ШӘДІ ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ДІНИ ДАСТАНДАРЫ


1 Шығыс сюжеттеріне құрылған дастандар
2 Шәді шығармалараы
3 Қиссаның негізгі идеясы
Кеңес өкіметі тұсында жабық тақырып болып келген тақырыптың бірі – шығыстық сарындағы жазылған шығармалар мен діни қисса-дастандар еді. Бұлардың көбісі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында жеке кітап болып, халық арасына қиса-хикая деген атпен кең тараған, жыршы жыраулардың орындауында халық санасынан берік орын алған. Бірақ осы сарындағы дүниеге келген шығармалар соңғы сексен жыл ішінде ғылыми айналымға түспестен, архивтерде шаң басып жатты. Оған себеп, әкімшіл-әміршіл жүйемен өмір сүруге негізделген Кеңес үкіметінің идеологиясы халқымыздың сан ғасырлардан бері ұстап келген ислам дініне қатты өшігіп, халықтың рухани қазыналары болып саналатын осы тақырыптағы шығармаларға, осындай құндылықтарға қырын қарап, жарық көруіне қатаң тиым салып еді. Нәтижесінде ұрпаққа дұрыс жол сілтейтін діни, тәрбиелік мәні зор, дидактикалық шығармалар халық назарынан шығып, ұмыт қалып отырды.
Шығыс сюжеттеріне құрылған дастандар қазақ әдебиетінің бай саласына айналып, өзіндік мәдени, эстетикалық, тәрбиелік ролін толығымен атқарды. Бұл пікір Шәді Жәңгірұлы шығармашылығына да қатысты. Қазақ әдебиеті тарихында «Кітаби ақындар» деген атпен танылып, нәзира дәстүрінде жырлаған, тың дастандар тудырған дастаншыл ақындарды, солардың қатарында Шәді есімін бірге атасақ, XIX ғасыр соңы мен XX ғасыр басындағы қазақ дастан жанрын түр, тақырып жағынан байыта алғаны көзге көрінбей қоймайды.
Шәді ақын адам баласының бұл дүниедегі қас жауы – Ібіліс деп біледі. Әсіресе қарапайым адамға қарағанда, діндар адамға Ібілістің жақын жүретінін айтады. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.)–ның «Ібіліске сауатсыз мың адамды азғырғаннан, бір иманды ғалымды азғырған артық» деген өсиетін басты назарға ұстайды. Ақын бұл тұрғыда «Барсиса» атты қиссасын жазған. Ақынның бұл шығармасы «Қисса Барсиса» деген атпен 1910 жылы Қазан қаласында Каримовтар баспаханасында басылып шықты.
Қиссада Барсиса атты әулиенің аяғын шалыс басып, шайтанның арбауына қалай түскені баяндалады. Шәді бұл хикаяның негізін – шайтанның айла-шарғысын көрсететін Ибн Жузидің «Талбису Иблис» (Ібілістің айлакерлігі) деген еңбектен алған болуы мүмкін.
1. Құран Кәрим қазақша мағына және түсінігі. Ауд. Халифа Алтай. Медине, 1991. – 547 б.
2. Жәңгірұлы Шәді. Шайхы Барсиса. - Қазан: Каримовтар баспа., 1910. - 42 б.
3. Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. - Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
4. Жиһангерұғлы Шәді төре. Қисса-и Балғам Бағур. – Қазан: Домбровский, 1915. – 46 б.
5. Тәбірізұлы С. Созақ өңірі. – Алматы: Дәуір, 2007. – 432 б.

Пән: Дін
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




ШӘДІ ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ДІНИ ДАСТАНДАРЫ

Кеңес өкіметі тұсында жабық тақырып болып келген тақырыптың бірі –
шығыстық сарындағы жазылған шығармалар мен діни қисса-дастандар еді.
Бұлардың көбісі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында жеке
кітап болып, халық арасына қиса-хикая деген атпен кең тараған, жыршы
жыраулардың орындауында халық санасынан берік орын алған. Бірақ осы
сарындағы дүниеге келген шығармалар соңғы сексен жыл ішінде ғылыми
айналымға түспестен, архивтерде шаң басып жатты. Оған себеп, әкімшіл-
әміршіл жүйемен өмір сүруге негізделген Кеңес үкіметінің идеологиясы
халқымыздың сан ғасырлардан бері ұстап келген ислам дініне қатты өшігіп,
халықтың рухани қазыналары болып саналатын осы тақырыптағы шығармаларға,
осындай құндылықтарға қырын қарап, жарық көруіне қатаң тиым салып еді.
Нәтижесінде ұрпаққа дұрыс жол сілтейтін діни, тәрбиелік мәні зор,
дидактикалық шығармалар халық назарынан шығып, ұмыт қалып отырды.
Шығыс сюжеттеріне құрылған дастандар қазақ әдебиетінің бай саласына
айналып, өзіндік мәдени, эстетикалық, тәрбиелік ролін толығымен атқарды.
Бұл пікір Шәді Жәңгірұлы шығармашылығына да қатысты. Қазақ әдебиеті
тарихында Кітаби ақындар деген атпен танылып, нәзира дәстүрінде жырлаған,
тың дастандар тудырған дастаншыл ақындарды, солардың қатарында Шәді есімін
бірге атасақ, XIX ғасыр соңы мен XX ғасыр басындағы қазақ дастан жанрын
түр, тақырып жағынан байыта алғаны көзге көрінбей қоймайды.
Шәді ақын адам баласының бұл дүниедегі қас жауы – Ібіліс деп біледі.
Әсіресе қарапайым адамға қарағанда, діндар адамға Ібілістің жақын жүретінін
айтады. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.)–ның Ібіліске сауатсыз мың адамды
азғырғаннан, бір иманды ғалымды азғырған артық деген өсиетін басты назарға
ұстайды. Ақын бұл тұрғыда Барсиса атты қиссасын жазған. Ақынның бұл
шығармасы Қисса Барсиса деген атпен 1910 жылы Қазан қаласында Каримовтар
баспаханасында басылып шықты.
Қиссада Барсиса атты әулиенің аяғын шалыс басып, шайтанның арбауына
қалай түскені баяндалады. Шәді бұл хикаяның негізін – шайтанның айла-
шарғысын көрсететін Ибн Жузидің Талбису Иблис (Ібілістің айлакерлігі)
деген еңбектен алған болуы мүмкін.
Ал ғалымдар бұл хикаяның негізін Хашыр сүресінің 16-аятымен
байланыстырады. Онда: Олар шайтанның мысалы сияқты адамдарға: Қарсы бол
деп айтып, адам баласы қарсы болған кезде: Шынында сенен бездім. Расында
әлемдердің Раббы Алладан қорқамын деген еді, - [1, 547 б.] делінген. Яғни
аяттың мағынасы бойынша Ібілістің мақсаты адам баласын Алланың Хақ жолынан
айырып, өзіне сыйындырып, жаман жолға бастау. Құран тәпсіршілері Хашыр
сүресінің осы аятын түсіндіруде Барсиса хикаясын қолданады. Осы аятта
Ібілістің адам баласын азғырып, ол Хақ жолдан тайған кезде шайтанның өзі де
одан қашып кететіні жайлы айтылады. Бұдан ұғарымыз, Шәді бұл қиссаны
ойдан шығарған жоқ, бүкіл мұсылман әлемінде бар хикаяны өзіміздің төл
тілімізде, поэзия тілімен оқырманға қайта қауыштырды.
Шәді шығарманың кіріспесінде Жаратушы Алла Тағала он сегіз мың әлемді
алты күнде жаратқанын, соның ішінде Адамды аспан-жердің мақлұғының бәрінен
артық етіп жаратқанын, періштелер Алланың бұйрығымен адамға сәжде қылғанын,
әзәзіл шайтан тәкаппарлық танытып сәжде қылмағанын, сол үшін жәннаттан
қуылғанын, сол күннен бастап шайтан лағин адамды оңынан, солынан, алдынан,
артынан келіп азғыратыны туралы айтылады.
Қиссада Барсиса деген діндар ертелі-кеш Құдайға құлшылық қылады. Ол
хал ілімі мен хәл ілімін қатар меңгерген өз заманының Құтыбы еді. Дүниені
көзге ілмей, үңгірге кіріп, жетпіс жыл бойы тынбай ғибадат жасайды.
Үңгіріне өзінің рұқсатынсыз ешкім де кіре алмайтын. Шайыр Барсисаның
тақуалығы жайында былай суреттейді:
Үш күнде жер еді бір мәрте тағам,
Намазын оқыр еді қылмай тәмам.
Он күнде хужрасынан тысқарыға,
Бір мәрте шығар еді қойып қадам [2, 4 б.].
Адамзаттың жауы әзәзіл мұны көріп іші күйіп, ақыры Барсисаны
азғырмаққа шара таппай, бір күні әулеттерін жинайды.
Шақырдым оның үшін хабар қылып,
Азғырсаң Барсисаны бірің тұрып.
Жетпіс жыл ғибадаты күйіп кетіп,
Тозаққа бізбен бірге жанса кіріп [2, 5 б.].
Сонда Абиаз атты шайтан орнынан тұрып, Барсисаны тура жолдан мен
тайдырамын, -дейді де, қолына бір асаны алып, сопыларша киініп, Барсисаның
хужрасына келіп, сырттан үн қатып шақырады.
Барсиса іште намазын оқып отыра береді. Абиаз оның шықпасын біліп,
есіктің аузында намаз оқиды. Осымен арада он күн өтеді. Барсисаның сыртқа
шығатын уақыты болып, тысқа шығады. Бұл кезде Абиаз ғибадат жасап отырған.
Барсиса оны көріп, сүйікті пенде екен деп, алдына барып сәлем береді. Абиаз
он күн бұрын келгенін, өзін көруді армандап, сұхбат құрып, бірнеше күн
бірге тұрғысы келетінін айтады. Барсиса мұны Құдайдың бір сүйікті құлы екен
деп, ішке кіргізіп, ерекше ілтипат көрсетеді.
Абиаз һәм оқыр еді намаз тынбай,
Басқаға Хақ зікірінен мойын бұрмай.
Барсиса ізет қылып сыйлар еді,
Артықша ғибадатын көріп мұндай.
Он күнде бір мәртебе тағам жейді,
Қырық күнде хужрадан бір шығар еді.
Аллаға кеше күндіз тағат қылып,
Ұйқыны рахатпенен еш көрмеді [2, 7 б.].
Шығармада осылай Абиаздың жасаған құлшылығы Барсисаның ақылын
еліткені, оны ерекше сыйлап, өзінен мәртебесін жоғары санап, намазда
имамдыққа өткізгені, екеуі бір жыл бірге тұрғаны, ақыры Абиаздың Барсисаға
кеселге шипа болатын қасиетті үш дұға үйреткені баяндалады.
Абиаз айтты әр уақытта салғанда дем,
Түзелсе пенде мүмін бір кеселден.
Жетпіс жыл тынбай қылған ғибадаттан,
Сауабы Хақ жолында болмайды кем [2, 9 б.].
Күндердің бір күнінде патшаның жалғыз қызын Абиаз жынды қылады. Шах
қызы жын ұрған соң талып қалады. Қызының кеселіне дауа іздеп, шаһардың
барша тәуіптерін алдыртады. Сонда Абиаз да тәуіппін деп қызды қарап, -
Кеселі бұл қызыңның жын екен, қызды Барсисаға алып барыңыз, егер дем
салмаса, оның хужрасының алдынан бір үй салдырып, қызды үйге қалдырып,
Құдайдың құрметі үшін осы қызға дем салыңыз, қызым саған аманат деп
айтыңыз, - деген ақыл-кеңес береді. Патша Абиаздың айтқандарының бәрін
орындайды. Барсиса мұны көріп, ылажсыз кеткеннен соң қызға барып дем
салады. Шах қызы дем салғаннан соң есін жинайды. Барсиса орнынан тұрып
кетіп қалады. Ол кеткеннен соң қайтадан талып қалады. Қиссада шах қызының
ауру халі былай суреттеледі:
Үстінде қоймас еді киімдерін,
Жатарды есін білмей шешіп бәрін.
Қаншама жапқанменен шара болмай,
Ылажсыз ашыларды бәдәні оның. [2, 13 б.].
Осылайша бірнеше күн дем салып жүреді.Осы сәттен бастап оқиға
шиеленісе түседі.
Шығарманың ең маңызды тұсы - Барсисаны шайтанның азғыруы. Автор осы
көріністен әзәзіл шайтан адамды ой арқылы азғырып, талай жамандыққа
жетелейтінін баса көрсетеді. Құдайдың құлшылығынан басқаны ойламайтын
діндар адамның өзі де мұндай ойдың қайдан келгенін айыра алмайды.
Осылайша бірнеше күн дем сап жүрді,
Көңіліне Барсисаның шайтан кірді.
Азғырды неше түрлі ой ойлатып,
Айламен мәкір етерді неше түрлі.
Айтарды бұл отырған назны гүл,
Патшаның қолы жетпейтін қызы дүр бұл.
Осындай қылует жайда сұхбат құрып,
Көңіліңді құрсант етіп айш ишрат қыл [2, 13 б.].
Осылай Барсиса шайтанның жетегіне еріп, патшаның қызымен зина жасайды.
Арада біраз өткеннен соң патшаның қызы жүкті болып қалады.
Осы кезде Абиаз шайтан тағы да Барсисаға ой салады.
Бұл қыздың буаздығын патша білсе,
Одан соң азап қылып сені өлтірер.
Барсиса қызыменен ойнапты деп,
Сыртыңнан тағына қылып әркім күлер.
Өлтіргін онан-дағы қызды тұрып,
Қойған жоқ бұл күндерде ешкім біліп.
Қызыңды жын әкетті деп айтарсың,
Егерде патша сұраса сауал қылып [2, 14 б.].
Барсиса осылайша бұл қиялды мақұл көріп, қызды өлтіріп, хужрасының
сыртынан жер қазып, қыздың өлігін көміп, тығып қояды. Міне, бұл оқиға
дамуының шарықтау шегі болып табылады. Сол заман Абиаз келіп, қыздың
көйлегінің бір шетін нышан етіп тысқары шығарып қояды. Сөйтті де, Абиаз
патшаның түсіне кіреді. Түсінде - Ей, патша, қызыңнан хабар ал, Барсиса
оны зинаменен жүкті қылып өлтіріп, жерге көміп тастады, - дейді. Патша
бұған қайран қалады да, қызының бір хабарын білмек үшін хужраға барып,
Барсисадан қызының жағдайын сұрайды. Барсиса – Қызыңды жындар алып кетті,
- дейді. Патша қызының өлгеніне қайғы жейді. Патшаны азғыра алмаған Абиаз
енді ұлдарының түсінде белгі беруі арқылы Барсисаның қылмысын әшкерелейді.
Патша жендеттеріне Барсисаны дарға тартуды бұйырады.
Міне, осылай дініне берік тақуа Барсиса, кісі өлтірген күнәһарға
айналады. Бірақ, сонда да бұл болып жатқан оқиғалардың бәрі шайтанның
азғыруымен болып жатқандығын әлі де ол ақылына салмайды. Автор шығарманың
шарықтау шегінде осыған баса назар аудартады.
Сол заман дар басына арқан салып,
Аспаққа Барсисаны даяр қылды.
Көрінбей өзгелерге Абиаз келіп,
Жолықты Барсисаға сәлем беріп [2, 18 б.].
Барсиса оның үйреткен дұғаларының нәтижесінде осында тұрғанын айтып,
басынан өткендерін баяндайды. Абиаз залым осы жағдайды есітісімен қаншама
таулардан өтіп, көмекке келіп тұрғанын айтып, Барсисаға былай дейді:
Басыңды бұл өлімнен құтқарайын,
Көрсетпей өзгелерге алып кетіп.
Еңкейіп бір мәртебе сәжде ет маған,
Тіліңе ал, Қайтқаным деп бір Алладан.
Өлімнен құтылған соң тәубе етерсің,
Зәруде бұл айтқаның болмас жаман.
Барсиса сәжде қылды басын салып,
Алладан қайттым,- деді тілін алып [2, 19 б.].
Осылайша Барсиса шайтанның алдауын тани алмай, арбауына еріп, иманынан
ажырады. Ал әзәзіл лағин болса:
Абиаз атты шайтанмын білің мені,
Айламен азғырмаққа келдім сені [2, 19 б.].
Ақыры дегеніме жетіп, кәпір қылдым сені, - дейді де, көзден ғайып
болады.
Барсиса сорлы мұның шайтан екенін енді түсініп, қатты өкінеді. Бірақ,
өкінгенмен пайда жоқ, жендеттер оны дарға тартты. Сөйтіп, бұл өмірден
имансыз өтуімен сюжет шешімі беріледі.
Жетпіс жыл тынбай қылған ғибадаттан,
Зәрредей пайда болмай қалды кетіп.
Осындай айла қылып шайтан лағин,
Ойлады азғырмақтың қайғы – қамын,- [2, 20 б.]
деп, Шәді ақын да ойын қорытындылайды.
Жалпы қиссаның негізгі идеясы – адамның қас жауы шайтан екенін
ескертіп, одан сақтануды көздейді, соны насихаттайды. Шәді осы оқиғадан
бүкіл адамзат баласын ғибрат алуды уағыздайды.
Шайтанның алдауына кірмеңіздер,
Халінен ғибрат алып Барсисаның [2, 20 б.].
Шығарма дидактикалық мақсатта жазылған. Әзәзіл адамды ой арқылы
азғырумен талай жамандықты жасатады. Ал адам баласы ойдың қайдан келетінін
ақылға салып ойлай бермейді. Мұны даламыздың ойшылы Шәкәрім Құдайбердіұлы
өзінің сыр сөздерінде былай ашықтайды:
Ойды қайдан алғанын,
Адам өзі сезбейді.
Жанның айдап салғанын,
Сезбесе де іздейді [3, 264 б.].
Міне, Барсисаның да қателескен жері осы болды, яғни жетпіс жыл
Құдайдан басқаға мойын бұрмаған діндар адам өмірден имансыз өтті. Неліктен?
Өйткені, шайтанның азғыруын ақылмен тани алмады. Адамға тек ғана ғибадат
жасау аздық етеді. Алдымен ақ пен қараны ажырататын ақыл қажет. Нәпсіңді
жеңе алатын күшің, шайтанның азғыруын танитын ақылың, білімің, соған қарсы
тұра білетін қайратың болуы керек. Сонда ғана тура жолдан таймай, Хаққа
жете аласың, өмірден иманмен өтесің. Қиссадан қорытар негізгі ой осы.
Шайыр діннің шынайы сипатын соңғы кездерде тұмшалаған фанатизмнен
ашып, оны айқынырақ көрсетеді. Ақын әзәзіл сыртта емес, ол адамның өз
ішінде, адамзатпен бірге жасасып келе жатқандығын ескертеді. Ұлы ойшыл ақын
Шәкәрімше айтсақ:
Тәңірі жолы – ақ жүрек,
Сайтан деген – қиянат.
Ақ жүректі ертерек,
Ескер-дағы қыл әдет [3, 264 б.].
Бір дәуірде туған қос ақынның ойының бір жерге тоғысуы заңды құбылыс.

Діни дастандар жанры өзінің тақырыптық – идеялық мазмұнында адам
баласының дамуының озық, ағартушылық, адамгершілік идеяларын насихаттайтын
эпикалық жанр. Қасиетті Құранға негізделген Хақ тағаланың қасиетті сөздерін
ұлы оқиғалар мен байланыстырған сюжеттер Шәді шығармашылығындағы көркемдік
танымға арқау болды.
Осындай тағылымы мол, тәрбиелік мәні зор Шәді шығармаларының бірі –
Балғам Бағур қиссасы. Бұл қисса алғаш Қазан қаласында Б.Л.Домбровский
баспаханасынан 1910 жылы басылып шықты. 1915 жылы Қазандағы осы
баспаханада екінші рет, 1917 жылы Ташкенттегі Ғ.Х.Ғарифжанов баспаханасында
үшінші рет басылды. Бұл кітапқа түрлі қисса хикаялар енген.
Қиссаның негізгі идеясы – ер азаматты әзәзіл шайтанның әйел арқылы
жолдан тайдыратындығы, содан сақтануды көздейді.
Сонау Адам ата мен Хауа анамыздан бастап осындай жағдайлар орын алып
келе жатқанын Шәді қиссада нақты дәлелдермен келтірген. Мәселен, шайтан
Адам Атаны жәннатта жүргенде неше түрлі әдіспен азғырады. Бірақ, Адам
(ғ.с.) Алланың зікірін айтып, шайтанның азғырғанына ермеді. Одан соң Шайтан
Хауа Анаға барып, Алла Тағала жеуге тиым салған бидайды алдап жегізеді.
Шайтанның тілімен біреуін жеп, Адам Атаға екі бидайды алып келеді. Адам
Ата бұл бидайды ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шәді жәңгірұлының ғұмырнамасы
Шәді Жәңгірұлының әдеби мұрасы
Шәді Жәңгірұлы
Ш. Жәңгірұлының өмірі мен шығармашылығы
Қазақ хандығындағы діни-идеологиялық ахуал
Діни ағартушылық бағыттың қалыптасуы
"Шу" , "Оғыз қаған", "Аттила" дастандары
Үнді діні
Қазақ халық дастандары және халқымыздың рухани мәдениетінің әлемге танылу мәселесі
Қазақ халқының діни танымының негіздеріне діни-философиялық сараптама жасау
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь