Бұқар жырау мен Дулат Бабатайұлының тәлім тәрбиелік идеялары

ХҮІІІ ғасырда Қазақстанда ағартушылық ой-пікірдің дамуында өзіндік із қалдырған, ақын-жыраулар поэзиясының көрнекті өкілі Бұқар-жырау Қалқаманұлы. Батырлар жанұясында дүниеге келген. Қалқаман батыр туралы кезінде еліне, халқына батырлығымен белгілі болған, аты аңызға тұлға екені белгілі. Ол өте сауатты, өз атасын елге ерте танылған және Тәуке ханның маңындағы ең құрметті адамдардың бірі болған.
Жоңғар шапқыншылығы кезінде Бұқар жырау халқымен бірге халқының басына туған ауыр қиыншылықты басынан кешірді, бірақ ол үмітін үзген жоқ, өз отанын шетел басқыншыларынан қорғауға халықтан елін, жерін жанқиярлықпен қорғайтын батырлардың, ел басқыншылардың шығатынына сенімін жоғалтқан жоқ. Міне, осындай үміт артқан, өз кезінде барлық жандардың ең мықтысы болған Абылай ханның кеңесшісі, ақылшыларының бірі болды. Абылайдың ел басқарған кезеңі әртүрлі өте күрделі және қарама-қайшылық жағдайлармен сипатталады. Осы қиын жағдай, Абылай ханның саясатының екіжақтылық сипаты Бұқар жырау шығармашылығында өзіндік бейнеленді. Өзінің ұзақ ғұмырында Бұқар жырау халқының көрген көптеген қиындықты өз көзімен көре білді. Сондықтан да оның шығармашылығында өзекті тақырыптар ретінде елдің бірлігі, бейбіт өмірі, өз отанына деген сүйіспеншілік, сыртқы жаулардан елін қорғай білу, тәлім-тәрбиелік, өскелең ұрпақ тәрбиесіне толғауларында ерекшке мән береді.
Бұқар жырау «Тілек» деп аталған толғауларында:

Бірінші тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа, - деп
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкіліксіз көйлек кимеске.
Қазақ даласында бейбіт өмір болуын, Бұқардың авйтуынша, халық пен ел билеген хандардың келісімі мен ел бірлігін сақтауға ақыл-кеңес береді.
Ақын халықтың тыныштығының қымбат екендігін, көрші елдермен достық қарым-қатынаста болуды, ханды хандықтың және халықтың мұддесіне
        
        Бұқар жырау мен Дулат Бабатайұлының
тәлім тәрбиелік идеялары
1. Бұқар жыраудың тәлім-тәрбиелік идеялары.
(1668-1781)
ХҮІІІ ғасырда Қазақстанда ағартушылық ой-пікірдің дамуында өзіндік ... ... ... ... өкілі Бұқар-жырау
Қалқаманұлы. Батырлар жанұясында дүниеге ... ... ... ... ... ... ... белгілі болған, аты аңызға тұлға екені
белгілі. Ол өте сауатты, өз атасын елге ерте танылған және ... ... ең ... ... бірі болған.
Жоңғар шапқыншылығы кезінде Бұқар жырау ... ... ... ... ауыр қиыншылықты басынан кешірді, бірақ ол үмітін үзген жоқ,
өз отанын шетел басқыншыларынан қорғауға ... ... ... ... батырлардың, ел басқыншылардың шығатынына сенімін жоғалтқан жоқ.
Міне, осындай үміт ... өз ... ... ... ең мықтысы болған
Абылай ханның кеңесшісі, ақылшыларының бірі болды. Абылайдың ел басқарған
кезеңі әртүрлі өте ... және ... ... сипатталады.
Осы қиын жағдай, Абылай ханның саясатының екіжақтылық сипаты Бұқар жырау
шығармашылығында өзіндік ... ... ұзақ ... ... жырау
халқының көрген көптеген қиындықты өз көзімен көре білді. Сондықтан да оның
шығармашылығында өзекті тақырыптар ретінде елдің бірлігі, бейбіт ... ... ... ... сыртқы жаулардан елін қорғай білу, тәлім-
тәрбиелік, өскелең ұрпақ тәрбиесіне толғауларында ерекшке мән береді.
Бұқар жырау ... деп ... ... тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа, - деп
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкіліксіз көйлек кимеске.
Қазақ даласында бейбіт өмір ... ... ... ... пен ел
билеген хандардың келісімі мен ел бірлігін сақтауға ақыл-кеңес береді.
Ақын халықтың тыныштығының қымбат екендігін, көрші ... ... ... ... хандықтың және халықтың мұддесіне қайшы
келетін жағымсыз іс-әрекеттерден ... ... еріп ... сан алаш ... ... қаратып,
Жусатып тағы ергізіп,
Жұмсап бір тұрсаң қолыңнан, - деп Абылай ханның ел бірлігін сақтауға,
көрші елдермен ... ... ... оң бағасын береді.
Ру арасындағы тартыс жағдайында Бұқар жырау адамдарды біріктіруге,
ынтымақтыққа шақырудан шаршамайды, «бұрынғы ... ... ... достасудың» қажеттігін, «жау әруақытта да бізді айналып ... бір ... ... ... ... ... тайпаларға
ықпал етуге ұмтылды.
Бұқар жырау Абылай ханның саясатына, оның ... ... мен ... мен ... еркін араласа білді. Бұқар Жырау Абылау туралы
өлеңдерінде ең ... оның ... ... күрестегі ерлік істерін
дәріптейді.
Бұқар жырау жақсы мен жамандық туралы, адамгершілік қасиетті, шынайы
достық пен ... ... ... ... ... ... мәні
бар қасиеттерді жастардың бойына сіңіруге ақыл-кеңес береді:
Екі жақсы қас болмас,
Екі жаман дос болмас.
Дос болғанмен хан ... ... дос ... ... түбі бос ... - деп адамгершілік, ізгілік қасиеттерді
жастардың арасында кеңінен насихаттайды.
Бұқар ... ... ... мен керітартпа
көзқарастар аз емес. Егер де ол кейбір ... ... және ... ... елді ... ... сонымен қатар кейбір
өлеңдерінде хан, сарай мүддесінен асып кете алмайды. ... ... ... ... ... ... ... дінінің ұстанымдары Бұқар
жырау поэзиясына тарихи шектеушілік із қалдырады. Кейбір ... ... ... ... феодалдарға табыну, әлсіз руларды,
әлді көпшілік руларға бағынуды насихаттайды. Мәселен, Абылайға тәуелді,
бағынышты керейлер ... ... ... ... мен ... ... басқа жаққа көшу туралы шешім алуына Бұқар жырау ... ... ... ... атты өлеңінде туған жеріңен қайда көшіп барасың,
егер де ... ... ... ... мен ... бітіспейтін
жауларың болам,- деп хан атынан сөйлейді.
Кейбір өлеңдерінде Абылайды ... ... ... ... ... ... ... исламның жаттанды қағидаларына сүйенеді. Оның
көзқарасындағы қайшылық сол кезеңнің, оны қоршаған феодалдық- патриархалдық
салт-дәстүрлермен, хандық биліктің күшімен байланысты. ... оның ... ... ... де ... тәлімдік-тәрбиелік
мәні орасан зор.
Жыраудың көптеген афоризмдері мен өрнекті өлең ... ... ... тарағаны белгілі, олар мақал-мәтелдерге айналғанын аңғару
қиын емес.
Бұқар жыраудың:
Жақсының аты өлмейді
Ғалымның хаты ... - ... ... нақыл-афоризмге айналған
сөздерінің күні бүгінге дейін ... ... ... ... мақал-мәтелдерге айналғандығын білеміз. Оның нақыл ... ... ... ... ... ... қолдануға болады.
2. Дулат Бабатайұлының тәлімдік-ағартушылық
көзқарасы. (1802-1884).
Қазақ топырағында ағартушылық көзқарастың ... ... ... ... ... аяғы мен ХІХ дамып кеңінен өріс алды. Қазақ елінің
ағартушылық көзқарасының дамуының ... ... ... ... жеріндегі ағартушылықты екі бағытта қарастырған жөн. Біріншіден,
Қазақстан Ресейге ... ... ... ... қазақ жеріне терең
бойлау нәтижесінде қазақтың құнарлы жерлерін билеп-төстеп, қазақтарды
шөлшейт ... ... ... ... толғану болса,
екіншіден, ақшалы-таулар қатынасы күнделікті ... ... ... ... елдің дағдылы дәстүрі бұзылып, жаңа, халыққа тұрпайы қатынастар
орнай ... ... ... ... ... ... аударып, санасын
ояту болды.
Өкілдері Дулат Бабатайұлы (1802-1871), Шортанбай Қанайұлы ... ... ... (1843-1906) болды.
Тоталитарлық тәртіп кезінде оларды ... ... ... қарсы болған керітартпа идеология, «Зар заман» өкілдері деп қарады.
«Зар заман» дегені – Шортанбайдың бір толғауы ... ... ... ... ... ... ... сызылып тасталған еді.
Байқап қарасақ, олар елді кері тартпақ болған идеология өкілдері ... ... ... ... ойлап, елге ұран тастап, А.И.Герценнің
«Колокол» ... ... ... ... ... ... болған зиялылар
екен. Олар екіжүзділік, зұлымдық, арамдық сияқты құбылыстар өмір ... деп ... ...... ... Абай ... ағартушылық
қозғалыс. Олар қазақ халқын өнер-білімге, оқуға шақырды.
Дулат Қазақстан жеріне еніп жатқан тауарлы-ақша ... ... ... ... тигізген керағар әсерін былай суреттейді:
Қайран қазақ қайтейін,
Мынау азған заманда
Қарасы-антқыр, ханы-арам,
Батыры көксер басы аман,
Бәйбіше-тантық, бай сараң
Бозбаласы – ... туды қыз ... ... ел болды,
Енді қайда мен барам?
Сонымен Дулат патшалық Ресей тәртібін әшкерелеумен ... ... ... ... ... Дәл ... ой-пікір Шортанбайда да орын
алады. Ол былай деп ... ақыр ... жан ... ... хан ... ішер сүті жоқ,
Мініп көрер аты жоқ
Ақша деген мал шықты.
Дулат пен Шортанбай бірінің ойын бірі осылай ... ... дәл осы ... ... ... жағын Мұрат жырау былай толғап, елді
азаттық күреске шақыру дәрежесіне дейін көтеріледі:
Еділді тартып алғаны,
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны,
Ойдағысы ... біз «Зар ... ... ... ... қарсы
бағыталған, керітартпа, реакциялық сиппаттағы ақын деп ... ... ... ... ... ... олар ... емес, халқының
болашағына үлкен үмітпен қараған, қазақ халқының болашағына ... ... ... ... ... ... ... ақындар еді. Сондықтан
да «Зар заман» өкілдері бастамасын ХХғ.басында ... ... ... ... Дулатов, Халел Досмұхамедов жалғастырды.
Дулат Бабатайұлы ХІХ ғасырдың екінші жартысында ұлттық тарихымыз бен
мәдениетіміздің ... ... бірі ... ... ... ... ... отарлау саясатының нәтижесінде қалыптасқан
жағдайға ... ... сын ... ... бірі болды. Дулат
өзінен бұрынғы ақын-жыраулардың мұраларынан сусындап ... ... ... ... Өз ... ... ... өз халқының көне тарихи
мұралары мен аңыз әңгімелерін, батырлар жырларын өз толғауларына негіз етіп
алды.
Дулат еңбектерінде ... ... ... ... жағымсыз жақтарына жан-жақты сипаттама береді, әсіресе, жақсылық ... ... пен ... жомарттық пен сараңдықтың, білімділік
пен надандылықтың арасындағы айырмашылықты ашуға тырысты.
Дулаттың «Сүлейменге» деген толғауында:
Батыр деме батырды,
Шеп құрған жауға шаппаса,
Төре деме ... ... ... - деп, ... ел, отан ... ... қажеттігін, елін, жерін ... ... ... ... ... би мен ... міндеті елін қорғай білу, ... ... білу ... ... ... ... мен бектің сәні жоқ.
Елін қорғай алмаса,
Тура жолға салмаса,
Ыстығына күймесе,
Суығына тоңбаса,
Батырлықтың сәні жоқ,-деп ел ... ... мен ... ел ... қиыншылықтарды жеңе білмесе, «тура жолға ... ... ... ... батырлықтың сәні болмайтындығын ерекше ескертеді.
Дулат шығармаларында әкенің балаға аманаты, ақыл-кеңесі ретінде жақсы
бол, жаман қасиеттерден жирен, адамгершілік ... ... ... ... ... жи,
Албырттықты әсерлі
Құрбыңа еріп көрме сый,
Қолда барың қанағат,
Қолда жоққа ... ... ... ... аз сөзін
Құтысына көңіліңнің
Төгіп алма, дәлдеп құй, -
деп Дулат кейінгі ұрпаққа ... ... мәні ... өлең жолдарымен ақыл-кеңес береді, жас ұрпақтың бойында жағымды
адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеуге шақырады.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дулат Бабатайұлы өмірімен шығармалары29 бет
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
Мұсылман әлемінің философиясы7 бет
Халықаралық қатынастарды сараптаудың теориялық негіздері4 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь