Жүсіпбек Аймауытовтың «Ақбілек» романындағы стильдік ерекшеліктер хақында


ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВТЫҢ «АҚБІЛЕК» РОМАНЫНДАҒЫ СТИЛЬДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР ХАҚЫНДА
Қазақ көркем әдебиетінде проза жанрының дүниеге келіп, жан- жақты дами бастаған уақыты ХХ ғасырдың басы болатын. Әр кезде қадау-қадау болып көрінген С. Торайғыровтың , С. Көбеевтің, М. Дулатовтың, Б. Майлиннің, Ж. Аймауытовтың шығармалары көркем прозаны алғаш қалыптастыра бастады. Көркем прозаның дүниеге келуі белгілі бір жүйеге түскен, нормаланған әдеби тілдің және стиль түрлерінің пайда болуына әкелді. Бұл - әдеби тіл тарихына қатысты зерттеулердің қай- қайсысынан да белгілі қағида.
Әрбір шығарманың тілі – белгілі дәрежеде жазушының суреткерлік дәрежесін, стиль ерекшелігін көрсететін фактор. Ал жеке сөздерге көркемдік мазмұн, стильдік функция ақын, жазушылардың бәрінде бірдей бола бермейді. Өйткені әрбір суреткердің жалпы өмірлік құбылыстарды көркемдік тұрғыда тану қабілеті, оған лайықты тіл құралдарын талдап қолдану дәрежелері түрліше. Жеке жазушылардың өзіне тән дара стилі, тіл ерекшелігі болатыны, міне, осы себепті.
ХХ ғасыр басындағы жазушылардың өзіне тән жеке стиль үлгілері айқындалып шыға бастады. Гете стиль мәселесін көркем шығарманың ең жоғарғы сатысы деп қарайды. Ал бұған дейін екі түрлі саты бар: табиғатқа жай қара дүрсін еліктеу және мәнер. Гетенің айтуынша, «суреткерлер, әдетте, өзіндік, әбден дараланған стильге осы екі сатыны өткеннен кейін ғана барып жетеді». В.Г. Белинскийдің «стиль бірден қалыптаспайды» деуі осы себепті болса керек.
Проза жанрына алғаш қалам тартқан С. Торайғыровтың, С. Көбеевтің, М. Дулатовтың, Б. Майлиннің, Ж. Аймауытовтардың әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері, жазу мәнері біртіндеп көріне бастайды. Бір жазушының тілі, көбіне, эпостық, психологиялық әуенге, нәзік сезімге бейім тұрса, екінші біреуінде ащы мысқылды, юмор сарыны, шығармадағы оқиғаға тіл құралдары үнемі дәл іріктеліп алынып дөп түсуі, ойдағы логикалық өткірлік, сюжет желісіндегі әрбір үзікті тәптіштей суреттеу тәсілі сияқты стиль даралығы немесе қарапайым жалпы сөйлеу тілі элементтері не афоризмдік сипаттағы сөйлемдер басым жатады. Жеке жазушылардың стиль даралығы оның теңеу, салыстыру құралдарынан да, синоним сөздерді белгілі бір стильдік мақсат үшін өзара қосарлап пайдалану қабілетінен де аңғарылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы – 1989ж.
2. Әшімханов Д. «Бес арыс» Алматы – 1992ж
3. Жанпейісов Е. «Қазақ прозасының тілі» Алматы – 1968ж.
4. Қоңыратбаев Ә. «Шеберлік сырлары» Алматы –1979ж.
5. Қирабаев С. «Жүсіпбек Аймауытов» Алматы – 1993ж.
6. Шалабай Б. «Көркем әдебиет стилистикасы» Алматы – 1999ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ӘОК №82.1:894.342
К 89

ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВТЫҢ АҚБІЛЕК РОМАНЫНДАҒЫ СТИЛЬДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР ХАҚЫНДА

М. Т. Қожаева, А. Ж. Кәрібекова

А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Тараз институты,
Тараз қ.

Қазақ көркем әдебиетінде проза жанрының дүниеге келіп, жан- жақты дами
бастаған уақыты ХХ ғасырдың басы болатын. Әр кезде қадау-қадау болып
көрінген С. Торайғыровтың , С. Көбеевтің, М. Дулатовтың, Б. Майлиннің, Ж.
Аймауытовтың шығармалары көркем прозаны алғаш қалыптастыра бастады. Көркем
прозаның дүниеге келуі белгілі бір жүйеге түскен, нормаланған әдеби тілдің
және стиль түрлерінің пайда болуына әкелді. Бұл - әдеби тіл тарихына
қатысты зерттеулердің қай- қайсысынан да белгілі қағида.
Әрбір шығарманың тілі – белгілі дәрежеде жазушының суреткерлік
дәрежесін, стиль ерекшелігін көрсететін фактор. Ал жеке сөздерге көркемдік
мазмұн, стильдік функция ақын, жазушылардың бәрінде бірдей бола бермейді.
Өйткені әрбір суреткердің жалпы өмірлік құбылыстарды көркемдік тұрғыда тану
қабілеті, оған лайықты тіл құралдарын талдап қолдану дәрежелері түрліше.
Жеке жазушылардың өзіне тән дара стилі, тіл ерекшелігі болатыны, міне, осы
себепті.
ХХ ғасыр басындағы жазушылардың өзіне тән жеке стиль үлгілері
айқындалып шыға бастады. Гете стиль мәселесін көркем шығарманың ең жоғарғы
сатысы деп қарайды. Ал бұған дейін екі түрлі саты бар: табиғатқа жай қара
дүрсін еліктеу және мәнер. Гетенің айтуынша, суреткерлер, әдетте, өзіндік,
әбден дараланған стильге осы екі сатыны өткеннен кейін ғана барып жетеді.
В.Г. Белинскийдің стиль бірден қалыптаспайды деуі осы себепті болса
керек.
Проза жанрына алғаш қалам тартқан С. Торайғыровтың, С. Көбеевтің, М.
Дулатовтың, Б. Майлиннің, Ж. Аймауытовтардың әрқайсысының өзіне тән
ерекшеліктері, жазу мәнері біртіндеп көріне бастайды. Бір жазушының тілі,
көбіне, эпостық, психологиялық әуенге, нәзік сезімге бейім тұрса, екінші
біреуінде ащы мысқылды, юмор сарыны, шығармадағы оқиғаға тіл құралдары
үнемі дәл іріктеліп алынып дөп түсуі, ойдағы логикалық өткірлік, сюжет
желісіндегі әрбір үзікті тәптіштей суреттеу тәсілі сияқты стиль даралығы
немесе қарапайым жалпы сөйлеу тілі элементтері не афоризмдік сипаттағы
сөйлемдер басым жатады. Жеке жазушылардың стиль даралығы оның теңеу,
салыстыру құралдарынан да, синоним сөздерді белгілі бір стильдік мақсат
үшін өзара қосарлап пайдалану қабілетінен де аңғарылады.
Жеке жазушылардың стилі ең алғаш осы сөз етіліп отырған жазушылардың
ішінде даралана бастаған. Сондықтан аты аталған шығармаларда әр түрлі стиль
элементтері ара – тұра аралас келіп жатады. Мысалы бұл кездегі
шығармалардан күнделікті ауызекі сөйлеу стилінде жиі айтылатын қарапайым
сөздер де, таза кеңсе стилінің элементі де, еш ұнасымы- үйлесімі жоқ
сөздерде, басқа әт түрлі ауытқулар да кездеседі.
Ж. Аймауытовтың Ақбілек романында жалпы сөз құрылымы, сөйлем
құрылысы, әр сөздің лексикалық мағынасынан шығатын стильдік өңі сараланып
қолданылғандағы байқалады.
Мысалы, Қыз көрелік, Қалың мал, Бақытсыз Жамал т.б. көркем
шығармаларда –ып, -іп формалы көсемшенің бір сөйлемде бірнеше рет
қолданылуы ауызекі сөйлеу стилінің ізі десек, бұдан өзге тағы бір жиі
ұшырасатын белгі - әр сөйлем соңында бір ғана баяндауыш формасын қайталап
қолдану. Сөйлемнің бұлай қолданылуы бір сарындылыққа, қайталама формаға
ұрындырып, оқушыны жалықтырып жіберетінін байқаған Жүсіпбек мұндай қатені
қайталамауға тырысқанын көрсетеді. Бұл–Жүсіпбектің әдеби тілінің
алғашқыларға қарағанда бір жүйеге түскендігінің, дараланғандығының белгісі.

Алғашқы романдарға тән тағы бір қасиет өлең мен қара сөздердің алма
кезектесіп қолданылуы. Мысалы, Қамар сұлуда:
Жіңішке сымға тартқан әні қандай,
Балауыз балбыраған әні қандай, -
деп өлеңмен бастайды да, әрі қарай: Қамар осындай сәулетпен бұлғақтап
болып тұрған кезде... секілді қара сөзбен жалғасып кете береді. Ал Шұғаның
белгісінде бірді- екілі хат түрінде және бір басқа ыңғайда келетін жалғыз-
жарым өлең жолдары болмаса, негізінен қара сөзбен жазылған. Бұлайша проза
мен поэзияның аралас келіп отыруы кездейсоқ құбылыс емес. Әңгіме бұл арада
прозалық шығармалардағы фольклорлық сарын туралы,. яғни, ол ауыз
әдебиетінде поэзиялық шығарма болып келеді де, қысқа- қысқа проза
үзінділері кірісіп отырады. Бұл туралы Е. Жұбанов Бұл шығармалар проза мен
поэзияның ажырауына қажетті үзілістің (антрактының) қызметін атқарып
тұрғандай деп айтқаны бар.
Ал Жүсіпбек шығармаларындағы мұндай ауытқулар өзгеше көңіл аударарлық.
Бұл қара сөз түрінде келетін, өзіндік сөз қиюына ұқсап, яғни, тақпақ
түрінде айтылып, сөйлем аяғының ұйқасып келуі. Проза ыңғайындағы мұндай
жолдар шешендік стильге бейімдеу тұратын сияқты( Ербол Жанпейісов Қазақ
прозасының тілі). Сөздерді осылай қат- қат қып өзара бір сырт әуенділікке
бейімдей жұмсау дағдысы Жүсіпбектің өзіндік стилі тәріздес. Мысалы,
Ақбілек шығармасында өлеңдік екпінге салып жазылған мынадай қара сөз
үлгілері бір сыпыра жерде кездеседі. Жас нәуетек жүрегің – соқпай жатып
өрт болды. Жаңа шыққан жауқазын – піспей жатып жоқ болды. Шамшырақтай жас
жаның – жанбай жатып шоқ болды. Есіл ерке балалық – аяққа құйған астайын
шолтаң етті – тоқталды. Жыла, жасың бұла. Жасыңмен қайғың жуылсын. Жасыңнан
теңіз жиылсын. Теңізді дауыл толқынтсын. Құтырсын толқын, туласын .
Зарлатқан сені мұндарлар тұншықсын – суың да улансын. Қатын- қызы тұл
қалып, сендей болып шуласын. деп үдете, төпелей құйылған ұйқасты құрылым
сезімді дәл бейнелейді.
Сонымен қатар кейіпкердің осындай эмоциялық, көңіл- күй толқынына
үйлесімді баяндауда басқа тәсілмен қатар инверсияны шебер қолданады.
Мысалы: Сары далада сары уайым жамылып, Ақбілек келеді толарсағы
бұлтылдап. Тышқан аулап күйкентай жүр қыранымсып шыңқылдап... Бозторғайды аяп
кетті Ақбілек. Сұр жыланды сойылшамен салды келіп қақ бастан... Бұлар
Ақбілектің көңіл- күйімен үндес әрі баяндаудың бір қалыпты сарынын да
өзгертеді.
Жазушы шеберлігі оның тілінің образға байлығымен, ұйқасты тапқырлығымен,
сөйлеу, жазу үлгісінің сонылығымен ерекше көзге түседі. Суреткерлік,
өмірді сурет, сбраз арқылы тану, бейнелеу, ретті жерінде оған өзінің ой-
толғаныстарын қосу – Жүсіпбек өнерінің басты белгілері. Оның суреткерлікке
публицистік өнерді қабаттастыратыны да осыдан. Кейде өзіне ұнамсыз өмір
фактілерін жазушы сатиралық үлгіде суреттесе, оқиғалардың біріне– бірі
ауысу тұсында халық әдебиетінің әңгімелеу стилін пайдаланады. Мысалы:
Балташ кабинетіне кіріп келді.
Қызыл шұғамен кежімделген емен үстел. Сұр ала тас дәуіт, қалам сауыт,
шамдал, басқыштар. Былқылдақ бархыт орындық. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ақбілек романның ағартушылық сипаты
Мектепте Жүсіпбек Аймауытовтың шығармаларын оқыту
Стильаралық бейтарап лексика
ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ
Мектепте Ж.Аймауытов шығармашылығын оқыту жолдары
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында
Жүсіпбек Аймауытұлы және қазақ руханияты, тарих, таным, көркемдік арқауында
Көркем прозадағы психологиялық талдау
Көркем прозадағы психологиялық талдау жайлы
Қазақ әдебиетіндегі психологизм
Пәндер