Қиыр Шығыстағы Жапония (Жапония-Қытай-Корея)


Кіріспе
І.тарау. Қиыр Шығыс елдері аймағында Жапонияның мүдделері
1.1. Соғыс жылдарынан кейінгі Жапонияның жағдайы. Жапонияның Қиыр
Шығыс елдеріне көмек көрсетудегі мемлекеттік саясаты
1.2. Жапонияның ҚХР жэне Кореяға ерекше назар аударуының себептері.
1.3. Жапонияның Қытай және Корея мен өзара қатынасындағы саяси және
элеуметтік экономикалық аспектілері
2.тарау. Жапонияның ҚХР мен қарым.қатынасы
2.1. Қытай Жапония оккупациясы кезінде жэне оккупациядан кейін
2.2. Сенкаку (Дяоюй дао) аралдарына қатысты территориялық дау.
2.3. Көпжақты дипломатия.
2.4. Қытайдың "ашық саясаты".
2.5. 80.жылдардағы саяси жэне экономикалық қарама.қайшылықтар.
2.6. Тайвань.Қытайдың басты мәселесі.
2.7. Қазіргі кездегі жапон.қытай қарым.қатынастары.
3.тарау. Жапония мен Корея арасындағы қарым.қатынас
3.1. Тарихи ракурс.
3.3. Оңтүстік . Шығыс Азиядағы "Жапония.АҚШ.Корея" стратегиялық өсуі.
3.4. Жапон.қытай қатынастарының қазіргі кезеңі.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиет көздері
Тақырыптың өзектілігі қазіргі таңда бүкіл әлем өзара тығыз
байланысты болғандықтан, дүниенің кез-келген бөлігіндегі бүрқ ете түскен
қақтығыс бүкіл дүниежүзілік кауымдастықтың экономикасына да, саясатына да
эсер етеді. Әлемдегі ең ірі державалардың бірі болған - Жапония өзінің
ықпалын Қиыр Шығыстағы көршілес мемлекеттерге ғана емес, сонымен бірге
бүкіл элемдегі халықаралық жағдайларға да, ықпалын тигізуде. Оның Қиыр
Шығыстағы көршілес мемлекеттері - Қытай жэне Корея. Кез келген
мемлекеттердің негізгі саясаты аймақтық қатынастарға, яғни онымен шекаралас
жатқан мемлекеттерге бағытталады. Сондықтан, дүниежүзілік
қауымдастықтағы бүгінгі жэне болашақтағы жағдайды дүрыс бағалай білу үшін Жапонияның бүл елдерге қатысты шынайы көзқарасын білу қажет.
Жапонияның соғыстан кейінгі қарқынды дамуы бүл азиялық елді экономикалық супердержаваға жэне АҚШ пен Батые Еуропа деңгейіндегі әлемнің қазіргі саяси-экономикалық мегаполисінің үш орталықтарының біріне айналдырды. 1985 жылы оның элемдік жалііы өнімдегі үлесі 10%-ды, АҚШ -22%, ал экономикалық ынтымақтастық жэне даму үйымына кіретін қалған мемлекеттердің үлесі 31%-ды қүрады. Жапонияның 1980 жылдардағы орташа жылдық өндірісінің өсуі (4,1%) оның бақталастарына қарағанда әлдеқайда жоғары жэне түрақты болды. Мэселен, АҚШ-та бүл көрсеткіш 2,2% болса, элемнің қалған дамыған капиталистік елдерінде 0,7%-ден 1,6%-ға дейін болды1.
Жапон жэне Батыс мамандарының пікірінше 1980 жылдардың басында Жапония АҚШ жэне Батыс Елдерімен салыстырғанда әлдеқайда жетілген өнеркәсіпті жэне техникалық базаға ие болды. Жапония осы жағдайлардың негізінде жаңаша технологияны дамытуда белгілі артықшылықтарға ие болды.
Жапония АҚШ пен ГФР-дан кейінгі әлемнің үшінші сауда державасы болып табылады. Оның жалпы қоғамдық өнімінің негізгі бөлігі ішкі нарықтық айналымда өтеді, алайда, жапон экономикасы сыртқы сауда алмасуының дамуы мүмкін емес. 1980 жылдардың ортасында Жапонияның экспорты 211 млрд. доллар, ал импорты 110 млрд. долларды қүрады.
1980 жылдардың екінші жартысында Жапония дүниенің ірі кредиторына, әлемнің нарыққа қаржы ресурстарын жеткізетін негізгі күшіне айналды.
1. Воронцев В.Б. Китай и США: 60-70-е гг. - М. Наука, 1979
2. Жуков А.Е. История Японии с 1868 по 1998 гг. 2 том - М.: ИВ РАН, 1999
3. Ильина И.А. Японский капитал на Азиатских рынках - М.: 1986
4. Жуков Е.М. международное отношение на Дальнем Востоке и
послевоенные годы (с 1958 по 1976), 2 том - М.: Мысль, 1978
5. История Кореи - Сеул: Международное Радио Кореи, 1995
6. Катков З.Д., Чудодеев Ю.В. Китай - Япония: Любовь или ненависть? -М.: Институт востоковедение, 2001
7. Кузнецов Ю.Д., Навлицкая Г.Д., Сырицын И.М. История Японии - М.: Высшая школа, 1988
8. Латышев И.А. Современная Япония - М.: Институт востоковедения, 1973
9. Марков А.Н. Послевоенная политика Японии в Азии и Китае. 1945-1977гг.-М.: 1979
І 0. Петров Д.В. Внешная политика Японии после второй мировой войны -М.: 1988
11. Сладковский М.И. Знакомство с Китаем и китайцами - М.: Мысль, 1984
12. Современная политика Японии в странах АСЕАН - современная зарубежная историография. Научно-аналитический обзор - М.: 1990
13. Страны мира. Справочник полтиздат, 1980
14. Тихомов В.Дю Корейская проблема и межународный фактор - М.: Востчная литература, 1998

15. Энциклопедия основных понятий и современных терминов - Япония: Современое народное издательство - перевод с японского языка, 2003
16. Япония - "Экономика и политика современного капитализма" - М.: 1973

53
17. Япония. Ежегодник - М.: 1988-1991
18. Япония как она есть - Япония: ОАККЕХ - перевод с японского языка, 1997
19.Новейшая история стран Азии и Африки XX в. (1945-2000 гг.) II часть.
Учебник для вузов. М.: Владос. ИМПЭ им.Грибоедова, 2001г. 20.Мазуров. США, Китай, Япония. Пересройка межгосударственных отношений 1969-1979 гг. Изд. Наука., М.; 1980г. 21.Носов Японо-китайские отношения. Изд. Наука., М.: 1978г. 22.Внешняя политика КНР. Изд. Международные отношения., М.; 1971г. 23.Международные отношения на Дальнем Востоке в послевоенные годы 1958-1976 гг. Изд. Мысль, -М.:1978г. 24. Внешняя политика стран Азии. Внешняя политика развивающихся стран. Международные отрношения. М.: 1983г. 25.Инвенстиционная стратегия США, Япония и ЕС в отношении КНР 26.Кредер А.А. Новейшая история XX век: Учебник для основной школы. - 3-е изд., перераб. И доп.- М.: НТО, 1996г.
Мерзімдік басылымдар;
1. Журнал " Азия и Африка сегодня", 1980. №8. "Новый век" в Японо -Китайских. Отношениях. Жуков А
2. Журнал "Мировая экономика и международные отношения", 1985. №7 Япония в Юго-Восточной Азии и Лтинской Америке. Барсуков Ю.
3. Журнал "Проблемы Дальнего Востока", 1980. №3. Вступая в тисках противорчий. Тамгинский И.И.
4. Журнал "Проблемы Дальнего Востока", 1981. №3. Вступая в четветое десятилетие. Украинцев М.С.
5. Журнал "Проблемы Дальнего Востока", 1987. №4. Китайско-Японские отношения: проблемы и перспективы. Остроухов О.Л.
6. Журнал "Проблемы Дальнего Востока", 1995. №1. Региональный аспект отношений Японии с Китаем. Семин А.
7. Журнал "Проблемы Дальнего Востока", 1996 . №3. Японо-Китайские отношения подвергаютсия испытанию. Семин А.
8. Журнал "Проблемы Дальнего Востока", 2001. №2. Что мешает достижению согласия между Токио и Пекином.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қиыр Шығыстағы Жапония (Жапония-Қытай-Корея)

Жоспар:

Кіріспе 3

І.тарау. Қиыр Шығыс елдері аймағында Жапонияның мүдделері 8

1.1. Соғыс жылдарынан кейінгі Жапонияның жағдайы. Жапонияның Қиыр
Шығыс елдеріне көмек көрсетудегі мемлекеттік саясаты. }~(° ,9-\\
1.2. Жапонияның ҚХР жэне Кореяға ерекше назар аударуының себептері.
1.3. Жапонияның Қытай және Корея мен өзара қатынасындағы саяси жэне
элеуметтік экономикалық аспектілері. \\ГЦ

2.тарау. Жапонияның ҚХР мен қарым-қатынасы 15

1. Қытай Жапония оккупациясы кезінде жэне оккупациядан кейін. і"-^-
2. Сенкаку (Дяоюй дао) аралдарына қатысты территориялық дау. Ц- ^^3
3. Көпжақты дипломатия. ___^ іч^і&
4. Қытайдың "ашық саясаты". -* лг- Д
5. 80-жылдардағы саяси жэне экономикалық қарама-қайшылықтар. Я— ^
6. Тайвань-Қытайдың басты мәселесі. %о -33
7. Қазіргі кездегі жапон-қытай қарым-қатынастары. -, ^ - $

3.тарау. Жапония мен Корея арасындағы қарым-қатынас 37

3.1. Тарихи ракурс.
Ц) -^
3. Оңтүстік - Шығыс Азиядағы "Жапония-АҚШ-Корея" стратегиялық өсуі.
4. Жапон-қытай қатынастарының қазіргі кезеңі. ^, ^^д
Қорытынды 50
Пайдаланылған эдебиет көздері 52
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі қазіргі таңда бүкіл әлем өзара тығыз
байланысты болғандықтан, дүниенің кез-келген бөлігіндегі бүрқ ете түскен
қақтығыс бүкіл дүниежүзілік кауымдастықтың экономикасына да, саясатына да
эсер етеді. Әлемдегі ең ірі державалардың бірі болған - Жапония өзінің
ықпалын Қиыр Шығыстағы көршілес мемлекеттерге ғана емес, сонымен бірге
бүкіл элемдегі халықаралық жағдайларға да, ықпалын тигізуде. Оның Қиыр
Шығыстағы көршілес мемлекеттері - Қытай жэне Корея. Кез келген
мемлекеттердің негізгі саясаты аймақтық қатынастарға, яғни онымен шекаралас
жатқан мемлекеттерге бағытталады. Сондықтан,
дүниежүзілік
қауымдастықтағы бүгінгі жэне болашақтағы жағдайды дүрыс бағалай білу үшін
Жапонияның бүл елдерге қатысты шынайы көзқарасын білу қажет.
Жапонияның соғыстан кейінгі қарқынды дамуы бүл азиялық елді
экономикалық супердержаваға жэне АҚШ пен Батые Еуропа деңгейіндегі әлемнің
қазіргі саяси-экономикалық мегаполисінің үш орталықтарының біріне
айналдырды. 1985 жылы оның элемдік жалііы өнімдегі үлесі 10%-ды, АҚШ -22%,
ал экономикалық ынтымақтастық жэне даму үйымына кіретін қалған
мемлекеттердің үлесі 31%-ды қүрады. Жапонияның 1980 жылдардағы орташа
жылдық өндірісінің өсуі (4,1%) оның бақталастарына қарағанда әлдеқайда
жоғары жэне түрақты болды. Мэселен, АҚШ-та бүл көрсеткіш 2,2% болса,
элемнің қалған дамыған капиталистік елдерінде 0,7%-ден 1,6%-ға дейін
болды1.
Жапон жэне Батыс мамандарының пікірінше 1980 жылдардың басында Жапония
АҚШ жэне Батыс Елдерімен салыстырғанда әлдеқайда жетілген өнеркәсіпті жэне
техникалық базаға ие болды. Жапония осы жағдайлардың негізінде жаңаша
технологияны дамытуда белгілі артықшылықтарға ие болды.
Жапония АҚШ пен ГФР-дан кейінгі әлемнің үшінші сауда державасы болып
табылады. Оның жалпы қоғамдық өнімінің негізгі бөлігі ішкі нарықтық
айналымда өтеді, алайда, жапон экономикасы сыртқы сауда алмасуының дамуы
мүмкін емес. 1980 жылдардың ортасында Жапонияның экспорты 211 млрд. доллар,
ал импорты 110 млрд. долларды қүрады.
1980 жылдардың екінші жартысында Жапония дүниенің ірі кредиторына,
әлемнің нарыққа қаржы ресурстарын жеткізетін негізгі күшіне айналды.
1987 жылы тікелей шетелдік инвестициялар сомасы 105 млрд. АҚШ
долларына жетті. Бес ірі трансүлттық банктердің төртеуі жапондық.
Жапонияның соғыстан кейінгі өндірісі тез қарқынмен дами түсті, жоғары
сапалы тауарлар өндірілді. Жапонияның өнеркэсіптік күрылымының элемдік
экономикада болып жатқан өзгерістерге тез бейімделуінің себептері бірқатар
сүрақтарды және жоғары қызығушылықты тудырды. Жапонияның өзінің дамыған
экономикалық қуатын пайдаланып, Қиыр Шығыстық күшті әскери державаға
айналуы мүмкін деген қауіп, оның көршілес азиалық елдерін (Қытай,

1 Вербицкий СИ. Япония на пороге XXI века. - М.: 1988, С. 132.

Корея, АСЕАН жэне Үндікытай түбегі елдерін) алаңдатады. Жапонияның сыртқы
саясатының болашақтағы бағыты, оның қазіргі ғаламдық мэселелерге байланысты
үстанымы, эсіресе ядролық соғыс қаупін болдырмау үрдісіне қатысуы
халықаралық қауымдастықты қызықтырмай қоймайды1.
Бүл мэселелердің барлығы маңызды зерттеудің объектісі болып табылады.
Бүл диплом жүмысының тақырыбы: "Қиыр Шығыстағы Жапония (Жапония - Қытай -
Корея)".
Зерттеу жұмысының максаты
Жапония мен ҚХР, Корея арасындағы қарым-қатынастарының тарихи
алғышарттарын жэне қазіргі саяси, экономикалық аспектілерін зерттеу.
Мақсатқа орай бүл жұмыста төмендегі міндеттер қойылған:
1. Жапонияның ҚХР жэне Кореямен қатынасындағы саяси, экономикалық
мүдделері жэне әлеуметтік-экономикалық рөлІн, Қиыр Шығыс елдерінің
ынтымақтастық мэселесін қарастыру.
2. Жапонияның ҚХР-мен қарым-қатынасындағы тарихи, саяси және сауда-
экономикалық аспектілерін зерттеу.
3. Жапонияның Кореямен қарым-қатынасындағы тарихи, саяси жэне сауда-
экономикалық аспектілеріне талдау жасау.
Жүмыстың хронологиялық шеңбері 1945-2002-ші жылдардың аралығын
қамтиды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң Жапонияның халықаралық
қатынаста жүргізген саясаты жэне қазіргі кезде өзінің көршіліс елдерімен
ұстанған саясатының бағыттары қамтылады.
Диплом жұмысының методологиялық және теориялық негізіне
Сладковский М.И., Воронцев В.Б., Тихомиров В.Д., Навлицкая жэне
Сырицын сияқты белгілі ғалымдардың ғылыми мақалалары, сонымен бірге А.
Жуков, А. Семин, М.С. Украинцев, О.А. Остроухов сиқты ресейлік
шығыстанушылардың "Проблемы Дальнего Востока" жэне "Азия и Африка сегодня"
деген мерзімдік басылымдарында жарық көрген мақалалары жатады. Сондай-ақ
интернеттегі соңғы мәліметтер де қолданылады, бүл жапон-қытай жэне жапон-
корей қатынастарының дамуының қазіргі жағдайын бейнелеуге көмектесті.
Аталмыш жүмыстың негізін қүрған кітаптар мен оқулықтарын қарастырайық.
И.А. Латышев редакциясымен шыққан "Современная Япония" атты кітап. Бұл
кітаптың екінші басылымы. Авторлар үжымы басылымның бүрыңғы қүрылымын
сақтай отырып, оны жаңаша мэліметтермен толықтырып, маңызды сэттерді
баяндады. Бүл басылым негізінен оқырманның кең ауқымына арналады. Алайда,
ондағы мағлүматтар мамандар үшін де қажет.
А.С. Жуковтың "История Японии" атты еңбегі курс жүмысын жазуда көмегі
тиді. Басылым екі томнан түрады. Жүмыста қолданған екінші том бірқатар
авторлардың еңбегінен қүралған. Мысалы, заң ғылымдарының кандидаты - В.Н.
Еремин, экономика ғылымдарының кандидаты - И.П.

1 Петров Д.В. Внешняя политика Японии после второй мировой войны. - М.:
1988, С. 87.

Лебедев, тарих ғылымдарының кандидаты - И.В. Мазурова, тарих ғылымдарының
докторы - Э.В. Молодякова жэне т.б.
Жүмыс жазу барысында З.Д- Котков пен Ю.В. Чудодеев редакциясымен
басылып шыққан "Китай - Япония" агты кітабы көмектесті. Мүнда, авторлар
ресейлік, қытайлық, жапондык жэне батыстық ғалымдардың қытай-жапон
қатынастарының әр түрлі эспектілері бойынша еңбектерін қолдана отырып,
Жапонияның Қытайға деген үстанған бағытына айрықша көңіл бөлген.
В.Д. Тихомировтың "Корейская проблема и международный фактор" атты
монографиясы ресми козкараспен сэйкес келмеген жеке пікірлерімен көрінеді.
Сондай-ақ бүл жүмыста Корей мәселесінің тарихы мен Кореяның Жапониямен
дипломатиялық қарым-қатынастары жайлы да толық баяндалған.
"Кореяның Халықаралық радиосы" мен Оңтүстік Кореяның ағарту
министрлігінің жанындағы Халықаралық білім Институты қүрастырған, "История
Кореи" атты оқулықта Корея туралы нақты мэліметтер берілген. Бүл кітап
Кореяның өткені және қазіргісін түсіндіру мен танудағы кейбір нақты емес
жайттарды түзету керек екендігіне көз жеткізеіді.
Кузнецов Ю.Д., Навлицкая Г.Б. жэне Сырицын И.М. редакциясымен шыққан
"История Японии"атты еңбегі жапония тарихының жекелеген кезең дерін емес,
Жапонияның бүкіл тарихын толығымен қамтиды. Ежелгі заманнан бастап қазіргі
күнге дейін тарихтың барлық кезеңдерін қарастыратын Жапония тарихы бойынша
арнайы оқулыққа мүқтаждық ерекше байқалады. Сондықтан бүл оқулық өте бағалы
жэне ғылыми жүмыстарды жазуда жақсы көмекші болып табылады.
Зерттеудің тәжірибелік мәні Осы диплом жүмысы қазіргі таңда қайта
қаралып жатқан тарихи мәселелерге өз ықпалын тигізеді деп ойлаймыз. Біздің
зерттеуіміз 1945 - 2002 жылдардағы Жапония мемлекетінің өз көршілері Қытай
Халық Республикасымен жэне Кореямен үстанған қарым-қатынасының өзіне тән
ерекшелігін талдауға арналған.
Жүмыстың қүрылымы кіріспеден, он торт тармақшадан түратын үш тараудан,
қорытындыдан жэне пайдаланылған эдебиет көздерінен түрады.
Бірінші тарауда Жапонияның Қиыр Шығыс елдері аймағындағы экономикалық
жэне саяси мүдделері қарастырылады. Тараудың басында соғыстан кейінгі жапон
экономикасының сандық және сапалық дамуының жоғары қарқынына үнемі эсер
ететін тарихи, мэдени-экономикалық, элеуметтік, саяси жэне халықаралық
факторлардың күрделі жиынтығы көрсетілген.
Ары қарай, бүл тарауда Жапонияның Корея мен ҚХР-ға деген жоғары
қызығушылығының негізгі себептері жэне Жапонияның ҚХР мен Корея
экономикасын дамытудағы әлеуметтік-экономикалық рөлі көрсетілген. ҚХР мен
Кореяның өсіп келе жатқан экономикалық потенциялы Жапонияның ынтасын
арттырады. Оның үш себебі бар: кейбір шикізат, жағармай материалдарды
алудың сенімді саяси қайнар көзі ретінде; салыстырмалы арзан жүмыс күші мен
Энергияны Жапонияның өзінде кейбір бэсекеге қабілетсіз
өндірістерді үйымдастыруда колдану мүмкіндігі ретінде жэне артып келе
жатқан өнеркәсіптік өнімді шығару нарығы ретінде.
Тараудың соңында Жапонияның Қытай жэне Корея мен қатынастарындағы
негізгі саяси аспектілері қарастырылған. Жапонияның Қиыр Шығыс жэне
Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен қатынастарындағы мэселелері төмендегідей
түжырымдалады: Қиыр Шығыс және Оңтүстік Шығыс Азия елдерін Жапонияның
орасан зор экономикалық қуатының саяси экспансионизмге айналуы жэне Азияда
күшті эскери рөлге ие болу мүмкіндігі үрейлендіреді, екінші дүниежүзілік
соғыс кезіндегі жапон агрессиясын есте сақтай отырып, бүл елдер Жапонияның
әскери күшінің артуынан қауіптенеді.
Диплом жүмысының екінші тарауында Жапонияның Қытай Халық
Республикасымен қарым-қатынасының тарихи, саяси жэне сауда-экономикалық
аспектілері сарапталады. Тараудың басында Жапонияның Қытайды жаулап алуы
және оның саяси-экономикалық себептері, сондай-ақ екі ел арасындағы
территориялық даулар, олардың тарихи алғышарттары және бүл мәселеге қатысты
АҚШ-тың үстанымы жайлы баяндалады. Сонымен қатар Индонезияда өткен Бандунг
конференциясы Қытай Халық Республикасын тану туралы жағы біршама
қарастырылды.
Тарауда 70-жылдардың басында жарияланған Жапонияның көпжақты
дипломатиясының мэні мен Пекин үсынған Жапониямен қатынастарды қалпына
келтіру қағидалары толық қарастырылады. Сонымен қатар тарауда ҚХР өкіметі
жариялаған Қытайдың ашық саясатының негізгі қағидалары қарастырылады. Бүл
бағыттың маңызды күрамдас бөлігі ретінде жеделдетілген жаңашаландыруды
шетелден, эсіресе Жапониядан қаржы жэне дамыған технологияны тарту есебінен
жүзеге асыру көрсетілген. Әрбір тараптың бір-бірімен жақындасуындағы жеке
мүдделері мен мақсаттары ашып көрсетілген. Бүл орайда Қытай Жапонияның
өзінің Азия жэне Тынық Мүхитында үлы державалық мақсаттарына жету үшін
пайдаланады жэне жүмыста бүл жоспардың кезеңдері нақты көрсетілген. Ал
Жапонияның негізгі мақсаты ҚХР-мен кең байланыстар орнату арқылы Қытай
экономикасын өз экономикасына тэуелді етіп алуға үміттенеді. Сондай-ақ
тарауда екі ел арасындағы 80-жылдардағы экономикалық жэне саяси қайшылықтар
қарастырылады. Бүл қайшылықтың себептері - Қытайдың Жапониямен саудасындағы
теріс сальдосының 1985 жылы 6 млрд. долларға жетіп, ҚХР валюта қорының 13-
н қүрауы. ҚХР-ң оның ірі серіктесімен саудасындағы дефициттің өсуіне
септігін тигізген негізгі факторлар көрсетілген. Сонымен бірге екі ел
арасындағы қарым-қатынастардың "Тайвань" мэселесіне қатысты қайшылықтары
қарстырылған. Бүл мәселеге қатысты Жапонияның ресми үстанымы жэне
Тайваньмен Қытай арасындағы эскери қақтығыс болуы жағдайындағы Жапонияның
үстанымы көрсетілген. Тараудың соңында қазіргі жапон-қытай қатынастары, екі
ел арасындағы ынтымақтастықтың басымдықтары мен перспективалары
сарапталған.
7

Үшінші тарауда Жапониянын Кореямен катынастарының тарихи, саяси және
сауда-экономикалық аспектілері карастырылады. Тараудың басында екі ел
арасындағы қатынастарға кыскаша тарихи шолу жасалынған. Кореяның Солтүстік
және Оңтүстік деп бөлінуінің эскери-саяси себептері көрсетілген. Сонымен
бірге жапон-оңтүстік кэріс катынастарының қалпына келу кезеңдері бү_л
мэселеге қатысты Пхеньянның у_станымы жэне Вьетнам мэселесіне қатысты Сеул
үстанымы қарастырылған. Жапонияның жэне Кореяның сауда, экономикалық және
әскери-саяси байланыстарды орнату, нығайту және дамытудағы мақсаттары нақты
түсіндірілген. Екі ел арасындағы қатынастар: Токионың Оңтүстік Корей
режимін Корея территориясындағы жалғыз заңды мемлекет ретінде мойындауы мен
Жапонияның Оңтүстік Кореяға үзақ мерзімді негізде экономикалық көмек
көрсетуінде негізделді.
Жүмыста Оңтүстік Шығыс Азиядағы "Жапония-АҚШ-Корей" стратегиялық
эскери-саяси жэне сауда-экономикалық белдеуінің рөлі, Пекин мен Пхеньянның
одағы қарастырылған. Сеул жэне Токио арасындағы қатынастардың дамуының
динамикасы ҚХР, АҚШ жэне бүрыңғы КСРО үстанымдарының өзгеруіне байланысты
болды. Тараудың соңында жапон-кэріс қатынастарының қазіргі кездегі даму
жағдайы көрсетілген. Екі ел арасындағы қатынастардағы қайшылықтар Токио мен
Сеулдің элемдік нарықтағы бэсекелестігіне байланысты екендігі де жүмыста
атап өтілген.
Диплом жүмысының қорытынды бөлімінде Жапонияның қазіргі кезде дүние
жүзінде алатын орнына талдау жасалды. Жапонияның Қытай, Корея елдерімен
дипломатиялық, экономикалық қатынастарының болашақтағы жағдайлары
мүмкіндігінше түжырымдалды.
8

1 - тарау. Қиыр Шығыс елдер аймағында Жапонияның мүдделері. 1.1. Соғыс
жылдарынан кейінгі Жапонияның жағдайы және Жапонияның Қиыр Шығыс
елдеріне көмек көрсетудегі мемлекеттік
саясаты

1945 жылы желтоқсанда КСРО, АҚШ, Үлыбритания Сыртқы істер
министрлерінің Москва кеңесі Жапонияның тізе бүгу шарттарын белгілеген 1945
жылғы Потсдам декларациясын жүзеге асырудың үйымдастыру принциптері туралы
шешім қабылдады. ССР Одағының, АҚШ, ¥лыбританияның, Қытайдың, Францияның,
Голландияның, Канаданың, Австралияның, Жаңа Зеландияның, Индияның,
Филиппиннің өкілдерінің Қиыр-шығыс комиссиясын қүру жэне Токиода төрт
мүшеден (ССР Одағынан, Үлыбританиядан, АҚШ, Қытайдан) Жапония үшін
Одақтастар советін қүру үйғарылды.
Қиыр-шығыс комиссиясы Жапонияның тізе бүгу шарттарын орындауының саяси
бағытын, принциптері мен жалпы негіздерін түжырымдауға тиіс болды.
Жапония үшін қүрылған Одақтастар советі Жапонияны қарусыздандыру мен
демократияландырудың принциптерін жүзеге асыруға тиіс еді, осыған сәйкес
Совет бас қолбасшысының қимылдарын бақылауға тиіс болды, ал бас қолбасшы
өзінің елеулі мэселелер жөніндегі бүйрықтарын жарияламастан бүрын Советпен
ақылдасып алуға міндеттелді.
Қиыр-шығыс комиссиясы мен Одақтастар советіне мойын үсынбаған Америка
Қүрама штаттары бүл шешімдерді үнемі бүзып келді. Дүние жүзілік күштердің
талабымен соғыстан кейінгі алғашқы жылдары АҚШ Жапонияда бірқатар
демократиялық реформалар жасауға мэжбүр болды. 1946 жылы қазанда жапон
парламент! жаңа Конституция қабылдап, 1947 жылы 3 мамырда күшіне енді.
Императордың үкімет билігі едэуір тежелді. Жапония халықаралық даулы
мэселелерді шешу қүралы ретінде соғыс жүргізуден, жер бетінде, теңізде,
эуеде қарулы күштер үстаудан бас тартты. 1889 жылғы Конституцияға
қарағанда, жаңа Конституция Жапонияның мемлекеттік қүрылысын
демократияландыру жолында маңызды қадам басқандық еді. Жапония
конституциялық монархия. Жаца Конституция бойынша Заң шығаратын өкімет
билігін парламент жүзеге асырып отырады. Ол екі палатадан - төменгі
(өкілдер палатасы) жэне жоғарғы палатадан (кеңесшілер палатасы) түрады.
Парламенттегі көпшілік орынға жапонияның либералдық-демократиялық партиясы
ие.
1946-48 жылдары Токиода жапондардың басты-басты соғыс қылмыстарын
соттаған халықаралық процесс болды. Алайда, 1948 жылдың аяғынан бастап, АҚШ
жапон монополияларының бағыттарын қалпына келтіруге кірісті. Соғыс
қылмыстары жаппай ақтала бастады. 1950 жылы болашақ жапон армиясының үясы
ретінде полицияның резервтік корпусы қүрылды. Кореядағы соғыс интервенциясы
АКДІ Жапониямен бітім шартын
тезірек жасауға итермеледі. 1951 жылы Сан-Францискода болған конференция
ағылшын-американ көпшілігі Кеңес Одағының Жапонияны
демократияландыруға бағытталған үсыныстарын қабылдамады. Сондықтан Кеңес
Одағы шартқа қол қоюдан бас таргты. Бір жақты бітім шартына 1951 жылы 8
қыркүйекте қол қойылды. Мүнымен бірге, жапон-американ қауіпсіздігі туралы
шарт жасалып, АҚШ Жапония жерінде соғыс базаларын салуға, әскер үстауға
күкық алды. 1952 жылы Киыр-шығыс комиссиясы мен Одақтастар советі
таратылды.
Жапонияның тарихи, мэдени, этникалық, элеуметтік жэне саяси
халықаралық факторлары жапон экономикасының соғыс жалдардан кейін қарқынды
дамуына белгілі ықпалын тигізді.1
Алдымен, халықтың тарихи, мэдени дамуының ерекшеліктеріне назар
аударатын болсақ, Жапония Шығыс жэне Батыс өркениеттерінен оңаша болды жэне
жапондықтар басқа алдыңғы қатарлы елдер мэдениетінің аспектілерін өзінің
дэстүрлі қү_ндылықтарына бейімдеуге тырысты.
Жапондықтар өздерінің дэстүрлі мэдениеттерін сақтап қалу үшін,
Жапонияның басқарушы топтары дәстүрлі жапон мәдениетінің ерекшелігі туралы
үлттық концепциясын жүзеге асырды. Бүл концепция жапон үлтының ерекше
руханиятына жэне рөліне негізделген. Жапонияның соғыс жылдардан кейінгі
дамуында оның ішкі саяси жэне саяси жүйесін қарастыру қажет. Жапон
милитаризмінің қүлдырауынан кейін император билігінің бірқатар жартылай
феодалдық институттары жойылды, "дзайбацу" отбасы концерндері жойылды,
демеократиялық партиялар қайта қүрылды, кәсіподақтар қүрыла бастады.
Сонымен бірге эртүрлң топтағы жапон қоғамының мүдделерін үсынатын басқа
көптеген үйымдар қүрылды. 1947 жылы қабылданған жаңа Конституцияның
бірқатар прогрессивті баптары-халықтың мүдделерін қорғауға жэне соғысты
жүргізу қүқығынан бас тартуға, әскерді құруға жэне оны сыртқы саяси
мақсаттарға жету үшін қолдануға бағытталған.
Халыққа жапон милитаризмінен төнген қасірет, Хиросима жэне Нагасакида
орын алған зүлымдық, Корея мен Үндіқытайдағы АҚШ-тың эскери акциялары жапон
халқының барлық топтары арасында пацифистік көзқарстың өсуіне экелді. Бүл
жағдай екінші дүниежүзілік соғыстан кейін билікке келген жапон
саясаткерлерінің назарын аударды. Олардың пайымдауынша Жапон теңіз
державасы болғандықтан, өзінің халықаралық саудадағы мүдделерін қалпына
келтіруі үшін АҚШ-пен жақындасуға тырысуы керек. Ал мемлекет шетелден
экелінген арзан шикізатын пайдалана отырып, барлық мүмкіндіктерін
экономикалық дамуға бағыттауға тиіс болды. Бүл пікірлер "Есид"
доктринасының негізін қүрайды. "Есид" доктринасы 50-жылдарды басында
Жапонияның соғыстан кейінгі бірінші премьер-министрі жэне бірнеше жапон
жетекшілерімен қабылданған1. Жапон консервативтік саясаткерлері
басқа

1 Вербицкий СИ. Япония на пороге XXI века. - М.: 1998. С. 165
1 Журнал "Мировая экономика и международные отношения". №1985. Япония в Юго-
Восточной Азии и
Латынской Америке Барсуков Ю.
капиталистік елдердің элитарлык саясаткерлерімен қатар өз мүдделерін қорғай
білді. Олар сол кездегі халыкаралык жағдайда Жапонияның ішкі мүмкіндіктерін
дүрыс бағалай білді. Барлық материалдық, моральдық жэне интелектуалдық үлт
күштері - өнеркэсіптің жэне технологияның дамуына, халықтың өмір сүру
деңгейін жоғарылатуға ықпал етті.
Басқа елдермен салыстырғанда Жапонияның салыстырмалы төмен эскери
шығындары, өнеркәсіпке жаңа технолонияларды ендіруге, жапон өнімінің
бәсекелістік қабілеттілігінің артуына және оның экономикасының түрақты
дамуына экеп соқты.
Жапонияның соғыстан кейінгі дамуында сыртқы фактор маңызды мәнге ие
болып табылады. АҚШ-пен әскери одақтасу жэне Жапонияның территориясында
американдық эскери базалардың орналасуы белгілі дэрежеде Жапонияның
суверенитетіне және сыртқы саяси бағытына эсерін тигізіп отырды. Жапония
АҚШ-тың эскери-саяси стратегиясын қабылдап, АҚШ-тан өзіне қажетті
шикізатты, жаңа технологияны іргелі білімді алмасуға мүмкіндік алды.
Жапония АҚШ-қа өзінің өнеркәсіп өнімдерінің 30%-ын экспорттады.
Жапонияның өзіндік шикізат ресурстары болмауына қарамастан, Жапон
экономикасы дами түсті. Осы шикізаттарды эсіресе, мүнайды темен бағамен
алуға мүмкіндігі болды. Соның есебінен, арзан энергияға ие болып жаңа мүнай-
химия өнеркэсібін қүруға мүмкіндік алды. Бірақ сыртқы фактор жапон
экономикасының дамуына жэне халықаралық қатынастар жүйесінде Жапонияның
жағдайына кері эсер етті.1

1.2. Жапонияның ҚХР жэне Кореяға ерекше назар аударуының
себептері

Шетел аналитиктерінің айтуына қарағанда, Жапонияның осы аймақ елдеріне
ерекше қатынас орнатуының себептері: ең алдымен географиялық жақын
орналасуы, өзара экономикалық тэуелділік жэне стратегиялық мэселелрі болып
табылады. Шетел зерттеушілерінің пікірінше Жапонияның ҚХР мен Кореяға
ерекше көңіл бөлуінің екінші себебі, соңғы екі онжылдың ішінде қарқынды
дамудың нәтижесінде пайда болған үлкен экономикалық потенциал. Көптеген
дамыған елдердің өзінде де тоқырау үрдістері байқалып жатыр, ал Қытай мен
Корея экономикасы түрақты жэне қарқынды дамып келуде. Бүл елдердің жалпы
үлттық өнімінің (Ж¥Ө) орташа өсімі 6%-ға жоғары болды.
ҚХР мен Корея елдерінің экономикалық дамуының белгісі XX ғасырдың
соңында өнеркэсіп экспортының жеделдетілген өсімімен сипатталады. Осы елдер
1980 жылдардың аяғында Жапониямен жэне басқа дамыған елдер мен бәсекеге
түсе алатын экономикалық даму сатысына жетті.
Шетел авторларының айтуынша Жапонияның аймақтағы елдермен байланысты
нығайтуының себебі, бүл елдердің болашақта даму

1 Современная Япония. - МЛ 983. С. 447.

11

перспективалары болып табылады. КХР мен Корея, АСЕАН елдері көптеген табиғи
ресурстарға ие бола отырып. Жапонияға 96,6% табиғи каучукты, 99,6% қалайы
жэне қалайы кү_ймаларын, 40,2 % тропикалық ағашты, 30,7 % никельді, 28,8%
бокситтерді, 23,7% қантты жэне 15,8% өңцелмеген мүнайды беріп отыр. Аймақ
елдерінде, эсіресе Қытайда жүмыс күші ресурстарының болуы еңбекті көп қажет
ететін өнеркэсіп түрлерін көбейтуге мүмкіндік береді. Дамушы елдерде
өнеркэсібі дамыған елдерге карағанда жүмыс күші арзан екені белгілі. Кейбір
мәліметтерге сай: Қиыр Шығыс аймақтарында көптеген басқа дамушы елдерге
қарағанда жүмыс күші арзан.
Американ зерттеушісі Ч. Моррисонның пікірінше ҚХР, Корея жэне АСЕАН
елдері 60-жылдардың ортасында басталған саяси түрақтылықтың жаслғасу
кезеңімен сипатталады. Латын Америкасында немесе Африка елдерінде ішкі
қақтығыстар жэне экономикалық саясаттың лезде өзгеруі экономикалық өсімге
эсер етеді, ал ҚХР-да жэне Кореяда саяси тәртіптің түрақтануы ішкі жинауды
ынталандырады жэне шетелдік салымшылар үшін тэуекел факторын төмендетеді.
Демек, ҚХР-ң жэне Кореяның өсіп келе жатқан экономикалық потенциалы,
Жапонияның негізгі үш мүддесіне себеп болады: - шикізаттың, отынның жэне
материалдардың (мүнай, табиғи газ, түсті металдар, ағаш, табиғи каучук жэне
басқалар) кейбір түрлерін алу үшін саяси сенімді көзі ретінде; арзан жүмыс
күшін қолдану мүмкіншілігі; кейбір бэсекеге қабілетсіз өнеркәсіп өнімі
аймақтың өсіп келе жатқан ішкі нарыққа өткізу.
Жапонияның іскер жэне саяси топтары осы аймаққа қызығушылық білдіреді.
Оның негізгі мүдделері экономикалық факторларға емес, сонымен бірге
Жапонияның қауіпсіздігін қамтамасыз етуге байланысты.

1.3. Жапонияның Қытай және Кореямен өзара қатынасындағы саяси және
әлеуметтік-экономикалық аспектілері

Жапонияның саяси мақсаттарға жетудің негізгі жэне шешуші қүралы Қытай
мен Корея елдеріне экономикалық жэне элеуметтік-экономикалық дамуындағы
ықпалының кеңею деңгейі болып табылады. Бүл шетел авторларының
зерттеулерінде көрсетіледі. 1993 жылы аймақтағы елдердің үлесіне Жапонияның
сыртқы сауда айналамының 12,8%-ы жэне шетел инвестицияларының кумулятивті
нэтижесінің шамамен 20%-ы келеді. Бүл көрсеткіш Жапонияның сыртқы саудасын
жэне капиталын экспорттауды үлестіруде АҚШ-ң үлес салмағына қарағанда аз
(шамамен 24,7% және 27%), бірақ ЕЭО-ң үлесінен жоғары (9,7% жэне шамамен
10%). Аймақтағы елдер үшін Жапония негізгі сауда серіктесі (26,5%) жалпы
сыртқы сауда айналамымен салыстырғанда 15,3%, АҚШ үлесіне түсіп жатқан жэне
17,1% өзара сауда үлесіне) жэне ірі шетел салымы үшін болып табылады (32%
тікелей шетелдік

1 Василевская И.И. Япония и страны Юго-восточной Азии после второй мировой
войны. - М. 1966.С.92.

12

инвестордың нэтижесі; АҚШ үлесі 16%-ы кү-райды, ЕЭО елдерінің үлесі
-ігУо).1
ОПР-ды дамытуға 30%-н аса жапон ресми көмегі келеді, ол бүл үйымның
мүше елдерінің жартылай барлык экономикалык көмегін қүрайды.
Қытайдан жэне Кореядан. соньшен бірге АСЕАН елдерінен минералды жэне
ауыл-шаруашылық шикізаттары, азык-түлік импортталады; экспорт көбінесе
өндіріс өнімдерінен жэне түтынуға арналған өнімдерден түрады. Жапония бүл
аймақтан шамамен мүлайдың 20%-н астамын, 40% табиғи газ, қалайы, алюминий
жэне мыс тэрізді шикізат импорттайды.
Жапон зерттеулерінде белгіленгендей Йена бағасының жоғарылауы
Жапониядағы еңбекті көп қажет ететін өнеркэсіп салаларыныңы шетелге ауысуын
тездетеді. Жапон трансүлттық компаниялары (Т¥К) арзан жүмыс күшін іздей
отырып, өздерінің назарын ең алдымен көршілес мемлекеттірге жэне Азияның
жаңа индистриалды елдеріне аудара бастады.бүл фактордың бэрі Жапон
компанияларының өзінің белсенділіктерінің Азияда және Тынық Мүхиттық
бассейнінде кеңеюіне жағдай жасайды. Йена бағасының көтерілуі.
"Экономикасының өзара толықтырушылық" концепциясының теориялық жасауын
қүрайды.
Жаңа экономикалық жағдайларға байланысты Жапонияның аймақта әлеуметтік-
экономикалық рөлінің артуы қарама-қарсы жолдармен анықталып отырды. Қазіргі
темен балансының жағымды сальдосының күшті өсуінің салдарынан 1980
жылдардың аяғында қаржы-финанстық резерві күрт өсті. 1987 ж. 80 млрд.
долларға жетті.1 Соның нэтижесінде Жапонияның қарқынды өсіп келе жатқан
капиталын Азияға, Қытай мен Корея елдеріне бөлуге мүмкіндіктер туды.
Жапония үшін АСЕАН елдерімен жэне басқа да азиялық мемлекеттермен барлық
байланыс түрлерін кеңейту болашақта перспективті деп түсінді. Бүл Жапонияға
экономикалық мэселерін шешуге, соның ішкі сүранысқа қайта бағыттау
мэселелерін шешуге мүмкіндік туады деп түсінді. Азияның дамушы елдеріндегі,
соның ішінде Қытай мен Кореяда өндіріс қүрылыстарын дамытуда белсенділік
көрсете отырып Жапония өзінің өндірістік қуаттарын қамтамасыз етуге жағдай
жасай алады. Қытай мен Кореяға бөлінген капитал, бүл мемлекеттерге Жапония
тауарларының импорт ретінде оралуы керек.
Сыртқы саудада оның сальдосы 100 млрд. долларға жетеді. Әлемдегі ең
үлкен кредитор ретінде жылдан-жылға оның позициясының өсе түсті. Йена
қүнының үш жылда күрт өсуі Жапонияның доллрмен көмек көрсетуіне алып келді.
Бірақ та, Токионың иенадағы шығыны айтарлықтай көбейді, нэтижесінде Токио
шетелге көмекті доллармен де, иенамен де бере алады.
Шетелдік мемлекеттерге берген көмегі, соның ішінде ҚХР мен Кореяға
көрсеткен көмектер Жапонияның өсіп келе жатқан байлығының халықаралық
аренада жетекші кредитор ретінде танылуының белгісі.

1 Япония. Ежегодник. М.: 1994, С. 108.
1 Япония. Ежегодник. М.: 1988, С. 62.
2 Ильина И. А. Японский капитал на Азиатских рынках. - М.: 1986, С.49.
13

Жапондықтар үшін элемдік сауданың интеграсынан гөрі ("кокусайка")
интернационализация маңыздырак болды. Яғни бұл АКДІ, Батые Еуропа мен
Жапония араларындағы саяси және экономикалық күштер алмасуын түсіндірді.
Бүнгінгі Жапония экономикалык позициялары арқылы геосаяси ықпалға
ү_мтылған тарихта ең бірінші мемлекетт болуы мүмкін.
Токионың көмек көрсету бағдарламасының сыншылары жапондықтарды Латын
Америкасы және Африка елдері сиякты көмекке мүқтаж елдерге емес, Индонезия,
Қытай, Филиппин, Таиланд секілді мемлекеттерге тауарын өткізуде кінэлайды.
Жапонияның басқа да электрификация, темір жолдары жэне Қытайдағы порттарды
жақсарту, жапондықтар үшін тиімді болуы, Қытайдан көмір экспорттау жағдайын
жасауы мүмкін.
1989 жылы Жапонияның Кореяға көрсеткен көмегі 350 млн. долларға өсті,
ол АҚШ-пен салыстырғанда (22 млн. доллар) 16 есе асып түсті.1
Жапон көмегінің көпшілігі үзақ мерзімді, темен пайызды кредит ретінде
маңызды қүрылыс объекттері үшін арналған.
Жапонияның ҚХР жэне Корея арасындағы өзара саяси қатынастары үш
мэселеге негізделеді: экономикалық мэселелердегі жапон үкіметінің үстанымы;
Тынық Мүхиттағы стратегиялық мемлекеттеріне саяси қатынасы.
Бар мэселелерге қарамастан, қазіргі кезде бүл қатынастар соғыстан
кейінгі жағдайларымен салыстырғанда едэуір жақсырақ. Оған аймақтық
стратегиялық жағдайлардың өзгеруі, эсіресе Үнді-Қытайтүбегіндегі болып
жатқан оқиғалар септігін тигізді. Антижапондық сезімдерге тек бүқаралық
деңгейде ғана емес, сонымен бірге билеуші топтар арасында да байқалады:
өзінің қуатты азиялық көршісінің саясатына қатысты сенімсіздік пен
қауіптену көрінеді, қазіргі Жапоняның демократиялық тэртіптерімен
жарияланған бейбіт ниеттерінің сенімділігіне қатысты күмэн келтірілді.
Сарапшылар Жапонияның соғыстан кейінгі аймақтық елдермен
қатынастарының ретроспективасын қарастыру барысында оның даму кезеңдерін
бөліп көрсетеді: Бірінші кезең екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан
кейінгі Жапонияның қалған Азиямен экономикалық байланыстардағы үзақ уақыт
бойы дамымай түруынан кейінгі 60-жылдардағы қатынастардың біртіндеп қалпына
келтірілуімен байланысты. 80-жылдардың ортасында Жапонияның аймақ елдерімен
қатынастарында түбегейлі өзгерістер болды; яғни үкіметтік деңгейде бүл
елдерге экономокалық көмекті үлғайту қажеттілігі көзделді.
1970 жылдардың аяғында - 1980 жылдардың басында бір-бірінің орнын
ауыстырған жапон үкіметтері экономикалық қайшылықтарды дипломатиялық жолмен
шешуге талпынды. Аймақтық елдердің қазіргі технологияларды алуға
қызығушылықтарының артуына байланысты Жапония көмек көрсетуді ғылыми-
техникалық салада күшейтуге тырысты. Жапон премьері бірқатар

Современная политика Японии в странах АСЕАН - Современная зарубежная
историография. Научно-аналитический обзор. М., 1990.

14

кэсіпорындардың модернизациялау жоспарын жэне ҚХР мен Кореядан студенттерді
тэжірибе алуға жэне Жапония да окуға қабылдауын жариялады.
Шетелдік зерттеушілердің пікірінше: Жапонияның аймақ елдерімен қарым-
қатынастарындағы экономикалык мэселелерде (қаржылай және техникалық көмекті
арттыру, кедендік тоскауылдарды шектеу немесе алып тастау, т.б.) - жапон
үкіметі көптеген женілдіктерге баруы мүмкін. Сол арқылы кейін өзінің басты
саяси мақсаттарына. яғни біріншіден, азиялық қатынастарда белсенділік
көрсетіп, элемдік саясатта басты рөлге жетуі мүмкін.1
Жапондықтардың көзқарасы бойынша Қиыр Шығыс және Оңтүстік Азия
елдеріне қатысты басты мәселелердің бірі: саяси экспансионизмнің табиғи
негізі, Азияда жеке эскери рөлге үмтылысы Жапонияның қуатты экономикалық
күші болуының мүмкіндігі және жоғарыда айтылғандай Екінші дүниежүзілік
соғыс кезіндегі жапон агрессиясын ескере отырып, Жапонияның эскери күшін
арттыру мен жапон-американ эскери одағы шеңберіндегі оның ролі
қауіптендіреді.

Япония - Экономика и политика современного капитализма. М.: 1973. С. 190.

15

2 - Тарау. Жапонияның КХР-мен қарым-қатынасы. 2.1. Қытай
Жапония оккупациясы кезінде және оккупациядан кейін

Жапонияның Қытай Халык Республикасымен шиеленіскен қатынастары, негізі
мыңжылдық жауыздыктың бастауы болып табылады. 1931-1945 жылдардағы жапон
оккупациясы Қытайдың Жапонияға деген жек көрушілік сезімін туғызды.
Жапонияның 1931 жылы Манчжурияны басып алуы нэтижесінде империализм 14
жыл бойы кеңейе түседі. Қытайдың ірі аудандары жапон армиясымен окупацияға
үшырайды. Жапон эскерлері үшін Қытай әрқашан да жапондықтардың алдағы
жоспарлы экспанциясының іске асырылуын қамтамасыз ететін негізгі
өнеркэсіптік шикізаттық база болды.
Жаулап алынған отарлық игерілуі үшін бірқатар арнайы үйымдар қүрылды,
бұл жүмыстарға эр түрі саладағы тэжірибелі жас жапон мамандары тартылды.
Олардың міндеттері соғыс жүргізу кезінде Жапонияға қажет болған темір жол
рудасы мен көмірді өндіру жэне Жапонияға тасымалдау жоспарларын жасап
шығару болды. Жапония үшін Манчжурия маңызды әскери-экономикалық базасы
ретінде керек болды. 1945 жылдың басында Манчжурияда беске жуық ірі
өнеркәсіптік кәсіпорын болды. Манчжурияның экономикалық басқару жүйесі
Жапонияның бас штабының бақылауында болды. Оларды монополистік концерндер,
яғни солардың ішіндегі негізгі рөлді ойнаған Мангио, Дангио жэне
Мантецу концерндері басқарды.
Әскери органдар бүкіл банктерге, ауылшаруашылық өнімдерді сатып алу
мен саудаға бақылау тэртібі мен қатаң орталықтандыру орнатты. Бүл отарлық
монополистік ұйымдарды жоғарғы және орталық басқармасымен бірге кейбір
жекелеген кэсіпорындарын тек жапондықтар ғана қүрады. Қытайлықтар кейбір
қызметтерде ғана басшы немесе оның орынбасары ретінде тек қағаз жүзінде
қызмет атқарды. Елдегі жағдайды пайдаланып, жапон армиясы 1945 жылы
гоминдандықтарға қарсы шабуыл жасап, өз майданының оңтүстік жэне солтүстік
участоктерін біріктірді, сөйтіп Пекин - Катон темір жолына бақылау орнатты.
Еуропада гитлерлік Германияның талқандалуы Жапонияның жеңіліске үшырауында
зор рөл атқарды. 1945 жылы 9 тамызда СССР Жапонияға қарсы соғыс қимылдарын
бастады. 11 тамызда Қытайдың халық-азаттық армиясы шешуші шабуылға шығып,
бүкіл Солтүстік Қытайды жэне Орталық Қытайдың бір бөлігін азат етті, Қытай
халқының көп жылғы күресі сияқты, бүл шабуыл да империалисте Жапонияны
талқандау ісіне қосылған маңызды үлес еді.
1945 жылдың 2 қыркүйегінде Жапония өзінің Қытайға қарсыласуын
тоқтатып, бүл күн Қытай үшін екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталған күні
болды. 1949 жылы ҚХР қүрылды.1 Капитуляция мен бүкіл отарлық жүйенің
жойылғанынан кейін жапон экімшілігі қытайлық жүмысшылар алдында сотқа

1 Сладковский М. И. Знакомсто с Китаем и китайцами. М.:1984. С. 303.
1 Образование Китайской Нродной Республики. Документы и материалы. М. 1950.
16

тартылды. Көптеген кэсшорындарда кытайлык жүмысшылар жапондықтарға қарсы
қысым көрсетті, олардың мүлкін тартып алды, зауыттардан, үйлерінен қуып
шықты. Қытайлықтардың кек алуынан корыккан жапондықтар, қытай киімдерін
киіп, ешкім білмейтін баска калаларға қашып кетті. Бұның салдарынан
өнеркәсіп пен көліктің жұмысы токтап қалу қаупі төнді. Қытай мамандарының
мүлде болмауы жэне квалификациялық жұмысшылардың жетіспеушілігіне
байланысты кытай армияларынан жапон мамандарын іздеп, оларды қайтаруға жэне
оларға жергілікті халық тарапынан төнген қауіптен қорғану кепілдігін беруге
мәжбүр болды.
Дүние жүзілік екінші соғыстың аякталуы Қытай халқына бейбітшілік
экелген жоқ. Чан Кай-ши үкіметі қытай демократиясына қарсы азамат соғысын
бастады. Коммунистердің басшылығымен халық-азаттық армиясы қол жеткен
жеңістердің нәтижесінде феодалдык-компрадорлық буржуазияның жэне шетел
империализмінің үстемдігі қүлатылды. 1949 жылы 1 қазанда Қытай Халық
республикасы болып жарияланды. Қытай Халық Республикасының сыртқы саясатта
қандай бағыт үстанғанын түсіну үшін Бандунгте өткен конференцияға жалпы
шолу жасағанды жөн көріп отырмыз.
Үшінші элем елдерінің ынтымақтастық бағыты байқалған Бандунг
конференциясы 1955 жылы 18-24 сэуір аралығында Индонезияда Бандунг
қаласында өтті. Конференция афро-азиаттық ынтымақтастықтың прототипіне
айналды. Б¥¥ афро-азиаттық тобы елдерінің конференциясын шақыру жөнінде
үсыныс 1954 жылы шілдеде Бандунгте Индонезиямен жасалынған болатын.
Алғашқыда тек 18 мемлекеттің қатысуын қарастырды. Үндістанның премьер-
министр! Дж.Неру қатысушылардың санын көбейтуді үсынып, конференция бір
жақты сипат алмас үшін Қытай Халық Республикасының шақырылуын талап етті.
Қытайды шақыру туралы мэселе инициатор мемлекеттер жағында үлкен дау
туғызды. Қытай Халық Республикасының қатысуына Цейлон, Пәкістан, Индонезия
белсенді түрде қарсы шықты. Негізгі себеп - Қытайға сенімсіздік Қытай жэне
қытай эмигранттарының арандатушылық әрекеттерінен қауіптену. Қытайды
шақыруды Неру қытай саясатының бейбітшілл аспектілерін, Азиядағы өсіп келе
жатқан рөлін ескерді. Сонымен қатар Дж.Неру Қытай мен Үндістан арасындағы
келісімдерде қабылданған панча-шилла принциптерін де жүзеге асыруды
көздеді. 1954 жылы 28 маусымда жарияланған коммюнике мазмүны:
1. территориялық түтастықты және тэуелсіздікті өзара қүрметту;
2. бір-біріне шабуыл жасамау;
3. бір-бірінің ішкі істеріне араласпау;
4. теңдік және өзара пайда;
5. бейбіт өмір сүру.
Неру талабы бойынша ҚХР қатар тағы да 11 мемлекет шақырылды.
17

ҚХР үкіметі Бандунг конференхшясына шақыруды қабылдап, афро-азиаттық
елдерге ортақ халыкаралык мәселелердің шешілуіне үміттенетінін жариялады.
Конференция Бандунгте 18 сэуір күні ашылды. Конференцияға қатысушы 29
афро-азиаттық мемлекеттердің үстанған бағыттары эртүрлі болғандықтан,
негізгі мэселелерді шешуде қиындыктар туғызды.
Сегіз мемлекет - Үндістан, Бирма, Индонезия, Лаос, Камбоджа,
Ауғанстан, Непал, Египет эртүрлі эскери блоктарға қосылмау идеясын
үстанатындығын жариялады. 19 мемлекет - Жапония, Филиппин, Пэкістан,
Таиланд, Цейлон, Иран, Ирак, Турция, Оңтүстік Вьетнам, Иордания, Йемен,
Ливан, Ливия, Либерия, Сауд Аравиясы, Сирия, Судан, Алтын жагалау, Эфиопия
батыстың бағытын үстанды, тек екі мемлекет - Қытай жэне Вьетнам
Демократиялық Республикасы социалистік багытта болды.
Конференцияның негізгі жүмысы үш комитетте - саяси, экономикалық,
мэдени мэселелерге байланысты комитетте шогырланды. Басты дискуссия саяси
комитетте өтті. Онда барлык делегация басшылары жиналды жэне маңызды
мэселелер қарастырылды.
Бандунг конференциясындағы Қытайдың басты мақсаты беделін көтеру жэне
афро-азиаттық мемлекеттер арасында барынша жақтастарын жинау. ҚХР
делегаттары конференцияда афро-азиаттық елдермен жакындасу жолын іздеді,
мүдделерінің ортақтығын жан-жақты дәлелдеуге тырысты, осы регион елдерімен
үлттық негізде байланыс орнатуға жэне нығайтуға тырысты. Оны Қытай өкілі
Чжоу Энь-лай сөздерінен байқауға болады.
Чжоу Энь-лай азаиаттық елдерді Қытайдың ешқандай агрессивті ойлары жоқ
екеніне сендіргісі келді жэне де Қытай үкіметінің басты мақсаты басқа да
азиаттық-африкалық мемлекеттермен бірлікке үмтылу екенін көрсетті. Қытайдың
премьер-министрі өз сөзінде ешқандай даулы мэселелер туралы, Тайваньды
эскери жолмен босату туралы сөз айтпайды. Қайта тайвань мэселесін бейбіт
жолмен шешуді үсынды. Саяси комитетте Чжоу Энь-лай Қытайдың тайвань
мэселесін бейбіт жолмен шешуге жэне АҚШ үкіметімен келіссөздер жүргізуге
дайындығын жариялады. Қытай мен Қүрама Штаттардың қарым-қатынасында қытай
халқы АҚШ-пен соғысты қаламайтындығын, халықаралық қатынастарды бейбіт
қүралдармен реттеуді айтады. Бірқатар Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің Қытай
Халық Республикасына сенімсіздігін ескере отырып, Чжоу Энь-лай
Индонезиямен, Тайландпен жэне де басқа мүдделі мемлекеттермен қосазаматтық
мәселесін реттеуге дайындығын жариялады. Бандунгте 1955 жылы 22 суэірде
Индонезиямен жасалған келісім тек 1960 жылы қаңтарда нотамен алмасқан соң,
ғана жүзеге асырылды.
Өздеріне қатысты араңдатушылық қызметінде айыптаған Таиланд пен
Филиппинді Чжоу Энь-лай Қытайдың саясатында ешқандай агрессивті
жоспарлардың жоқтығына сендірді жэне осы елдердің басшыларын Қытайдың кез
келген жеріне шақырды, эсіресе жағлаудағы провинциялар Юньань, Фуцзянь,
Гуандунға шақырды.
18

Сонымен қатар Қытай премьер-министрі Қытаймен шекаралас мемлекеттерге
ешқандай территориялык талаптары жоқ екендігіне сендірді эрі шекаралары
толық анықталмаған мемлекеттермен территориялық мәселелерді шешуге,
шекараларын аныктауға дайындығын байқатты. Қытай халқының ешқандай шекараны
бұзбайтынына уәде берді. Шекара мэселелерін реттеуде ҚХР тек бейбіт
қүралдарын қолданатынын ашып көрсетті.
Чжоу Энь-лайдың конференциядағы сөздерінен оның Бандунгтағы афро-
азиаттық мемлекеттерге ортақ көзкарастарды ғана жақтағандығын байқауға
болады. Қытай өкілдері ортақ тағдырға, максаттарға, мешеулікке,
кедейшілікке ерекше назар аударды. Чжоу Энь-лай әр сөзінде осы мэселелерді
баса көрсетіп отырды.
Қытай делегациясының Бандунгтағы сөздерінде маңызды орын 1954 жылы
Үндістанмен келісімде қүрастырылып жэне жарияланған бейбітшілікте өмір сүру
маңызды орын алады. Бүл мэселелер Саяси комитетте жэне конференцияның
негізгі қүжаты - Бүкіләлемдік бейбітшілікке жэне бірлесіп қызмет етуге
ықпал ету декларациясында да ерекше орын алды. Мэселені қарастыру барысы
мен қүжат Азия жэне Африка елдерінің бейбітшілікті қорғау және нығайту,
көпжақты халықаралық бірлесіп қызмет етуге ықпал ету, отарлық және нэсілдік
езгінің барлық формаларын толық жэне түбегейлі жоюға берік шешімін
білдірді.
Дэл осы негізде қытай делегациясы барлық афро-азиаттық елдерді
біріктіруге жэне басқаруға қадам жасады. Бейбіт өмір сүрудің бес принципі
(панча шилла) осы одақта маңызды рөл атқаруға тиіс болып еді. Чжоу Энь-
лай осы принциптер Қытай сыртқы саясатының негізгі бағыты болып табылатынын
нақ көрсетті. Ол барлық афро-азиаттық елдер арасында ынтымақтастық қарым-
қатынастар орнатуда жэне бірлесіп қызмет етуде осы принциптерді негізге
алуды талап етті. Чжоу Энь-лай осы принциптерді өзгертуге де қарсы болмады.
Қай елге қалай ыңғайлы солай қүрастыруға қүқылы. Оның мысалы ретінде Б¥¥
Жарғысының преамбуласында аталған бейбітшілікте бірге өмір сүру нүсқасын
да үсынды.
Нэтижесінде өзара күш салудың арқасында конференция 10 тармақтан
түратын жэне бүл мемлекеттердің саясатының бағытын білдіретін Декларация
қабылдады.
1. Адамның негізгі қүқықтарын, Б¥¥ Жарғысының принциптері мен
мақсаттарын, барлық елдердің тэуелсіздігі мен территориялық түтастығын
құрметтеу;
1. барлық үлкен-кіші нэсілдер мен үлттардың теңдігін мойындау;
2. интервенциядан жэне жат елдің ішкі істеріне араласудан бас тарту, Б¥Ү
Жварғысына сәйкес эрбір мемлекеттің жеке жэне үжымдық қорғаныс қүқығын
күрметтеу;
4. белгілі бір үлы державаның мүддесін қорғауға қорғаныс туралы
үжымдық келісімді пайдаланудан және қайсыбір мемлекеттің екінші бір
мемлекетке қысым жасаудан бас тарту;
19

5. қайсыбір мемлекеттің территориялык түтастығына жэне
саяси тэуелсіздігіне қарсы күш колданудан, кысьгм көрсетуден бас
тарту;
6. барлық халықаралық дауларды тек бейбіт жолдармен реттеу;
7. ортақ мүдделерге және бірлесіп кызмет етуге ықпал ету;
8. эділеттікті жэне халықаралык міндеттерді корғау.
Декларация принциптері панча-пшлла принциптерімен мағыналас
болғанымен Чжоу Энь-лай бейбіт өмір сүру 5 принципінің маңызын сызып
көрсетті. Декларация негізіне алынған он принциптің бесеуі панча-шилланың
төрт принципіне дэл келетінін көрсетті.
Чжоу Энь-лай ҚХР класстык өзгешеігін елемеді жэне афро-азиаттық әлемде
антиимпералистік емес, антибатыстық көзқарастарды пайдаланды. Мүндай
позиция Қытайдың басқа елдермен жақындасуына мүмкіндік берді.
1954 жылдың 21 сэуірде Пэкістанның премьер-министр! Мүхамед Әлимен
Чжоу Энь-лай ортақ тіл тауып, конференцияның қорытынды отырысында Қытай мен
Пэкістанның даму бағытының ортақтығына назар аударды. Жалпы, эскери
блоктарға (НАТО, СЕАТО) қарсы шыға отырып, Чжоу Энь-лай Пэкістанның СЕАТО
мүшесі екендігін ескермеді.
Сонымен қатар Қытайдың басқа да көрші мемлекеттермен (Бирма, Лаос,
Камбоджа) өзараықпалдастығына ерекше көңіл бөлінді. Осы мэселеге Қытай
үлкен ел ретінде аса көңіл бөледі. О л үлкен үлттың кіші үлттарды
менсінбеушілігі туралы жариялады. Чжоу Энь-лай қытай делегаттары жағынан
кіші мемлекеттерді қүрметтемеу фактілері байқалған жағдайда сынды
қабылдайтынын жариялады.
Чжоу Энь-лайдың сөздің үлкен үлттарды кіші үлттарға қарсы қою
кездейсоқтық емес. Конференцияда қытай делегаттары импералистік бағыттағы
мемлекеттердің антисоветтік қимылдарына, халықаралық коммунистік қозғалысты
айыптауларына жауап қимыл жасаған жоқ.
Әрі қытай делегациясы Б¥¥ рөліне байланысты қарусыздандыру, ядролық
қаруға тыйым салу мэселелерге де көзқарасын білдірді.
Конференция шешімдерін қолдай отырып, Қытай үлттық мэселелерге көңіл бөлу
арқылы афро-азиаттық мемлекеттердің үлттық-азаттық қозғалысында басты
бағыттарды алуға тырысты. ҚХР үшін Бандунг конференциясы афро-азиаттық
елдермен дипломатиялық жэне экономикалық байланыстарды орнатуға, дамытуға,
нығайтуға маңызды оқиға болды. Қытай осы елдермен тағдырының ортақтығы
геополитикалық тезисін пайдаланды. Дэл осы сэт Чжоу Энь-лай айтуы бойынша
конференцияның сэтті аяқталуына эсер етті.
Осылай, ҚХР үшін Бандунг үшінші әлем елдерін игерудегі гегемондық
жоспарларын орындауда алғашқы қадамы болып табылады.
Бандунг конференциясының Қытай үшін басты жетістігі:
• афро-азиаттық елдер жаңа лидер - Қытайды мойындады және де
өздерінің қатарына қосты.
20

Бандунг афро-азиаттық әлемде антиимпериалистік тенденцияларды күшейте
отырып, халықаралық шиеленістін элсіреуіне, бейбітшілік, бейбіт өмір сүру
идеяларының күшеюіне ыкпал етті.
1960 жылдардың соңында Жапония АҚШ-тың Вьетнамға қатысты агрессиялық
эрекеттерін қолдап, АКШ-тың бұл Шығыс еліне қарсы зүлымдық іс-әрекеттеріне
көзін жү_мды. Өйткені Жапонияға АҚШ тарапынан Оңтүстік Шығыс Азияда өз
мүдделеріне сай саясат жүргізу еркіндігі берілді. Сөйтсе де, Жапонияның өзі
Вьетнам сияқты Шығыс елі болғандықтан, бүл Шығысқа қарсы ашық агрессиялық
әрекеттер Жапонияны қауіптендірді. АҚШ өз кезегінде, Жапония мен Қытайдың
жақындасуынан қорықты. Соған байланысты Америка Жапониямен қауіпсіздік
шартына қол қояды. Қытай мен Жапония дипломатиялық қатынастар жайлы шартқа
қол қойған соң, Жапония АҚШ-қа Рюкю (Окинава) аралдарын беруге және
екеуінің арасындағы қауіпсіздік келісім-шартын үстануға мэжбүр болды. Бүл
шеніім қауіпсіздік шартына түбегейлі бекітілді.
Жапония өзіне эрқашанда қытай басшылығының баса назарын аудартатын.
Бүл жоғары мүдде екі елдің географиялық жақындығымен, көп ғасырлық мәдени
дәстүрлермен, экономикалық байланыспен және бірқалыпты диполматиялық
қатынас орнату талпынысымен сарқылмады. Фактілер көрсеткендей, үлттық
бағыттағы қытай жетекшілері Жапониямен ірі өндірістік қарым-қатынасты
қүруға талпыныс жасап отыр. Жапониямен қатынасқа үлттық революцияның
ықпал етуі іс жүзінде прогрессивті бағытқа қарсы күрестің кеңейуін
көрсетті. 1969 жылдан 1972 жылдар аралығында Жапониямен қарым-қатынас
саясатында антисоветтік аспекттің зор шарасы күшейтілген болатын. ҚКП 9
съезінен кейін мәдени революция жылдары жүргізілген өзін өзі оқшалау
саясатынан Пекин бір жола бас тарта бастайды. Ендігі жерде Пекин Азиядағы
дамушы елдерге бейбіт ену жаңа тәжірибесін қолдануға талпыныс жасайды.
Осы бағыт Жапониямен сауда-экономикалық байланысты дамыту саясатында
көрініс тапты. Жапон-қытай сауда-экономикалық байланыс тез кеңейді. 1970
жылы ҚХР Жапониямен саудасы 850 млн.АҚШ долларына көтерілсе, ал 1971 жылы
ол 900 млн.АҚШ долларынан асып түсті. Пекин Жапонияны өз саясатының
шеңберіне тарту мақсатын күшейтуді тоқтатқан жоқ. 1971 жылы наурызда Чжоу
Энь-лай сауда туралы келіссөзде меморандум бойынша екі үлы державаға
қарсы күресуге шақырды. О л былай деді: КСРО жэне АҚШ сияқты Қытай үлы
держава болғысы келмейді. Егер Жапония олардың үлгісіне еріп, үлы державаға
айналса, онда дүние жүзінің халқы о дан теріс ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жапония
Жапония мемлекеті туралы
Жапония туралы
Жапония жайлы
Жапония мемлекеті
Жапония мемлекеті туралы ақпарат
Жапония (Таң шапағы елі)
Қазіргі әлемдегі Жапония
Жапония елі
Жапония елі туралы мәлімет
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь