Имам Раббани Ахмед Сирхинди


Кіріспе

1 Ислам ой.пікір тарихындағы сопылықтың қалыптасуының алғы шарттары
1.1 Тасаууфтың шығу тарихы
1.2 Тасаууфтың қайнар көздері . құран, хадис (ислам ғалымдары)..
1.3 Тасаууф тарихындағы атақты суфилер және олардың сопылыққа көзқарастары

2 Имам Раббани және сопылықтағы болмыс ұғымының қарастырылуы
2.1 Имам Раббанидің өмірбаянына шолу
2.2 Имам Раббанидің «Мәктубәт» еңбегіндегі қарастырылатын басты тақыртар және болмыс (уәхдәтуш.шухуд) ұғымының қарастырылуы
2.3 Ибн Араби мен Имам Раббани арасындағы болмыс (уәхдәтул.ужуд пен уәхдәтуш.шухуд) ұғымындағы пікірталастары

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Зерттелу жұмысының өзектілігі.«Біздің елімізде мұсылман қауымы исламдағы сүннит жолын ұстанушылар. Қазақстан аумағындағы Ислам Ханафиттік деп аталатын діни құқықтық мектеп пен сопылықты насихаттайтын идеологиның негізінде қалыптасқан. Осылайша қазақтар өздері үшін жаңа Ислам дінін қабылдағанымен, өз бабалары – түркінің көшпелі тайпаларының рухани мұрасынан да көз жазған жоқ. Қазақстан аумағында сопылық дәстүрдің негізін салып, оны түркілік дәстүрмен үндестірген әйгілі тұлға Қожа Ахмет Иассауи» делінген.[1,27]
Адамзат санасын сарсаң қылған сұрақтар (тіршіліктің жаратылысы, оның пайда болуының себебі т.б.) қашанда заман ғалымдарының, ойшылдарының, ақындарының көзқарас жүйесінің ұйытқысы болды. Сондай маңызды сұрақтардың бірі: сопылық ілім, оның шығуы, мақсаты, мәні, қажеттілігі жайында әр түрлі пікірлер айтылуда.
«Сопылық – өмірге нәр беруші ілім, оны тек сопылық жолмен ғана тануға болады», - дейді Сейд Идрис Шах. Әр дәуірдің ғалым даналары сопылық жолдың ерекшелігін анықтап, ой тұжырымдарын жасаған. Сопылық ұстанған сайын дәмі сезіліп, түсініле беретін ілім болғандықтан, оны шектеулі сөздермен айтып жеткізу қиын. Сопылық – мүминдердің ішкі жан дүниесін түзетіп, оларды рухани жетілдіріп, құлды мақтаулы ахлаққа бөлеп, Хаққа жақындататын, сөйтіп Жаратушыны шынайы тануға жеткізетін ілім. Сопылық – көркем мінез бен әдеп. Көркем мінез – иманды еліктеушіліктен құтқарып, пікір мен іс – әрекеттерге жөн беретін ихсан сезімін, яғни Жаратушыны көріп тұрғандай бір халді жүрекке орнықтырып, бойдағы бөлінбес әрі басым қасиетке айналдырып, осы дәстүр бойынша өмір сүру деген сөз. Әбул – Хусайн ән – Нури: «сопылық – түрде, ілімде емес, ол тек қана мінез – құлық. Егер түр болса, күресумен, ілім болса, үйренумен қол жеткізілер еді. Сол себепті тек қана түр мен ілім мақсатқа жеткізбейді. Сопылық – Жаратушының ахлағын жамылу» - деп оның ахлақпен ажырағысыз байланысына ишарат еткен. Әбу Мұхаммед Жарири «сопылық – көркем мінезді ұстанып, жаман ахлақтан арылу» - дегенде осыны меңзеген.
Жүректі көркем мінезбен безендіріп, жаман мінезден қорғау – мәңгілік бақыттылық пен сәлемет үшін аса қажетті болғаны сияқты өте ауыр іс. Көрнекті сопылардың бірі Әбу Хашим Суфи: «жүректе орныққан тәкаппарлықты шығару, тауды инемен қазудан да қиын» - деген. Әбу Хафс әл – Хаддад дегеніміз – әдеп» - деп тоқсан ауыздың тобықтай түйіні ретінде түсіндерген.
1. M.Ali Ayni. Tasavvuf Tarihi. Istanbul-2000. -344 s.
2. I.Sarmis. Teorik ve pratik acidan Tasavvuf ve Islam. Istanbul-2004
3. Осман Нури Топбаш. Тасаввуф Иманнан ихсанға. Алматы-2013
4. H.Altintas. Tasavvuf Tarihi. Ankara-1991
5. Сопылық тарихы және философиясы. Қ.Қаратышқанова, Оқу-әдістемелік нұсқау, Түркістан, 2014, 60 бет.
6. Абуов А.П. Мировоззрение Ходжа Ахмед Ясави. Алматы 1997ж.
7. Идрис Шах Суфизм, Москва, 1994ж. Стр 5.
8. Ислам: энциклопедиялық сөздік, «Ғылым» Москва 1991ж
9. Hamid Algar, İmam-ı Rabbani md, DİA, C.22, s.197
10. İbrahim Sarmış, Tasavvuf ve İslam, s.301
11. Necdet Tosun, İmam Rabbanî’ye Göre Vahdet-i Vücud ve Vahdet-i Şuhud, Tasavvuf Dergisi, İbnü’l-Arabî Özel Sayısı-2, 2009, sayı: 23, s. 181-92
12. Mehmet Durmuş, Tasavvufta Yazdırılma Motifi, İktibas Dergisi,
13. H.Altintas. Marifetname`de Tasavvuf, Istanbul 1981
14. Cosan (Mahmud Es`ad), Makalat, Haci Bektas-I Veli, Ankara 1986
15. Ebu Nasr es-Serrac et-Tusi, Luma`, Bagdad 1960
16. Адем Ергүл, Қалби Хаят, Стамбул 2000.
17. Абдулқадир Гәйлани, әл-Фәтхур-Раббани, Стамбул 1987.
18. Абдулқадыр Ақчичек, Молла жәмиден Нәфәхатул-унс Стамбул-1981
19. Мұхаммед Әсғат әрбіли, Мәктубәт, (әзірлегендер: Х.Кәміл Йылмаз, Ирфан Гүндүз), Стамбул 1983
20. Muhyiddin ibn Arabi, Futuhat, Kahire 1923.
21. Şah Veliyyullah Dihlevi, Büstanül-Muhaddisin, çv. Doç. Dr. Ali Osman Koçkuzu, Ankara 1986.
22. Muhyiddin ibn Arabi, Fususu’l-Hikem, çev.: Ali Hüsrevoğlu. Istanbul 1980.
23. Keklik (Fuat) Muhyiddin ibn Arabi, İstanbul 1966.
24. Massignon (Louis), Akhbar al Hallaj, Paris 1965.
25. Aydın (Huseyin), Muhasibi’nin Tasavvuf felsefesi, Ankara 1967.
26. Ahmet Yesevi, Divanı Hikmet’ten Seçmeler6 haz.: Kemal Eraslan, Ankara 1983.
27. Nuriddin Topçu, Mevlana ve Tasavvuf, İtambul 1988.
28. Selcuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarikatlar, İstanbul 1994.
29. Суфизм және Қожа Ахмет Иассауидің «Диуани Хикметіндегі» ұғым-түсініктердің философиялық мәні, Қ.Қаратышқанова, Монография. Түркістан: «Тұран», 2014. - 200 бет.
30. Tosun, N. Imam-i rabbani Ahmed sirhindi hayati, eserleri, tasavvufi gorusleri ,Istanbul : Insan yayinlari, 2009. - 176 с.
31. Кенжетай Д. Қожа Ахмет Йасауи дүниетанымы. Түркістан-2004
32. İmam Rabbani, terceme edenHuseyn Hilmi İşik, Mektubat tercümesi, İstanbul, 2014
33. İslam Alimleri Ansıklopedisi, İmam Rabbani, Ankara
34. Süleyman Ateş, İslam Tasavvufı, Ankara, 1972
35. Ebu’L-Ala Afifi. Tasavvuf (İslamda Manevi Derim)., Tercüme: I. Kaçar, M, Sülün, «Risale» Yay., İstanbul 1996. S.140
36. Қалиұлы А. Суфизм тағылымының шығыс өңірге таралуы// Түркістан тарихы мен мәдениеті. Ғылыми мақалалар жинағы. Түркістан: Қ.Ф.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, 2000. 216-б.
37. Şapolyo (E.Behnan), Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi, İstanbul 1964.
38. Evliyalar ansiklopedisi. 7 cilt
39. Kişmi. Berekat – ı Ahmediyye el - Bakiyye.
40. Д.Кенжетай. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы.Арыс баспасы. 2008. 355 бет
41. Н.Назарбаев. Сындарлы он жылдар, 27

Пән: Дінтану
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 60 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 1900 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 Ислам ой-пікір тарихындағы сопылықтың қалыптасуының алғы шарттары
0.1 Тасаууфтың шығу тарихы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
0.2 Тасаууфтың қайнар көздері - құран, хадис (ислам ғалымдары) ... ... ... ... 14
0.3 Тасаууф тарихындағы атақты суфилер және олардың сопылыққа көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

2 Имам Раббани және сопылықтағы болмыс ұғымының қарастырылуы
2.1 Имам Раббанидің өмірбаянына шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.2 Имам Раббанидің Мәктубәт еңбегіндегі қарастырылатын басты тақыртар және болмыс (уәхдәтуш-шухуд) ұғымының қарастырылуы ... ... ... ... 42
2.3 Ибн Араби мен Имам Раббани арасындағы болмыс (уәхдәтул-ужуд пен уәхдәтуш-шухуд) ұғымындағы пікірталастары ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... .47

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61

Кіріспе

Зерттелу жұмысының өзектілігі.Біздің елімізде мұсылман қауымы исламдағы сүннит жолын ұстанушылар. Қазақстан аумағындағы Ислам Ханафиттік деп аталатын діни құқықтық мектеп пен сопылықты насихаттайтын идеологиның негізінде қалыптасқан. Осылайша қазақтар өздері үшін жаңа Ислам дінін қабылдағанымен, өз бабалары - түркінің көшпелі тайпаларының рухани мұрасынан да көз жазған жоқ. Қазақстан аумағында сопылық дәстүрдің негізін салып, оны түркілік дәстүрмен үндестірген әйгілі тұлға Қожа Ахмет Иассауи делінген.[1,27]
Адамзат санасын сарсаң қылған сұрақтар (тіршіліктің жаратылысы, оның пайда болуының себебі т.б.) қашанда заман ғалымдарының, ойшылдарының, ақындарының көзқарас жүйесінің ұйытқысы болды. Сондай маңызды сұрақтардың бірі: сопылық ілім, оның шығуы, мақсаты, мәні, қажеттілігі жайында әр түрлі пікірлер айтылуда.
Сопылық - өмірге нәр беруші ілім, оны тек сопылық жолмен ғана тануға болады, - дейді Сейд Идрис Шах. Әр дәуірдің ғалым даналары сопылық жолдың ерекшелігін анықтап, ой тұжырымдарын жасаған. Сопылық ұстанған сайын дәмі сезіліп, түсініле беретін ілім болғандықтан, оны шектеулі сөздермен айтып жеткізу қиын. Сопылық - мүминдердің ішкі жан дүниесін түзетіп, оларды рухани жетілдіріп, құлды мақтаулы ахлаққа бөлеп, Хаққа жақындататын, сөйтіп Жаратушыны шынайы тануға жеткізетін ілім. Сопылық - көркем мінез бен әдеп. Көркем мінез - иманды еліктеушіліктен құтқарып, пікір мен іс - әрекеттерге жөн беретін ихсан сезімін, яғни Жаратушыны көріп тұрғандай бір халді жүрекке орнықтырып, бойдағы бөлінбес әрі басым қасиетке айналдырып, осы дәстүр бойынша өмір сүру деген сөз. Әбул - Хусайн ән - Нури: сопылық - түрде, ілімде емес, ол тек қана мінез - құлық. Егер түр болса, күресумен, ілім болса, үйренумен қол жеткізілер еді. Сол себепті тек қана түр мен ілім мақсатқа жеткізбейді. Сопылық - Жаратушының ахлағын жамылу - деп оның ахлақпен ажырағысыз байланысына ишарат еткен. Әбу Мұхаммед Жарири сопылық - көркем мінезді ұстанып, жаман ахлақтан арылу - дегенде осыны меңзеген.
Жүректі көркем мінезбен безендіріп, жаман мінезден қорғау - мәңгілік бақыттылық пен сәлемет үшін аса қажетті болғаны сияқты өте ауыр іс. Көрнекті сопылардың бірі Әбу Хашим Суфи: жүректе орныққан тәкаппарлықты шығару, тауды инемен қазудан да қиын - деген. Әбу Хафс әл - Хаддад дегеніміз - әдеп - деп тоқсан ауыздың тобықтай түйіні ретінде түсіндерген.
Сопылық философиясында ибн Араби насихаттаған уахдат ул-ужуд (болмыстың бірлігі) концепциясының өзіндік орны бар. Оның әл-Футухат әл-Маккия және Фусус әл-Хикам атты шығармаларында болмыстың бірлігі ілімі жинақталған. Ибн Арабидің философиясы ежелгі Александрия мектебінің концепцияларына жақын келгенімен ол өз көзқарастарын исламдық діни ілімдермен сабақтастырды. Құран аяттарының эзотеориялық мәніне түсініктеме жасай отырып, ибн Араби бүкіл жаратылыстың теңдесі жоқ абсолюттік болмыстан бастау алатынын, абсоюттік мәннің көрініс табуы арқылы шексіз көптік пайда болғандығын, бірақ, олар өз алдына шынайы болмыс емес, абсолюттік мәннің алуан түрлі көріністері екендігін қуаттады. Құдайлық мән өзін болмыстар мен әлем формасында жарыққа шығарды. Бастапқылық пен соңғылық та, айқындық пен құпиялық та оған тән. Одан басқа шынайы болмыс жоқ. Болмыстар мен әлем құдайдың сыртқы, ал құдай болмыстар мен әлемнің ішкі мәні, оның рухы. Жаратушы да, жаратылыс та - оның өзі, себебі, болмыс - біреу ғана. Ибн Арабидің пікірі бойынша әлем - адам санасындағы дүние, оның шынайы мәні жоқ, демек ол - қиялдың жемісі.
Ибн Арабидің ужудшылдық философиясын ибн Таймия сияқты теологтардан өзге сопылардың өз ішінде де жоққа шығарылғандығы кездесті. Атақты суфи Симнани (ө. 1336 ж.) ибн Арабиді құдай мен адамды теңестіргендіктен, әлем мен құдайды біріктіргендіктен сынға алды. Сопылық философия үндістандық сопы - ойшыл Ахмед Сирхинди (ө. 1624) арқылы одан ары жаңа сипат ала бастады. Нақшбанди тариқатының өкілі Имам Раббани атымен танымал Ахмед Сирхинди уахдат ул - ужуд ілімін практикалық деңгейде мойындаумен қатар сопылық танымның дамуында соңғы белес емес екендігін дәлелдеуге тырысты. Имам Раббанидің жарыққа шығарған уахдат аш - шухуд концепциясын Үндістан мен Орта Азиядағы муридтеріне жазған хаттарында баяндады.
Зерттелу жұмысының мақсаты мен міндеті:Имам Раббаниді, оның еңбектерін бұрын соңды және қазіргі уақытта да арнайы зерттелмеген басты тақырып болып есептеледі. Осыны ескере отырып, төмендегі тақырыптарды зерттеуді мақсат еттім.
Сопылық ілімінде өзіндік салған жолы бар Ахмед Сирхиндидің тұлғасын, оның көзқарастарын және енгізген терминдерін ғылыми тұрғыда нақты дәлелдермен көрсету;
Мактубат және де т.б еңбектерінде берілген басынан өткерген тәжірибелері мен халдерін нақты тұжырымдары арқылы зерделеу;
Сирхиндидің уахдат ул - вужуд пен уахдат аш - шухуд ұғымдары жайындағы көзқарастарының айырмашылықтары мен ұқсастықтарын көрсете отырып талдау;
Зерттеудiң әдiс-тәсiлдерi. Зерттеу жұмысында салыстырмалы әдіс, талдау әдісі, герменевтикалық әдіс пайдаланылды.
Зерттелу жұмысының деңгейі:Ахмед Сирхинди жайында Шығыс және Батыста бірнеше мақалалар мен шығармалар жарияланған. Бурхан Ахмад Фаруқи оның барлық көзқарастарын, Иоханан Фридман кейбір және сопылық көзқарастарын, Ж.Г.Ж Хаар және т.б да ғалымдар сопылық көзқарастарын зерттеген. Бірақ бұл шығармаларда Сирхиндидің сопылық ілім (сейр сүлүк) және болмыс (вужуд) тақырыбындағы көзқарастары жүйелі, толық және ауқымды жазылмаған.
Түркияда Ахмед Сирхинди хақында жасалған алғашқы ізденістер Жабир Сунардың Имам Раббани - Ибн Араби: уахдат - ул ужуд - уахдат - аш шухуд мәселесі атты 1954 жылы дайындалған және 1960 жылы Анкарада жарияланған докторлық диссертациясы еді. Бұл шығармада Сирхиндидің сопылық ілімге қатысты көзқарастары қолға алынбаған, тек қана болмыс (ужуд) тақырыбы сөз етілген. Шығармада Сирхиндидің Мактубаттан басқа шығармалары пайдаланылмағаны сияқты, ең маңызды қайнар көздің бірі болған Хазаратұл-құдс еңбегі де қолданылмаған. Әсіресе Сирхиндидің болмыс және мәртебелері тақырыбындағы көзқарастары жүйелі түрде болмағандықтан, оқырманға түсінікті хәлде ұсыну қиын. Түркияда бұдан басқа Ахмед Сирхинди жайындағы жазылған еңбек Етхем Жебежиоглының Имам Раббанидың әрекеті мен ықпалдары (Стамбул 1999) атты шығармасы. Бұл шығармада Сирхиндидің өмір сүрген кезеңі, өмірі, шығармалары, кейбір пікірлері қозғалған. Шығарма, Сирхинди жайындағы еңбек болғанымен, Сирхиндидің сопылық көзқарастарына қатысты бөлігі қысқа жазылған және оған қарсы сындар қамтылмаған.
Отандық ғалымдар бұл тақырыпты тыңғылықты зерттемеген. Тек ғылыми мақала көлемінде зерттеп, жариялаған. Соның ішінде Д.Кенжетай, Қ.Қаратышқанова, Б.Сайфунов сынды ғалымдардың зерттеулеріне иек арттық.
Зерттелу жұмысының құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.

1 Ислам ой-пікір тарихындағы сопылықтың қалыптасуының алғы шарттары

1.1 Тасаууфтың шығу тарихы

Исламда сопылық тақырыбы қозғалғанда танымдық мәннің басты нысана болатындығын тасаууф сөзінің шығу төркіні мен теориялық мағыналарынан байқап болжауға болады деп шештік. Сопылық сөзінің шығуын әхл-и суффамен байланыстырған авторлар, әхл-и суффа тіркесін тас орындық адамдары деп аударған. Бұлай деп Пайғамбар дәуіріндегі Мадина мешітінің жанындағы тас орындықтарды паналап, осы жерде ислам тәрбиесін алып, діни ғылымдарды зерттеген алғаш мұсылмандарды атаған. Пайғамбар мәжілістерінде болған сахабилерге қатысты айтылған асхаб-ы суффа деген атаудың әрі хадис пен сүннет, әрі сопылық пен ислам мәдениеті тұрғысынан маңыздылығы жоғары. Яғни, бұдан сопылықтың қасиеттері мен сипаттарының әхл-и суффаның ерекшеліктеріне жақын болғандығы, суффа адамдарының кедейлігімен және құдайға берілгендіктерімен айқындалады.[1, 18]
Шындығында сопылар құдайды тану жолындағы күш-жігерлері арқасында жүректері, рухтары құдайға жақын болғандар, сол үшін де бірінші дәрежеде маңызды орынды иеленгендер.Батыс Европа зерттеушілері ғасырымыздың басына дейін тасаууф сөзінің түбірі грек тіліндегі данышпандық (софия) сөзінен шыққан деген ойды ұстанды. Қазір кеңінен жайылып, көбірек қабылданған пікір бойынша, тасаууф сөзі суф сөзінен (арап тілінен аударғанда жүн мағынасында) шыққан. Жүн мағынасын беретін суфтан жасалған киімдер кигендіктері үшін сопылардың сопы (қазақша варианты сопы) атын алғандығын сопылардың көпшілігі құптаған. Шейх Әли Ибн Шайх Осман әл-Жұллаби әл-Хүжвири Кашф әл-Махжуб (Жасырынды ашықтау) деген еңбегінде суфи сөзінің суфтан, жүннен келетінін айтқан. Сол жерде Ахмад-и Жамның бұл турасында пікірі айтылған: Сопыны сопы деп атау себебі, олардың жүннен тоқылған киім кигендіктерінен. Осыдан келіп, тасаууф сөзі суф сөзінен алынған, қатал жүннен тоқылған киім киген құдай адамының, тақуаның дәстүрлі белгісі ретінде қабылданған деген қорытынды шығардық.[1, 27]
Дегенмен, ислам дінінің тарала бастаған алғашқы дәуірлерінде сопылардың түрлі атпен танылғандары мәлім. Мәселен, дүниелік азаптар мен жоқшылыққа қарсы төтеп берулері және материалдық игіліктерден безгендері үшін оларды фуқара (араб т. фақир, яғни пақыр сөзінің көпше түрі) деп атаған. Үнемі ел кезіп, өмірінің көп бөлігін далада өткізгені үшін ғұраба (ғариб, яғни ғәріп, бөгде сөзінің көпше түрі.), сайиахун (ел кезуші), шикәфтия (хорасандықтардың тілінде үңгір сөзінен, яғни далада кезіп, қажеттілік туғанда үңгірлерді паналаған) деп атаған. Түркі мемлекеттеріне таралған сопылық футууәт құрылымы деп те танылған. Түркі халықтарының ислам дінін қабылдауына және исламның көптеген қауымдар тарапынан жылы қабылданылуына сопылық ықпал еткені мәлім. Сопылықтың негізгі мақсаты рухани және ахлақ тұрғысынан байыпты және тәртіпті адам типін жетілдіруден құралса, көптеген ислам діні төңірегінде пайда болған ойшылдық ағымдардың мақам, принцип, әдіс, т.б. элементтерін сопылықтан алғанына таң қалуға болмайды. Түркі мемлекеттеріне тараған сопылық тариқаттары қала, ауыл демей бірдей таралып, барлық дерлік әлеуметтік құрылымды қамтып отырған. Сондықтан, сопылықтағы футуует қозғалысы түгелімен дерлік ислам ахлағын жүзеге асыруды мақсат тұтқанын араб тілінде фата сөзінің жас, бозбала, құл, қызметші, жомарт сияқты мағыналарының болуынан байқадық. Көпше түрі фитиян және фитие. Түбірі осы сөзден шыққан футууеттің тілдік мағынасы жомарттылық, сезімталдық сияқты терең де, бай мағыналары бар. Футууетті тақырып еткен шығармалардың қай-қайсысынан да ислам діні насихаттап келген көркем мінез-құлық негіздерін табуға болады. Сондай шығармалардың алғашқысы ретінде ұлы сопы әс-Сұхравардидің (6321234 өл.) Ауариф'ул-Мағариф атты шығармасын келтіруге болады. Бұл кітап Сопылық негіздері деген атпен Түркияда 1989 жылы Хасан Камил Йылмаз бен Ирфан Гүндүз тарапынан аударылып, шығарылды.
Күшейридің Рисалесінде футуует ұғымын түсіндіру Кахф сүресінің 13 аятымен басталып, хадистермен жалғасады: Бір құл мұсылман бауырының мұқтаждықтарын көріп, көмек берсе, Аллах сол құлына көмек береді.
Егер сопыдан Сопы деген кім? деп сұралса, ол Сопы ешбір затқа ие емес, бір нәрсеге ие болған жағдайда оны басқаға береді (Ла малику уа лайса мамлук) деп жауап беретін болған. Әбу Хүрейра мен Фұдала бин Убайда әхл-и суффаны суреттегенде мыналарды еске алған: Олар аш күйінде, жерге сүйретіліп әрең қозғалатын. Терлеген уақыттарында үстерінен жаңбыр астында қалған қойлардың иісіне ұқсас иіс шығатын. Жүннен тоқылған киім пайғамбарлар мен әулиелердің әдеттегі киімі екенін Хасан Басри да айқындап өткен: Иса жүннен тоқылған киімдер киді, жемістерді жеді, кешті қарсы алған жерінде қонуға қалатын. ...Бәдір соғысына қатысқан жетпіс мың сахабаны көрдім. Ешқайсысы да жүннен басқа киім кимеген. Теориялық тұрғыда, бұл жерде тасаууф сөзінің суф яғни, жүннен келгендігінің басымдылығы айқындалып тұр демекпіз.[1,135]
Үмбетімнен бір қауым (қияметке дейін) Алланың әмірін орындауды жалғастырады. Оларды қабылдамағандар және оларға қарсы болғандар, оларға зиян келтіре алмайды. Бұл - Алланың әмірі (қиямет) келгенге дейін жалғасады. Олар адамдардан үнемі жоғары тұрады - деп, пайғамбар хадисінде айтылғандай, сопылар үмбетінің рухани құндылықтары мен қағидалары қандай болған деген сауалға жауапты іздестіріп көрейік.
Танымдық негізде сопылықты теориялық және методологиялық негіздерін, әсіресе, руханилық тұрғыдан тану, сопылық зерттеушілерін ислам өркениеті кеңістігінде сопылық ілімінің қалыптасып дамуына қатысты түрлі жорамалдар айтуларына арқау болды. ХХ ғасырдың басына дейін батыс зерттеушілері сопылық ілімінің шығуына исламнан тыс діни-философиялық жүйелер ықпал етті деген көзқарасты ұстанды. Солардың ішінде Ф.А.Толук, Р.Броун, Д.Макдональд, А.Вензинк, Р.Дози сияқты сопылықты зерттеушілер сопылық генезисінің үш басты теориясын айқын көрсетті, бұлар: 1. христиандық, немесе христиандық-неоплатондық, 2. ирандық, 3. үнділік. Біздің пікірімізше, сол уақытта сопылық негіздерінің терең зерттелмеуіне байланысты және еуроорталықтық көзқарастардың үстем келуі себепті, сопылықтың сырттай көрінісіне қарай еуропалық ойшылдардың басқа пікірде болулары да мүмкін емес еді. Өйткені, азды-көпті батыс жұртшылығына танымал болған буддистік, зороастрлық және христиандық әдіснама тұрғырнамасынан сопылықты бағалау әлдеқайда оңай түсетін еді. Өз кезегінде бұл түрлі формалистік тұжырымдарға, атүсті саралауға, трансформацияларға жол берді.[2,165]
Дегенмен, сопылық таным адам табиғатына ғана тән ерекше әрекет болғандықтан, тарих қойнауларынан бүгінге дейін ол түрлі формаларда көріне алды. Себебі, сопылықтың негізгі құндылықтық тірегі арлылық, әділеттілік, рухани байлық сияқты қасиеттер екенін мойындасақ, бұл қасиеттерді түрлі діндердің құрамында көре аламыз. Соған орай, көне замандарда Үндістандағы Брахман, Египеттегі Гермес, Грекиядағы Пифагор, Сократ және Платон тәсілдері, яхудилік дініндегі каббализм және христиандықтағы тылсымшыл тәсілдер мен құралдарда сопылыққа ұқсас белгілер көрінді.
Тасаууф - Исламның санасы. Оның жүректегі өмірі. Оның асылы мен руханияты. Мұнда еш шүбә жоқ. Яғни, ислам ішкі сырындағы бұл асылдығы мен руханияты қабілеті бар адамдарда көрініс тауып, мүмин көңіліндегі руханият пен фейз (рухани нәр, рухани күш), махаббат пен шаттық ерекшеліктерін өз шыңына жеткізеді. Демек, тасаууф - Ислам бағындағы ұлы білім мен парасат бәйтерегінің ең жемісті бұтақтарының бірі. Сондай-ақ бүгінге дейін тасаууф туралы:
-зиялы, терең ойшылдарға (хауасқа),
-хауасқа әрі көпшілікке (ауамға),
-тек ауамға ғана, яғни қарапайым адамдарға арнап, талай көркем шығармалар жазылған.[2, 37]
Бұл шығармалардың бір бөлігі ФусусулХикем мен Инсаны Кәміл сияқты, тек терең де ұлы ойшылдар (хауас) аңғара алатын деңгейде жазылған. Кей бөлігі болса, Мәуләнәнің Мәснәуи атты кітабы секілді ойшылдар мен орташа деңгейдегі көпшілікке үндейтін мәнде жазылған. Бұлар - заһири яғни шариғат білімдерін толықтырғандардың жеткен білімдерін толықтырғандардың жеткен білімдерінің аясында кең, терең әрі рухани ойлау мен фәйзге бөленіп, Хаққа, ақиқат пен мағрифатуллаһқа жетулері үшін жазылған еді. Бұлардан басқа Әнуәрул Ашықин, Мұхаммедия және Нәфәхатул-унс секілді қарапайым халық үшін жазылған тасаууф кітаптары да бар. Бұлар шариғат үкімдерін сырттай аңғарып, білген қарапайым көпшіліктің сезу, түсіну және іс-әрекет жағынан азды-көпті бір деңгей қалыптастырулары үшін жазылған.
Тасаууф туралы шығармалардың мұндай бірнеше түрлі болуы - қоғамдағы қарапайым (ауам) да, зиялылардың (хауас) да түсініктері мен қабілеттерінің, шама-шарқтарының әр-түрлі болуына қарай Исламды, Исламның кең де ауқымды кемелдігіне жарасатындай түсініп әрі іске асыру күштерін қамтамасыз ету үшін еді. Осылайша адамдар қос қанатты болады.
Барлық осы ерекшеліктерімен қоғамның әр сатысына Исламды үндеген тасаууф халықтың әлеуметтік тұрмысы жақсарған кездеріндегі жалқаулықтары мен босаңсуларын бөгеп, қоғамның сергектігін арттырып, жалғастырған һәм басқыншылық пен зұлымдыққа толы қиын-қыстау кезеңдердің былықпалықтары мен күйзелістерінің арасында тарайып, қысылған көңілдеге терезе ашып, тыныс алдырады. Әрі жабырқаулы көңілдер мен шаршаған саналарға жұбату, кеуіп қалған рухтарға кәусар суы болады. Ол тағы бір жағынан көркем ахлақ пен ғибадатта шыңға жеткен жандарға қарапайымдылықты, ештік сезімін ұсынып, менмендік пен тәкәппарлыққа және мақтаншақтыққа салынуына тосқауыл болған. Ал, екінші жағынан күнә шұңқырында тұншығып бара жатқан пенделерге кеңінен кешірім, хош көрушілік, мейірбандық пен рахмет секілді құтқарушы мүмкіндіктер ұсынған. Расында Моңғол шапқыншылығынан кейін Орта Азия мен бүкіл Анадолыны жаулап алған былықпалықтан пайда болған қайғы-қасіретті, тынышсыздықты сейілтіп, жұбатушы ретінде сол дәуірде, тасаууфтық ағымдардың күш-қуат тапқаны және көптеген мұтасаууфтың (сопы, дәруіш) жетіліп, үлкен қызметтер атқарғаны тарихи шындық.[2, 75]
Қазіргі таңда барлық адамзат баласы бір түрлі қорқынышты рухани күйзеліс пен тауқыметтердің иірімінде малтығуда. Осындай бір кезеңде көңілдерге шипа тарататын тасаууфи көркемдіктер мен қасиеттерге деген қажеттілік әсте жоққа шығарылмайтын шындық. Өйткені атейзмнің басқыншылығынан жаңа құтылған бір жаралы құс тәрізді рухани емге мұқтаж адамдардың шаршаған рухтары мен көңілдері бір-түрлі Абыл Хаяттың талапкер ісбеттес. Расында материялизмнен жалыққан шығыс пен батыс ілімінің адамдары исламды ең алғашында үлкег мутасаууфтардың тартымдылығы мен әдемі қасиеттерінің арқасында танып сүйіп жатыр. Ақыры бұл ұлық дінді жан тәнімен қабылдап бекем ұстанып жатыр.
Бұлардың барлығы тасаууфтың тұңғиық рухани құрамы және мәні мен имандылардың қолындағы баға жетпес бір ислами көрініс, фәйізбен кемелдік нығметі екенін айқындап тұр сондықтан ол мұсылмандардың кемелденуі мен мұсылман еместердің хидаятына дәнекер бола білу және оларға исламды дұрыс түсіндіріп шағылыстыра алу үшін аса үлкен маңыздылық танытады. [2, 35]
Өйткені, шын мәніндегі тасаууф Расулулаһтың (с.а.у) мүбәрәк өмірінің шындығын қияметке дейін келетін ғасырлар мен нәсілдерге шағылыстыруды қамтамасыз ететін бір көңіл айнасы.
Солай болғандығынан хақ тағала мен хазіреті пайғамбардың (с.а.у) мүбәрәк фәйізі мен махабаттары көңілдері ғасырлар бойы тірі күйде өміршеңдікпен жасаған. Қазірде жасауда. Болашақта да жасай береді.
Сол үшінде Исламның жасырын не ашық, қас, жауыз дұшпандары рух пен бір-бірінен ажыратқан болғандай тасаууфты, Ислам дінінен бөлек бір ұғым жүйесі ретінде көрсету үшін тырбанып бағуда. Сондықтан мәселенің анық-қанығына жете алмаған адамдар тасаууф туралы жаңылып, орынсыз қарсы келушілікке салынатындығын тасаууф туралы ақиқат пен шындықтарды әрқашан дұрыс кем-кетіксіз түсіндіру, теріс не қате түсініктердің түзетілуі аса маңызды зәру жағдай болып тұр. Әрине тек қана бұл зәрулік жағдайға байланысты болып емес, жоғарыда баяндалған әдеміліктердің де көңілдерге ұсыныла білу үшін де тасаууф арнасы бейне бір шығармалар дариясы іспеттес.[3, 45]
Аллаһ тағала барлық пайғамбарлардың билігі мен жауапкершіліктерінің бәрін ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у) бойына жинады. Сөйтіп ол ата-тегі мен әдептіліктегі асылдық тұрғысынан болсын, жамалмен кемелдік тұрғысынан болсын, барлық жақтан адамзаттың шыңында еді. Ол Құран-Кәрімдегі шариғат үкімдерін жеткізді. Тасаууфтың негізі болған жүрек пен нәфсіні тазарту мәселесін өзі үйретіп, таза жүрекпен Аллаһ тағалаға жасалатын құлдық пен дұғаны басқаларға үйретті. Ең тамаша ахлаққа ие болып, тамаша үлгі болды. Сөйтіп, оның қырық жасқа толған шағы - өзі мен адамзат үшін ең маңызды кезең болды.
Тасаууф - негізінен жан дүниенің тазарып Аллаһты тану мен Аллаһты сүю дәрежесіне жетіп, сол арқылы Аллаһқа қауышуға себеп болатын халге келу. Бұл хал - адамдарды екі дүниеде де бақытқа кенелтетін рух халі болып, хира мен сәуірден қалған қасиетті мұра болып табылады. Өйткені бұл хал - тасаууф-осы қасиетті екі орында болсын басқа жерде не басқа кездерде болсын, Пайғамбарымыздың (с.а.у) уахиді толық түсінуін қамтамасыз ету үшін жүргізілген Құдайдың рухани тәрбиесі болып, жүрекпен нәпсіні тазартудың фейзге толы арнасы іспеттес.[4, 145]
Әлі уахи келмей тұрғанның өзінде рухани дәрежеге жеткен Пайғамбарымыз (с.а.у) пәк өмірмен жоғары ахлаққа ие болатын. Бірақ иләһи бұйрықпен Хира үңгірінен қайтқан кезінде бұрынғы қалпынан мыңдаған есе жоғары мәртебеге ие болып қайтқан еді. Ол Раббысымен күшті әрі терең байланыс құрып, таухид (Аллаһтың бір екеніне сену) мен мағрифатулла (Аллаһты шын жүрекпен танып, білу) нұрын өз бойына сіңіріп, құлдықта тақуалық пен шынайылықтың шыңына жеткені соншалық, түнде аяқтары ісігенше көз-жасын төгіп құлшылық еткен, көздері ұйықтағанымен жүрегі ұйықтамайтын еді. Сөйтіп, қасқағым сәтте болса Аллаһты зікір етуден, тәфәккур (Аллаһтың құдіретін ойлау) мен мұрақабадан (Аллаһтың ұдайы көріп тұрғанын сезіну) аулақ қалмаған еді. Шындығында бұл ұлы тұлға өзіне уахи етілген құран-кәрімдегі ілім мен хикметтің мәні және ауқымдылығымен сол заманның таудаулыларын басып озып әлсіз қалдырған, өмірі және іс-әрекетімен сол кезге дейін ешкім жетпеген және қияметке дейін ешкім жете алмайтын бір мұғжиза дариясына айналған еді. Енді қияметке дейін ашылатын жетістіктер оны жоққа шығара алмайды және ешбір тәрбиеші оның тәрбиесінің дәрежесіне жете алмайды.
Міне тасаууф денегіміз - Пайғамбарымыздың (с.а.у) мүбәрәк өмірімен іштей және сырттай бітісіп, терең сүіспеншілікпен қайнасу. Өйткені ол - Расулулаһтың (с.а.у) ішкі және сыртқы көріністері, яғни бүкіл ахуалы. Сол үшін тасаууф Хазіреті Пйғамбардың (с.а.у) руханиятынан нәр алу, оның рухымен біте қайнасудан тұрады. Басқаша айтқанда тасаууф - сүйспеншілікпен күшейген иман, ынтамен орындалған ғибадат және іс-әрекеттердің көркемділігі болып табылады. Қысқасы, тасаууф Адамға (а.с) рух үрленуімен бастаған ұлы құндылықтың ақырзаман Пайғамбарындағы кәміл көрінісінен сүйіспеншілікке толы жүрегіне құйылған фейіз тамшылары. Тасаууфтың негізінен құрайтын ізгілікпен жақсылықтың рухани күшпен биліктің Пайғамбардың (с.а.у) өмірінде, жүректен-жүрекке, адамнан адамға жұғып жалғасуын түсіну үшін Сол мүбәрәк жаратылыстың өмірі мен іс-әрекеттерінің барлығына жаппай шолу жасаған жөн. Негізінен тасаууф діннің негізін құрау тұрғысынан, Хазіреті Адамнан (а.с) бастап, Пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.а.у) дейінгі барлық пайғамбарлардың өмірінен орын алған. Сондықтан әрбір Пайғамбардың өмірінен тасаууфтың көптеген қағидаларын табуға болады. Бірақ, тасаууфтың қазіргі кездегідей жүйелі бір ілім және бағыт ретінде қалыптасуы алғаш рет һижри күнтізбесінің екінші ғасырынан бастаған.
Басқа да діни ілімдердегідей тасаууфтағы зуһд (нәпсіні тәрбиелеу, дүниеге қызықпай өмір сүру) және тақуалық өмір өзіндік дәрежесінде саадат ғасырында бар еді. Уақыт өткен сайын осы нұрлы өмірді жалғастырған және өздері үшін өмір жолы етіп ұстанған Хақ достары, халықтың дүниеқұмар болып, қапы қалуына тосқауыл болу мақсатында, Аллаһ ризалығы үшін соларға насихат айтып, оларды ғапылдықтан ояту үшін ескерту жасап отырған. Бұл адамдардың бүйректен сирақ шығару, жаңа бір жол немесе дінге сай өмір сүру тәсілін өзгерту сияқты мақсаттары жоқ еді.
Олардың мақсаты - Исламды негізіне сай дұрыс ұстану және құлшылықтарды Құран мен Сүннетте айтылғанындай ынтамен орындау еді. Сондықтан олардың мен насихаттарынан пайдаланып, халдарынан өздеріне үлгі алғысы келген адамдар осы тұлғаларды өздеріне көсем, рухани ұстаз ретінде қабылдаған еді. Бұл адамдар олардың насихаттарын, яғни мүминді рухани кемелдікке, дұрыс бағытқа жетелейтін нәпсіні тию мен тәрбиелеу тәсілдерін қалыптастырып, ережелендірген. Сөйтіп, рухани бір жүйеге келтірген еді. Ақыры бұл ұстаздардың есімдерімен аталған тариқаттар (жолдар) пайда болған. Ясауия, Қадирия, Мәуләуия, Нақшыбандия т.б сияқты. [4, 64]
Әрбір тасаввуф тармағының Аллаһқа жету, тәфәккур мен ихсан сезімдеріне қол жеткізу сияқты мақсаттары үшін ұстанған қағидалары Тариқат деп аталған. Тариқаттар тәсілдеріне қарай үшке бөлінеді.
1. Тариқ-и Ахяр: Ғибадат пен тақуалыққа ерекше көңіл бөлетін тариқаттар.
2. Тариқ-и Әбрар: Нәпсіні қиындық және қызметпен тәрбиелеуге көңіл бөлетін тариқаттар.
3. Тариқ-и Шүттар: Ғашықтық және берілумен мақсатқа жетуді көздейтін тариқаттар.[3, 26]
Демек, әрбір мумин рухани тазару мен рухи кемелдену үшін жаратылысына сай бір тариқат ұстануына болады. Адам жаратылысы әр-түрлі болғандықтан, тариқаттардың да әр-түрлі болуы табиғи заңдылық.

Аллаһ Тағала аят кәримеде:
ﻠِﻜُﻝ ﱢ ﺠَﻌَﻟْﻨﺂ ﻤِﻨْﻜُﻢ ْﺸِﺮﻋَﺔً وَ ﻤِﻨﻬﺂ ﺟﺎً
Әр қайсысыңа әр-түрлі шариғат және жол (минһәж) тағайындадыққ(мәйдә, 48) деп бұйырды.
Бұл жердегі жол (минһәж) сөзі сөздікте нұрлы жол дегенді білдіреді. Бұл да Аллаһ Тағалаға жақындау ниетімен жүрілетін құлдық жолы деген сөз.
Тасаввуф ұлылары:
Аллаһ Тағалаға баратын жолдар - жаратылғандардың деміндей көп-дейді.
Екіншіден, Құрани үкімдер төмендегідей үшке бөлінеді:
1.Итиқат (сенім негіздері)
2. Фиқһ
а) Ғибадат
ә) Қарым-қатынас (мәміле)
б) Жазалар
3. Ахлақ (Мінез құлық)
Мінез құлық - ішкі жан-дүниенің тазаруы дегенді білдіріп, сенім мен амалдардың ішкі жағын құрайды. Амалдардың сол арқылы дәрежесі көтеріліп салих (ізгі) амалға айналады. Құран Кәрім жүректің Аллаһ Тағала разы болатын ең маңызды сипаттарын тақуалық, зүһд және ихсан (Аллаһ көріп тұрғандай құлшылық ету) екендігін білдіреді.[3, p. 56]
Тақуалық - Аллаһқа деген ерекше жауапкершілік сезімімен, иләһи әмірлер мен тиымдарды ұқыпты түрде орындап, жүректі жаман қасиеттерден қорғау.
Зүһд - Мәсиуә, яғни Аллаһтан басқа барлық нәрсенің жүректегі мәнінің жойылуы.
Ихсан - мүминнің өзін Аллаһтың назарындамын деп санап, іс-қимылдарын соған қарай орындауы
Негізгі Ислами түсінік міне осылай болғанымен, тасаууфқа көбіне сырттай қарайтындар жағымсыз пиғылдылар оның шығу тегі жайында әр-түрлі пікір айтқан.
Кейбіреулері тек дыбыс ұқсастығын алға тартып, осы абыройлы тәлім-тәрбие ісінің грекше хикмет мағынасындағы софос сөзінен шыққанын айтқандар мен надандар және де үнді мистисизмімен байланыстыруға дейін барғандары болған. Бұлар сөз немесе жүйенің ұқсастарын негізге алып айтылған жаңсақ көзқарастар.
Шындығы, тасаууф сөзінің қандай түбірден шыққандығы туралы Ислам ғалымдарының пікірлері. Олар оны толықтай Исламмен байланысты екендігін мәлімдейді. Бұл жайындағы әр-түрлі пікірлер арасында тасаууф тазарғандық пен талғамдылық мағынасындағы сафа, сафуәт және ыстыфа сөзінен туындағанын деушілермен қатар, тасаууфтағы жүйенің алғашқы көрінісі іспеттес болған суффа иелері деп аталған сахабалардың ғибадатқа тым берілген тақуалары мен зәһидтері киген жүн киімге қойылған суф атауынан шықты деген көзқарас жалпы қолдау тапқан.
Екінші жағынан қарағанда да ілім, парасат және руханият үйрену мақсатымен Пайғамбар мешітінде тұрған және Әһли-суффа деп аталатын осы сахабалар қауымы Пайғамбардың (с.а.у) қолдауымен зуһдпен тақуалықпен біте қайнасқан. Тіпті, Аллаһ Расулі (с.а.у) бай-қуатты сахабалардың осы топқа керек жарағы мен ішіп-жеміне көмекші болуын талап еткен. Бұл жайт тасаууфи істердің Расулулаһтың (с.а.у) сүннеті алдындағы орнын және оның пайғамбар қолдауына сүйенгенін көрсететін тарихи ақиқат.[5, 29]

1.2 Тасаууфтың қайнар көздері - құран, хадис (ислам ғалымдары)

Ислам дінінің тарала бастаған алғашқы дәуірлерінде сопылардың түрлі атпен танылғандары мәлім. Мәселен, дүниелік азаптар мен жоқшылыққа қарсы төтеп берулері және материалдық игіліктерден безгендері үшін оларды фуқара (араб т. фақир, яғни пақыр сөзінің көпше түрі) деп атаған. Үнемі ел кезіп, өмірінің көп бөлігін далада өткізгені үшін ғұраба (ғариб, яғни ғәріп, бөгде сөзінің көпше түрі.), сайиахун (ел кезуші), шикефтия (хорасандықтардың тілінде үңгір сөзінен, яғни далада кезіп, қажеттілік туғанда үңгірлерді паналаған) деп атаған. Түркі мемлекеттеріне таралған сопылық футуует құрылымы деп те танылған. Түркі халықтарының ислам дінін қабылдауына және исламның көптеген қауымдар тарапынан жылы қабылданылуына сопылық ықпал еткені мәлім. Сопылықтың негізгі мақсаты рухани және ахлақ тұрғысынан байыпты және тәртіпті адам типін жетілдіруден құралса, көптеген ислам діні төңірегінде пайда болған ойшылдық ағымдардың мақам, принцип, әдіс, т.б. элементтерін сопылықтан алғанына таң қалуға болмайды. Түркі мемлекеттеріне тараған сопылық тариқаттары қала, ауыл демей бірдей таралып, барлық дерлік әлеуметтік құрылымды қамтып отырған. Сондықтан, сопылықтағы футуует қозғалысы түгелімен дерлік ислам ахлағын жүзеге асыруды мақсат тұтқанын араб тілінде фата сөзінің жас, бозбала, құл, қызметші, жомарт сияқты мағыналарының болуынан байқадық. Көпше түрі фитиян және фитие. Түбірі осы сөзден шыққан футууеттің тілдік мағынасы жомарттылық, сезімталдық сияқты терең де, бай мағыналары бар. Футууетті тақырып еткен шығармалардың қай-қайсысынан да ислам діні насихаттап келген көркем мінез-құлық негіздерін табуға болады. Сондай шығармалардың алғашқысы ретінде ұлы сопы әс-Сұхравардидің (6321234 өл.) Ауариф'ул-Ма`ариф атты шығармасын келтіруге болады. Бұл кітап Сопылық негіздері деген атпен Түркияда 1989 жылы Хасан Камил Йылмаз бен Ирфан Гүндүз тарапынан аударылып, шығарылды.[67, 294]
Күшейридің Рисалесінде футуввет ұғымын түсіндіру Кахф сүресінің 13 аятыменбасталып, хадистермен жалғасады: Бір құл мұсылман бауырының мұқтаждықтарын көріп, көмек берсе, Аллах сол құлына көмек береді.
Егер сопыдан Сопы деген кім? деп сұралса, ол Сопы ешбір затқа ие емес, бір нәрсеге ие болған жағдайда оны басқаға береді (Ла малику уа лайса мамлук) деп жауап беретін болған. Әбу Хүрейра мен Фұдала бин Убайда әхл-и суффаны суреттегенде мыналарды еске алған: Олар аш күйінде, жерге сүйретіліп әрең қозғалатын. Терлеген уақыттарында үстерінен жаңбыр астында қалған қойлардың иісіне ұқсас иіс шығатын. Жүннен тоқылған киім пайғамбарлар мен әулиелердің әдеттегі киімі екенін Хасан Басри да айқындап өткен: Иса жүннен тоқылған киімдер киді, жемістерді жеді, кешті қарсы алған жерінде қонуға қалатын. ...Бәдір соғысына қатысқан жетпіс мың сахабаны көрдім. Ешқайсысы да жүннен басқа киім кимеген. Теориялық тұрғыда, бұл жерде тасаууф сөзінің суф яғни, жүннен келгендігінің басымдылығы айқындалып тұр демекпіз.[6, 49]
Үмбетімнен бір қауым (қияметке дейін) Алланың әмірін орындауды жалғастырады. Оларды қабылдамағандар және оларға қарсы болғандар, оларға зиян келтіре алмайды. Бұл - Алланың әмірі (қиямет) келгенге дейін жалғасады. Олар адамдардан үнемі жоғары тұрады - деп, пайғамбар хадисінде айтылғандай, сопылар үмбетінің рухани құндылықтары мен қағидалары қандай болған деген сауалға жауапты іздестіріп көрейік.
Танымдық негізде сопылықты теориялық және методологиялық негіздерін, әсіресе, руханилық тұрғыдан тану, сопылық зерттеушілерін ислам өркениеті кеңістігінде сопылық ілімінің қалыптасып дамуына қатысты түрлі жорамалдар айтуларына арқау болды. ХХ ғасырдың басына дейін батыс зерттеушілері сопылық ілімінің шығуына исламнан тыс діни-философиялық жүйелер ықпал етті деген көзқарасты ұстанды. Солардың ішінде Ф.А.Толук, Р.Броун, Д.Макдональд, А.Вензинк, Р.Дози сияқты сопылықты зерттеушілер сопылық генезисінің үш басты теориясын айқын көрсетті, бұлар: 1. христиандық, немесе христиандық-неоплатондық, 2. ирандық, 3. үнділік. Біздің пікірімізше, сол уақытта сопылық негіздерінің терең зерттелмеуіне байланысты және еуроорталықтық көзқарастардың үстем келуі себепті, сопылықтың сырттай көрінісіне қарай еуропалық ойшылдардың басқа пікірде болулары да мүмкін емес еді. Өйткені, азды-көпті батыс жұртшылығына танымал болған буддистік, зороастрлық және христиандық әдіснама тұрғырнамасынан сопылықты бағалау әлдеқайда оңай түсетін еді. Өз кезегінде бұл түрлі формалистік тұжырымдарға, атүсті саралауға, трансформацияларға жол берді.[6, 52]
Дегенмен, сопылық таным адам табиғатына ғана тән ерекше әрекет болғандықтан, тарих қойнауларынан бүгінге дейін ол түрлі формаларда көріне алды. Себебі, сопылықтың негізгі құндылықтық тірегі арлылық, әділеттілік, рухани байлық сияқты қасиеттер екенін мойындасақ, бұл қасиеттерді түрлі діндердің құрамында көре аламыз. Соған орай, көне замандарда Үндістандағы Брахман, Египеттегі Гермес, Грекиядағы Пифагор, Сократ және Платон тәсілдері, яхудилік дініндегі каббализм және христиандықтағы тылсымшыл тәсілдер мен құралдарда сопылыққа ұқсас белгілер көрінді.
Хазіреті Пайғамбардан (с.а.у) кейін хабарлар арасында шыққан саяси қайшылықтарда суффа иелерінен тірі қалғандары ешбір жақты ұстанбай, бейтарап қалған еді. Тіпті осы қайшылықтарда мүминдер арасындағы бауырластық сезімінің әлсіреуінен ғибрат алып, зухд пен тақуалықта одан да ары ілгері басқан еді. Бұл жағдайда сұффалықтардың санының артуына себеп болды. Қайшылықтарға араласуды рухани қауіпті іс деп санаған кейбір сахабалар да олардың қатарына қосылып, зуһд (дүниеге қызықпаушылық) пен тақуалық жолын ұстанатындардың саны осылайша арта түскен еді. Сұф сөзінен сұффа иелері, олардың зұһд пен тақуалықтарынан тасаууф және мұтасууф сөздері туындап, кең тарап, тарихтың ағысында жүйеге түскен. Әрі бүгінге жеткен.
Ислам ғалымдары Құран мен Сүннетті негізге алғандықтан тақуалық жолындағы мутасаууфтар да жарық көрген шығармаларында тура мүжтәһидтер сияқты шариғат заңына бағына отырып, тасаууфи көзқарастарын сол шәрғи үкімдерге тиеп, қуаттап келген. Бірақ, осы жолдағылардың пір тұтқан адамдары яғни, шәйхтары шариғатты (діни үкімдерді) толық меңгермеген адамдардан болғандықтан кейбір тариқаттарда сопылықтың шаттығының артуы себепті дұрыс жолдан тайып кеткендер болған. Тек пір-шәхтары білімді болып, діннің сыртқы жағын да (шариғат үкімдерін) меңгерген адамдардың көсемдігіндегі тариқаттар мұндай қате басудан қорғана білген. Тасаууф тарихында Құран мен Сүннетті берік ұстанып келе жатқан Нақшилік пен Ясауия және тағы басқа сол сияқты тариқаттардың шариғатқа бағыныштылығының белгісі ретінде айтылған:
Циркульдің, орнықты аяғы - шариғат деген мәшһүр сөз адал тариқаттардың ең басты дәстүрі болған.
Сондай-ақ Хазіреті Мәуләнә:
Біз циркуль сияқтымыз. Бір аяғымыз шариғатта орнықты. Екінші аяғымызбен жетпіс екі елді аралаудамыз-дейді.
шариғат бір шыраққа ұқсайды. Жарық береді. Жол көрсетеді. Шырақты қолға ұстаумен ғана жол жүрілген болып саналмайды. Бірақ, оны қолға алмай да жолға шығуға болмайды. Демек, Шариғаттың жарығында жол жүруді бастасаң, міне осы-тариқат. [7, 286]
Тасаууфтың танымы: Тасаууф ұстанған сайын дәмі сезіліп, түсініле беретін ілім болғандықтан, оны шектеулі сөздермен кәміл түрде айтып жеткізу қиын. Осы себеппен Аллаһ достары әрбір бөлшегінен түрлі жарық шашылған тасаууф жарығының өздеріне қараған жағын назарға алып, түрлі танымдар мен анықтамалар жасаған.
Хақ достары мен осы рухани жолдың ұстанушылары өз шама-шарықтарына және жүректерінде көрініс тапқан хал жағдайларына қарай бағыт алады. Сол себепті, рухани әлемдегі сезімдеріне, жүректеріне келген аяндардың өздеріндегі көріністеріне қарай тасаууфты түсінеді. Сонымен қатар тасаууфты танымдаған, анықтама берген адамдардың барлығы өз бұрыштарынан қарағанда орынды болып табылады. Біз осындай танымдарға қарай отырып, тасаууфтың мәні хаққында бірған ғана емес, жалпы пікірлерге ие бола аламыз.
Осы әр-түрлі танымдардың бірдей болған жақтарынан қарағанда, тасаууф-мүминдердің ішкі жан-дүниесін түзетіп, оларды рухани жетілдіріп, құлды мақтаулы ахлаққа бөлеп, Хақ Тағалаға жақындататын, сөйтіп мағритұллаһқа (Аллаһты шынайы тануға) жеткізетін бір ілім деп айта аламыз.[4, 356]
Тасаууфтың негізін құрайтын осы ізгілік пен жақсылықтың, рухани күш пен биліктің Пайғамбардың (с.а.у) өмірінде, жүректен жүрекке, адамнан адамға жұғып жалғасуын түсіну үшін Сол мүбәрәк жаратылыстың өмірі мен іс-әрекеттерінің барлығына жаппай шолу жасаған жөн.
Расулуллаһ (с.а.у) өмірінің барлық сатылармен адамзатқа үлгі болғаны сияқты, адамдарды тәрбиелеу мен рухани тазарту мәселесінде де Оның ең тамаша өнеге иесі екені даусыз. Оның пайғамбар ретінде көптеген міндеттері мен билігі бар еді. Бірақ, осылардың ішінде Аллаһ Тағаланың Оған жүктеген мына төрт міндеті өзге міндеттерінен тым ерекше де маңызды еді:
1. Аллаһтың уахиын қабылдауы. Пайғамбарымыз адамзатқа жеткізу
үшін Аллаһ Тағаланың көбінесе Жәбрейіл (а.с) арқылы жіберген иләһи бұйрықтарын қабылдаған. Аллаһ Тағаланың қалап, сыйлағанымен орындалған осы уахиді қабылдауы жағдайы Пайғамбарымыздың (с.а.у) о дүниеге көшуімен аяқталған.
2. Құраны Кәрімде баяндалған заңдар мен үкімдерді және басқа да
ақиқаттарды өз өмірінде сөзімен, халімен іске асырып үкімдерді түсіндіріп ашуы.
Пайғамбарымыздың дін түсіндіру жөніндегі билігі, құқығы ғалым мүжтәһидтер тарапынан жалғастырылған.
Алланың бұйрықтарына және сол бұйрықтардағы үкімдерге түсініктеме мен анықтама беру ісі адамзат өмірінің жаңа қажеттілігіне қарай Ижтиһад атымен терең дін ғалымдарының білімімен жалғасуда. Бұл іске лайықты да жеткілікті адамы болмаған кезде бұл іс тоқтауға ұшырағаны сияқты көрінгені мен, оған деген қажеттілік пен зәрулік бітпейді. Бұл міндет ижтиһад дәрежесіне жеткен ғалымдарға тән.
3. Діннің әмірлері мен тыйымдарын жүйелі түрде және тәртіппен
орындалуын қадағалайтын тірі басқарушылыққа ие болу. Бұл да халифалар тарапынан жалғасын тапқан
4. Рухқа әсер ету арқылы адамдардың ішкі дүниесін тазартып, түзету.
Пайғамбарымызға тән уахиді жеткізуден басқа барлық міндеттерін Оның ізін басушылар тарапынан қалай да жалғастырылуы қандай қажетті әрі міндетті болса, оның адамдардың ішкі жан-дүниесін тазартып, түзету міндеті де аяқталмай, шайхтар мен әулиелердің арқасында қияметке дейін жалғасын табуы соншалықты қажетті, әрі зәру мәселе. Өйткені, мүминдердің тек сырты ғана емес ішінің де тазалануы осылайша ғана бола алады. Міне, тасаууфи негіздер мен тәсілдердің қайнар көзі мен рухы-Құран және хадистерде баяндалған Пайғамбари өмірдің әр уақытпен мекенде жалғасуынан тұрады. Машайхтар (пір-әулиелер) тобының және олардың үздіксіз жалғасу ақиқатының негізі - міне осы қажеттіліктен туындаған. [5, 89]
Пайғамбарымыз (с.а.у)-құлшылық, қарым-қатынас пен мінез құлықтың іштегі және сырттағы парасаттылықтың негізі әрі шыңы. Осы жаратылыс нұры Меккеде өткен он үш жылдық уағыздаумен тазарту күресінен соң Мәдинаға хижрет еткен кезде оған Сәуірүңгірінде нұсқалды осы жерде кейбір көріністерге куә болды. Өйткені, бұл үңгір бір-түрлі хикметке батып, жүректі нұрға бөлеудің сөйтіп, рухани дамудың дәрісханасы еді. Пайғамбарымыз бұл үңгірде үш тәулік болды. Жанындағы жан серігі адамдардың Пайғамбардан кеін ең абзалы Хазіреті Әбу Бәкір (радиаллаһу анһу) еді.
Сөйтіп Хазіреті Әбу Бәкір (р.а) онымен бір үңгірде үш күн жолдас болу абыройына ие болып, Алланың ілтипатына бөленді. Жаратылыс нұры бұл ғазиз досына: Мұңайма, Аллаһ бізбен бірге!(тәубе, 40) - деп, Алламен бірге болу сырын ұғындырды. Әулиелер бұл жағдайды жасырын зікір тәлімінің бастауы және жүректің Алланың зікірімен қанағаттануының алғашқы көрінісі деп жорамалдаған. Яғни тасаууфтағы сырдың жүректен-жүрекке ағуының ислам тарихындағы алғашқы көрініс тапқан жері Сәуір үңгірі және оның тұңғыш куәгері Хазіреті Әбубәкір (р.а) еді. Сол үшін хаз Әбубәкір (р.а) соңы қияметке дейін жалғасатын алтын тізбектің (алтын сілсіленің) хаз Пйғамбардан (с.а.у) кейінгі алғашқы буыны болған. Яғни Сәуір үңгірі шексіз сырлар ғарышы арқылы құлды Аллаға қауыштыратын негізгі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Суфизм философиясындағы болмыс сипаты
Намаз оқу
Ислам сопылығы және оның қайнар көздері
Фикх-ул-әкбардан үзінді
Түркі сопылық ерекшеліктері
Суфизм (сопылық)
Жәннәтің кілті ананың аяғының астында
Сопылықтағы төрт баспалдақ
Ахли сунна уа-л жама-адағы фықых ғылымы
Ислам дініндегі мәзһабтардың шығуы
Пәндер