Ақшаның қызметтерін, түрлерін және айналыс әдістерін талдау

Мазмұны

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

I. Ақшаның теориялық негіздері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1. 1. Ақшаның пайда болуы және оның тауарлы жаратылысы . . . . . .
1. 2. Ақшаның қажеттілігі мен экономикалық мәні . . . . . . . . . . . .

II. Ақшаның қызметтерін, түрлерін және айналыс әдістерін талдау . . . .
2. 1. Ақшаның қызметтері және түрлері . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. 2.Ақша жүйесі туралы түсінік, оның элементтері және негізгі типтері.
2. 3. Ақшаның айналымы және айналыс әдістерін талдау . . . . . . . . .

III. Қазақстан Республикасының ақша реформасы, оның қалыптасуы
және теңгені тұрақтандырудың мәселелері . . . . . . . . . . . . . . .

Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Кіріспе
Қазақстан егемендік алғаннан кейін мемлекеттік тілдің қоғам дамуының әр түрлі салаларында – сыртқы дипломатиялық, ішкі әлеуметтік- экономикалық, педагогикалық, кәсіпкерлік және басқа көптеген бағыттарда бірлікті мамандарды даярлау ісінде кеңінен қолдану және тереңдете меңгерудің алғы шарттарын іргелі түрде жүргізу бүгінгі таңда кезек күттірмес мәселелердің бірі болды. Ақша – қазіргі өркениеттіліктің өзінен ажырағысыз белгілері. Олардың қызметі қоғамдық өнімді өндіруді, бөлуді, айырбастауды және тұтынуды бір- бірінен бөлінбейтін үздіксіз процеске айналдырады. Оларды пайдаланбай ешбір шаруашылық субъектісінің ісі тынбайды, ал кез-кезген адам үнемі немесе анда-санда банк қызметін пайдаланады. Банктер уақытша қолданылмаған ақша қаражатын жинақтап, оларды салалар мен аймақтар, кәсіпорындар мен халықтар арасында қайта болумен қатар, экономиканы қосымша капиталмен қамтамасыз етіп, сайып келгенде қоғамдық байлықты көбейтуге негіз қалайды.
«Ақша,несие, банктер» курсы жоғары және орта экономикалық оқу орындары студенттерінің ақша,несие және банктер туралы теориялық білімін қалыптастыратын пән.
Ақша теориясында – ақша жүйесін, ақша айналымын, қолма- қол ақша және қолма-қол емес ақшасыз айналысты ұйымдастыру ережелеріне сай қарастырылған. Бұнда инфляция материалдық өндіріс пен ақша айналысы заңдарының бұзылуының салдары ретінде қаралып, ақша реформасының механизмі, оны жүргізудің алғы шаралары тәртібі мен нәтижесі көрсетілген. Сонымен қатар ақша және несиенің теориялық мәселелері, олардың нарықтық қатынастар жағдайында қызмет етуінің заңдылықтары мен ағымы, сондай ақ экономиканың нарықтық тұрғыдан түрлендірілуіндегі, қаржы-несие институттарының алатын орны мен рөлі, халықаралық валюталық қатынастар мен дүниежүзілік валюталық жүйелердің даму кезеңдерін қамтиды.
Қазіргі Қазақстан экономикасы, соның ішінде несие ақша және қаржы шаруашылығы: ақша-несие жүйесін реформалау қатаң инфляция жағдайында бізде бұрын-соңды болмаған жаңа ақша-несие қатынастары; несие-қаржы институттарының жаңа түрлерінің пайда болуы; нарық экономикасымен және меншіктің көп түрлі формасына бейімделген екі буынды банктік жүйенің қалыптасуы; жоғары дәрежеде монополияланған мемлекеттік банктік құрылымдардың әкімшілік- әміршілдік басқару жүйесінен пайда табуға, коммерциялық жетістіктерге қол жеткізуге бағытталған жеке және ұйымдық меншікке негізделген несиелік мекемелерге өту тәрізді бірқатар маңызды өзгерістерді жүзеге асыруда.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Көшенова Б. А. «Ақша. Несие. Банктер. Валюта қатынастары.» Оқу құралы/ – Алматы: Экономика, 2000 жыл.
2. Мақыш С. Б. «Ақша айналысы және несие» Оқу құралы/ – Алматы: Қазақ университеті, 2000 жыл.
3. Сейтқасымов А. С. «Ақша. Несие. Банктер.» Оқулық/ – Алматы: Экономика, 2001 жыл.
4. Абдрамова М. А., Александрова Л. С. «Финансы, денежное обращение и кредит» Учебное пособие/ – Москва: Институт международного права и экономики, 1996 жыл.
5. Эдвин Дж.долан «Деньги, банки и денежно-кредитная политика». Санкт-Петербург «Санкт-Петербург Оркестр», 1994 жыл.
6. «Деньги и кредит» 12/1995 жыл. Изд. "Финансы и статистика".
7. «Деньги, кредит, банки». Справочное пособие. Под редакцией Г. И. Кравцовой, 1994 жыл.
8. Общая теория денег и кредита. Под редакцией Е.Ф. Жукова/ – Москва «Банки и биржа», 1995жыл.
9. Антонов А. Г., Пессель М. А. «Денежное обращение, кридиты, банки»
– Москва: Финстатинформ, 1995 жыл.
10. Гринберг И. «Рубль, черновец, тенге» – Алматы: Қаржы- қаражат, 1997 ж.
11. Лаврушина О. И. «Деньги. Кредит. Банки.» Учебник/ Под редак. Издание-2, перевод и дополнение. Москва: Финансы и статистика, 1999 жыл.
12. Саниев М. С. «Деньги. Кредит. Банки» – Алматы: Алматинский коммерческий институт, 2000 жыл.
13. Бункина М. К. «Деньги. Банки. Валюта» Учебное пособие/ – Москва: Дис, 1994 жыл.
14. Балабанов И. Т. «Финансовый менеджмент» Учебник/ – Москва: Финансы и статистика, 1994 жыл.
15. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі туралы Қазақстан Республикасының заңы/ 13 желтоқсан 1993 жыл.
16. Қазақстан Республикасының Президентінің заң күші бар жарлығы: «Қазақстан Республикасында ұлттық валютаны енгізу туралы»/ 12 қараша 1995 жыл.
17. Любимов Л.Л., Липсиц И.В. «Основы экономики», Москва «Просвещение», 1994 жыл.
18. Максимова В.Ф., Шишов А.Л. «Теория рыночной экономики» т.1. ч.2. – Москва: Соминтэк, 1992жыл.
        
        Мазмұны
Кіріспе _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _
I. ... ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... 1. ... ... болуы және оның тауарлы жаратылысы _ _ _ _ _ _
1. 2. Ақшаның қажеттілігі мен ... мәні _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... ... және ... әдістерін талдау _ _ _ _
2. 1. Ақшаның қызметтері және түрлері _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... ... ... оның ... және ... типтері_
2. 3. Ақшаның айналымы және айналыс әдістерін талдау _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... ақша ... оның ... теңгені тұрақтандырудың мәселелері _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ ... ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... егемендік алғаннан кейін мемлекеттік тілдің қоғам дамуының
әр түрлі салаларында – сыртқы дипломатиялық, ішкі әлеуметтік- ... ... және ... ... ... ... ... ісінде кеңінен қолдану және тереңдете ... ... ... ... ... ... ... кезек күттірмес мәселелердің
бірі болды. Ақша – ... ... ... ... ... ... қоғамдық өнімді өндіруді, ... ... ... бір- ... ... үздіксіз процеске айналдырады. Оларды
пайдаланбай ешбір шаруашылық субъектісінің ісі тынбайды, ал кез-кезген адам
үнемі ... ... банк ... ... ... ... ақша қаражатын жинақтап, оларды салалар мен ... мен ... ... ... ... ... ... қосымша
капиталмен қамтамасыз етіп, сайып келгенде қоғамдық байлықты көбейтуге
негіз қалайды.
«Ақша,несие, банктер» ... ... және орта ... ... ... ақша,несие және банктер туралы теориялық білімін
қалыптастыратын пән.
Ақша теориясында – ақша жүйесін, ақша айналымын, қолма- қол ақша ... емес ... ... ... ... сай ... инфляция материалдық өндіріс пен ақша айналысы заңдарының бұзылуының
салдары ретінде ... ақша ... ... оны жүргізудің алғы
шаралары тәртібі мен нәтижесі көрсетілген. Сонымен қатар ақша және несиенің
теориялық мәселелері, ... ... ... ... қызмет
етуінің заңдылықтары мен ағымы, сондай ақ экономиканың ... ... ... ... ... орны мен ... валюталық қатынастар мен дүниежүзілік валюталық жүйелердің даму
кезеңдерін қамтиды.
Қазіргі Қазақстан экономикасы, ... ... ... ақша және ... ... ... реформалау қатаң инфляция жағдайында бізде
бұрын-соңды ... жаңа ... ... ... жаңа ... пайда болуы; нарық экономикасымен және
меншіктің көп түрлі формасына бейімделген екі ... ... ... жоғары дәрежеде монополияланған мемлекеттік банктік
құрылымдардың ... ... ... ... пайда табуға,
коммерциялық жетістіктерге қол жеткізуге бағытталған жеке және ... ... ... ... өту ... бірқатар маңызды
өзгерістерді жүзеге асыруда.
I. Ақшаның теориялық негіздері
1. 1. Ақшаның пайда болуы және оның ... ...... мен бөлу ... ... ... ... бір
экономикалық қарым-қатынастарды көрсететін, тарихи даму ... ... ... ... ... ежелден таныс. Бірақ оның қалай пайда болғандығы
туралы құпия сыры және ... ... мәні көп ... ... беймәлім
болды. Бұл сұрақтарға қоғам өмірін ... ... ... ... айналымында атқаратын маңызын жан-жақты ашып, жауап берді.
Ақша – тауарлы өндірістің өнімі. Сонда өнім мен тауардың айырмашылығы
неде? ... ... ... ... оның ... ... әсер ету
жағдайларын тарихи тұрғыдан қарап өтелік.
Қоғамдық дамудың алғашқы қауымдық құрылысы жағдайында бір ... ... ... ... қандай да болсын еңбек ... ... ... ... бір ... ... айырбастайды. Сонда, адам
еңбегінің нәтижесі – өнім (зат). Ал оны ... ... бір ... яғни ... ... алу ... дәлелдейтін түрі-
тауар. Тауар дегеніміз сату–сатып алу ... ... ... ... ... ...... өнімінің айырбасқа арналған формасы. Тауар ең алдымен
өндірушінің басқа өнімдерге айырбастау мақсатымен жасалған ... ... ... ... яки ... ... Егер өнім ... тұтынуы үшін жұмсалса, ондай еңбек ... ... ... ... ... өзі ... ... өзі пайдаланса, онда ол тауар емес,
тұтыну заты.
Бірақ кез келген зат тауар бола алмайды. Егер ... ... ... құны өз ... ... таппаса, қоғам оны мойындамағаны, онда оны
жасауға жұмсалған уақыт босқа кеткен уақыт ... да, зат ... ... ие
боламағаны, себебі ол қоғамға керексіз зат. Тауардың басқа адамдардың
қажетін ... ... ... ... құны ... ... қоғамдық тұтыну құны болып табылады. Тұтыну құны тауарды
өндірушінің өз ... ... ... ... ... ... ... адамдардың қажетін өтейді. Тауардың басқа тауарға айырбастау қасиетін
оның айырбас құны деп атайды. Айырбас құнын ... ... ғана ... бағалық көрсеткіш айқын көрсетеді. Сонымен тауардың тұтыну құны
басқа адамдардың қажетін қанағаттандыру қасиетінен ... да, ал ... ... ... айырбас құны шығады. Әрбір тауар ... ... құны ... ... ... ... құрал болады. Айырбас
құны, яғни тұтыну құндары ... ... ол- ... ... ... ... ... жәйт, кез келген пайдалы зат құн бола алмайды. Себебі
адам ... ... ... құны жоқ. Құн ...... жұмсалатын еңбек жиынтығы. Қоғам дамуының негізі – ... ... ... ... ... тауардың құны болады. Бұл бір
жағынан, ал ... ... ... ... ... ... құн ете
алмайды. Өнімнің құны болуы үшін белгілі- бір қоғамдық жағдай болуы қажет-
ол тауар өндірісі, яғни ... ... оның ... ... ... ... Ол тек ... өндірушілердің ғана қатынастары.
Айырбас кезінде олардың белгілі бір тауарды басқа тауарларға ... яғни ... құны ... ... ... ... қоғамдық
сипатта – нарықта, айырбас кезінде байқауға ... ... құн ... ... ...... категория. Құнның негізі – адам еңбегі. Құн – еңбектің
нәтижесі, еңбек жемісі. Құн деген идея ... ... ... бар.
Адамзат қоғамының даму сатыларында айырбас қатынастары да дамып, одан
әрі жетіліп, нарықта тауарлар тек натуралды зат ... ғана ... ... бүкіл тауарлар дүниесінен ... бір ... ... пайда болды. К.Маркстың сөзімен айтқанда: «Айырбас құны,
тауарлардан бөлініп және сол ... ... ... ... ... ... ол -ақша». Әрбір жеке тауар тұтыну ... ... Оның ... ол тек ... ақшаға теңгергенде ғана анықталады. Тауар мен ақша
айырбас процесінде бірін-бірі алмастырады және ... бірі ... ... ... ... ... яғни бір қауым өзінің
тұтынуынан артылған кез ... ... ... кездейсоқ кездескенде
басқа қауымның өніміне айырбастағанда құнның алғашқы ... ... жеке ... ... формасы көрінеді. Мысалы, 1 өлшем астық
1 қойға және т.б. айырбасталды немесе Т=Т. Бұл ... бір ... ... ... ... көрінеді. Тосынан қарағанда айырбасталатын
екі тауардың ролі бірдей сияқты. Ал шын мәнінде екінші тауар (қой) ... ... ... ... яғни ол ... ... құнын материалдың
ролін атқарады. Өз құнын ... ... ... тауар құнның
салыстырмалы «относительді» формасында болады. Ал ... ... ... тауар құнның баламалы «эквивалентті» формасында болып, оның
эквиваленті, яғни баламасы болып есептеледі. Құнның бұл ... аты ... ... ... алғаш пайда болған кезіне, оның көп тарамай
кездейсоқ сипатта болған кезіне сай келеді. Бұл ... ... ... келген әр түрлі тауарлар атқарды.
Тауар өндірісі дамыған сайын кездейсоқ ... ... ... ал
айырбас құнының қарапайым түрі ... ... ... ... мал ... ... яғни ... ірі қоғамдық
еңбек бөлінісі нәтижесінде мал кездейсоқ емес, қайта басқа тауарларға мол
айырбасталатын болды. Енді ... ... ... айырбасталғанда кездейсоқ
тауарлар емес, қайта айрықша эквиваленттер ретінде жүрді. ... ... ... ... ... ... ... намесе кеңейтілген формасы деп
аталды.
Құнның екінші формасы тауарлы өндірістің ұлғайып, одан әрі нығаюын,
өндірістік ... ... ... Бұл ... ... тауарлар арасындағы сандық арақатынастардың дәлдігіне айырықша
мән беретін болды, ... ... ... тауарларды өндіруге
жұмсалған еңбекті өтеуде барған сайын зор роль атқарады.
Тауар өндірісінің өсуі, ... ... мен ... ... ... бір тауардың бөлініп шығуына әкеп соқтырды. ... ... ... ... әрі жиі ... ол ... тауарлар
көбірек, әрі жиі алмастырылып, ол қалған тауарлар үшін ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, құнның кеңейтілген формасы
біртіндеп құнның жалпыға ... ... ... Оның ... ... ие болды:
4 қап астық+ 1 балта+ 1құмыра және т.б.= 1 қой
Жалпыға ортақ эквивалент ролін ... ... үшін әр ... және сол бір ... ... ... әр ... даму
кезеңдерінде жалпыға бірдей құн эквивалентін әр түрлі өнімдер атқарды.
Қорыта ... ... ... ... ... ... құбылысқа айналдырып, тауар айырбасталуының өмірлік ... ... ... ... құн эквивалентінің қажеттілігін туғызды. Бірақ ондай
роль көп уақытқа дейін тек бір ... ғана ... ... өте келе және ... ... ... ... ұлғайтып,
оның жергілікті нарықтың шегінен шығуына әкеп соқтырды. Бұл кезде құнның
жалпыға ортақ эквивалент қызметін ... бір ... ... бастады. Ол
тауар – ақша. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... айырбас процесіне нақты орнықты. Оның формуласы:
1қой+4 қап астық+1 балта+1 құмыра және т.б= 1 ақша ... ... ... болды. Ақша деген тауардың жалпы эквивалентінің ... ... ... формасымен тұтыну құны біте қайнасқан ерекше
тауар. Немесе ақша деген тауар ... мен оны ... ... ... бөлініп шыққан ерекше тауар, оның айырықша қызметі –
барлық тауарларға ортақ ... ... ... ... кез ... тауар құнын білдіретін ерекше тауар ... ... ... ... ... тек ... айырбастау арқылы ғана тауарлар қоғамдық
еңбектің нәтижесі екенін ... ... ... ... ... ... етуі ... қоғамдық еңбектің сапалық деңгейі
айқындалып, сандық есебі жүргізіледі.
Екіншіден, әр адамның еңбектегі, яғни ... ... ... ... ... ... ... Себебі, адамның қоғамдық еңбектегі үлесін
жалақы ретінде алғанда ақша төлем құралы ... ... ... ... ... делдалдық етуімен тауардың
ішкі қайшылықтары да ... Тек ... ... ... ... ... тұтыну құндары түрінде айырбас қатынасының бір жағында тұрады да,
ал екінші жағында ... ... ... құнның тұлғасы ретінде ақша қарсы
тұрады.
Тауарлар дүниесінің тауар және ақша ... ... ... оның ... ... яғни ... ішкі қарама-қарсы жақтарының қайшылығын
шешуге жол салады. Өйткені, егер ... ... оның ... құнының
біреудің қажетін өтеуге керек болғандығы. Бұл бір жағынан, ал екінші
жағынан оның ... бар ... ... ... құн енді ... ... ... қолына түседі. Сөйтіп, тауар өндірушіге түскен
ақшаның мөлшеріне қарай өз өндірісіне басқа кез ... ... ... ... ... туады.
Қорыта айтқанда, құнның ақшалай формасының пайда болуы, яғни ақша ... ... ... болуы тауар өндірісінің ұлғайып, айырбас
қатынастарының алғашқы кездейсоқ жағдайдан ... және ... ... ... кең ... өсуіне жол ашты.
1. 2. Ақшаның қажеттілігі мен экономикалық мәні
Ақшаның объективті қажеттілігі тауар өндірісі және одан ... ... ... Ақша кез ... ... айналысының
құрамдас бөлігі және оның ... ... және ақша ... ... ақша ... ... айналымы болмайды,
болуы да мүмкін емес.
Әйтсе де адам ... ... ... ... әр
уақытта әр түрлі ойлар айтылуда. Рационалистік ... ... ... ғана ... ... жақтаушылар ақша
адамдар арсындағы келісім құралы, ол ... ... ... ... ... құрал деп түсіндірді.
Ал, ... ... ... ... ... ... бұл ... басқаша шешуде. Бұл
концепция ... ... ... ... ... ... ... айырбастың ұзақ ... ... ... әлемінен бөлініп шыққан ... ... ... ... құн ... өз құны бар ... ғана
көрсете алады. Тарихи ... ... ... қымбат бағалы
металдар, әсіресе ... ... ... ... ... ... ал ... ол қасиетті қоғам берген. Себебі:
– біріншіден, оның өте ... ... ... ... әдемі түрі, тотықтанбауы, бұзылмай ... ... бұл ең ... ... бір шама ... құны ... ... ақша құнсызданбайды.
Алтынның қоры шектеусіз ... оны ... зор ... Бұл бір жағынан. Екінші жағынан оның құнсызданбауы
туралы, егер ... ... ... ... ... ... оның
нақты қажеттілігінен көп болса, онда олар ... ... ... ... ... ... ... ақшаның қажеттілігі
өссе, онда ... ақша ... ... байлық қорынан айналысқа
кері оралады.
Қазіргі ... ... ... ақша ... ... орталық банктерде шоғырланған ... қоры ... ... ... құруға пайдаланылады.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... иелену, бас ию) де байланысты. Мысалы, Орта ғасырда ... ... ... елде ... асыл ... деп ... ... жеке адамдар санасында әлі күнге дейін сақталуда, ... ... ... ... ... деп қарайды. Одан басқа, алтын
қоры халықаралық төлемде қолданылатын ұлттық валютаға сенімін арттырады.
Дегенмен алтын ... ... ... тән. Атап ... алтын ақшаны қолданудың өте ... оған ... ... ... ақша ... ... көп. ... өндіру –
ең көп еңбек сіңіруді және қаржы жұмсауды қажет ететін іс. Мысалы, 1 ... алу үшін 3000 м ... 100 т тау ... ... ... ... ақша ... қажеттілігін алтын ақшамен қамтамасыз ету мүмкін
еместігінен, себебі алтын шығаруды ұлғайтудан гөрі ақша ... ... ... ... өндіру құлдырауда.
Осы және басқа да бірсыпыра себептерге ... ... ... ақша ... ... ... тоқтатылды.
Әйтсе де шаруашылықта алтынды қолдану үнемі ұлғаюда. Ол әр түрлі
салаларда – электроникадан бастап, ... іске ... - ... ... ... ... үшін құйма түрінде қолданылады.
«Ақша – зат емес, ол қоғамдық қатынастар жиынтығы». Шын мәнінде бұл
афоризм, егер адам қоғамнан ... ... оған ... қажеті жоқ деген
мағынаны білдіреді.
Ақша – тарихи дамыған ... ... ... Ол ... ... ... ... және айырбас процесінде адамдар арасында
қалыптасатын экономикалық қатынастарды ... ... ... ... ... өткенде ақшаның маңызы арта түседі. Орталықтанған- жоспарлы
экономикада ақшаның мәні ... ... ... ... есеп ... ... ... ретінде қосалқы қызмет атқарды. Жоғарғы басқару органдары
әрбір ... ... ... ... және құн ... ... көлеміне және түріне жоспар бекітті. Сол сияқты өнім
бағасын да ... ... ... ... ақшаның маңызы зор. Себебі әр түрлі меншік
жағдайында (мемлекеттік, кооперативтік, ... ... ... ... өндіретін және сататын өнімнің көлемін, түрін және бағасын
бекітуге дербестік алды. Шаруашылықты жаңа ... ... ... қабілетті сұранысқа бағдар жасалуда, яғни сұраныс ескеріліп, өнімнің
шығару ... ... ... тағайындалды.
Сонымен қатар, қазіргі кезде кәсіпорындарды жекеменшіктендіру де,
мемлекеттік бюджеттің кірісін қалыптастыру да, әр ... ... ... емес ... ... да, ... банктің несие
ресурстарын басқа банктерге сату да, инфляцияға қарсы күрес те және ... ... іс- ... ... ... арта түсуде.
Ақшаның нарықтық экономикада ақша – несиелік реттеуде ... ... ... тежеу, инфляциялық процестерді жеңу және ... ... ... ... ... ... қызметтерін, түрлерін және айналыс әдістерін талдау
2. 1. Ақшаның қызметтері және түрлері
Ақшаның кез келген тауарларға теңгерілуі (эквивалентболуы) неліктен?
Ол ақшаның ... ... ... құн ... қызметін атқаруынан. Бұл
ақшаның алғашқы қызметі. Ақша қоғамда ең алдымен ... ... ... ... ... яғни ол ... ... айырбас құралы қызметін атқарады. Себебі әр ... құны бір- ... ... ал сан жағынан салыстырмалы.
Бірақ тауарда болатын ішкі ... ... ... тікелей
құнның көрінуіне мүмкіндік бермейді. Тауардың құны тек айырбас процесінде
ақшаның делдалдық ... ғана ... ... ... ... ақша ... ... толыққұнды ақшаны (алтынды) қоса
алғанда бүкіл тауарларды өндіруге ... ... ... ... ... ... ... Тауарлар құнының алтынмен
өлшенетін себебі оны өндіруге ... ... ... көп ... ... Тек өз құны бар тауар ғана құн өлшемі бола алады. ... ... ... ... ... ... осы еңбекпен құралатын
құнын көрсетеді.
Сонымен ақшаның бірінші атқаратын қызметі – ол ... ... ... құрал. Тауар құнын өлшеу үшін алтын ... ... ... жоқ. Ақша құн ... қызметін қолдағы ақша емес,
қиялдағы, яғни ... ақша ... ... Себебі тауардың құнын
өлшеу оны ақшаға айырбастаудан ... ... ал ... ... ... ... айналдыру үшін тауардың бағасын ... ... ... ... үшін ... ақша ұстап тұрудың
қажеті жоқ, ... ... ... ойда бағаланады. Сондықтан тауарларды
біріне-бірін ... ақша ... ... ... барлық тауарлар
өзара теңгермелі. Себебі ақша сияқты басқа тауарлар- адам ... ол ... ... ... ... ... ... еңбек.
Тауардың ақша болып көрінентін құны-тауар бағасы. Баға деген құнның
ақшалай көрінетін бейнесі. Енді ... ... ... ... ... ... яғни оны айырбасқа түсіру үшін ... ... Ол үшін баға ... ... ... Баға масштабы деп ақша
өлшемі ... ... ... ... бір ... ... ... мөлшері мен массасын айтады. Алғашқы монета (шақа) ... ... ... оның ... тең ... Бұл ... баға ... еді.
Ақша түрлерінің өзгеруіне байланысты баға масштабы ... ... ... құн ... ... ... мен баға масштабының
арсында айтарлықтай өзгешеліктер бар. Құн ... ол ... ... яғни құн ... шығаруға жұмсалған еңбек шығынын
анықтайды. Ал баға масштабы тауардың құнын анықтау үшін ... ... ... үшін мемлекет заңды түрде бекіткен- құқықтық
сипаттағы ... ... ... ... ... өз құнынан ... ... ... ақша ... ... бекітілген
ресми баға масштабы өзінің экономикалық маңызын ... айта ... ... әр мемлекеттің өзінің нарықтық бағаға негізделіп ... ... баға ... бар. ... негізінде ақшаның құн өлшемі
қызметі жүзеге асады.
Ақшаның тауар айналысында ... ... ...... ... ... ... бір-бірімен айырбасталғанда ақша
делдалдық қызмет атқарады. Ақша ... ... ... ... ... (Т-Т) ... ... (Т-А-Т) формасына айналды. Бұнда екі акт
бар: ... Т-А- ол ... сату ... тауарды ақшаға айырбастау,
ал екіншісі А-Т- ақшаға басқа қажетті тауарды сатып алу ... ... ... ... ... бұл ... ... айналымына
сапалық өзгерістер енгізді. Атап айтқанда:
Біріншіден, Т-А- процесі өнім өндірушінің өнім дайындауға жұмсаған
еңбегін қоғам ... ... ... ... бір ... ... ... басқа бір нарықта ... ... ... мүмкіндік туады.
Үшіншіден, тауарды ақшаға айналдырып (Т-А), керек тауарды сатып
алуды ... ... ... Ақша айналыс құралы ретінде сансыз
сатып алу-сату процестеріне ... ... ... ... ... айналыс құралы қызметінің ерекшеліктері:
а) тауар мен ақшаның біріне-бірі қарсы қозғалысы;
б) бұл қызметті ... ақша ... ... ақшаның орындауы;
в) бұл қызметін ақша тауарлар айырбасталғанда ... ... ... ... ... ... ... ақша материалы
(алтын) емес, оның ... ... ақша ... ... ... ... құралы қызметін аз ғана уақыт атқаруы
және тауар- ақша ... ... ... ... ... ... ... кембағалы монеталар, кейін қағаз ... ... ... Ол үшін нақты ақша- алтынның
символы ретінде ... ... мен ... несие ақшаларының
тауар ... ... ... кепілдік беріп, адамдар
мойындауына қажет. ... ... әр ... ... ... ... ақшалары мен майда монеталары
дүниеге келді.
Тауар айналысы дамыған ... ... сату ... оған ақша ... ... келе ... ... кешіктіре отырып, сатылған
тауарларға ақы төлегенде ақша төлем құралы қызметін ... ... ... үшін ... ... ... басталған кезде ғана ... бұл- ... ... ... ... ... ... несиеге сатылғанда
сатушы- несие беруші (кредитор), ал сатып ... ... ... аталады. Сатып алушы ... ... ... ... ... береді. Қарыз ... ақша ... ... ... ... ... қызметі тек тауар айналысын ... ... ... ... ақша ... және ... да ... көрсетеді. Барлық төлемдерді төмендегідей
түрде топтастыруға ... ... және ... ... ақы ... ... зейнетақы, шәкіртақы, жәрдемақы төлеу;
б) мемлекеттік қаржы міндеттемелерін ... ... ... ... ... ... қарызды өтеу;
г) сақтандыру міндеттемелерін өтеу;
д) ... сто ... ... төлеу және т.б.
Ақшаның төлем ... ... ... құралы қызметінен
өзгешіліктері бұл қызметінде ақша ... ... ... және ... қол ... қатар несие ... ... ... ... құралы қызметі несие ... мен ... ... Ол- ... ... ... ... тағы бір
айғағы.
Ақшаның келесі қызметі-қор жинау және байлық құру құралы. ... және ... ... ... ... үшін ... ... бір уақытқа ақша қорын жинау керек. Әр түрлі ... ... ... (Т – А – Т ) ... (Т – А) ... мүмкін.
Осының нәтижесінде ақша ... да ... ... бір
тауарларды сатқаннан соң ақша ... ... ... ақша ... әр ... ... себептерге байланысты.
Тауар айналымының үзіліссіз бірқалыпта ... үшін ... ... ... ... ... бір ... айналысқа
қосымша ақша мөлшерін қосып, кейде, ... ... ... ... ... құралдарын және тұтыну ... ... ... қағаз
немесе несие ақшалары ... Ақша ... ... ... және ... жеке ... ... болады.
Бұлардың біріншісіне: кәсіпорындардың, ... ... ... ... ... ақша қаражаттарының қалдығы ... ал ... ... ... мемлекеттік
олбигациялардағы және т.б. салымдары ... ... ... ... ... ... мен ... жинақ қаражаттары
банктік несие түрінде ... ... ... ... ... қажеттілігін өтеуде толық құны жоқ ... яғни ... ... ... ақша ... ... көрсетеді.
Халықаралық еңбек бөлінісінің дамуы, шаруашылық ... ... және ақша ... ... ... ... ... пайда болуына әсер етті. Бұл экономикалық қатынастар –
ақшаның дүниежүзілік қызметінің ... ... ақша ... саттыққа қызмет көрсетеді. Ақшаның бұл ... ... ... ... пайда болып, әлемдік нарық тұсында
кең өрістеуде. 1867 ж. ... ... ақша ... тек алтынға
бекітті. Сол кезден алтын дүниежүзілік ақша ретінде ... ... ... ... Атап ... ... ... ортақ төлем ... яғни ... ... ... ақша ... ... балансы бойынша ... ... ... ... ... ... алу ... яғни халықаралық ... ... ... ... ... ... тікелей тауар
сатып ... ... ... ... ... құралы ретінде ақша ... бір ... ... елге ... яғни ... ... мемлекеттің жеңіп шыққан мемлекетке ... ... ... ... репарация (жеңілген елдің ... ... ... ... ия ... төлеуі) зиянын
төлегенде немесе қарыз бергенде қолданылады.
Кейбір елдердің ұлттық ақша ... ... ақша ... ... бұл ... дүниежүзілік сауда мен несие қатынастарында
жоғары ... ... ... бұл ... ... елдерге айтарлықтай несие беруге
мүмкіндігі бар.
Бір сөзбен ... ... ... және ... ... үлес ... қомақты мемлекеттерден ұлттық валютасы
дүниежүзілік ақша ретінде жүреді. ... ... ... бір ... бірге алтын орнына жүретін есеп ... әр ... ... ... ... ақша ... тек ... халықаралық есеп айырысу ... ... ... тиіс. Бұл ... ... ... ... дағдарысын көрсетеді.
Сонымен, төмендегі кестеде ақшаның атқаратын ... ... 2. Ақша ... ... ... оның ... және
негізгі типтері
Ақша жүйесі – ол тарихи қалыптасқан және мемлекеттің ... ... ... ақша айналымы. Жалпы мемлекеттік заңдармен
реттелген елдегі ақша айналысын ұйымдастыру ақша жүйесі ... ... ... ... ұлттық ақша жүйесі бар.
Алғашқы ақша жүйесі XVI-XYII ғғ ... ... ... ... ... ... Бірақ оның кейбір жекелеген элементтері одан да
бұрын айналымда жүре ... ... ... және ... ... ... ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.
Ақша жүйесінің типі: ақша – ерекше ... ... ... ... ортақ эквивалент болуына немесе ақша – құн ... ... ... ... ... әлем ... ақша жүйесінің
төмендегідей типтері кездеседі:
– металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша ... яғни ... ... ақша
айналыста жүреді және ол ақшаның барлық ... ... Ал ... ... ... несие ақшалары және қағаз ақша ... бұл ... ... ... толық құнды ақша, яғни алтын біржолата ығыстырылып, айналыста
тек ақша белгілері жүреді.
Әрбір мемлекетте ... ... құн ... ретінде қабылданған
металға байланысты металл ақша жүйесі: биметаллизм және монометаллизм болып
бөлінеді.
Алғашқы капитал жинау кезінде (XVI-XVII ғ.ғ.) ... ақша ... ... одан әрі ... Онда ақша ... ... құнды ақшалар
қамтамасыз етті.
Биметаллизм – ол мемлекет заңды түрде жалпыға ортақ эквивалент рөлін
алтын мен ... ... ақша ... Бұл ... ... мен ... тең
құқықты ақша – қос металды валюта, онда екі ... да кең ... ... ... ... ... жүрген.
Биметаллизмнің үш түрі болған:
1. Қатар жүретін валюта жүйесі – онда алтын мен ... ... ... ... ... ... ... байланысты
бекітілген.
2. Қос валюталы жүйе – онда металдардың сандық арақатынасын ... ... мен ... ... сол ... ... Қосалқы валюта жүйесі – онда алтын мен ... ... ... ... деп ... іс жүзінде күміс монета алтынның белгісі
ретінде жүрді.
Биметаллизм жүйесі ... ... ... XVI-XVII ғ.ғ. ... ... XIX ғасырдың аяғына дейін қолданылды. Ақша ретінде екі ... ... ... ... ... ... қайшы келді. Алтын мен
күмістің арақатынасын айқындағанда да қиындықтар кездесті.
Биметализм жүйесі өскелең ... ... ... ... ... құн ... ретінде екі металды қатар қолдану
ақшаның бұл қызметіне қайшы ... ... ... құн ... ... тек
бір ғана тауар жүреді. Ондай тауар не алтын не күміс. Оған қоса XIX ғ. ... ... ... ... ... күмістің құны кеми бастады.
Бұл кезде алтын мен күмістің нарықтық арақатынасы 1:20, 1:22 тең болды. Ал
заң ... ... мен ... ... ... ... ... алтын монеталар айналыстан шығып, қазына ... ... ... ... шығуы Коперник – Грешем заңында айтылған «жаман
ақша жақсы ... ... ... ... ... өмірдегі
көрінісі.
Капиталистік тауарлы өндірістің қарқынды дамуы тұрақты ақшаны, яғни
жалпыға бірдей бір эквивалентті қажет ... ... ... ... ақша ... өмірге келді.
Монометаллизм – ол жалпы эквивалент ретінде тек бір ғана ... ... не ... ... ақша жүйесі. Айналыстағы құн белгілері мен
монеталар ... ... ... ... Күміс монометаллизм
Үндістанда 1852-1893 жж., Голландияда 1847-1875 жж., Ресейде 1843-1852 ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде енгізіліп, ақша өлшемі ... ... ... 4 ... (золотник=4,25 гр) 21 бөлігі бар күміс рубль есептелді.
Сонымен қатар айналысқа ... ... ... ... ... да
шығарылды. Дегенмен күміс ақша елдің күйзеліске ұшыраған ақша ... ... ... ... ... бұл ... ... шаруашылық
(крепостничество) ыдырап, мемлекет бюджеті мен сыртқы сауда балансының
тапшылығы елде ... ақша ... ... ете ... Оған ... жж. ... Қырым соғысының шығындарын өтеу мақсатында айналысқа
қосымша несие ... ... ... олар ... ... ... ... күміс монометаллизмнің орнына алтын монометаллизмі келді.
Алғашқыда алтын монометаллизм ақша жүйесі ретінде XVIII ғ. аяғында
Ұлыбританияда қалыптасып, ол 1816 ж. заң ... ... Ал ... көпшілігінде XIXғ. Соңғы үштігінде; яғни Германияда 1871-
1873 жж., ... ... ... Норвегия, Дания)-1873 ж.,
Францияда – 1876-1878 жж, ... – 1892ж., ... және ... ... ... – 1900ж. ... ... алтынға айырбасталу ерекшеліктеріне байланысты алтын
монометаллизмнің үш түрі болады.
Алтын монеталы стандарт(үлгі) – оған ... ... ... ... ... ішкі ... алтын монеталар жүреді және ол ... ... ... ... ... ... соғу рұқсат етілген;
– айналымдағы несие ақшалары (банкнота, майда ... ... ... ... және ... ... ... айырбаталады;
– алтынды, шетел валютасын елден еркін алып шығу және елге әкелуге, ... ... ... ... ... ... рұқсат берілген.
Алтын монеталы стандарт капитализмнің алғашқы сатысы – ... ... ... ... ... несие жүйесінің, әлемдік ... және ... ... ... жол ... Атын ... ... де
сыртқы саудада да еркін жүруі үшін мемлекеттік эмиссиялық банкіде алтынның
сақтаудағы ... қоры ... ... ... соғыс кезінде банкнотаны алтынға айырбастау
тоқталып, алтынды шетелге шығаруға тиым салынды. ... ... ... қор жинау және байлық құру ... ... ... монеталы
стандарттың орнына алтын құймалы стандарт айналымға түсті.
Алтын құймалы стандарт – оның ... ... ... ... ... ... ... болмайды және оны еркін ... ... ... ... банкнотаның белгілі бір сомасы ... ... бір ... ... ... ... ... стандарт – ол банкнотаның девиздерге
(яғни, белгілі бір шетел валютасына) ... ақша ... Бұл ... Германияда, Данияда, Норвегияда және басқа да елдерде жүрді. Бұл
кезде алтын монетаның еркін ... ... ол ... да алынып
тасталды. Міне тек осындай қосалқы жолмен ғана алтын девизді ақша ... ... ... ... ... ... ... бір
қалыпта сақтау девиздік саясат әдісімен, яғни ... ... ... ... ... ... ... оған шетел валютасын
сатып алу немесе сату ... ... ... ... ... ... кезінде бір елдің валютасы басқа ... ... ... жж. ... ... валюта жүйесі алтынның айналыстан
шығуын заң жүзінде бекітті. Ақша өлшемдерінің ... ... және ... ... ... Халықаралық валюта қорымен оның мүшелері арасындағы
есеп айырысудан да алтын ... ... ... ... ... айырбасталмайтын несие ақшалары жүйесі орнықты. Қазіргі жағдайда
бұрын қалыптасқан ақша жүйесінің мазмұны біраз ... ... ... ... ... ақшасыз айналым ақша айналысының аз ғана бөлігін
құраған. Ал 30- ... ... ... ... ... ақша жүйесі
орнықты. Бұл кезде банкнотаны алтынға ... және оны ... ету ... ... мемлекеттерде жойылды. Ақша эмиссиясы
негізінен мемлекеттік бағалы қағаздармен қамтамасыз етілді. Ол ең ... ... ...... ... ... ... байланысты
еді. Ақша жүйесінің дамуы ақша айналымының шығындарын ... ... ... ... де ... азайтатын, еңбір үнемді ақша
жүйесінің пайда болуына жеткізеді.
Қазіргі ... ... ... ... тән ... ... ... мемлекеттің ішкі және сыртқы ақша айналымынан шығып, оның қазына
қорына құйылуы ( ол қор, негізінен, банктерде сақталады);
– банктердің ... ... ... ... ақша ... емес ақша ... шығаруы;
– қолма-қол ақшасыз айналымның дамуының нәтижесінде қолма-қол ақша
айналысының ... ... ... бұл екі ... орташа
арақатынасы 1:3 қатынасына тең);
– мемлекет ... ақша – ... ... ... құру және ... жүйесі негізінен мына элементтерден құрылады:
– Ақша ... – ол ... ... ... ... үшін ... бекітілген ақша белгісі. Қазақстан Республикасының 1993 жылдың 15
қарашасынан ақша ...... және ... Ақша ... ... ... ұсақ ... бөлінеді. Көптеген мемлекеттерде бөлудің ондық жүйесі
бекітілген: 1:10:100 ... ... 1 ... - 100 ... тең; АҚШ-
тың 1 доллары- 100 центке; 1ф.ст- 100 пенске; 1 индонезиялық рупия – ... және ... Баға ... – ол ... ... белгілеу үшін қолданылатын заңмен
бекітілген техникалық құрал. Несие ақшалары алтынға айырбасталмайтындықтан
ресми баға масштабы өз ... ... ... Сондықтан ішкі тауар
айналымында әр мемлекеттің өзінің баға масштабы қолданылады.
– Ақша түрлері – ол осы ... заң ... ... төлем
құралдары – несие ақшасы (банкнота) және ... ... ... ... ... ұсақ ... ... АҚШ-та айналымда: 100, 50,
20, 10, 5, 2, және 1 доллар (500 ... және одан ... ... шығару
тоқтатылған) болатын банк билеттері: 1 доллар, 50, 25, 10, 1 цент болатын
күміс-мыс және ... ... ... ... ... ... тек ... 50, 20, 10, 5, 2, 1 ф.ст. және 1
ф.ст. 50, 10, 2 ... 1 және ½ ... ... ... Құны жаңа 10 ... ... ... ескі 2 және 1 шиллинг монеталар да жүреді. Қазіргі
кезде ... ... ... ... билеттер, яғни
мемлекеттік қағаз ақшалар шығарылмайды.
Біздің елде 1991 жылдың 1қаңтарына дейін айналыста 10 ... және ... ... бар банк ... (банкноталар) және 1,3,5 рубль
қазыналық билеттер жүрсе, қазір Қазақстан ... ақша ... ... ... ... ақшалар және тиындар) ... ... құны ... ... ... ... міндетті түрде
қабылданады. Олар Ұлттық банктің сөзсіз орындалатын міндеттемелері болып
есептеледі және оның ... ... ... ... ... ақша жүйесі 1995 жылы 30 ... ... ... банк ... ... Республикасы
Президентінің заң күші бар жарлығына сәйкес ұйымдастырылған. Жарғы ... ... ... және ... белгілейді, онда ресми ақша
бірлігі, ақша белгілерінің эмиссия, сонымен қатар монеталарды ... ... ... ұйымдастыру және реттеу тәртіптері қамтылады.
Ақша бірлігінің атауы. ... ... ақша ... ... ... ... 1 ... болып табылады.
– Эмиссиялау жүйесі – ол ... ... ақша ... ... ... ... ... мемлекеттерде қолма-қол ақша
айналысының негізін құрайтын банктік билеттерді шығаруға орталық ... ... ... бар. Ал қолма-қол ақшаның шамалы бөлігін (10
процентке жуығын), яғни ұсақ купюралар ... ... мен ... ... ... ... АҚШ-та) қазынашылық (казначейство)
шығарады.
Қазақстан Республикасында қолма-қол ақша шығарумен, оны айналысқа
түсірумен және ... кері ... тек ... банк ... банк ... ... ... және тиындарды қолма-қол ақшасыз
есептеу арқылы олардың ... ... ... ... ... мемлекеттік орган – ол орталық банк, яғни
айналыстағы ақша массасын реттейтін орталық банктің ақша – ... ...... ... ... ... ... органның құқығы және
міндеттері; реттеудің мақсаты және объектісі кіреді. ... 70 ... ... мемлекеттер айналымдағы ақша массасының және несиенің
өсуін реттейтін мақсатты бағдарларды бекітуде. 1975 ... ... ... резерв жүйесі (ФРС) Конгресте алдағы 12 айда айналымдағы ақша
массасының өсу немесе қысқару қарқынының ... ... ... әлі ... Бұл жүйе ... бағдарды және ақша қаражатының өсу қарқынын ... ... ... ... ... ... ... немесе баға кесу (котировка) тәртібі – ол бір
мемлекеттің ақша өлшемінің екінші мемлекеттің ақша ... ... ... 1 АҚШ ... 140 тенге). Қазіргі кезде ешбір
мемлекеттің ақша өлшемінің алтын ... ... ... ... алу ... ауытқуын, сондай-ақ валюта нарығындағы
айырбасқа түсетін валюталарға сұраныс пен ұсынысты есептейтін баға ... ... Ең кең ... баға кесу ... ... ... ... ұлттық валюталардың біразымен салыстырылады.
Сонымен экономикасы нарықтық ... ... ... ... тән белгілер:
1. Ақша айналымын басқаруға әр түрлі банктердің қатынасуы.
2. Қолма-қол ақша мен ... емес ақша ... ... ... әр түрлі буындарының шұғылдануы. Бұнда қолма-қол ақшаны ... ... ... ... қолма-қол емес ақша белгілерін әр
түрлі меншіктегі коммерциялық банктер шығарады.
3. Қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша – ... ... ... ... жіктеудің болмауы.
4. Ақша-несиелік реттеу механизмін құру және оның ... ... ... ... аппараты арқылы ақша жүйесін басқаруды
орталықтандыру.
6. Ақша айналымын бағдарлы жоспарлау.
7. Қолма-қол емес және қолма-қол ақша айналымдарының ... ... ... ... емес айналым үлесінің көп болуы.
8. Салық органдарының ақша қаражатын қырағы бақылауы.
9. Мемлекеттік орталық ... ... ... беру.
10. Ақша белгілерін банк жүйесінің активтерімен (алтын, ... ... ... ... бағалы қағаздар) қамтамасыз ету.
11. Шаруашылық айналымына ақша белгілерін мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... негізінде нарықтық жүйенің белгілеуі.
Жалпы айырбасталмайтын несие ақшаларына көшу эмиссияның біржақты
икемденуіне және ақша ... ... – ақша ... ... ... – ақша ... ... принципінің бұзылуына әкеп
соқтырды. Ақша жүйесі шаруашылық механизмінің құрамдас бөлігі ретінде
қоғамдық ... ... ... диспропорцияны шұғыл сезінеді. Кез
келген диспропорция ақша ... ... ... ... ... яғни инфляцияға ұшыратады.
2. 3. Ақшаның айналымы және айналыс әдістері талдау
Көптеген шетел басылымдарында ақша айналымы ... ұғым ... ... орта ... ... ... мүше елдердің басылымдарында «ақша
айналымы» және «ақша ... ... ... ... беріліп, олар бір-
бірінен дәл ажыратылды. Ақша айналымы деп тек қолма-қол ақша мен ... емес ... ... ... кең ұғым ... Экономиканың әр
үлгісі бұл ұғылдардың мәні мен құрылымын ... ... ...... ... ... ақша ... қолма-қол ақша да, қолма-қол емес ақша да ... ... ... ала ... ... атқаратын. Барлық қоғамдық өнім өндіріс
құралдары және тұтыну заттары ... мен ... ... ... ... ... ... техникалық жабдықтау жүйесі ... ... ... ... ... ... ... зейнетақы және т.с.с)
сәйкес мемлекеттік ... ... ... ... ... заңмен ақша айналымын: қолма-қол ақша және қолма- қол емес
ақшаға бөліп, ақша ... қай түрі ... бөлу ... ... ... ... қолма-қол ақша қозғалысы халықтың ақшалаай
табысын ... ... ал ... емес ақша ... өндіріс құрал-
жабдықтарын бөлуді көрсетті;
– ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау ... ... ... ... реттелді;
– ақша айналымы біртектес мемлекеттік меншік формасына қызмет ... ақша ... ... және ... кезеңдері мемлекеттік банкте
шоғырланып, оған мембанк бақылау ... ... ақша және ... емсе ақша ... тек мембанк монополды
құқықпен шығарды;
– мемлекеттік жүйелер алдын ала өнімге баға белгілеумен және көрсетілген
қызметтерге ... ... де ... ... нарықтық қатынастарға өту ... ... ... кейін (бағаны босату, мүлікті беймемлекеттендіру және т.б.)
ақша айналымында ... ... ... ... Шын ... ... ... тек бір бөлігі, атап айтқанда «қолма-қол ... ... ... ... ақша ... тән
ерекшеліктер:
– ақша айналымы негізінен ... ... ... ... ол бөлу қатынастарының тек аз ғана бөлшегін қамтиды;
– қолма- қол ақша және ... емес ақша ... ... ... ақша айналымы мемлекеттің, коммерциялық банктердің, заңды және ... ... ... ... ... табылады;
– ақша айналымы әр түрлі меншік формасы ... ... ақша ... ... және қорытынды кезеңдері орталықтанбаған,
яғни олар әртүрлі коммерциялық және мемлекеттік банктерде шоғырланған;
– қолма-қол ақша және ... қол емес ақша ... ... ... ... ... ақша эмиссиясын Орталық банк жүргізіп, ал қолма-қол емес ... ... ... ... ақша ... деп қолма-қол және қолма-қол емес ... ... ... ақша ... ... Бұл анықтама ақша
айналымының қазіргі мазмұнына сай келеді, себебі ... тек ... ... металл ақша жүйесінде әрі тауар, әрі ақша айналымы ретінде олардың
құны айналымда жүрді. Себебі металл монетаның ... ... ... өз ... ... (номинал) құнына сәйкес келгендіктен ақша құнының
қозғалысы ... ... ... бір ... ... ... ... тауар айналымы мен ақша айналымен біріктірді.
Қазіргі ақша айналымын құн айналымы деп ... ... Оған ... ... ақша және ... емес ақша ... өз құны ... салыстырғанда өте төмен, тіпті жоқ деуге болады. Демек, қазір құн
айналымы деп тек тауар айналымын айтуға ... ... ... ... тек ... ... ол ақша ... тек бір
бөлігі. Демек ақша айналысы деген белгілі бір мезгілде қолма-қол ақшамен
өтелген барлық ... ... тең ақша ... ... Ал ақша
айналымы деген қолма–қол ақша мен қолма-қол емес ақша ... ... және ... ... мен ... есеп ... ететін ақшаның қызметі. Сонымен ақша ... екі ... қол ақша ... және ... емес ақша ... ... тек қолма-қол ақша жүргендіктен оны ақша айналысы деп
атайды. ... және ... ... ... ... ақша белгілері
(банкноталар, қазыналық билеттер ... ... және ұсақ ... ... Бұл кез ... ... ақша айналымының өз бөлігін
құрағанмен оның ... ... ... ... ақша ... ... басым көп бөлігін алуға және оны жұмсауға қызмет етеді.
Қазақстан Республикасында ... ... ... банк ... эмиссиялайды (ҚР-ның ақша өлшемі – тенге), екінші ... оның ... ... емес ... ... ... Коммерциялық
банктердің операциялық кассасынан қолма-қол ақшаның көп ... ... яғни ... ... ... ... ақша
кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасына ... де, ал ... жеке ... ақша ... ... ... Кәсіпорындар мен ұйымдардың
кассасындағы қолма-қол ақшаның аз ... ... ... ... жұмсалса
(өзара есептесу, негізінен, қолма-қол емес ақша белгілерімен жүргізеді), ал
басым көп ... ... әр ... ... ... түрінде (яғни жалақы,
зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы, сақтандыру қайтарымы, дивиденттер төлеу
мен бағалы ... ... ... түсім және с.с. түрінде) беріледі.
Қолма-қол ақша негізінен халықтың ақшалы ... және ... ... Бірақ ақшаның көп бөлігін салық, жарна, сақтандыру
төлемін, пәтер ақысы мен ... ... ... ... ... сатып
алу мен көрсетілген қызметке ақы төлеуге, бағалы қағаздар мен лотерея ... ... ақы, айып пұл және ... төлеуге жұмсайды.
Қорыта айтқанда, ақша коммерциялық ... ... ... ... айналысқа түсіп, белгілі бір мерзімнен
кейін клиенттердің (негізінен сауда ... және ... ... ... кассасы арқылы айналыстан шығады. Сөйтіп қолма-қол ақшаның
қайталама айналысы аяқталады.
Қолма-қол емес ақша ... ... ... – ол ... ... ... бұйрығы бойынша шоттағы ақша қалдығының өзгеруі немесе
ақшаның төлем құралы ретіндегі қызметін атқаруы. Ол бүкіл ақша ... ... ... ... ... ... айналымы төлеушілер мен сатып
алушылардың банктегі шотына немесе жазу түрінде немесе ... ... ... ... ... ... ... операцияларын жүргізу үшін әр түрлі шоттар ... ... кең ... ... есеп айырысу және т.б. шоттары.
Қолма-қол ақшасыз төлем айналымы: ... ... ... және ... ... ... екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа тауарлар мен
қызметтер үшін қолма–қол ... есеп ... ал ... ... ... ... саылғы, қосымша құн салығы жеке тұлғадан алынатын
табыс салығы және ... ... ... және ... тыс ... ... өтеу, несие үшін өсімді төлеу, сақтандыру компанияларымен
есептесу жатады.
Айналыстағы ақша алма-кезек біресе ... ... ... төлем
құралы қызметтерін орындайды. Тауар сатудан ... ақша ... ... ... өз ... ... өтеуден түскен ақша тауар сатып алуға
жұмсалуы мүмкін. Қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша айналымдары ... ... және ... ... Өйткені ақша үнемі бір айналыс
аясынан екіншісіне өтіп бірақ айналыс аясынан кетпей оған одан әрі ... ... Ал ... ... ... ...... ақшаның
берілуінің кепілі. Сондықтан қолма-қол ақшасы: төлем айналымы ... ... ... ... және ... ... ... ақша айналымынан құрайды.
Ақша айналымын реттеудегі маңызды элемент – қолма-қол ақшаны
пайдалану ... ... ... мәселе біздің елде кәсіпорындар
арасындағы ... ... ... ... тек ... ... төрт
еселенген мөлшері көлемінде пайдаланумен және банктегі ... ... ... есеп ... үшін ... ... енгізумен шектелуде.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде ақша ... ... ... егізу процесі кең тараған. Мысалы, АҚШ-та халықтың
барлық төлемдерінің тек ¼ бөлігі ғана қолма-қол ақша ... ... ... ... ... карточкаларымен және т.с.с.
жүргізіледі.Қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... айналыстағы қолма-қол ақшаны қысқартуға және
айналым шығындарын азайтуға тигізер экономикалық маңызы зор.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды ұйымдастыруға әр ... ... ... ... ... әсер ... Мысалы, ең алғаш 1775ж.
Ұлыбритания чекті, вексельді, кейін АҚШ ... ... ... ...... ТМД-ға мүше мемлекеттер есеп айырысу шоттарын
қолданады. Қазіргі кезде ... ... ... ... есеп ... ұйымдастыруда ең бір ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің ішінде, негізінен,
магнитті жолағы бары кең ... ... ... ... ... бар микропрцессорлы карточканы айналымға енгізу ... ... ... ... операциялары: инкассо, аудару және аккредитив
болып бөлінеді.
Инкассо – әр түрлі ... ... ... тапсырысы
бойынша және олардың шотына банктердің ақша түсіру операциясы. Инкассоға
чектер, ... ... ... және т.б. ... ... ... Халықаралық сауда палатасы шығарған инкассо ... ... ... Ереже қолданылады. Онда инкассоның
мәні және түрлері анықталған; вексельдерді, чектерді, ... ... ... шарт ... ... ... инкассо
түріндегі есеп айырысу тәртібі қарастырылған.
Инкаасалық операцияның екі түрі бар. Жай ...... ... ... ... қойған төлем талабы негізінде банктің үшінші
жақтан ақша ... ... ... Жай ... тауарсыз есеп
айырысуда қолданылады. Құжатты инкассо – ... ... ... ... (негізінен тауарды реттеуші) көрсету және оны тек ... ... ... немесе акцепт алғанда ғана беру нәтижесінде банктің жүргізетін
операциясы.
Аудару операцияларында клиент банкіне өз ... ... ... ... аудару жөнінде тапсырма береді. ... ... үшін банк ... ақы ... (латын сөзі «сенемін») – бір банктің екінші ... ... ... ... ... бір соманы жеке
немесе заңды тұлғаға төлем жөнінде берген ... ... ... ... ... және құжатты. Ақшалы аккредитив
– атаулы ақшалы құжат. Онда белгіленген мерзім ... ... ... ... немесе бөліп-бөліп оны иемденушіге төлеу жөнінде
корреспондент– банкке берген тапсырма жазылған. ... ... ... ол ... ... ... ... және оның өтініші
бойынша үшінші жаққа төлемді ... ... оның ... ... ... ол ... аударым вексельді акцептеуі, құжаттарды есептеуі немесе
сатып алуы ... ... банк ... операциялардың кез келгенін
жүргізу өкілдігін басқа банкке (орындайтын) беруіне болады.
Электронды техниканың ... банк ... ... мен ... ... ХХ ... 70
жылдарының екінші жартысында электрондық төлем жүйесін қолдануға мүмкіндік
туды. Электрондық төлем жүйесі – ол ... ... ... ... ... ақша сомасын аудару, банктік шоттардың жағдайын
бақылау, несиелік және есеп айырысу операцияларын жүргізу үшін ... ... ... көрсететін электрондық төлем жүйесіне:
– автоматтандырылған есеп айырысу палатасы;
– банктік автоматтар;
– сауда ... ... үйде ... қызмет көрсетулер жатады.
Автоматтандырылған есептесу палатасы (АЕП) қолма-қол ... ... ... тәртіппен жүргізеді және төлемдер жөнінде
барлық ... ... ... ... енгізу үшін магниттік
лентаға немесе терминалдық құрылғыға түсіретін формада болады. ... 1972 жылы ... ... ... бастаса, қазіргі кезде оны Жапония,
Ұлыбритания және Батыстың өнеркәсібі дамыған мемлекеттері қолдануда.
Банктік автоматтар (БА) – ол ... банк ... ... ... ... ... өз бетімен операциялар жүргізуге
мүмкіндік беретін құрылғы. Алғашқыда БА банк ғимаратында ... ... ақша ақша ... ... Біртіндеп БА қолдану масштабы
өзгеріп, ол жүргізетін операциялардың шеңбері кеңіді. ... олар ... және көп ... ... ... ... үйлерде, вокзалдарда,
аэропорттарда және т.б.) орнатылуда. Әмбебап (көп қызмет ... БА ... ақша ... ... ақшаны бір шоттан басқасына
аудару, мерзімдік ... ... ... ... ... ... беру, шетел валютасын ұлттық валютаға айырбастау және т.с.
көптеген ... ... ... ... – пластикалық дебеттік
карточка. Ол – банктік шот иесінің мағлұматтары (реквизиты) және жүргізетін
операциялар түрі жазылған ... ... ... ...... ... ресторандарда және т.б. сауда
ұйымдарындағы есеп айыратын қызметкерлер банк жүйесіне төлем операциялары
туралы хабар ... және оны сол ... ... ... ... сатып
алушының төлем қабілеттілігі туралы хабарды кері алуға ... ... ... енгізудің мақсаты – қолма-қол ақша ... ... ... көрсету – ол электронды ... ... ... ... ... ... ... яғни телефон
аппараттары мен жеке компьютердің қазіргі үлгісін ... ... Оның ең жай түрі – ... тікелей байланысу арқылы – жеке
клиенттерге шот ашуға, несие алуға, есеп ... ... ... Ал
жеке компьютерді немесе монитордың (теледидардың) экранын пайдаланып,
клиент банктің компьютеріне қосылып, кең коммерциялық ... ... ... ... ... ... ағымдағы күніге шотына түскен және одан
төленген ... ... банк ... ... ереже және нұсқаулармен
танысуға; бағалы қағаздармен операция жүргізуге, салық төлеуге және ... ... ... ... айтқанда, электрондық төлем жүйесін қолдану ақша айналымын
жеделдетуге, айналыс шығындарын азайтуға, есеп ... ... ... ... ... ақшаны азайтуға кең жол ашады.
IIІ. Қазақстан Республикасының ақша реформасы, оның қалыптасуы
және теңгені тұрақтандырудың мәселелері.
Қазақстан Республикасында 1993 жылы ақша ... ... ... – ақша ... ... ... КСРО ыдырағаннан кейін
екі жыл аралығында кеңестік рубль (сом) бұрынғы одақтас республикалардың
орнына құрылған тәуелсіз ... ... ақша ... ... ... 1986 жылы басталған экономиканы қайта құру ... ... ... ақша ... ... инфляция қарқыны шарықтады.
Тауарлар мен азық-түлік негізінен шетелдерден ... 1990 жылы ... ... 25 млрд сом ... ол ... жж. ... ... әлдеқайда көп еді.
1991 жылдың қаңтарындағы КСРО Мемлекеттік ... 1961 ... ... 100 ... ақша ... ... қабылдамау және оларды айырбастау
тәртібі мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша беруді шектеу туралы
КСРО Президентінің Жарлығы және КСРО ... ... ... ... ж. ... 50 және 100 ... купюралар шығарылды. Ескі ақшаларды
жаңасына айырбастаупроцессі жеке адмдар үшін үш күнде өтті. Кейін 1992 ... ... ... ... ... ірі купюралар шығарылды.
Республикалар өздерінің егемендігін жариялаған бойда оларда 15 ұлттық
банктер құрылып, олар бір-біріне ... ... банк ... қызмет
атқара бастады. Бірақ олардың барлығын қолма-қол ақшамен қамтамасыз ететін
жалғыз эмиссиялық орталық–ақша ... ... ... ... ... ... ... кейін әрбір тәуелсіз елдерде олардың қатал ақша
несиелік саясатына байланысты рубльдің ... алу ... әр ... және ... ... ... ... да әр түрлі деңгейде болды.
Қолма-қол ақшаның осмындай жетіспеуі жағдайында ... ... өз ... ... ... ... жылдың шілдесінде Ресей Орталық банкі егемен мемлекеттерге
Ресей Банкімен күнбе-күн екі жақты ... ... ... ... ... ... ... өзара есеп айырысу тек Ресей Банкісіндегі осы
мемлекеттердің орталық банкісінің корреспондентік ... ... ... техникалық несие ретінде жүргізілді. Бұл төлем Қазақстаннан Ресейге
және керісінше 2-3 ай бойы ... және бұл ... ... 2500% ... ... ақша құнсызданып, оның төлем
мүмкіндігі тез құлдырайтын.
Жас тәуелсіз мемлекеттердің директивалық экономика ... ... өту ... ... тез ... ... мүмкін еместігі және
өздерінің ақша- несие, баға, бюджет саясатын жүргізуге қабілетсіздігі Ресей
Банкінің қойған ... ... ... ... Бұл ... ... ... сақтап қалу процесінің сәтсіздікке ұшырауының дәлелі еді.
Келесі іс-әрекет – өзінің ... ... ... ... ... 1992 жылы маусымында Эстонияның, шілдесінде Латвияның, ... ... ... мен ... өз ... ... жалғасты.1993 жылдың мамырында Қырғызстан, тамызында Грузия өз
ұлттық валюталарын енгізді. ... бұл ... ... ... 1992-1993жж. егемен елдердің бірсыпырасы өз ұлттық валютасын
енгізуне орай КСРО Мемлекеттік ... мен ... ... банкісінің 1961-1992
жылдардағы банкноталарының айналыстан ығыстырылуына ... ... ... ... мөлшері қауырт өсіп, соның салдарынан тауарлар
бағасы жоғарылап, халықтың тұрмысы төмендеді.
1992 жылдың бірінші жартысында Қазақстан ... ... ... ... ... өз ... енгізу қажеттігін
түсініп, шегіне жеткен құпия жағдайда Қазақстанның ұлттық ... ... ... топ ... оны ... ... шетелдік
фирмамен келісімге қол қойған. 1993 жылы наурызында Англияда «Хариссон және
ұлдары» атты жеке ... ... ... ... ... 100 теңге- дайындалып, Алматыға жеткізілген.
1993 жылы 12 ... ... ... ... «Қазақстан Республикасында Ұлттық ... ... ... ... Осы ... ... 1993 жылы 15 ... сағат 8-де Қазақстан мемлекетінде ұлттық валюта –
тенге ... 1993 ... 18 ... ... ... ... ... бірден
–бір заңды төлем құралы болып тағайындалды. Бір тенге 100 тиыннан құралады,
ол қолма-қол ақша айналысында банкнота және ... ... ... ... ... ... рубльдік шоттардағы жинақтар мен салымдар 500 рубль ... ... ... ол 18 ... ... 18-де ... 15 мен 18 аралығында екі валюта- сом және тенге- айналымда
қатар ... ... жасы ... ... барлық азаматтары
100 мың сом ақша ... ... ... ... тек ... жүргізіліп, ол туралы төлқұжатта ... ... ... ... артық ақшасы банктегі арнаулы дербес ... ... 6 ай бойы ... ... ... ... ... банкі теңгенің валюталық ... 1 АҚШ ... 4,7 ... тең ... 1993 жылы 15 қарашада Қазақстан ... ... ...... ... Ақша ... енгізуге Қазақстан
басшылары бір жарым жыл ... өте ... ... ... 700 миллион доллар сома шамасында ... ... ... ... қоры болды. Тәуелсіздік жарияланған күннен бастап
Қазақстанда ... ... мен ... енді ... жіберілмей,
оны Ұлттық банк сатып алып, өз резерв қорына ... ... ... ... экспорттық валюталық түсім мен ... ... да ... банк сатып алып, ... ... ... ... ... жыл ... қалғанда Республика
Президенті валюталық қаржыны ... ... ... ... қоры ... ұлттық валюта енгізу
акциясын қолдап, Ұлттық банкке 90 млн ... ... ... және ... ... елдің төлем балансын ... ... ... 180 млн ... ... Бұл ... берілген «жұмсақ» несиелер еді. ... ... ... ... ... ... Енді ұлттық ... ... ... ... ... ету қажет.
Айналымға тенгені енгізу инфляцияның қарқындауы және ... ... ... ... ... мен саяси ала ауыздығы
тереңдей түскен қаржы-экономикалық дағдарыс жағдайында өтті. ... ... 2,5 айда яғни 1994 ж.1 ... ... ... долларға
қарағанда 2,5 есе төмендеді. Келесі төрт айда, яғни кәсіпорындар ... ... ... ... ... кең ... компаниясы
басталғанда тенгенің курсы -1 долларға 11,58 тенгеден 43,3 тенгеге жетті.
1995 ж. орта кезінде ... банк пен ... ... ... ... ... ... одан соң міндеттемелер мен ноталарды және
басқа мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарғаннан кейін тенгенің құлдырауын
тежеуге мүмкіндік туды. ... ... ... 1993ж 2500 процент
болса, ал 1994ж. бас ... 1260 ... ... төмендеді, 1995 ж.
Қазақстандағы инфляция 58 процент болды.
1997 ж. мемлекеттің ... ... қоры ... және ... ... басқаруға беру сияқты
инфляцияланбайтын көздерден түскен 700 млн. доллармен толықты. Бұл ... ... ... ... ал ... ... проценттің
бөліктерімен есептелетін жағдайға жетті.
1998 ж. Оңтүстік-Шығыс ... ... ... әлемдік
бағалардың төмендеуі отандық өндірушілердің бәсекелестік мүмкіншілігінің
әлсіреуіне тіреп, Қазақстанға валюталық түсімдерді біраз қысқартты. Сонымен
қатар ... одан әрі ... ... жж ... ... байқалған), қайта қаржыландыру ... 25 ... ... ... ... ... ... 1,5 триллион
тенгеден асқан) және бюджет пен әлеуметтік проблемалары тенгенің ... әрі ... 1994ж. ... ... ... ... ... тенгемен инфляцияны қатаң қадағалау экономиканы кеселге ... ... ... мен ... 1998 жылдың күзінен бастап
түсініп, оны өзгерту туралы ортақ ойға келген.
1999 ж. сәуірінен Қазақстан үкіметі ... ... ... ... ... шешім қабылдады. Ол жөнінде ... ... ... ... ... ... валюта рыногындағы сұраныс пен ұсыныстың қалай
қалыптасатына байланысты анықталады, ал, Ұлттық банк ол ... ... ... ... Ұлттық банк бүгінгі күнге дейін өзінің алтын
валюталық резервін айырбас бағамын белгілі бір ... ... ... үшін
жұмсап келді. Ендігі жерде ондай болмайды...
Қазақстанның төңірегіндегі елдерде – ... ... ... ұлттық валюталардың бағамы күрт құлдырап кетті. Мысалы,
Ресейде рубльдің бағамы 1998 ... ... ... бері ... төрт ... Сол ... ... тенге тез қымбаттады және
біздің тауарларымыз бәсекеге түсу ... ... ... ... бастады, кәсіпорындар тоқтап қалды, жұмыссыздық арта
түсті. Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 9 процентке ... ... ... 300 миллион доллар мөлшерінде кеміді, ал біздің ... ... 1 ... 250 ... ... ... ... әкелінетін кейбір импорттық ... өте ... ... және ... мен Өзбекстаннан әкелінетін импорттық
тауарларға салынатын баж ... ... 200 ... ... жеткіздік.
Шетелден әкелінетін арзан тауарлар біздің өндірісшілеріміздің қол- ... ... ... елімізден сыртқа қарай ағылтуда...
Міне, осы тұрғыдан алғанда жағдайдан шығудың бір ғана жолы бар- ... ... ... ... жол беру ... Қазақстан тенгесі міне осы кезге дейін берік төлем құралы
болып келеді. Ол ... ... ... ... айырбасталады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, өндіргіш күштерінің жетілуі ... ... ... ... ... ... өмірлік мәнге ие болуы
жалпыға ортақ құн эквивалентінің қажеттілігін туғызды. Бірақ ондай рөль көп
уақытқа ... тек бір ... ғана ... ... өте келе және ... ... ... айырбасты ұлғайтып,
оның жергілікті нарықтық шегінен шығуына әкеп ... Бұл ... ... ... ... қызметін белгілі бір тауар атқара бастады. Ол –
тауар ақша. ... ... ... ортақ формасы құнның ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісінің одан әрі дамуы ... ... ... енді ... ... ... ... олардың
еңбек құралдарының дамуымен байланысты олардың еңбек дағдылары да жетіле
бастады. Бұл кез, яғни ... ... ... бөлігінің
бөлініп шығуы ғылымда екінші ірі қоғамдық еңбек бөлінісі деп аталады.
Осының нәтижесінде ... ... ... жаңа сатысына көтерілді.
Сөйтіп тауар өндірісінің өсуі, айырбастың жиелігі мен жиелілігі
барлық тауарлар арасынан бір ... ... ... әкеп ... ... ... тауарлар көбірек әрі жиі алмастырылып, ол ... ... ... яғни ... ... балама тауар болды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Көшенова Б. А. «Ақша. Несие. Банктер. Валюта қатынастары.» Оқу ... ... ... 2000 ... Мақыш С. Б. «Ақша айналысы және несие» Оқу құралы/ – ... ... 2000 ... ... А. С. ... Несие. Банктер.» Оқулық/ – Алматы: Экономика,
2001 жыл.
4. Абдрамова М. А., Александрова Л. С. ... ... ... и
кредит» Учебное пособие/ – Москва: Институт международного ... ... 1996 ... ... Дж.долан «Деньги, банки и денежно-кредитная политика». Санкт-
Петербург «Санкт-Петербург Оркестр», 1994 жыл.
6. ... и ... 12/1995 жыл. Изд. ... и ... ... кредит, банки». ... ... Под ... И. ... 1994 жыл.
8. Общая теория денег и кредита. Под редакцией Е.Ф. Жукова/ – Москва «Банки
и ... ... ... А. Г., ... М. А. ... ... ... банки»
– Москва: Финстатинформ, 1995 жыл.
10. Гринберг И. «Рубль, черновец, тенге» – Алматы: Қаржы- қаражат, 1997 ж.
11. ... О. И. ... ... ... Учебник/ Под редак. Издание-
2, перевод и дополнение. ... ... и ... 1999 ... ... М. С. ... Кредит. Банки» – ... ... ... 2000 ... ... М. К. «Деньги. Банки. Валюта» Учебное пособие/ – Москва: Дис,
1994 ... ... И. Т. ... ... ...... ... и
статистика, 1994 жыл.
15. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі туралы Қазақстан Республикасының
заңы/ 13 желтоқсан 1993 жыл.
16. Қазақстан ... ... заң күші бар ... ... ұлттық валютаны енгізу туралы»/ 12 қараша 1995
жыл.
17. Любимов Л.Л., Липсиц И.В. ... ... ... «Просвещение»,
1994 жыл.
18. Максимова В.Ф., Шишов А.Л. «Теория рыночной экономики» т.1. ч.2. ... ... ... ... ... ... ... түрлері
Эмиссиялау жүйесі
Несиелік аппаратты
Ақшаның атқаратын қызметтері
Ақшанық құн өлшем қызметтері
Ақшаның төлем құралы қызметі
Ақшаның айналыс құралы қызметі
Дүние жүзілік ... қор ... және ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Ақша айналымы және оның құрылымы28 бет
Ақша айналымы мен оның құрлымы9 бет
Ақша айналымы туралы түсінік11 бет
Ақша айналымын басқару13 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет
Ақша айналымындағы ақшаның ролі және оларды шығару33 бет
Ақша айналымының құрылымы23 бет
Ақша айналыс заңы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь