Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы дамуы

Мазмұны

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. Ақша түралы жалпы түсiнiк
1.1. Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория ретiндегi түсiнiгi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2. Ақшаның қажеттiлiгi және оның экономикалық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.3. Ақша агрегаттарының мәнi, түрлерi, атқаратын қызметтерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.4. Қазақстан Республикасында қолданылатын ақша агрегаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

II. Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы дамуы
2.1. Ақша атқаратын қызметтер түрлер ... ... ... ... ... ... ... .16
2.2. Ақша өндiрiлген өнiмнiң құнын өлшеушi құрал ... ... .17
2.3. Ақшаның айналыс құралы қызметi ... ... ... ... ... ... ... .19
2.4. Ақшаның төлем құралы қызметi ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2.5. Ақшаның қорлану және қазына жинау құралы қызметi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.6. Дүниежүзiлiк ақша құралы қызметi ... ... ... ... ... ... ... 25

III. Ақшаның XXI ғасырдағы эволюциясы
3.1. Электронды төлем жұйесi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
3.2. Электронды төлем жұйесiнiң қызметтерi және
шартты жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29

Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
Кiрiспе

Ақша – тарихи дамыған экономикалық категория (санат). Ақша адамдарға ежелден таныс. Бiрақ оның пайда болғандығы туралы құпия сыры және өмiрiндегi мәнi көп уақытқа дейiн беймәлiм болды. Бұл сұрақтарға қоғам өмiрiн зеттей келiп, оқымыстылар ақшаның тауар айналымында атқаратын қызметтерiн, маңызын жан – жақты ашып, жауап бердi. Ақша – тауар өндiрiстiң өнiмi. Ол қоғам дамуының әрбiр сатысында өндiрiс және айырбас процесiнде адамдар арасында қалыптасатын экономикалық қатынастарды көрсетедi. Қоғам экономикалық әр түрлi үлгiсiне өткенде ақшаның маңызы арта түседi. Орталықтанған – жоспарлы экономикалық ақшаның мәнi шектеулi болды. Ақша, негiзiнен есеп жүргiзу және бақылау құралы ретiнде қосалқы қызмет атқарды. Жоғарғы басқару органдары әрбiр кәсiпорынның шығаратын өнiмiне натуралды және құн көрсеткiштерi түрiнде өнiмнiң көлемiне және түрiне жоспар бекiттi. Сол сияқты өнiм бағасын да орталық органдар бекiттi. Өндiрiлген өнiм тұтынушыларға келiсiм – шарт бойынша натуралыды өлшеммен бөлiндi. Нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. Себебi әр түрлi менншiк жағдайында (мемлекеттiк, кооперативтiк, жеке) жұмыс iстейтiн тауар өндiрушiлер өндiретiн және сататын өнiмнiң көлемiн, түрiн және бағасын бекiтуге дербестiк алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргiзуде төлем қабiлеттi сұранысқа бағдар жасалуда, яғни сұраныс ескерiлiп, өнiмнiң шығару көлемi, түрi бағасы тағайындалады.
Тауар айналысының тарихи дамуы процесiнде жалпыға бiрдей эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, терi, бақалшақ, металл бұйымдары және т.б. Мұның барлығы тауар өндiрiсi мен тауар айналысының болуына негiзделген ақша қажеттiгiнiң себептерiн түсiндiредi.Құнның ақшалай формасының пайда болуы, яғни ақша – тауардың жалпы эквивалентi болуы тауар өндiрiсiнiң ұлғайып, айырбас қатынастарының алғашқы кездейсоқ жағдайдан нақтылы және үнемi қайталанатын процеске айналып, кең көлемде өсуiне жол ашты.
Сонымен қатар қазiргi кезде кәсiпорындарды жекеменшiктендiру де, мемлекеттiк бюджеттiң кiрiсiн қалыптастыру да, әр түрлi өндiрiстiк және емес шығындарды қаржыландыру да, Ұлттық банктiң ресурстарын басқа банктерге
сату да, инфляцияға қарсы күрес те және т.б. жүргiзiлiп жатқан iс – шараларда ақшаның маңызы арта түсуде.
Ақша нарықтық экономикада ақша – несиелiк реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуiн тежеу, инфляциялық процестердi жеңу және ұлттық жалпы өнiмдi ынталандыру бағытында қолданылуда. Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның тауар айырбастау процесiнен туындайтын, тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы әлеуметтiк – экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi. Ақша бес түрлi қызмет атқарады.
Ақша өзiнiң бiрiншi пайда болғаныдан қазiргi кезге дейiн эволюциялық кезеңдерде дамып электрондық төлем жұйесi деңгейiне жеттi. Бұл жұйе мен әр бiр банк клиеттерi компьютердi немесе монитордың (теледидардың) экранын пайдаланып: клиент банктiң компьютерiне қосылыға, кең коммерциялық хабар алуға,өзiнiң аымдағы шотын, салымын басқаруға, ағымдағы күнге шотына түскен және одан төленген соманы бiлуге, банк жұмысы туралы ереже және нұсқаулармен танысуға, бағалы қағаздармен операция жүргiзуге, салық төлеуге және с.с. операцияларды жүргiзуге мүмкiндiгi бар. Қазақстанда электронды ақшалар жүйесi қалыптасу сатысында.
Қолданылған әдебиеттер:

1. “ Ақша, несие, банк ” Ғ.С.Сейтқасымов. Алматы.1998.
2. “ Эволюция денег “ 3 том. Р.Р. Сапин.
3. “ Задача и свойства денег” В.П. Воронин, Г.В.Кандракова. Москва. 2005.
4. “ Ақша, несие, банк ” Г.Б. Бахаев. Алматы. 1998.
5. “ Денги и прогрес “ А.С. Марш. Москва. 2004.
6. “ Ақша, несие, банк ” Г.И. Исаев, А.Б. Зейнелғабдар. Алматы. 1999.
7. “ Экономикалық теория негiздерi “ Ы.Ә. Әмiров. 1994.
Интернет сайд: w.w.w. national bank. kz.
        
        Мазмұны
Кiрiспе.....................................................................
...............3
I. Ақша түралы жалпы түсiнiк
1. Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория ретiндегi
түсiнiгi......................................5
2. Ақшаның қажеттiлiгi және оның ... Ақша ... мәнi, ... ... ... ... ... ақша
агрегаттары.......................................................
.......12
II. Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы ... Ақша ... ... ... Ақша өндiрiлген өнiмнiң құнын өлшеушi құрал.........17
2.3. Ақшаның айналыс құралы қызметi.............................19
2.4. Ақшаның төлем құралы қызметi.................................21
2.5. Ақшаның қорлану және ... ... ... ... ақша ... ... ... XXI ғасырдағы эволюциясы
3.1. Электронды төлем
жұйесi.........................................28
3.2. Электронды төлем жұйесiнiң қызметтерi және
шартты ... ... ...... ... ... ... (санат). Ақша адамдарға
ежелден таныс. Бiрақ оның пайда болғандығы ... ... сыры ... мәнi көп уақытқа дейiн беймәлiм болды. Бұл сұрақтарға қоғам
өмiрiн зеттей ... ... ... тауар айналымында атқаратын
қызметтерiн, маңызын жан – жақты ашып, жауап бердi. Ақша – ... ... Ол ... ... ... ... ... және айырбас процесiнде
адамдар арасында қалыптасатын экономикалық қатынастарды ... ... әр ... ... өткенде ақшаның маңызы арта түседi.
Орталықтанған – жоспарлы экономикалық ақшаның мәнi ... ... ... есеп жүргiзу және бақылау құралы ретiнде қосалқы қызмет атқарды.
Жоғарғы ... ... ... ... ... ... натуралды
және құн көрсеткiштерi түрiнде өнiмнiң көлемiне және түрiне жоспар бекiттi.
Сол сияқты өнiм бағасын да ... ... ... Өндiрiлген өнiм
тұтынушыларға келiсiм – шарт бойынша натуралыды өлшеммен бөлiндi. Нарықтық
экономикада ақшаның ... зор. ... әр ... менншiк жағдайында
(мемлекеттiк, кооперативтiк, жеке) жұмыс ... ... ... және ... өнiмнiң көлемiн, түрiн және бағасын бекiтуге
дербестiк алды. Шаруашылықты жаңа ... ... ... ... ... бағдар жасалуда, яғни сұраныс ескерiлiп, өнiмнiң шығару
көлемi, түрi бағасы тағайындалады.
Тауар айналысының тарихи дамуы процесiнде жалпыға ... ... әр ... ... ... мал, терi, ... ... бұйымдары
және т.б. Мұның барлығы тауар ... мен ... ... ... ақша ... ... түсiндiредi.Құнның ақшалай
формасының пайда болуы, яғни ақша – ... ... ... ... ... ... айырбас қатынастарының алғашқы кездейсоқ жағдайдан
нақтылы және үнемi қайталанатын процеске айналып, кең көлемде ... ... ... ... ... ... жекеменшiктендiру де,
мемлекеттiк бюджеттiң кiрiсiн қалыптастыру да, әр түрлi өндiрiстiк ... ... ... да, ... ... ... ... банктерге
сату да, инфляцияға қарсы күрес те және т.б. жүргiзiлiп ...... ... ... арта ... ... ... ақша – несиелiк реттеуде айналыстағы ақша
массасының өсуiн тежеу, инфляциялық процестердi жеңу және ... ... ... ... ... ... әрбiр қызметi ақшаның
тауар айырбастау процесiнен туындайтын, ... ... ... ... ...... маңызының белгiлi бiр жағын
мiнездейдi. Ақша бес түрлi қызмет атқарады.
Ақша ... ... ... болғаныдан қазiргi кезге ... ... ... ... ... ... ... жеттi.
Бұл жұйе мен әр бiр банк клиеттерi компьютердi немесе монитордың
(теледидардың) ... ... ... банктiң компьютерiне қосылыға,
кең коммерциялық хабар алуға,өзiнiң аымдағы ... ... ... ... шотына түскен және одан төленген соманы ... ... ... ереже және нұсқаулармен ... ... ... жүргiзуге, салық төлеуге және с.с. операцияларды жүргiзуге
мүмкiндiгi бар. Қазақстанда ... ... ... қалыптасу
сатысында.
I. Ақша түралы жалпы түсiнiк.
1.1. Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория ретiндегi
түсiнiгi
Ақша тауардан дами ... ... ... қала ... ... ... ... эквивалент.
Ақша – жалпы бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа
тауардың құны ... және оның ... ... ... ... арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала бередi.
Осыдан келiп ақшаның жаппай өктем күшi ... ... ... ... мәнiн
К.Маркс “индивид өзiнiң қоғамдық билiгiн де, қоғаммен байланысын да өзiнiң
қалтасына ... ... ... ... ... Ол мынадан айқын
көрiнедi:
Бiрiншiден, тек ақшаға айырбастау арқылы ғана тауарлар қоғамдық
еңбектiң ... ... ... ... ... ... ... делдалдық етуi арқылы қоғамдық еңбектiң сапалық деңгейi
айқындалып, сандық есебi жүргiзiледi.
1 ... әр ... ... яғни ... өнiмдегi үлесiн де
ақша арқылы анықтауға болады. Себебi ... ... ... ... ... ... ақша ... құралы қызметiн атқарғаны.
Үшiншiден, айырбас процесiнде ақшаның делдалдық етуiмен тауардың
iшкi қайшылықтары да шешiледi. Тек ... ... ... ... ... ... ... түрiнде айырбас қатынасының бiр жағында
тұрады да, ал ... ... ... ... қарсы құнның тұлғасы
ретiнде ақша қарсы тұрады.
Тауарлар дүниесiнiң ... және ақша ... ... ... оның ... ... яғни ... iшкi қарама – қарсы жақтарының қайшылығын
шешуге жол салады. Өйткенi, егер тауар сатылса, оның тұтыну ... ... ... ... болғандығы. Бұл бiр жағынан, ал екiншi
жағынан оның құнының бар ... ... ... құн ендi ... ... ... қолына түседi. Сөйтiп, тауар өндiрушiге түскен
ақшаның мөлшерiне қарай өз өндiрiсiне туады. Жалпы бiрдей эквивалент
ролi тарихи түрде ... ... ... ... барлық тауарлардың
құнын бейнелеу қасиетi, оның басқа барлық тауарлардың ... ... оның ... қасиетi емес.
К.Маркс айтқандай: “Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға бұл қасиет
қоғаммен берiлген”.
Алтын ... ... ... ... орындау үшiн ең бiр лайық
тауар ... ... ... – ол ерекше табиғи сапаға ие: бөлiнуi оңай, ... тот ... тек қана ... ... (2/3 ... және ... ... еридi.
Екiнгшiден – ең бастысы алтын жоғары құнға ие. Қанша ... ... аз ... алтынды өндiруге кететiн еңбек шығындарының өте жоғары
болуына әкелiп соқтырады. Алтынды тұтыну жылдан – жылға ... Ол ... ... ...... ... зергелiк iстерге
дейiн, бiрде өте жұқа қалыңдықпен, бiрде балқытылған құймалар ... қана ... 6 м ... ... ... ... жалату үшiн
26 кг алтын жұмсалады, мұндай алтын жалату қалындығы 3 мк. жуық. 4000
жылдардан ... б.ғ. және 1985 ... ... ... ... өндiрiлген
алтын 90 мың т. құрады. XX ғасырда 60 мың тоннадан астамы ... ... 30 мың ... ...... жүзiлiк соғыстан кейiн
өндiрiлген.
Ресей XIX ғасырдың 20 – жылдарында алтын өндiруден бiрiншi орында
болды. Өткен ... 40 – ... оның ... ... ... 40%-ды ... өндiру қиын және капиталды көп қажет етедi. ... 1 ... алу үшiн 3000 м орта ... тау ... 100 ... ... қажет.
Алтын ең көп өндiретiн Оңтүстiк Африка Республикасында (ОАР) алтын
өндiрушiлердiң еңбек ету жағдайы құлдардың өмiрi сияқты: олар +40* ... ... ... жер ... жұмыс iстейдi. Мұнан бұрын,
ОАР – да әлемдiк алтын өндiрiсiнiң 2/3 - i өндiрiлсе, ... 1/3 - ... ... ... дүниежүзiнде апатты жағдайда құлдырауда.
Қазақстанда 160 алтын кен орындары бар. Соның iшiнде 60 – сы жұмыс
iстеп тұр және ... өнiмi 1994 жылы 25 ... ... ... тек қана ... валюта резервтердi ғана құрамайды, ... ...... және компьютерлiк техникаларды, түнгi
механикалық аспаптарды, ... ... ... үшiн ... ... ойлап табу сұрақтары әр кез адамзатты толғандырды.
Бұныменен ежелгi ... ... ... Ежелгi Египетте
жалған алтын құймалары табылған. Бiздiң ғалымдар ұзақ уақыт iздену мен
сынақтар жүргiзулерi нәтижесiнде нағыз алтынды ... ... ... – 65%, индий - 35%. ... ... ... ... ... Жаңа ... қаттылығы алтыннан алты есе асып түседi.
Құрамын өзгерте отырып (палладий – 55%, индий – 45%) ... ... ... ... ... жасанды жасау бұл процестiң
тиiмдiлiгiн көрсетпедi. Қазiргi ядерлiк атомдардың күкiрт және ... ... ... ... бердi. Бiрақ жасанды алтынды жасау
мүмкiндiгi бұл процестi тиiмдi етпейдi. Мұндай ... ... құны ... бұл ... ... металл табиғи алтынменен өзiнiң бағасының
төмен болуына ... ... ... түсе ... ... қатар,
жасанды алтын өнеркәсiпте, тiс салуда және зергелiк бұйымдарды жасауда
пайдаланылады, бiрақ еш уақытта ол ... ... ... ... ... ... – зат емес, ол –қоғамдық қатынас“.
Олар шындығында қоғамдық қатынастарды тудырушылар ... ... ... қоғамнан бөлiнген адамдар үшiн ақша керек еместiгiн
бiлдiредi. Робинзон Крузоға олар ... ... ... бара ... құтқарылып алынған заттар оған адам аяғы баспайтын аралда ... ал ... ... ... барлық құндылығын жоғалтты.
1.2. Ақшаның қажеттiлiгi және оның экономикалық маңызы
Ақшаның өмiр сүруiндегi обьективтi ... ол ... ... ... ... ... Кез келген тауар айналысында ақща айырбас
құралы болып табылады. ... және ақша бiр – ... ... ... ... онда ... ... да болмайды.
Әйтсе де адам өмiрiне ақшаның қажеттiлiгi туралы әр уақытта ... ... ... ... ... (ақыл – ой талабына ғана
негiзделген көзқарас) жақтаушылар ақша адамдар арасындағы келiсiм
құралы, ол ... ... ... ... қажеттi арнаулы құрал
деп түсiндiрдi. Бұл ойды жақтаушы Аристотель өзiнiң ... ... ... ... ... бәрi ... ... болуы
керек айырбасты болдыру үшiн шарттылыққа негiзделген әлдебiр өлшем болуы
қажет“ деп ... Бұл ой көне ... Рим ... ... ... ... ... император ақшаның заңмен бекiткен.
Бiрақ XVI ғасырдың басында (1516 ж) утопиялық оциализмнiң негiзгi
қалаушы Томас Моор өзiнiң “Жаңа ... ... және ... ... ... алтын кiтап“ деген еңбегiнде: “Алдау, ұрлау, тонау… кiсi
өлдiру заң тәртiбiмен қатаң жазаланатынын кiм бiлмейдi, әйтсе де ... ... ала ... ... бар ... ... ақша құрымай,
олар да жоғалмайды, сонымен бiрге, ақшаның ... ... ... ... ... және ... түндерi де
ұмытылар едi. Егер ақша адам өмiрiнен алысталынатын болса, онда тiптi
ақша қажеттiлiгiнен туған кедейлiктiң өзi де ... ... ... Т. Моор тағы ... ... ... болсын барлық нәрсенi
ақша өлшемiмен ... ... онда ол ... ... iстердiң
табысты дұрыс ағысының болуы мүмкiн емес“.
XIX ғ. ... ...... Оуэн, Грей және басқалар ақшаға
терiс қөзқараста болды. Прудон тауар өндiрiсiн сақтай отырып, ... ... ... және оны ... ... ... ... де айтылды. Қазан революциясынан (1917) кейiн,
азамат соғысы жылдарында ақшаның құнсыздануы байқала бастаған кезде
ақшаны жою сәтi ... яғни ... өзi ... алып ... ... пайда бола бастады. Керек десеңiз ауыл шаруашылық өнiмдерiн
өнiмдерiне тiкелей айырбастауды ұйымдастыруға тырысты. Шындығында, оның
бәрi ... ... С.Г. ... ... ... еңбек бiрлiктерi –
тредаларды, ал ағылшын экономисi Смит Фальтнер энергетикалық бiрлiктердi
– энедаларды пайдалануды ұсынды.
Осыған ... К. ... ... ... ... жоя ... ... дамудың ең жоғары сатысында (коммунизмде) болуымыз мүмкiн
немесе ең төменгi сатыға ... ... ... ... ... ... дегенмен де коммунизм – ол қиял, сондықтан да ақша ... ... және бола ... ... ... ... Ресейдегi азамат соғысы кезiндегi
ақшаның ... ... ... түрiнiң өзара айырбасталуыыыын
ақшаны жоюды тарихтың өзi дәлелдедi деп
түсiндiргiсi келдi. 1918 және 1921 жылдары натуралдық ... ... ... ... ауыл ... ... әрекеттерi сәтсiздiкке ұшырады.
Мысалы, 1921 ж. Айырбаста мынадай натуралдық ... кез шыт = 20 фунт ... буда ... = 13,5 фунт ... пұт шеге = 23 пұт 7 фунт ... әр түрлi болуына байланысты төмендегiдей өлшем бекiтiлдi:
Бидайдың 100 салмақ өлшемi = ... 135 ... ... ... өлшемiне.
Ақша - өндiру мен бөлу процестерiнде адамдар арасындағы белгiлi бiр
экономикалық қарым – ... ... ... даму ... ... болы ... ретiнде ақшаның мәнi оның үш қасиетiнiң бiрiгуiмен
көрiнiс табады.
1 – кесте.
| ... үш ... |
| | | ... ... т |2. Ақшаның |3. ... ... ... |айырбас құнының |сыртқы ... ... ... ... |өлшемi ... ... ... ... ... пайдалану, кез келген
материалдық құндылықтарға ақшаны айырбастау мүмкiншiлiгiнiң ... ... ... ... бұл ... елеулi қысқарды
және тiк қоғамдық жиынтық өнiмдi ... және ... ғана ... жер, ... жер асты ... ... және ... Қазiргi кезде жекешелендiру процестерiнiң жүруiмен байланысты,
жалпыға тiкелей айырбастау формасында ақшаны пайдаланудың көлемi едәуiр
кеңiдi.
Ақшаның айырбас құнының дербес формасы ... ... ... ... ... ... ... бұл формада қолдану
жағдайлары олар несие ... ... ... ... ... ... бюджеттiң кiрiстерiн қалыптастыру, өндiрiстiк және
өндiрiстiк емес ... ... ... ... ... ... банктерге сатуы және т.б.
Еңбектiң сыртқы заттық өлшемi тауарды өндiруге жұмсалған
еңбектiң, олардың ... ... ... құнын анықтау арқылы
көрiнедi.
Ғалым – экономикалық арасында алтынның ақшалай тауар ретiндегi ролi
туралы әр түрлi ... бар. ... ... ... ол жалпыға бiрдей эквивалент және ақша қызметтерiн атқару
ролiн орындауды толығымен тоқтатты ... ... ... ... немесе жайылыңқы формасына қайтып келдi.
Несие ақшалар жалпыға бiрдей эквивалент ретiнде ... ... ... ... ... ... дейдi екiншi бiреулер. Ал,
ендi үшiншi бiреулер, алтынның жартылай демонетизациялануы жалғасуда
және ол ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң қасиеттерiн сақтап қалды дейдi.
Жекелеген елдердiң iшiнде алтын айналысы жоқ. Төлем, айналыс және
қорлану құралы болып, алтын белгiлерi – ... және ... ... ... ... та ... дүниежүзiлiк ақша болып қалып отыр десек, онда
ол жалпыға бiрдей эквиваленттi бiлдiредi.
1.3 Ақша ... мәнi, ... ... ... айналысының маңызды сандық көрсеткiштерiнiң бiрiне ақша массасы
жатады.
Ақша массасы – жеке ... ... және ... ... ... айналымына қызмет ететiн сатып алу және ... ... ... бiлдiредi.
Белгiлi бiр күндегi және белгiлi бiр кезеңдегi ақша айналысының
сандық өзгерiсiн талдау үшiн, ... – ақ ақша ... өсуi ... ... ... шараларды жасау үшiн әр түрлi көрсеткiштер
пайдаланылады. Ондай көрсеткiштердi ақша агрегаттары деп атайды.
Өнеркәсiбi жағынан дамыған ... ... ... ... ... ... келесiдей негiзгi ақша ... ... яғни ол ... ... ақшаларды (банкноттар мен
монеталарды) және банктегi ағымдық шоттардағы ... ... М2 ... ол М1 ... ... коммерциялық банктердегi
мерзiмдi және жинақ салымдарынан (төрт жылға дейiнгi) ... ... ол М2 ... ... ... несиелiк мекемелердегi
жинақ салымдарын құрайды;
М4 агрегаты, ол М3 агрегаты қослыған iрi ... ... ... ... тұрады.
АҚШ – та ақша массасы анықтауда төрт ақша агрегаттары, ... ... – үш, ... мен ... – екеу, Ресейде – үш ... ... ... ... ... ... ж. ... № 2 хаттамасымен бекiтiлген “Ақша ... ақша ... әдiсi және iшкi және ... ... ... барысында
баланстық шоттарды жiктеу туралы ережесiне” сәйкес ақша ... мен ... ... 27 ... ... сәйкес, ақша базасы (МВ) – бұл мiндеттемелерге
жататын резервтiк және ... ... ... Ол ... есептеледi:
МВ = СIC + RR + DCB
мұнда,
CIC - айналыстағы нақты ақшалар;
RR - ... ... - ... ... банктердiң Ұлттық ... ... = L ( H + C ... - ... шығарылған банктiк және қазыналық билеттер;
C - айналысқа шығарылған монеталар.
1.4. Қазақстан Республикасында ... ... ақша ... ... ... 1 ... соңғы
жылдарға арналып жасалған.
1998 жылдан кейiн Қазақстан халқаралық валюта ... ... ... ... клосификацияға өткiзу жайлы мәлiмдемесiден
соң Қазақстандағы банктiң қаржы мекемелерiнiң баланс шоттары ... ... ... ... Ендi ақша көлемi есептеу
төртiншi көрсеткiш М3 қосылды. М3 алрегаты М2 көлемiнiң ... ... шет ел ... ... ... қосылады.
Мысалы: Қазақстанда қазiргi кездегi ақша көрсеткiштерi мыналар:
10.2005ж.
(нақты қолма – қол ақшалар)
М0 – 402 млрд теңге.
(ақша базасы)
М1 – 642,3 млрт теңге.
(ақша ... – 1881,3 млрт ...... агрегаттары*, 2005 ж.
млн.тенге кезеңнiң соңына
| Ақша агрегаттары | | | | | |
| |01.04 |03.04 |06.04 |09.04 |12.04 ... Ақша ... ... ... |298 |325 590 |388 535|404 209 ... |521 | | | | ... ... % |-5,8 |5,8 |7,8 |4,7 |0,0 ... ... ... ... ... %|-5,8 |2,7 |22,6 |27,5 |82,3 |
| оның ... | | | | | ... ... тыс қолма – қол ақша |250 |264 980 |303 204|338 635 |410 |
| |756 | | | |898 ... ЕДБ – дiң және ... ... ҚҰБ -|47 765|60 610 |85 331 |65 574 |166 ... ... депозиттерi | | | | |943 ... М0 ... ... ... |238 |244 817 |281 457|312 083 |379 |
| |545 | | | |273 ... ... % |-3,1 |1,5 |8,1 |2,1 |0,0 ... ... ... ... ... %|-3,1 |2,6 |18,0 |30,8 |59,0 ... М1 |403 |443 087 |515 381|566 350 |680 |
| |279 | | | |632 ... ... % |-2,1 |3,6 |6,5 |1,5 |0,0 ... ... ... кезеңдегi өзгерiс, %|-2,1 |7,5 |25,1 |37,3 |65,1 |
| оның ... | | | | | ... ... теңгедегi аудармалы |26 790|29 401 |34 274 |35 950 |44 ... | | | | | ... ... емес ... ... |145 |168 870 |199 980|218 317 |257 |
|теңгедегi аудармалы депозиттерi |415 | | | |196 ... М2 |700 |770 676 |891 766|974 227 |1175 |
| |991 | | | |491 ... ... % |1,1 |5,1 |4,6 |4,5 |0,0 ... ... ... ... өзгерiс, %|1,1 |11,1 |28,6 |40,5 |69,5 ... ... | | | | | ... ... ... ... да | | | | | ... және ... ... |127 |138 483 |157 730|174 354 |226 ... ... |027 | | | |189 ... ... емес ... ... | | | | | ... ... да депозиттерi және шетел|170 |189 151 |218 655|233 523 |268 ... ... ... |685 | | | |670 ... М3 ... массасы) |970 |1054 109|1220 |1329 156|1650 |
| |542 | |688 | |115 ... ... % |-0,1 |3,6 |6,3 |3,8 |0,0 ... ... бергi кезеңдегi өзгерiс, %|-0,1 |8,5 |25,6 |36,8 |69,8 |
|оның ... | | | | | ... ... ... валютасындағы басқа да|180 |183 620 |190 630|188 999 |170 ... |736 | | | |823 ... ... емес ... ... ... |88 816|99 813 |138 293|165 929 |303 ... басқа да депозиттерi | | | | |802 |
8 – ... ... 2006 ... ... ... Ақша ... | | | | |
| |01.05 |03.05 |06.05 |09.05 ... Ақша ... ... ақша) |485 842 |546 087 |550 629 |642 ... ... % |-15,9 |3,3 |0,1 |15,8 ... ... ... ... ... %|-15,9 |-5,5 |-4,7 |11,2 |
| оның ... | | | | ... ... тыс ... – қол ақша |377 357 |394 110 |425 475 |452 ... ЕДБ – дiң және ... ... ҚҰБ -|108 485 |151 977 |125 154 |190 ... ... депозиттерi | | | | ... М0 ... ... ... |345 726 |364 830 |389 452 |414 ... өзгерiс, % |-8,8 |2,2 |0,8 |3,2 ... ... ... ... ... %|-8,8 |-3,8 |2,7 |9,3 ... М1 |616 318 |687 233 |750 368 |786 ... ... % |-9,4 |4,5 |4,2 |3,7 ... басынан бергi кезеңдегi өзгерiс, %|-9,4 |1,0 |10,2 |15,5 |
| оның ... | | | | ... ... ... аудармалы |36 921 |42 892 |48 045 |52 431 ... | | | | ... ... емес ... тұлғалардың |233 670 |279 511 |312 871 |318 ... ... ... | | | | ... М2 |1 108 353 |1 263 |1 363 |1 450 |
| | |662 |526 |385 ... ... % |-5,7 |8,2 |3,2 |4,2 ... ... ... ... ... %|-5,7 |7,5 |16,0 |23,4 ... iшiнде: | | | | ... ... ... ... да | | | | ... және ... валютасындағы |229 943 |244 869 |248 452 |255 ... ... | | | | ... ... емес ... ... | | | | ... басқа да депозиттерi және шетел|262 092 |331 560 |364 707 |408 ... ... ... | | | | ... М3 ... массасы) |1 564 903 |1 746 |1 833 |2 015 |
| | |058 |320 |827 ... ... % |-5,2 |6,5 |3,0 |7,2 ... басынан бергi кезеңдегi өзгерiс, %|-5,2 |5,8 |11,1 |22,2 ... ... | | | | ... ... ... ... ... да|170 579 |180 161 |205 771 |215 897|
|депозиттерi | | | | ... ... емес ... тұлғалардың шетел |285 971 |302 236 |264 023 |349 544|
|валютасындағы басқа да депозиттерi | | | | ... – ның ... және ... ... мен ... ... ... саластырмалылығын сәйкестендiру
мақсатында ҚР аумағында өз ... ... ... ... ... мен өкiлдiктерiнiң шоттары бойынша деректер
2004 жылға ... ... iшкi ... мiндеттемелерге қосылды.
Қазақстандағы негiзгi ақша агрегаттарына, қазiргi ... ақша ... ... ... және ... қолданылып жүрген, ақша базасы
мен ... М3 – ақша ... ... Бұл ... осыған М2 түрiнде
белгiленген болатын. Бұл белгiленудiң өзгеруi Халыаралық валюталық
қордың миссиясының ... ... ақша – ... және ... ... нұсқауға сәйкес баланс ... ... ... өзгерiстердi есепке ала ... ... ... ... ... ... ақша массасы Ұлттық банк пен екiншi ... ... ... шоғырландыру негiзiнде анықталады және
келесiдей құрамнан тұрады:
• М0 (айналыстағы қолма – қол ... ... банк ... тыс ... М1 = М0 + ... емес ... тұлғалар мен халықтың теңгедегi
аудармалы депозиттерi;
• М2 = М1 + теңгедегi басқа да депозиттер және банктiк емес ... мен ... ... ... аудармалы депозиттерi;
• М3 ( ақша массасы ) = М2 + банктiк емес заңды ... ... ... ... ... да ... Сонымен, елiмiздегi ақша массасының құрамына мыналар кiредi:
1. Ұлттық банктiң және екiншi ... ... ... ... – қол ақшаны қоспағандағы Ұлттық банктiң айналысқа шығарған
қолма – қол ... Банк емес ... ... қаржылық емес ұйымдардың, үй
шаруашылықтарына қызмет көрсететiн ... емес ... ақша ... және үй ... ... алғандағы депозиттер.
II. Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi
жағдайдағы дамуы.
2.1. Ақша атқаратын қызметтер түрлерi
Ақшаның ... ... ... ... ... ... ... өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы әлеуметтiк –
экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi. Ақша бес ... ...... ... бес ... ... қызтетi. |
| ... ... |
| ... құралы |
| ... ... |
| ... және ... ... ... |
| ... ақша ... Ақша ... өнiмнiң құнын өлшеушi құрал
Құнның өлшем қызметi тауар өндiрiсi туындайды. Бұл ақшаның ... ... ... ... ... ... ... делдал қызметiн атқарады. Өзiнiң жеке құны бар тауар ғана, құн
өлшемi бола ... ... ... ... ... ... ... құнды құрайтын алтын саналады. Яғни, бұл қызметтi толық құнды
ақшалар атқарады. Ақша еңбек өлшемi – ол ... ... ... ... ... қоғамда ең алдымен өндiрiлген барлық тауарлардың құнын
өлшейтiн құрал, яғни ол таурлардың бағасын белгiлегенде ... ... ... Себебi әр түрлi тауарлардың құны бiр – ... ал сан ... ... ... ... ... iшкi
қарама – қарсылық өндiрiс кезiнде тiкелей құнның көрiнуiне мүмкiндiк
бермейдi. Тауардың құны тек ... ... ... ... ... ... Алайда тауарларды бiр – бiрiне теңестiретiн ақша емес,
керiсiнше, толыққұнды ақшаны (алтынды) қоса ... ... ... ... ... Тауарлар құнының алтынмен өлшенетiн себебi
оны өндiруге өнiмнiң құнын құрайтын көп қоғамдық еңбек жұмсалады. Тек ... бар ... ғана құн ... бола ... Ақша ... ... өлшемi
бола алады. ақша еңбектiң табиғи өлшемiн (жұмыс уақытын) ... ... ... құралатын құнын көрсетедi. Ақша құн өлшемi қызметiн
идеалды, оймен ойлау арқылы ... Яғни ... ... ... ... ... ... сонымен құнның тауар формасынан ақша
формасына айналуы үшiн тауардың бағасын белгiлесек жеткiлiктi.
Тауар бағасын өлшеу үшiн ... – қол ... ... ... ... ... ... теңестiру оцын орындалады. Тауарларды ақшаның
көмегiмен өлшеуге болады, өйткенi олар адам еңбегiнiң өнiмi.
Ақша түрiнде көрiнетiн тауардың ... оның ... ... ... ... ақша ... жағдайында алтынның бағасы болған жоқ. Ақшаның
өз бағасы болмайды, олардың құны ... ... ... ... орнына ақшалар, кез келген тауарлар санын сатып алу мүмкiндiгi
бар. Сатып алу қасиетiмен ерекшеленедi.
Тауар құнынөлшеу үшiн ... ... ... ... ... жоқ. ... өлшемi қызметiн қолдағы ақша емес, қиялдағы, яғни ойдағы ақша
ретiнде ... ... ... құнын өлшеу оны ақшаға айырбастаудан
бұрын өтедi, ал құнның тауар формасын ақшалай формасына ... ... ... ... жеткiлiктi. Тауардың бағасын белгiлеу үшiн
қолда ақша ұстап тұрудың қажетi жоқ, ... ... өнiмi ойда ... ... ... – бiрiн теңгеретiн ақша ... ... ... ... ... ... ... ақша сияқты басқа
тауарлар – адам ... ... ол ... ...... бiрыңғай негiзгi – абстрактылы еңбек.
Тауардың ақша болып көрiнетiн құны – ... ... Баға ... ... ... ... Ендi ... өнiмнiң құнын ақшамен
анықтау керек делiк, яғни оны айырбасқа түсiру үшiн ... ... Ол үшiн баға ... қолдану қажет. Баға масштабы – ақша өлшемi
ретiнде мемлекет белгiлеген белгiлi бiр ... ... ... мыс)
мөлшерiн мен массасын айтады. Алғашқы монета (шақа) соғылған кезде баға
масштабы оның салмағына тең келдi. Бұл ... баға ... едi. ... ... ... баға ... едi. Ақша түрлерiнiң
өзгеруiне байланысты баға масштабы ақшаның ... сай ... құн ... ... ... мен баға ... арасында
айтарлықтай өзгешiлiктер бар. Құн өлшемi – ол ақшаның экономикалық
қызметi, яғни құн ... ... ... ... ... ... ... масштабы белгiлеу үшiн мемлекет тауардың құнын анықтау үшiн ... ... ... үшiн ... ... ... бекiткен – құқықтық
сипаттағы техникалық құрал.
Құн өлшеу қызметi жалпы эквивалент ретiндегi ақшаның тауарға деген
қатынасын көрсетедi. Бiрақ ... ... ... үшiн баға ... ... ақша айналысында (алтын, күмiс, мыс) мемлекет заңды түрде
баға масштабын ... етiп ... ... ... санын ақша
бiрлiгiне бекiттi. Ақша рет ... ... ... баға ... салмақтық құрымына сай келдi. Мысала, фунт стерлинг ... ... ... ... ... ... даму ... баға масштабы
ақшаның салмақтқ мазмұнынан ерекшелене түстi.
Құн өлшемi және баға масштабы ретiнде ақша қызметтерiнiң ... ... бар. Құн ...... ... емес ақшаның
экономикалық қызметi болып табылады. Ол құн заңыменен ... ... ... ... ие ... ... билiгiне тәуелдi және құнды емес тауар бағасын көрсету
үшiн қызмет етедi.
Алғашында баға ... АҚШ ... ... ... (31,1) 35 доллар есебiнде анықталып бекiтiлдi. Ол 1971 ... ... ... ... ... сақталды және 1980
жылдың қаңтарында 850 долларға дейiн жеттi.
Арнайы баға ... ... құны мен оның ... тұрақты
бағасының арасы алшақ болып кетуiне байланысты өзiнiң ... ... ... ... ... нәтижесiнде арнайы алтын
бағасы және алтын паритетi жойылды. Құн ... ... ... ... ... орындалады.
Қазiргi уақытта алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және бағалар
алтынменен көрсетiлмейдi. Алтынды айналыстан қазынаға ... ... ... ақшалы тауар (алтын) тiкелей массасына емес, алтын
нарығындағы несие ақшалармен операциялар жүргiзуге қарсы тұрады. ... ... және ... ... ... өлшеу ретiнде көрiнедi. Несие
ақшалар тауардың құнын өлшемейдi, өлшенген құнды көрсетедi, өйткенi
өзiнiң құны ... ... ... яғни ... құнды емес және қағаз
ақшалардың пайда болуы, ақша формаларының олардың алтындық ... ... ... айналыс құралы қызметi
Ақша айналыс құралы қызметiнде тауарларды өткiзудегi ... ... бiр ... ... қолға ауыса отырып, өзiнiң тұтынушысын
тапқанға дейiн ақша үздiксiз қозғалыста болады. Ақша пайда ... ... ... ... ( Т – Т ) ... ... ( Т – Т )
формасына айналады. Бұнда екi акт ... ... Т – А – ол ... сату немесе тауарды ақшаға айырбастау;
• Екiншiсi А – Т – ақшаға басқа қажеттi ... ... алу ... ... ... бейнелейдi.
Ақшаның бұл қызметi тауар айналымына сапалық өзгерiстер енгiздi. Атап
айтқанда:
• Бiрiншiден, Т – А – процесi өнiм ... өнiм ... ... қоғам таныды деген мағынаны бiлдiредi.
Екiншiден, бiр нарықта тауарды сатып, ... бiр ... ... ... ... мүмкiндiк туады.
Үшiншiден, тауарды ақшаға айналдырып ( Т – А ), керек тауарды сатып
алуды кейiнге қалдыруға болады.
Тауар айналысы кезiнде, ақша ... ... ... ал бұл ... алу және ... ... ... мен кеңiстiгi сай келмейдi.
Сатушы, тауарын сатқаннан кейiн, басқа тауарды сатып алуға әр ... Ол ... бiр ... ... ал ... ... ... алуы
мүмкiн. Делдал ретiндегi ақшаның көмегiмен уақыт пен кеңiстiктегi өзара
сай ... ... ... ... ... айналыстан кететiн тауарларға
қарағанда, ақшалар айналыс құралы ... ... ... ... ... және сату – сатып процесiне қызмет етедi.
Бiздерге ақша айналыс құралы қызметiн негiзiнен ... ... ... ... ... ... алуы
кезiнде орындайды. Шет елдерде мұндай шектеулер жоқ. Онда фирмалар мен
корпорациялардың және т.б. ... – қол ... ... ... ... ... ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi мыналар:
• Тауар мен ақшаның қарама – ... ... Оны ... ... емес, нақты (қолма – қол) ақшалар орындайды;
• Ақшаның бұл ... ... ... өте тез ... оны ... ... емес (алтын), оны ауыстырушылар –
ақша белгiлерi орындайды.
Бiрақ бұл, ... және ... ... ақшалы тауармен (алтын)
байланысты емес ... сөз ... Бұл ... ... ... ... ... айналыс болуыменен түсiндiрiледi.
Ақша айналыс құралы қызметiн атқаратын болғандықтан, ... ... саны ... тиiс тауарлардың бағасы мен массасы
негiзiнде, яғни өткiзiлуi тиiс тауарлар бағасының сомасымен ... ... бiр ақша ... бiр – ... ... ... ... болғандықтан, ақша айналысы қанша көп болса, айналыс үшiн олардың
қажеттi саны сонша аз болады.
Егер ақшаның айналыстағы массасы тауар ... көп ... онда ... ... яғни ... алып ... Ақшаның төлем құралы қызметi
Тауар айналысы дамыған сайын тауарды сату ... оған ақша ... ... келе ... ... кешiктiре отырып, сатылған
тауарларға ақы төлегенде ақша төлем құрылы қызметiн ... ... ... үшiн ақшаны төлем мерзiмi басталған кезде ғана төлейдi.
Демек, бұл – тауар несиеге сатылды ... ... ... ... ... – несие берушi (кредитор), ал сатып алушы борышқор ... ... ... ... ... ... сатушыға қарыз мiндеттемесiн
жазып бередi. Қарыз өтелгенде ақша төлем құралы қызметiн атқарады. Тауар
айналысы ақша ... ... ... ақша ... ... ... ... бiр уақытта тоғысуы тиiс емес. Ақша құнның
еркiн формасында көрiнедi. Олар өткiзу ... ... ... Ақшаның
қозғалысы тауар қозғалысынан ерке немесе кеш жүруi мүмкiн.
Егер ... мен ... ...... қозғалысы болмаса, яғни тауар
төлем ақы түскенге дейiн сатып алынған немесе керiсiнше ... онда ... ... ... ... ... ... төлем құралы ретiнде тек қана тауар айналысына ғана емес,
сонымен бiрге қаржы – ... ... да ... ... ... ... ... етiп топтатуға болады:
3 – кесте.
| ... және ... ... ... ... |
| ... ... жәрдемақы төлеуге байланысты мiндеттемелер; |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... және тұтыну несиесi бойынша борыштық м |
|мiндеттемелер; |
| ... ... |
| ... – сот ... ... және басқалары ... ... ... ... ... құралынан өзара айырмашылықтары
бар. Бұл қызметте ақшалар делдал болып табылмайды, ол тек қана сату –
сатып ... ... ... тауарларға қатынасты ақшаның өз
бетiнше еркiн қозғалысы байқалады. Тауарды несиеге сатып ала ... ... ... ... берудiң орнына, борыштық мiндеттеменi жазып
ұсынады. Бұл борыш өтелген кезде, ақша төлем құралы ретiнде ... ... ... ... ... ... қызметiнен
өзгешiлiктерi: бұл қызметiнде ақша сатып алу – сату ... ... ... – қол ... ... ... ақшалары да жүредi.
Төлем құралы қызметiн толық бағалы емес нақты ақшалар (қағаз немесе
несие), ал ... ... ... ... ... ... құралы ретiндегi ақшаның қызметi оның бұдан бұрын
қарастырылған қызметтерiнен айырамшылығы ... ол ... ... ... ... Ақшаның төлем қызметi, оның өлшемi және айналыс
құралы ретiнде қызмет етуi ... ... ... ... ... ... ... етуiнiң дамуы резервтiк қор құрудың, яғни ақшаның
қор және қазына жинау ... ... ... ... көрсетедi.
Ақшаның төлем құралы қызметiн атқаруына байланысты ақша айналысы
заңы өзiнiң ... ... ... ... Егер ... несиеге
сатылса, онда қолма – қол ақша ... ... Бұл ... ... – қол
ақшаға деген қажеттiлiгiн азайтады. Бiрақ төлем мерзiмi жақындаған сайын
борыштарды жабу үшiн ақша айналымының қажеттiлiгi артады. Өзара өтелетiн
төлемдер ... ... үшiн ... санын азайтады. Егер қандай да бiр
бөлiмде, борыштық мiндеттеме бөйынша (жабдықтаушының шоты ... ... ... ... ... онда ол ... ... (өтеу мезгiлi өткен қарыздар, бюджетке төлейтiн төлемдер,
жалақы бойынша және жәна т.б. төлемдер).
Сөйтiп, ақшаның ... ... ... ... қатынастары мен несие
жүйесiн дамытты. Ол – алтын ақшаны ... ... тағы ... ... ... және қазына жинау құралы қызметi
Ақшаның келесi қызметi – қор жинау ... құру ... ... және ... ... ... ... қорлардың құрылуын талап
етедi. Ақшаның қорлануының қажет-тiгi Т - А - Т ... ... Т – А және А - Т ... ... ... үзiлiссiз бiрқалыпта жүруi үшн қажеттi ақша
мөлшерi өзгерiп ... ... бiр ... ... ... ... қосып, кейде керiсiнше, ондағы ақшаны шығару қажет болады.
Мысалы, ауыл шаруашылығындағы жұмыстар жыл ... ... ... егiн егу үшiн ... ала ... құрал –
жабдықтарды сатып алу немесе жөндеуден өткiзу, тұқым және жанар – жағар
майларды ... және ... ... ақша ... ... ... ... себептер. Сонымен қатар пайдакүнемдiк, әшекей бұйымдарын
жинау, жеке қор жинауға құмарлық т.с.с. ... ... де ... iсер ... қоғамдық формацияға дейiнгiлер үшiн ... ... ... ... яғни ... қарапайым қорлануы тән келедi.
Бұл экономикалық дамуға ешқандай да ықпал еткен жоқ, себебi олар ... ... тыс ... ... ... ... ... бұл
қазыналар несиелiк жүйе және қор ... ... ... ... (өнеркәсiптiк немесе сауда) айналады. Қазына жинау қызметiнiң
қажеттiгi тауар өндiрiсiмен байланысты болды. Айналым ... ... ... алу үшiн ең ... ақшаны жинау қажет.
Әрбiр тауар тек қана жекелеген қажеттiлiктi анықтайды және олар
жалпы байлықты ... ... ... ... ... ... ... ретiнде байлықтың өкiлiн сипаттайды. Демек, қазына жинау
құралы қызметiн тек қана ... ... ... ... ... ... ... қорландыру – алтын монеталар мен алтын құймаларын
жинақтау түрiнде жүзеге асады. Бұндай қор – ... ... ... ... ... қоры ... стихиялы құбылыстар кезiнде
жұмсалады.
Металл ақшалар айналысы тұсында ... ... тек қана ... ... ... атқарған болатын. Өндiрiстiң және ... ... ... ... ... ... ... шығып
отырды немесе керiсiнше.
Қазiргi жағдайда қазына жинау қызметi ... ақша ... ... ... ... тек қана ... сақтандыру қоры
ретiнде болады. Алтын резервтерi мемлекетке экономикалық ... ... ... 1998 ж. 1 ... Республикасы Ұлттық
банкiсiндегi алтынның қалдығы 41781,1 млн ... ... және ... ... ... ... құралы қызметiн атқара
алмайды, себебi олардың меншiктi құны жоқ. Бiрақ та осы қызмет негiзiнде
олар қорлану қызметiн ... ... ... саласынан уақытша шығып қалғаннан кейiн олар қорлана
бастайды. Қорлану қызметiнде ақша өзiнiң құнын сол ... ... олар кез ... ... ... ... ... айналым құралы
ретiнде түск алады. Шынында да бұл елдегi ақша айналысының тұрақтылығы
жағдайында, яғни ... ... ... ғана мүмкiн.
Тауар өндiрiс жағдайында қорлану екi формада жүредi:
... мен ... есеп ... және ... ... ... ... түрiнде ұжымдық қорлану;
• Банктердегi салымдар, мемлекеттiк облигациялар.
Несиелiк механизмнiң арқасында ... мен ... ... ... ... ... ... айналыс процесiне түседi.
Сөйтiп, ақшалар бұл қызметiнде ұлттық табыстың ... бөлу ... бөлу ... ... ... ... ... қор жинау және байлық құру құралы
қызметi арқылы ұлттық табысты ... бөлу және ... ... жүредi.
2.6. Дүниежүзiлiк ақша құралы қызметi
Тауар шаруашылығының ... ... ... ... ... пайда болуы дүниежүзiлiк
ақшалар қызметiнiң пайда болуына себеп ... ... ... құн ... ... төлем және сатып алу ... ... ... ақша ... сауда – саттыққа қызмет көрсетедi. Ақшаның
бұл қызметi қоғамның капитализмге дейiнгi ... ... ... ... ... кең ... Бұл нарықта ақша “өзiнен ұлттық
мундирiн шешiп”, яғни алтын құймасы (995 сынама) ... ... Бұл ... ... ... ... ақшалар (алтын), ал
кейiннен нағыз ақшалар (шетел валютасы) атқарады. 1867 жылы ... ... ақша ... алтынға балап бекiттi. Сол ... ... ақша ... ... үш түрлi бағытта қолданылды.
Атап айтқанда:
• Бүкiл елдерде ортақ төлем құралы, яғни халықаралық төлем ... ақша ... ... балансы құралы ретiнде ақша
халықаралық төлем балансы бойынша есеп айырысуда ... ... ... ... сатып алу құралы, яғни халықаралық сатып алу
құралы ретiнде шетелдерден қолма – қол ақша ... ... ... жүредi. (Мысалы, егiн шықпай қойған жылдары – астық, қант
және т.б.);
... ... бiр ... ... елге көшiргенде. Қоғамдық байлықты
материалдандыру құралы ретiнде ақша ұлттық байлықты бiр елден
басқа елге ... яғни ... ... ... жеңiп шыққан мемлекетке төлейтiн соғыс салығы) салығын
төлегенде, репарация ... ... ... мемлекетке соғыс
зиянын түгел, ия жартылай төлеуi) зиянын төлегенде немесе қарыз
бергенде қолданылады.
Дегенмен, тiптi алтын стандартты ақша ... ... де ... есеп ... ... ... ұлттық валютасымен жүргiзiлдi.
Халықаралық төлем айналымында негiзiнен несие құралдары ... ... ж. ... есеп айырысудың 80 процентi ағылшындық ... ... ... ... жүргiзiлген, ал халықаралық
есептесудiң сальдосын (қалдығын) өтеу үшiн ғана алтын қолданылған.
Егер де елдiң iшiнде ақша ... ақша ... ... ... ... болса, ал одан тысқары жерде К. Маркстiң айтуынша: “ақшалар
өзiнiң ұлттық киiмдерiн шешiп, бастапқы қымбат бағалы ... ... яғни ... бiрдей эквивалент формасына өтедi.
Әлемдiк байланыстардың интенсивтендiрiлуi және несие қатынастарының
дамуы, сонымен ... ... ... ... ... ... ... орнына кейбiр ұлттық валюталарды енгiзуге мәжбүр
еттi. 1922ж. Генуяда өткен бiрiншi Халықаралық келiсiмде ағылшынның фунт
стерлингi және АҚШ – тың ... ... ... деп ... айналымға енгiзiлдi.
Екiншi келiсiм - Бреттон – Вудстағы (1944 ж.) мемлекетаралық
келiсiмге келу, ... мен фунт ... ... ... ... Кейiннен дүниежүзiлiк ақшалардың жаңа формалары: СДР –
арнайы қарыз алу құқығы (1970ж); ЭКЮ – еуропалық ... алу ... ... (1979 ж). Ал 1999 ж. 1 ... ... ... ... ортақ ақша бiрлiгi “еуро“ айналысқа шықты.
Демек, дүниежүзiлiк ақшалардың дамуы ұлттық ақшалардың металл ... ... өту ... кеш те ... ... ... ... несиелiк ақшалардың жобалары жасалуда,
бiрақ одан әлi нәтиже жоқ. Енгiзiлген шарты есептесу бiрлiктерiнiң (СДР,
ЭКЮ) өзiндiк меншiктi құндары жоқ, ... да олар ... ... ... ... ... ... Бұл қызметтi тек қана
алтын нарығындағы операциялар арқылы алтын атқарады.
Айта кететiн жәйт, дүниежүзiлiк ақшаның ... ... ... ... ... ... ... бiртiндеп несие ақшаларына
өту жолдарын едәуiр ... ... ... ... ... ақша ... дүниежүзiлiк ақша ретiнде
қолданылуының себептерi:
Бiрiншiден, бұл елдердiң ... ... мен ... ... ... салмағы бар.
Екiншiден, бұл елдердiң басқа елдерге айтарлықтай ... ... ... сөз бен ... ... ... және әлемдiк нарықтағы
тауарларының үлес салмағы қомақты мемлекеттердiң ұлттық ... ақша ... ... Бұған қоса,белгiлi бiр ұлттық
валютамен бiрге алтын орнына жүретiн есеп айырысудың әр түрлi құралдары
пайда ... ... ... несие ақшаларының жобасы қарастырылуда
деген пiкiрлер де кездеседi.
Алайда, дүниежүзiлiк ақша ретiнде тек алтын ... ... ... ... алтынға еркiн айырбасталуы тиiс. Бұл қасиеттiң
болмауы дүниежүзiлiк төлем қатынастарының дағдарысын көрсетедi.
III. Ақшаның XXI ғасырдағы эволюциясы
3.1. Электронды төлем ... ... осы ... кезеңiне электронды ақшалар жүйесi сай
келедi. Олардың көмегiмен ақша ... ... 4 – ... ... ... жүйесi мен ... ... ... |
| | ... есебiнен ақша алу; | |
| | |
| ... ... ... | ... | |
| | |
| ... кiтапшалар беру; ... ...... ... ... жетiстiктерiнiң, банк операцияларын
автоматтандыруды мен ... ... XX ... ... ... электрондық төлем жүйесi қолдануға мүмкiндiк тудi.
3.2. Электронды төлем жұйесiнiң қызметтерi және шартты жетілдіру
жолдары
Электронды төлем жүйесi – ол ... ... ... ... ... ақша ... ... банктiк шоттардың жағдайын
бақылау, ... және есеп ... ... ... үшiн
қолданылады.
Банк клиеттерiне қызмет көрсететiн электрондық төлем жүйесiне:
• Автоматтандырылған есеп ... ... ... ... ... ... терминалдар;
• Үйде банктiк көрсетулер жатады.
Автоматтандырылған есептесу палатасы (АЕП) – қолма – қол ақшасыз есеп
айырысуды автоматтандырылған тәртiппен ... және ... ... ... ... есептегiш машиналарға енгiзу үшiн
магниттiк лентаға немесе терминалдық құрылғыға түсiретiн формада
болады. ... ... ... ... (АЕП) 1972 ... – та ... ... бастаса, қазiргi кезде оны Жапония, Ұлыбритания
және Батыстың өнеркәсiбi ... ... ... ... (БА) – ол ... банк қызметкерлерiнсiз банктiк
электронды есептегiш машиналарға қосылып, өз ... ... ... ... ... Алғашқыда Банктiк автоматтар
банк ғимаратында ... тек ... – қол ақша ... ... ... ... ... масштабы өзгерiп, ол
жүргiзетiн операциялардың шеңберң кеңiдi. Қазiр олар халыққа үнемi
және көп қызмет көрсететiн жерлерде ... ... ... ... ... және ... – кесте.
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... бiр ... ... аудару; |
| ... ... ... беру; |
| ... ... ... ... ... ... |
| ...... ... ... автоматтартың тетiгi – пластикалық дебеттiк карточка. Ол –
банктiк шот иесiнiң мағлұматтары (реквизиты) және жүргiзетiн ... ... ... магниттi жолақ (полоса).
1 Терминалдар - сауда орындарында, ресторанда және т.б. ... есеп ... ... банк ... ... ... ... беруге және оны сол жүйеге қосуға, сонымен
қатар сатып алушының төлем қабiлеттiлiгi ... ... керi ... ... ... ... ... мақсаты – қолма – қол
ақша айналысын қысқарту.
Үйде банктiк қызмет көрсету – ол электронды есептегiш техниканы
пайдалану ... ... ... ... ... яғни ... мен жеке ... қазiргi үлгiсiн пайдаланумен жүзеге
асады. Оның ең жай түрi – телефонмен тiкелей байланысу арқылы – ... шот ... ... алуға,
• есеп айырысуға мүмкiндiк бередi.
Ал жеке компьютердi ... ... ... ... ... ... ... қосылыға;
• Кең коммерциялық хбар алуға;
• Өзiнiң аымдағы шотын;
• Салымын басқаруға;
• Ағымдағы күнге шотына ... және одан ... ... ... Банк ... туралы ереже және нұсқаулармен танысуға;
• Бағалы қағаздармен операция жүргiзуге;
• Салық төлеуге және с.с. операцияларды жүргiзуге мүмкiндiгi бар.
Қазақстанда электронды ақшалар жүйесi ... ... ... ... шектелген көлемде 1989 ж. ... ... ... кезде оларды елдiң iрi банктерi шығара
бастадыБiрiншi пластикалық “ақшалар“ шектелген көлемде 1989 ж. Сыртқы
Экономбанктан шығарылды. Қазiргi ... ... ... iрi ... ... ... ... адамзаттың пайда болуымен қатар өмiр сүрiп
келедi десе болады. Адамзат қоғамының даму ... ... да ... одан әрi ... ... тауарлар тек натуралды
зат ретiнде ғана бiр – бiрiне айырбасталып ... ... ... ... бiр ... яғни ... – ақша пайда болды. К. Маркстың
сөзiмен айтқанда: “Айырбас құны, тауарлардан ... және ... ... ... ... ... ... тауар, ол – ақша“. Әрбiр
жеке тауар тұтыну құны ретiнде көрiнедi. Ақша – ... ... ... ... онда барлық басқа тауардың құны бейнеленедi және ... ... ... ... ... арасында еңбек өнiмдерiнiң
айырбасы үздiксiз жасала бередi. Осыдан келiп ақшаның жаппай өктем күшi
пайда болды. Ақшаның қоғамдағы ... ... ... ... ... де, ... ... да өзiнiң қалтасына салып жүредi“ деген
афоризммен сипаттады. Ол мынадан айқын көрiнедi:
Оның құны белгiсiз, ол тек ... ... ... ... ... мен ақша ... процесiнде бiрiн – бiрi алмастырады
және бiрiне – бiрi теңгерiледi.
Ғасырлар бойы ақша өзгерiп отырған және ... ... ... ... фраза болып табылмайды.
Тауар айналысының тарихи дамуы процесiнде жалпыға бiрдей эквивалент
формасында әр ... ... ... мал, терi, ... ... және т.б. ... барлығы тауар өндiрiсi мен тауар айналысының
болуына негiзделген ақша қажеттiгiнiң ... ... ... ... ... яғни ақша – ... ... эквивалентi
болуы тауар өндiрiсiнiң ұлғайып, айырбас қатынастарының алғашқы
кездейсоқ жағдайдан нақтылы және ... ... ... ... ... өсуiне жол ашты.
Ақша - өндiру мен бөлу процестерiнде адамдар ... ... ... қарым – қатынастарды көрсететiн, тарихи даму үстiндегi
экономикалық категория болы табылады.
Экономикалықкатегория ретiнде ... мәнi оның үш ... ... ... ... жалпыға тiкелей айырбасталу, айырбас құнының
дербес формасы, еңбектiң ... ... ... ... ... кезде кәсiпорындарды жекеменшiктендiру де,
мемлекеттiк бюджеттiң кiрiсiн ... әр ... ... және емес шығындарды қаржыландыру да, Ұлттық
банктiң ресурстарын басқа банктерге сату да, ... ... ... ... т.б. ... жатқан iс – шараларда ақшаның маңызы арта түсуде.
Экономикалық категория ... ... ... және бөлу процесiнде
адамдар арасындағы экономикалық қатынастрды бейнелейдi. Бұл жерде ... ... ... атқарады:
1. Құн өлшемi;
2. Айналыс құралы;
3. Төлем құралы;
4. ... ... және ... ... ... өзiнде, сондай – ақ олардың қызметтерiнде жылдар бойы
өзгерiстер ... Егер де ... ... алу – сату ... ... ... ... жүргiзiлсе, бұл күндерi қағаз және несие
ақшалармен жүзеге асуда.
Электронды ... ... банк ... мен ... ... XX ғасырдың 70-жылдарының
екiншi жартысында электрондық төлем ... ... ... туды.
Қазiргi кезде жоғарыда аталған түрлi электрондық төлем жүйесiне кiретiн
Банк клиеттерiне: автоматтандырылған есеп ... ... ... ... ... ... үйде ... қызмет
көрсетулер қызметтерi мен ақшасыз есеп ... ... ... ... ... ... тәжiрибе дәлелдедi.
Қазақстанда электронды ақшалар жүйесi қалыптасу сатысында.
Бiрiншi пластикалық “ақшалар“ шектелген көлемде 1989 ж. ... ... ... ... ... ... iрi ... шығара
бастады.
Қолданылған әдебиеттер:
1. “ Ақша, несие, банк ” Ғ.С.Сейтқасымов. Алматы.1998.
2. “ Эволюция денег “ 3 том. Р.Р. Сапин.
3. “ Задача и ... ... В.П. ... ... ...... ... банк ” Г.Б. Бахаев. Алматы. 1998.
5. “ Денги и прогрес “ А.С. ... ... ...... ... банк ” Г.И. Исаев, А.Б. ... ...... ... ... “ Ы.Ә. ... 1994.
8. Интернет сайд: w.w.w. national bank. kz.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Ақша нарығының қалыптасуы, мәні және атқаратын қызметі31 бет
Ақшаның мәні мен атқаратын қызметі18 бет
Ақшаның формалары мен түрлері, атқаратын қызметтері46 бет
Ақшаның қажеттілігі, экономикалық мазмұны, ұдайы өндірістегі атқарымы мен маңызы. ақшаның даму кезеңдері26 бет
Нарықтық экономика жағдайындағы компанияның ақша қаражатының экономикалық маңызы, атқаратын қызметтері мен міндеттері және оларды басқару ерекшеліктері. «Аққайнар» АҚ - ның қаржылық жағдайын талдау22 бет
Экономиканың ақшалай-несиелік тұрақтылығындағы орталық банктің атқарылатын рөлі32 бет
ҚР ұлттық банкі – мемлекеттің ақша-несиелік саясатының атқарушысы және тексерушісі89 бет
Ақша нарығы жайлы22 бет
Ұйымның қаржы қызметі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь