ең басты болуы
керектігі мойындала бастағандай.
Қазақ тілінің өз мүмкіншілігін ... ... үшін ең ... ... ... ... ішкі көздерін анықтау қажет, термин
жасау тәсілдерінің ... ашып алу ... ... ... мен тәсілдер
қазақ тіл білімінде ... ... ... қазақ тілінің қоғамдық
қызметі, оның ішінде ғылым саласындағы функционалдық стильдік қызметі ... ... ... ішкі көздер ұғымды пайдаланылып, термин жасау
тәсілдері толығымен іске қосыла алмады. Осы ... ... ... ... ... ... мәртебесін көтеруде
бағытталған игі ... ... ... ... ескі ... онша бұза қойған жоқпыз. Ана тілінің
негізінде термин жасаудағы тәжірибесіздік, ғылымның сан түрлі ... ... ... ... тіліне шорқақтығы мен республикадағы
тілдік ахуалдың әсерінен бұл мәселе ... ... таба ... ... ... ... ұсынған тұжырымдамасының екінші принципі қоғамдық-
әлеуметтік өміріміздегі жаңа үрдіс, жаңалықтармен санаса отырып, жаңаша іс
бастауды ... ... ... ... ... тіл ... ғана
шектелмей, жалпыхалықтық (кәсіби сөз, ауыз екі тіл, ... ... да ... болғанына пайдалану керек" деген пікірі,
жалпыхалықтық тілдің қойнауларында көненің көзіндей сақталып, ... ұмыт ... ... ... ... ... де
тірілтіп, жаңғыртып, тіл қажетіне жаратуға әбден болатындығына көз ... ... "бір ... көзін ашумен бара-бар". Сөйтіп ол "Көнерген
сөздер де" (тарихи, ескі, мағынасы күңгірт, пассив) - тіл ... ... ... ... ... ... аталған принциптен шығаратын қорытындымыз терминдерді ... ... ... ісі ... ... ... ... кәсіби білгірлікпен
жүргізілуін қолдау кажет. Терминжасам процесіндегі әркелкілік, ... ... ... ... ... алыинбауынан, тіл
заңдылықтарының дұрыс сақталмауынан деп ойлаймыз.
Бұл ... ... да ... ... ... ... ғалым М.Жанғалин мен Қ.Сағындықов пайымдауларында ... ... ... ... ой елегінен өткізе келіп, өзіндік
жаңа баптар енгізді. Осыларды сараптай келе профессор Ө.Айтбайұлы ... ... ... он бір емес, негізінен жеті ... ... ... ... ... және ең ... ... ретінде біз қазақ тілі ... ... ... ... деп ... Бұл ... ... келгенмен,
осы принципке әлі күнге жете мән берілмей келгенін несіне ... ... ... Терминжасамда тіл байлығын сарқа пайдалану принципі сарқылған кезде
екінші бір қазынаның көзі ... Ол - түп ... бір ... ... ... Біз күні бүгінге дейін бұл байлығымызды да ескермей келдік. Ендеше
түркі тілдері сөз байлығым сарқа пайдалану ... ... ... ... Қазақ тілі ардады лексдкалык күрамын байыта түсуге тиісті үшінші
бір принцип, ол ... ... ... ... ... ... осы ... негізінде орын алып келгені мәлім.
Мұны игерудің, тілге ендірудің, қабылдаудың, біздіңше, үш ... жолы ... ... ... ... дәл ... балама табу, ... сөзбе-
сөз аудару, калькалау, ... ... ... ... бағындыра қабылдау.
4. Қысқарған термин жасау принципі...
5. Академик Ә.Қайдарон арнайы атап ... ... ... ... ... ... ... бір қалыпқа түсіп, соны қағып
ұстайтын арнайы лексикалық қабатты ... ... да ... ... - дей келе ... екі мәселені әлі принцип ретіндн
айқындала қоймағандығына назар аудартады:
6. Терминдер сондай-ақ жазу ... ... ... ... тағдыры емле ережелеріне де байланысты.
7. Бұл шараның бәріне де ... ... ... ... ... негізгі прпнциптер қатарына ... да, ... да ... ... дейді (97,121).
Демек, көтерілген осы мәселелердің шешілер кезі ... ... ... ... ... ... жасалған принцинтердің қазақ
тіліндегі ... ... ... ... ықпалы зор.
Жалпы қазіргі лексика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған терминдерді
ғылым мен техника салаларында көптеп кездестіруге ... ... ... жаңадан жасалып жатқандары да, ... ... жоқ ... ... ... ... да бар. ... зерттеу барысында көптеген ғалымдарымыз бен зерттеушілеріміздің
еңбектерінде өздері ұсынған терминдерді қарастырдық. Мәселен, ... ... тілі ... атты ... мынандай
терминдерді ұсынады:
"Қазак тіл білімінде ықшамдалу ... ... үнем ... ... ... ... Ал диссертацияда үнем принципі сөздің айтылу
ыңғайына қарай кең мағынада алынып, оған ... ... ... қосылып айтылуы да ... ... үнем ... принципі деп алу туралы ұсыныс жасалды.
Сөздердің дыбыстық құрылымы жағынан ұлғаюы туралы түсінік те қазақ тіл
білімінде алғаш беріліп отыр. Сондықтан да ... ... ... ... енгізілді. Морфология ілімімен бірге енген ... ... ... қазақ тілі морфолологиясы үшін ... ... (35,11)- ... ... ... мен ... ... сөздігінде мынадай анықтама береді: ... ... ... роль ... ... ... жағынан қосымша морфемаларға ұқсас болғанымен, сөз мағынасына
өзгеріс енгізбейді. Қ.д тіл ... әр ... ... ... морфемаға жатқызса, В.В.Касевич мағынасын бөлшек ретінде қарастырады.
Қ.д. терминін қазақ тіліне А.Айғабылов ... ... ... – сөз ... ... ... ... дыбыс...
Морфолологияның зерттеу обьектісі ретінде ... с.д. ... - ... ... ... ... дыбыс пен фонеманың бірімен бірінің ажырамай
түсініксіз жүргенін, фонеме ұғымының түркі ... ... ... ... проф. Ә.Жүнісбеков зерттеу жұмысынын нәтижесінде ... ... ... ... ... ... (түркі) тілдерінде болуы
мүмкін еместігін, флективті ... ... ... (өзіне топ ұғымымен
қоса) алғандығы туралы айтады. Демек, түркі тілдері үшін ... ... ... ... ... даму ... лексикалық құрамдағы сөздер үнемі қозғалыста
болып, бір сөз табы екінші бір сөз ... ... ... қызметін,
өзгертіп отырады. Фонетика, лексика, морфология саласындағы тілдік
единицалар, ... ... ... да ... ... ... ... "переходность" қазақ тілінде "ауысу'" ... ... ... өзекті проблемасына айнауда.
Аталған "переход", "переходность" проблемасы, орыс тіл білімінде терең
зерттелген, бірақ та ... ... ... жоқ. ... бұл ... қолданылуы әр түрлі. Соның бірі субституция
(замещение, подставка) деп ... жүр ... ... ... ... "опрощение" терминін енгізген болатын.
"Опрощение" терминін профессор Т.Сайранбаев арнайы түрде ... ... деп алу ... - ... (39,3 51). Жалпы тіл білімінде сөз
таптарының ауысуы конверсия, субституция, ... ... т.б. ... айтылып жүр. Мысалы: Тіл білімі ... ... ... деп аударған (40,256).
Алайда барлық терминдердің ерекшеліктерін, қызметін ескере отырып,
проф. Т.Сайранбаевтың "опрощение" терминін қазақша ... деп ... ... ... сүйенсек, қазақ тіл білімінде де ауысу
процесі түбегейлі зерттеуді қажет етеді. ... ... ... ... де, жай ... де ... алғаш көрсете білді.
Адамдар арасындағы тілдік қатынас негізінен жазбаша түрде және ... де ... ... ... ... ... ... огіһоа -дұрыс және
ероз - сөйлеу), жазбаша ... - ... ... ... ... ... ... 2001 жылы жарық көрген "Қазақ тілінің айтылым
сөздігінде" орфоэпия мен орфографияны: "Қазақтың өз сөзімен орфоэпияны ... ... - ... ... ... жөн",- деп есептейді
(41,3)- Бүгінгі күні көркем ... ... ... ... тек ... ... әдебиеттану ғылымының аумағынан шығып, жалпы филологиялық
көлемде зерттеуді ... ... ... ... ... баяндауда
модальдық-экспрессивтік мәні мен ... ... ... ... ... жеке сөздер, сөйлемдер, тіпті тұтас абзацтар ... ... ... тәсілін "ортақ төл сөз" дейді. "Бұған тіл мамандарының
ішінде алғаш рет Х.Кәрімов токталып, автор мен ... үні ... ... ... ... төл сөз" атауының орнына "қосүнді сөз" деп
атауды ұсынған болатын (42,7), ... ... ... әсерлерінің
тілдің мәнерлі құралдарының көмегімен көрінуі тіл ... ... ... ... ... ... ... экспрессоид
терминін әсерсоз деген атаумен атайды (43,32).
ҚОРЫТЫНДЫ
Қысқасы әр халықтың рухани болмысы ... ... ... ... ... ... ... терминологиямыздың қалыптасуы мен
дамуындағы қайсы бір ... ... ... ... тілге тиек ете
отырып олардың кезеңіне ылайыкты сыр-сипатын сөз ету болатын.
Мемлекеттік терминология комиссиясының өнімді жұмыс ... ... тілі ... ... ... ... кейінгі кезеңге
жатады. Осы жылдары тарих, лингвистика, заң медицина сияқты ... ... ... әр түрлі терминді реттеуге белсене қатысқан
ғалымдарымыз ... ... 1948 және 1950 ... ... ... ... екі томдық "орысша-қазақша, қазақша-орысша
терминологиялық сөздік" жарық көрді. Ғылыми-зерттеу ... ... ... Тіл және әдебиет институтының құрамында Терминология бөлімі ашылды.
1959 бен 1962 жылдар аралығында 24 ... ... ... ... та, бұл ... бәрі бірдей Терминком мәжілісінде бекітілген
жоқ.
Кейінгі ... бес жыл ... ... ... ... 3 ... ... бар екен. Бұл салада әлі де ... ... ... аз ... ... ... тарапынан қабылданып,
заңдастырылған терминдер мен номенклатуралық атауларды қолдануда әлі ... ... жоқ ... байқауға болады. 2000 жылы шыққан 31
томдық ... ... ... ... және ... ... ... даулы мәселелер әлі де жетерлік.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Реформатский А. Что такое ... и ... ... М., ... АН ... 1961 ... Винокур Г.О. некоторых явлениях ... и ... ... Тр. ... ... ... философии и
литературы, 1939. Т.Ү- С ... ... Н.А. "К ... о ... средствах терминологизации
русских глаголов и профессиональной речи". 17-18 вв Уч.зап ... ... ... ... В.Н. Актуальные проблемы современной ... М., Изд. МГУ. 1973. 10 ... ... ... ... ... О.С. ... лингвистических терминов" Изд. Советс. Энц.
М., 1966.
7. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. "Словарь справочник ... М., ... ... I., ... Т. "Русско-казахский словарь
лингвистических терминов". А., 1966.
9. Даниленко В.П. "Русская терминология". М, ... ... ... В.И. ... ... ... ... СССР, №8, 1975.
11. Әбдірахманов А.І. "Тіл мәдениеті және терминология". А., 1972.
12. Жұбанов Қ. ... тілі ... ... ... ... ... б.
13. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана Тілі.
-1998, -3036.
14. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының атасы // ... ... №4. ... ... Ө. "Қазақ сөзі". А., 1997. 237-6.
16. Ш.Құрманбайұлы. Қазақ лексикасының терминденуі. А.,1998. 205б.
17. ... Тіл ... А., Ана ... 1992. ... Досмұхамедұлы X. Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм ... 1924. ... 1992, -53 ... ... Р. 34-қор, 1-тізбе, 1182-іс, 51 парақ.
20. О.Қайдар. Ел ... // ... ... 90 жылдығына
арналған ғылыми конференция (19 желтоксан, 1989).
21. Ысқақов Ә., А.Жұбанов және қазақ тіл ... ... 3. ... ... Н. Профессор Қ.Жұбанов еңбектеріндегі қазақ тілі
фонетикасы КД. А., 1998.
23. Айтбаев Ө., ... және ... ... тіл ... ... ... арналған жинақ. А., Ғылым, 1990.
24. Жұбанов Қ. Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан// Ауыл ... ... ... А. ... ... мен ұғымдар номинациясы//
Қ.Жұбанов және ... ... тіл ... А. ... ... Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. 1941.
27. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка.
А.1959.
28. ... А. ... ... сөздерді топтастыру туралы// Халық
мұғалімі. 1950 №9.
29. Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі көсемше туралы. А. 1940.
30. Сауранбаев Н. ... тіл ... ... А., ... ... Ысқаков А. Елітеу сөздер құрамы. Қазақ мұғалімі. 1948.
32. Социалистік Қазақстан. 28 желтоқсан. 1988ж.
33. ... Ш. ... ... ... А., ... ... Ә. ... терминологиясына жаңаша көзқарас. А., Рауан,
1993.
35. Айғабылұлы А. ... тілі ... ДД. А., ... Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. А.,1998.
37. Джунисбеков А. Проблемы ... ... ... ... казахского языка. АДД. А., 1988.
38. Прокопович П.И. Развитие ... ... ... М.,1966.
39. Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі және жай сөйлем синтаксисі. М., 1991.
40. Тіл білімі сөздігі. А., Сорос. 1998.
41. Мырзабектен С. ... ... ... ... А., ... Шоқым Г., Ж.Аймауытов шығармаларындағы қосынды сөз. АКД. А., 1997.
43. Сыздықова Р. Абайдың сөз ... А., ... 1995.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны27 бет
Өндірістік улар және олармен улану6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь