Жиембет жырау


Жоспар

1. Өмірбаяны
2. Еңбектері
3. Педагогикалық ойы
Жиембет жырау Бортоғашұлы XVI ғасырдың соңғы ширегі, XVII ғасырдың алғашқы жартысында өмір сүреді. Алшын руын ежелден билеген ірі феодалдар тұқымынан шыққан Жиембет Еңсегей бойлы Ер Есімнің Кіші жүздегі ел басқарушы биі, әскербасы батыры қызметін атқарады. Есімнің көрші хандықтармен арадағы соғыстарына қатысады, ерлігімен, іскерлігімен танылады. Жиембет әсіресе 1620 жылы ойраттармен арада шыққан соғыста қазақтардың жауды ойсырата жеңуіне мұрындық болады. 1627 жылы Қазақ Ордасы құрамынан бөлініп, өз алдына тәуелсіз хандық құрғысы келген Ташкент ханы Тұрсынның көтерілісін басу кезінде де Жиембет елеулі роль атқарады. Алайда, көп ұзамай-ақ орталық үкіметке сөз жүзінде ғана бағынып, Кіші жүзде дербес билік құра бастаған Жиембеттің өзі де ханның қаһарына шалынады. Жыраудың інісі Жолымбеттің бір жеңілтек ісін сарайды қорлау деп санаған Есім бұл мәселеге Жиембеттің өзін де іліктіреді. Жырау ойраттармен шекара шығыс бетке айдалады
Ол ұзақ уақыт қуғында жүрді, сүйегі қазіргі Қарағанды және Семей облыстарының шекарасындағы Өгізтауда жерлеиген.
Бізге жеткен туындыларынан Жиенбеттің өлең сөзге шебер ақын болғаны көрінеді. «Есім ханға толғау», «Басы саудың түгел - дүр», «Қол, алғым бұғауда», т.б. Бұл өлең жолдарынан біз өз басының көңіл күйін, арман-мұңын жырлағанын көре аламыз. Жиенбет шығармаларының тарихи, этнографиялық мәні де зор.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Қ.Жарықбаев «Қазақ психологиясының тарихы» А, «Қазақстан» 1996 ж.
2. Қ.жарқбаев, С.Қалиев «Қазақ тәлім - тәрбиесі» А, «Санат» 1995 ж.
3. Қ.Жарықбаев «ортағасырлық қазақ психологиясының тарихынан» А, «Қазақ ниверситеті» , 2004 ж .
4. Қ.Жарықбаев «Этнопсихология ұлт тәрбиесінің өзегі», А, «Білім» 2005 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ЖИЕМБЕТ ЖЫРАУ
(XVII ҒАСЫР)
Жиембет жырау Бортоғашұлы XVI ғасырдың соңғы ширегі, XVII ғасырдың
алғашқы жартысында өмір сүреді. Алшын руын ежелден билеген ірі феодалдар
тұқымынан шыққан Жиембет Еңсегей бойлы Ер Есімнің Кіші жүздегі ел басқарушы
биі, әскербасы батыры қызметін атқарады. Есімнің көрші хандықтармен арадағы
соғыстарына қатысады, ерлігімен, іскерлігімен танылады. Жиембет әсіресе
1620 жылы ойраттармен арада шыққан соғыста қазақтардың жауды ойсырата
жеңуіне мұрындық болады. 1627 жылы Қазақ Ордасы құрамынан бөлініп, өз
алдына тәуелсіз хандық құрғысы келген Ташкент ханы Тұрсынның көтерілісін
басу кезінде де Жиембет елеулі роль атқарады. Алайда, көп ұзамай-ақ орталық
үкіметке сөз жүзінде ғана бағынып, Кіші жүзде дербес билік құра бастаған
Жиембеттің өзі де ханның қаһарына шалынады. Жыраудың інісі Жолымбеттің бір
жеңілтек ісін сарайды қорлау деп санаған Есім бұл мәселеге Жиембеттің өзін
де іліктіреді. Жырау ойраттармен шекара шығыс бетке айдалады
Ол ұзақ уақыт қуғында жүрді, сүйегі қазіргі Қарағанды және Семей
облыстарының шекарасындағы Өгізтауда жерлеиген.
Бізге жеткен туындыларынан Жиенбеттің өлең сөзге шебер ақын болғаны
көрінеді. Есім ханға толғау, Басы саудың түгел - дүр, Қол, алғым
бұғауда, т.б. Бұл өлең жолдарынан біз өз басының көңіл күйін, арман-мұңын
жырлағанын көре аламыз. Жиенбет шығармаларының тарихи, жтнографиялық мәні
де зор.
Жыраудың туған жеріне шынайы сүйіспеншілігі оның толғауларынан айқын
көрінген. Ханға қарсы тұрам деп елінен айдалған батыр Жиембет:

Қайрылып қадам басарға Қиядан қолды көрсеткен
Күн болар ма екен мен сорға Төбеңе шығар күн бар ма,
Өзен, Арал жерлерім? Жотасы биік Дендерім?!—
деп шер төгеді, соларды бір көруді армандайды. Демек, жырау елі, жері үшін
емірене ерлік жыр теккен, сол елдің елдігі, бүтіндігі жолында жырымен де,
ерлігімен де қызмет еткен.
Жиембеттің көлемді бір толауы „Жақсы үгіт" жинағында 1908 жылы
басылып шықты. Ол — жыраудың Есім ханға айтқан жыры. Сөэ болып отырған
толғауына қарағанда, жырау жас кезде ханға қызмет етіп, оның сенімін
ақтаған срлердің бірі болған. Хан қолымен бірге аттанып, ерлік жорықтарды
басынан кешкен. Ол кезде ханға өз дегенін істеткендей ықпалы да болғанға
ұқсайды.
Менің, ер екенімді көргенсің,
Әуелден бірге жүргенсің.
Дегенімді қылғансың,
Қайратымды білгенсің.
Өзінің сарай маңындағы орнын ханның есіне салып, оған адал қызмет
еткен ердің бірі болғанын айтады. Тек оларға қас топтың сөзіне еріп, бекер
жазаланып отырғаны, бұл достар арасына от салғандардың зұлымдығы екеніне
ханның көзін жеткізбек болады. Ол өзінің бағасын біледі, елге де, ханға да
керек адам екенін сездіреді.
Халық Жиембетті әділ би, шешен жырау, айлады, аруақты батыр деп
дәріптейді.
XVII ғасырдан бізге жеткен мұралардың енді біразы Жиенбет
Бортағашұлының есімімен байланысып жатады. Жиенбет те өзінің философиялық
топшылауларында Асан Қайғы, Шалкиіз жыраулар шыққан биіктің деңгейінде
көрінеді. Оның шығармаларынан дербесі билік құруды көксеген сол заманның
өктем тұлғасынын, үні естіледі. Мәселен, оның інісі Жолымбетке айтқаң
толғауында өз басының көңіл-күйін, толғаныс-тебіреністерін, арман-мұңың
жырлайды.
Өмірінің соңғы жылдарында Жненбет жырау сірә, ханның қуғынына ұшырап,
шет жерде жүрсе керек. Осы, жайт мына жолдардан жақсы аңғарылады:
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жыраулар поэзиясы
Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр
Атақты жыраулар
ЖЫРАУЛАР ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары туралы
Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары
Қазтуған Сүйінішұлы- жырау
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)
Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы
Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы
Пәндер