Еліміздегі діни оқу орындарының түрлері


Еліміз тәуелсіздік алған 20 жылдан бері дін саласы үлкен өзгерістерді бастан кешірді. Соның айқын бір дәлелі – еліміздің түкпір-түкпірінен мешіттер мен ислами оқу орындарының көптеп ашылуы. Жақында ғана жарық көрген Ә. Дербісәлінің «Қазақстанның діни оқу орындары» атты кітабы республикамыздағы аталған білім орындары туралы толыққанды мәлімет ұсынуымен пайдалы. Олар: 1 университет, 1 Ислам институты, 9 медресе. Бұның өзі елімізде діни ислами білім беретін жүйе қалыптасқанын айғақтайды. Аталған оқу орындары заңды түрде жұмыс істейтін арнайы білім ордалары. Дәлірек айтсақ, олар: Нұр-Мүбарак Египет Ислам университеті, Республикалық имамдардың білімін жетілдіру Ислам инситуты, «Әбу Ханифа» медресесі, «Әбу Бәкір Сыддық» медресесі, Ақтөбе медресесі, Астана медресесі, Орал медресесі, Сарыағаш медресесі, «Һибатулла Тарази» медресесі, Үшқоңыр (Шамалған) медресесі, Шымкент медресесі, Қожа Ахмет Йасауи атындағы сауат ашу курсы, Қауам ад-Дин әл-Фараби ат-Түркістани атындағы республикалық қарилар дайындау орталығы. Олардың бәрі тәуелсіздіктен кейін бой көтерген. Бұл оқу орындарын түгелге жуық профессор Ә.Дербісәлі Қазақстан мұсылмандары діни басқармасын басқарғалы өзі ашқан.
Кітап анықтамалық еңбек болғанымен сөз арасында, медреселердің атауына қатысты көптеген мәселеге ишарат етіп өткен. Ол жоғарыда ел арасында жаратылыс ғылымын төмен санайтын мұсылмандар туралы айтса, енді бір сөзінде екінші топ туралы сөз қозғайды. Ол: «Қазіргі күнде де адамдардың арасында медресені өркениеттен бір саты төмен тұратын және дүние тіршілігінен безген адамдар оқитын жер деп санайтындар кездесіп жатады. Ал меніңше, ар мен ұяттың туын ұстап, мемлекеміздің жарқын болашағы үшін дініне, еліне, Отанына, халқына, жұртына адал қызмет ететін нағыз қаһармандарды осы медреселерден де күткен дұрыс», – дейді. Ендеше, қоғамды артқа тартар екі топ бар. Бірі жаратылыс ғылымын дінге, енді бірі дінді жаратылыс ғылымына байланыстырмайтын топ. Ол медресенің мәнін ашып екі топқа да жауап береді. «Медресе» деген сөздің мән-мағынасы не өзі? Міне, ғалым ә деп сөз бастағанда осы сөздің мәнін ашып: «Медресенің тілдік мағынасына келсек, араб тіліндегі «дараса» – «сабақ оқу, дәріс алу» деген түбірден туындайды. «Дәріс» сөзінің бүгінгі қазақ тілінің лексикасынан берік орын алынғаны мәлім. Сонда «медресе» «дәріс оқытылатын жер» деген мағынаны білдіреді. Ал кеңірек алып қарасақ, бұл термин-ге «мұсылман елдеріндегі орта және жоғары білім беретін білім ордасының жалпы атауы» деген анықтама беруге болады» деп ойын түйіндейді.
Одан әрі ғалым аталмыш еңбекте: «Медресе ғимаратын ең соңғы заманауи технологиялармен жабдықтап, онда оқитын шәкірт-терді жаны мен тәнінің тазалағы үшін қажетті бүкіл шарттардан бастап, ішіп-жейтін ас-тағамы, жатар орны, бай кітапханасы, дәрісханасына дейін толық қам-тамасыз етіп, барша арман-тіле-гімізді сол медреседен күтсек, қателеспейтінімізге сеніміміз кәміл», – дейді. Ғалымның осы сөзінен екі нәрсені аңғаруға болады. Біріншісі: Медресе өр-кениеттен, замана ағымынан бөлек жатқан жер емес. Керісінше, медреседегі білім өркениет пен мәдениетке ұласып жатқаны абзал. Мысалы, Еуропа Андалусиядағы мұсылман кітапханаларындағы жаратылыс пен ғылымға қатысты миллиондаған кітаптарды тартып алып, соны көшіру арқылы өркениетке жетті. Ендеше сол кітаптардың авторларының бәрі сол медреселерден тәлім алған ғұламалар еді. Екіншісі: Елімізде ашылған медреселер Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына тиесілі. Яғни, қазақ еліне тиесілі деген сөз. Бұл оқу орындары діни кадр мәселесін шешу мен жастардың рухани сұранысын қанағаттандыру мақсатында ашылған. Бұл оқу орындарында қаншама қара көздер сабақ алуда. Демек, оларда діни мүдде ғана емес, елдік пен мемлекеттік мүдде де бар. Ендеше бұл медреселерге тек Діни басқарма ғана емес, ел болып ат салысуымыз қажет. Әркім өз үлесін қосуы, қолдауы керек. Сонда ғана ел ішінде әртүрлі діни алауыздықтарға тосқауыл қойылмақ

Пән: Дінтану
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Еліміздегі діни оқу орындарының түрлері
Еліміз тәуелсіздік алған 20 жылдан бері дін саласы үлкен өзгерістерді
бастан кешірді. Соның айқын бір дәлелі – еліміздің түкпір-түкпірінен
мешіттер мен ислами оқу орындарының көптеп ашылуы. Жақында ғана жарық
көрген Ә. Дербісәлінің Қазақстанның діни оқу орындары атты кітабы
республикамыздағы аталған білім орындары туралы толыққанды мәлімет
ұсынуымен пайдалы. Олар: 1 университет, 1 Ислам институты, 9
медресе. Бұның өзі елімізде діни ислами білім беретін жүйе қалыптасқанын
айғақтайды. Аталған оқу орындары заңды түрде жұмыс істейтін арнайы білім
ордалары. Дәлірек айтсақ, олар: Нұр-Мүбарак Египет Ислам университеті,
Республикалық имамдардың білімін жетілдіру Ислам инситуты, Әбу Ханифа
медресесі, Әбу Бәкір Сыддық медресесі, Ақтөбе медресесі, Астана
медресесі, Орал медресесі, Сарыағаш медресесі, Һибатулла Тарази
медресесі, Үшқоңыр (Шамалған) медресесі, Шымкент медресесі, Қожа Ахмет
Йасауи атындағы сауат ашу курсы, Қауам ад-Дин әл-Фараби ат-Түркістани
атындағы республикалық қарилар дайындау орталығы. Олардың бәрі
тәуелсіздіктен кейін бой көтерген. Бұл оқу орындарын түгелге жуық профессор
Ә.Дербісәлі Қазақстан мұсылмандары діни басқармасын басқарғалы өзі ашқан.
Кітап анықтамалық еңбек болғанымен сөз арасында, медреселердің
атауына қатысты көптеген мәселеге ишарат етіп өткен. Ол жоғарыда ел
арасында жаратылыс ғылымын төмен санайтын мұсылмандар туралы айтса, енді
бір сөзінде екінші топ туралы сөз қозғайды. Ол: Қазіргі күнде де
адамдардың арасында медресені өркениеттен бір саты төмен тұратын және дүние
тіршілігінен безген адамдар оқитын жер деп санайтындар кездесіп жатады. Ал
меніңше, ар мен ұяттың туын ұстап, мемлекеміздің жарқын болашағы үшін
дініне, еліне, Отанына, халқына, жұртына адал қызмет ететін нағыз
қаһармандарды осы медреселерден де күткен дұрыс, – дейді. Ендеше, қоғамды
артқа тартар екі топ бар. Бірі жаратылыс ғылымын дінге, енді бірі дінді
жаратылыс ғылымына байланыстырмайтын топ. Ол медресенің мәнін ашып екі
топқа да жауап береді. Медресе деген сөздің мән-мағынасы не өзі? Міне,
ғалым ә деп сөз бастағанда осы сөздің мәнін ашып: Медресенің тілдік
мағынасына келсек, араб тіліндегі дараса – сабақ оқу, дәріс алу деген
түбірден туындайды. Дәріс сөзінің бүгінгі қазақ тілінің лексикасынан
берік орын алынғаны мәлім. Сонда медресе дәріс оқытылатын жер деген
мағынаны білдіреді. Ал кеңірек алып қарасақ, бұл термин-ге мұсылман
елдеріндегі орта және жоғары білім беретін білім ордасының жалпы атауы
деген анықтама беруге болады деп ойын түйіндейді.
Одан әрі ғалым аталмыш еңбекте: Медресе ғимаратын ең соңғы заманауи
технологиялармен жабдықтап, онда оқитын шәкірт-терді жаны мен тәнінің
тазалағы үшін қажетті бүкіл шарттардан бастап, ішіп-жейтін ас-тағамы, жатар
орны, бай кітапханасы, дәрісханасына дейін толық қам-тамасыз етіп, барша
арман-тіле-гімізді сол медреседен күтсек, қателеспейтінімізге сеніміміз
кәміл, – дейді. Ғалымның осы сөзінен екі нәрсені аңғаруға болады.
Біріншісі: Медресе өр-кениеттен, замана ағымынан бөлек жатқан жер емес.
Керісінше, медреседегі білім өркениет пен мәдениетке ұласып жатқаны абзал.
Мысалы, Еуропа Андалусиядағы мұсылман кітапханаларындағы жаратылыс пен
ғылымға қатысты миллиондаған кітаптарды тартып алып, соны көшіру арқылы
өркениетке жетті. Ендеше сол кітаптардың авторларының бәрі сол
медреселерден тәлім алған ғұламалар еді. Екіншісі: Елімізде ашылған
медреселер Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына тиесілі. Яғни, қазақ
еліне тиесілі деген сөз. Бұл оқу орындары діни кадр мәселесін шешу мен
жастардың рухани сұранысын қанағаттандыру мақсатында ашылған. Бұл оқу
орындарында қаншама қара көздер сабақ алуда. Демек, оларда діни мүдде ғана
емес, елдік пен мемлекеттік мүдде де бар. Ендеше бұл медреселерге тек Діни
басқарма ғана емес, ел болып ат салысуымыз қажет. Әркім өз үлесін қосуы,
қолдауы керек. Сонда ғана ел ішінде әртүрлі діни алауыздықтарға тосқауыл
қойылмақ
Ол осы сөзінен кейін медресе деген атау пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) заманында
аталмаса да, оның негізгі қызметі осы күнге дейін жалғасын тапқанына зер
салады. Иә, Исламның алғашқы ғасырларында әл-Фараби секілді ойшылдардың өзі
осы медреседен тәлім-тәрбие мен ілім алған. Кешегі Кеңес үкіметі медресе
деген атаудан қашып, орта оқу орындарына арабтың екінші бір сөзін
мектепті орнықтырды. Бұл еңбектің тағы жақсы сипаты деп профессор
Ә.Дербісәлінің ұзақ жылдардан бері терең зерттеп жүрген тақырыптары мен
еңбектерінің жалғасы іспетті, әрі оларды толықтыратын жұмыс деп бағалау
орынды. Ғалымның Қазақстандағы Ислам өркениеті, діни ғұламалардың
өмірбаяндары мен шығармашылығы, байырғы мешіттер мен медреселер хақын-дағы
құнды мәліметтер жинап, оларды жүйелеп, көркем тілде баяндап ұсынып келе
жатқаны аян. Оның 1995 жылы жарық көрген Қазақ даласының жұлдыздары деген
кітабында беймәлім болып келген қазақ топырағынан шыққан Ислам ғұламаларын
айқындап берген. Міне, осындай шақта кешегі әл-Фараби секілді ата-
бабаларымыздың жүрген сара жолын, олар қастерлеген Құранды елге танытуы дін
мен ғылым аясындағы үлкен еңбек. Сондықтан ол осы кітапта соларды тағы да
жаңа қырынан танытып: Орта Азия мен қазіргі Қазақстан
жеріне де VII-VIII ғасырларда Исламның келуі осындай рухани білім
ошақтарымен тікелей байланысты болды. Бірте-бірте ол кең-байтақ өлкемізге
жайылды. Ата-бабамыз мекендеген Отырар, Сауран, Сығанақ, Женд, Кердер,
Сүткент, Исфиджаб-әл-Байда-Сайрам, Мерке, Тараз, Жікіл, Шелжі, Аспара,
Құлан секілді шаһарларда үлкенді-кішілі мешіттер мен олардың жанынан
медреселер де бой көтерді. Олар осы күнгі университет, интитуттардың рөлін
атқарды. Сол себепті де тек Шаш (Ташкент), Насаф (Нахшаб, Қаршы), Самарқан,
Бұхара ғана емес, сондай-ақ, қазақ жерінде болған аталмыш діни-рухани-
мәдени-ғылыми ордалардан 30-дан астам Отырари – Фараби, Саурани, Сығанақи,
Түркістани, Тарази, Шелджи, Жикили, Мерки, Құлани, Қаялығи секілді туған
мекені мен ру, тайпасының атын өзіне лақап еткен Қожа Ахмет Йасауи,
Мұхаммед Хайдар Дулати, Жалаирилер мен Найманилер, Қыпшақилер, Кердерилер
шықты. Кешегі Абай хәкімнің де Семейдегі Ахмет Риза медресесінде араб,
парсы тілдерін үйреніп, Ислам дінінің қайнар көздерінен рухани нәр алғаны
баршамызға аян. Сондай-ақ, Жәңгір ханның да қыздарға арналған арнайы мектеп
ашқаны жайлы деректер кездеседі, – деп қазақ халқының тарихы мен құндылығы
және ата-бабаларының қандай жол ұстанғанынан сыр шертіп, бүгінгі ұрпаққа
түйінді ой тастайды.
Ә. Дербісәлінің ғалым ретінде зерттеулерінің үлкен арнасының бірі –
қазақтың тарих қойнауында жатқан Ислам ғұламалары және олардың еңбектері
болса, екіншісі, солардың ғалым болуына, еңбек жазуына түрткі болған тарихи
шаһарлардағы медреселер. Бейнеткеш ғалым осындай тынымсыз, ыждағатты
еңбегінің нәтижесінде 2009 жылы Қазақстанның мешіттері мен мед-реселері.
Рухани шамшырақтарІХ-ХХ атты кітабын оқырман қолына тигізген еді. Жаңа
кітапта еліміздің көне дәуірлерден Кеңестік дәуірге дейінгі кезеңді
қамтитын бағалы да мол деректер ұсынылса, ал біз сөз етіп отырған жұмыс
оның жалғасы сынды, тек тәуелсіздік алған аз уақыт ішінде дүниеге келген
оқу орындарын түгендеп, оқу бағдарламаларын, ұстаздар қауымын, материалдық
базасын сипаттап беруімен маңызды.
Кітап авторы: Осы дәстүр шамамен XҮIII ғасырда үзілді. Оған Ақтабан
шұбырынды, Алқакөл сұлама қасіреті, XIX ғасырда елімізді отар еткен
патшалық Ресей, 70 жылдық коммунистік кезең өз ықпалын тигізбей қоймады, –
дейді. Одан кейін де қазақ елінің әр жерінен медреселер ашуға ат салысты.
Ондағы мақсат дін мен ғылымды үйлестіру еді. Ол кітабында бұрынғы
медреселер де осындай ұстанымды ту еткенін айта келіп: Сондықтан
медреселерде Ақайд (Сенім негіздері), Сарф (Морфология), Мантық (Логика),
Хадис, Тафсир, Адабу-л Баһис (Сөйлеу әдебі), уағыз, Балағат, Калам, Фиқһ,
Фарайд (Мирас құқығы), Усулу-л фиқһ (шариғат ілімдері) секілді т.б.
пәндерден дәрістер берілген. Астрономия, философия, тарих пен жағрапия да
оқу жоспарында қарастырылған, – деп ой түйеді. Бүгінгі таңдағы ашылған
медреселердің де дәрістері осы бағытта екендігіне назар аударады. Әрі ол
бір жағынан халықты мешіт, медресе ашуға насихаттаса, екінші жағынан Кеңес
үкіметі кезінде атқораға немесе жемханаға айналып, әлі күнге дейін
қабырғасы сақталған мешіттерді іздеп тауып, соларды сатып алып, күрделі
жөндеуден өткізуде де сол кешегі арман-қиялының жемісі деп анық айтуға
болады.
Еліміз тәуелсіздік алған 20 жылдан бері дін саласы үлкен өзгерістерді
бастан кешірді. Соның айқын бір ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Білім беруді қамтамасыз етудің қаржылық тетігі және оны дамыту
Жергілікті билік органдары
Қазақстандағы дін және мемлекет қатынастары
Дінтану пәнін оқыту
Діни қызмет және діни бірлестіктер
Қазақстан тарихындағы Ислам діні
Қазақстандағы бастауыш мектептің әдіснамалық және тарихи-педагогикалық сипаттамалар беру
Құқықтық мәдениеттің табиғаты
Қазақстан Республикасындағы қоғамдық және діни бірлестіктер қызметінің құқықтық негіздері
Қазақстандағы қажылық туризмнің болашақта даму жолдарын болжау
Пәндер