Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізу нарығындағы мәселелер

Жоспар

Кіріспе

І Тарау. Аграрлық нарық мәселелері.
1.1 Ауыл шаруашылығы нарықтық қатынастар жүйесінде.
1.2 Ауыл шаруашылық өнімдері мен азық.түлік нарығындағы сұраныс және ұсыныс.

ІІ Тарау Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізу нарығындағы ерекшеліктер.
2.1 Ауыл шаруашылығы өнімдері және азық.түлік рыногіндегі баға белгілеу ерекшеліктері.
2.2 Тауар биржаларындағы ауыл шаруашылық сауда операциялары.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Агробизнес кешенінің негізгі сфералары тек салалық құрамымен, технологиялық ерекшеліктерімен, өндірілген өнімнің түрі және мәнімен ғана емес, сонымен бірге нарықтық параметлерімен де айқындалады. Агробизнес кешені нарықтың әр түрлі үлгілерінің үйлесімі мен өзара іс-қимылын білдіреді, соның нәтижесінде фирмалардың бәсекелестік бейімділігінің әр түрлі үлгілерін танытады.
Ауыл шаруашылығы өндірісі рыногінің бірқатар өзіндік ерекшеліктері бар. Оның ең бастысы мынадан көрінеді: ауыл шаруашылығы — рыноктік құрылым мен қарым-қатынас жүйесі әлі де сақталған, ерікті бәсекелестік рыногіне барлығынан жақын турған ұлттық масштабтағы жалғыз және соңғы сала. Оның негізгі белгілері төмендегідей:
Біріншіден, ауыл шаруашылығы рыногінде тәуелсіз өндірушілердің саны өте көп. Айталық, АҚШ-тың ауыл шаруашылығында 1987 жылғы соңғы халық санағына сәйкес фермерлік шаруашылықтардың саны 2 млн. 176 мың құрады. Бұл — олардың барлығын сөздің толық мағынасында фермерлік шаруашылықтарға жатқызуға болмаса да, аз сан емес.
Екіншіден, ерікті бәсекелестік рыногі болып саналатын ауыл шаруашылығы рыногінің белгісі ретінде әрбір жекелеген өндірушінің бағаға әсер ете алмауын айтуға болады. Өйткені, ешқандай фермер жекелей алғанда нарықтық бағаға әсер ете алатындай өнімнің көлемін ешқашан да өндіре алмайды.
Ерікті бәсекелестік рыногінің үшінші маңызды белгісі — өнімнің біртектілігі және қалыптандырылуы. Өндіруші тек қана өз тауарын жарнамалап, тек өз өнімінің сапасын бөліп көрсете алмайды. Іс жүзінде бір фермердің астығы сорты мен сапасы жағынан басқа фермердің астығынан ерекшеленуі мүмкін, бірақ бұл астық бір сорттағы және сападағы қалыпқа түсірілген астық болса, онда одан ешқандай айырмашылықты табу мүмкін емес.
Ерікті бәсекелестік рыногінің төртінші ерекшелігі —бәсекелестікке бейімсіздеу жаңа фирмалардың рынокке келуі үшін кәдімгідей қолбайлау болатын барьердің жоқтығы.
Рынокке кіру барьері әр түрлі болуы мүмкін. Олигополиялық және монополиялық құрылымдағы салаларда оларға ең алдымен масштабтың жағымды тиімділігі жатады, басқаша айтқанда жоғары қуаттылықтағы өндірісте шығындарды азайту жәңе өнімнің бәсекелестікке бейімділігін арттыру.
Жоғарыда айтылғандарға орай көптеген фермерлік шаруашылықтарда мұндай барьер ауыл шаруашылығында жоқ. Рас, агроөнеркәсіп өндірісі дамыған батыстық елдердің ауыл шаруашылығында өндірістің концентрациялық өсуіне қарай бағыт байқалады және ірі фермалар ұсақ, әсіресе қаржы көп кететін ауыл шаруашылығы салаларымен салыстырғанда экономикалық басымдылығы бар екенін анық көрсетуде. Сондықтан да, жақын уақыттарда мұндай кіру барьерлері ауыл шаруашылығының дамуымен болуы мүмкін, бірақ, қазір ол жоқ, немесе өзін жеткілікті дәрежеде көрсетіп үлгерген емес.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. АБДУКАМАЛОВ О.А., ЧЕЛЕКПАЕВ Я.Д. Новые формы хозяйствонания в АПК и факторы их развития в условиях рынка.Изд. КазНИИНТИ, 1991 год.
2. АРХИПОВ А. Разгосударствление в аграрной сфере: необходимость, методы, последствия. Вопросы экономики. 1991, №6,с.81-91.
3. АРЫНОВ Е.М. О стратегии экономических реформ в Казахстане: Приоритеты и неотложные шаги. Алматы: КИСИ, 1993.
4. АУБАКИРОВ Я.А. Социально-экономические преобразования в сельском хозяйстве Казахстана. Алматы: „Казахстан" 1984 год.
5. АУТОВ Р.Р. Острые грани перестройки АПК. Изд.,Кайнар",1990 год.
6. АУТОВ Р.Р., ЕРТАЗИН X. и др. Проблемы перехода к регулируемым рыночным отношениям в АПК. КазСХИ, Алматы,1992, с.24.
7. АУТОВ Р.Р. и др. Совершенствование и внедрение новыхформ хозяйствования в АПК Казахстана в условиях перехода к рыночным отношениям. Изд. „Полиграфия". 1992 год.
8. БАКЛАЖЕНКО Г. Организация ассоциаций крестьянских хозяйств на селе. АПК: экономика, управление. 1992. с.2, с.27-32.
9. БАЛАБАНОВ И.Т. Новые формы организации предприятий.Ленинград, 1991, с.12В.
10. БАЛАНДИН С. Крестьянское хозяйство. М.ВО. „Агропромиздат", 1992. с-21.

11. БАШМАЧНИКОВ В.Ф. Первичные подразделения сельскохозяйственных предприятий: система формирования и функционирования. М. „Экономика", 1984. с.98.
12. БЕЛЯЕВ Б.А. Дефицит, рынок и управление запасами. М.:Изд. УДН, 1991. с.48-68. 94-109. 162.
13. БОУТВЕЛЛ В. Рынок и государство. АПК: экономика, упиравление. 1992, с.2, с.68-71.
14. БУРАКОВ С. Проблемы сочетания различных форм хозяствования и собствениости АНК. Экономика сельскохозяйственных и перерабатывающих предпрятий. 1991. №10, с.21-23.
15. ВАСИЛЕНКО В.П., СОВЕРЧУК А.Л. Функционирование малых ферм в США. Экономика селъскохозяйственных и перерабатывающих предприятий. 1993, с.1, П-14.
16. ГАЛУЗО П.Г. Очерк советской историографии аграрных отношений в Казахстане в период капитализма. Алматы, 1971.
17. ГЕГЕЛЬ. Сочиненин. Т.7. М.-Л.: Соцэкгиз, 1934.
18. ГЕНДЕЛЬМАН М.А.. ВОРОБЬЕВ А.П. Пути осуществления аграрной реформы. Вестник сельскохозяйствениой науки Казахстана. 1993 с.5-6, 7-12.
19. ГЕРЕЧИКОВ В.И. Демократизация управления и формы собственности. Социологические исследования. 1992, №2, с. 58-70.
        
        Тақырыбы:  Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізу
нарығындағы мәселелер
Жоспар
Кіріспе
І Тарау. ... ... ... Ауыл шаруашылығы нарықтық қатынастар жүйесінде.
1.2 Ауыл шаруашылық өнімдері мен азық-түлік нарығындағы сұраныс ... ... Ауыл ... ... ... ... ерекшеліктер.
2.1 Ауыл шаруашылығы өнімдері және азық-түлік рыногіндегі баға
белгілеу ерекшеліктері.
2.2 Тауар биржаларындағы ауыл шаруашылық сауда операциялары.
Қорытынды
Пайдаланылған ... ... ... ... ... тек салалық құрамымен,
технологиялық ерекшеліктерімен, өндірілген өнімнің түрі және мәнімен ғана
емес, ... ... ... ... де ... ... нарықтың әр түрлі үлгілерінің үйлесімі мен ... ... ... ... фирмалардың бәсекелестік бейімділігінің әр
түрлі үлгілерін танытады.
Ауыл шаруашылығы өндірісі рыногінің ... ... ... ... ең ... ... ... ауыл шаруашылығы — рыноктік құрылым мен
қарым-қатынас жүйесі әлі де сақталған, ерікті ... ... ... турған ұлттық масштабтағы жалғыз және соңғы сала. Оның
негізгі белгілері төмендегідей:
Біріншіден, ауыл шаруашылығы рыногінде ... ... саны ... ... АҚШ-тың ауыл шаруашылығында 1987 жылғы соңғы халық санағына
сәйкес фермерлік шаруашылықтардың саны 2 млн. 176 мың құрады. Бұл — ... ... ... ... ... ... ... да, аз сан емес.
Екіншіден, ерікті бәсекелестік рыногі болып саналатын ауыл шаруашылығы
рыногінің белгісі ретінде ... ... ... ... әсер ... айтуға болады. Өйткені, ешқандай фермер жекелей алғанда нарықтық
бағаға әсер ете алатындай өнімнің көлемін ... да ... ... ... рыногінің үшінші маңызды белгісі — өнімнің
біртектілігі және қалыптандырылуы. Өндіруші тек қана өз ... ... өз ... ... ... ... ... Іс жүзінде бір фермердің
астығы сорты мен ... ... ... ... ... ... бірақ бұл астық бір сорттағы және сападағы қалыпқа түсірілген астық
болса, онда одан ешқандай айырмашылықты табу мүмкін емес.
Ерікті бәсекелестік ... ... ... ... жаңа ... ... ... үшін кәдімгідей қолбайлау
болатын барьердің жоқтығы.
Рынокке кіру барьері әр ... ... ... ... ... ... ... оларға ең алдымен масштабтың жағымды
тиімділігі жатады, басқаша ... ... ... өндірісте
шығындарды азайту жәңе өнімнің бәсекелестікке бейімділігін арттыру.
Жоғарыда айтылғандарға орай ... ... ... ... ауыл ... жоқ. Рас, агроөнеркәсіп өндірісі дамыған
батыстық елдердің ауыл ... ... ... ... ... ... және ірі фермалар ұсақ, әсіресе қаржы көп кететін
ауыл шаруашылығы салаларымен салыстырғанда ... ... ... анық ... ... да, ... ... мұндай кіру
барьерлері ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ол жоқ,
немесе өзін жеткілікті дәрежеде ... ... ... ... ... ... мәселелері.
1.1 Ауыл шаруашылығы нарықтық қатынастар жүйесінде.
Монополияландырылған рынокке тән басқа кіру барьері ... ... алу ... табылады. Барьердің мұндай түрінің ерекше маңызы
ғылымды керек ететін жоғары технологиялық өндіріс салаларында өте жоғары.
Ауыл шаруашылығында да ... ... ... ... олар әдетте
агробизнестің басқа салаларында пайдаланылады. Жаңа ғылыми ұсыныстар туралы
ақпараттар ... ... ... масштабта таратылады. Сондықтан
да ауыл шаруашылығы өндірісінде барьердің мұндай түрі де іс ... ... ... ... тағы бір кіру барьерінің түрі
— интенсивті ... оған ... зор ... ... ... ... ауыл ... шектелуі жоғарыда ... ... ... біртектілігі мен қалыпқа түсірілгендігі болып табылады.
Ерекше кіру барьерінің белгілі бір салада болуы заңдық шектеу ... ... ... ... алу және ... ... салуға байланысты.
Дей тұрғанмен, агробизнесі дамыған елдерде ауыл шаруашылығы ресурстарының
рыногі көп болуына сәйкес ауыл ... ... да ... ... ... барлығы ауыл шаруашылығының еркін ... ... ... аңғартады. Бірақ, соған қарамастан олай деп
түсінуге де ... ... ауыл ... ... реттеуді
керек ететін аймақ болып табылады. Мемлекет белсенді ... және ... ... ... ... ... және ... үстемеге ықпал
етеді. Бұдан басқа, қазіргі жағдайда ауыл шаруашылығындағы мемлекеттік
реттеудің маңызды жағы ауыл ... ... ... деңгейіне, ал
сол арқылы нарықтық бағаға әсер етуі болып табылады.
Екіншіден, қазіргі заманғы агробизнесте ауыл шаруашылығы ... ... және ауыл ... ... ... жөніндегі
компаниялармен тікелей ұзақ мерзімдік келісім-шарттық ... ... ... Бұл ... ... ... ... алғанда рынокке емес,
нақты ... ... ... ... ... пен ... баға деңгейіне әсер етеді, алайда контрактілер өндірушінің нақты
тұтынушыға мақсаткерлік ... ... ... ... ... сферасы еркін бәсекелестік рыногінің ... ... ... елдерде белгілі бір дәрежеде мем-лекеттік бақылау мен
реттеудің объектісі болып табыла-тын маңызды ауыл ... ... ... ... шектеулі және ерекше.
Бүған қоса шаруапшлық бір мезгілде өндірістің сала-сы және адамдардың
тіршілік ... ... ... ... шаруашылық — техникасы,
өндірістік үйлері, малы және басқа ... ... бар ... ... ... бірге фермердің мекен-жайы. Ферманы сату немесе сатып алу
тұрғылықты жерін немесе ... өмір ... ... ... ... ... шаруашылығы ресурстарының салыстырмалы түрде мобильдігін, белгілі бір
дәрежеде рыноктік ... мен ... ... ... ... ауыл ... экономиканың барлык, ірі секторларының
ішінде ерікті бәсекелестік рыногіне бәрінен бұрын ... тұр. ... ... және жалпы экономиканың басқа ... ала ... ... ... ... ... ... мұның өзі
фермердің жұмыс істеуі мен тағдырын айқындайды.
Ерікті ... — бұл, ең ... ... ... ... ... ... қаруы өндірістің шығындарын азайту және өнім
сапасын арттыру болып табылатындығын ... ... ... ... және өнім ... көлемін көбейту — фермер табысын арттыратын
мүмкін бағыттар осылар. Іс-қимылдың мұндай моделі ауыл ... ... ... ... ... әсер ... ... Қатаң баға
бәсекелестігі өндірістің қарқынды өсуінің және агробизнес дамыған елдердің
ауыл ... ... ... ... факторы болып табылады.
Бұған мына факті дәлел бола алады: АҚШ-та село тұрғындарының үлесі соңғы 40
жыл ... ... 2%-ке ... қысқарды. Осы уақыт ... ... ... күрт өсті. Бір ауыл шаруашылық еңбеккері ... ... ... ететін адамның саны 14 адамнан 96 адамға өсті.
Өсудің жоғары қарқыны жоғары техникалық және ... ... ... ... арқылы болады. Бұл үшін ауыл шаруашылығына
техника, жем, тыңайтқыш, жанар-жағар май шығаратын және ... ... ауыл ... ... ... ... салалар жұмыс
істеуі қажет. Дәл осы ... ... ... ... ... ... өнімділігі мен тиімділігін анықтайды. Осы жоғары
техникалық және ... ... ... ... ... ететін бәсекелестік бұл жағдайда күшті ынталандырушы
фактор болып табылады.
Ауыл шаруашылығына арналған материалдық-техникалық ресурстар рыногі, ... ... ... үш ірі сала ... ауыл ... ... тыңайтқыш және химиялық дәрілер шығару, жем ... Бүл ... ... ... ... ... яғни
рынокте бірнеше ірі фирмалар болады.
Бұл фирмалардың іс-қимылы өндіріс көлемін анықтауда болсын, баға белгілеу
саясатында болсын өзара келісімде болады. ... ... үшін ... ... ... айта ... кіру ... тән. Бағаны
бақылау мүмкіндігі бар, яғни оны барынша көп ... ... ... ... ... жоғары бәсекелестік бейімділігі бар ауыл шаруашылық өндірісі
монополияландырылған салалардың өнімін тұтынушы ... ... ... ... рыногінде бағаның өсу мүмкіндігі — ... ... ... ... сатуға мүмкіндігі жоқ фермерлер үшін
үлкен проблема. Осыған байланысты ауыл шаруашылығы үшін ерекше ... ... ... ... мен ... өнім арасындағы бағалардың
қатынасы — баға паритеті проблемасы болып табылады. Баға паритетін ... ...... ... ... саласындағы талабының басты
элементі.
Өз кезегінде үлкен агробизнестің өнеркәсіптік компаниялары фермерлердің
тұрақты қаржылық жағдайын ... ... Бір айта ... жайт ... ... мемлекеттік қолдау идеясы бірінші сфераның машина
жасау компанияларынан туған. «Банкротқа ... ... соқа ... — дәл осы ұран ... фермерлік шаруашылықтарына мемлекеттік
қолдау көрсетудің себебі болды.
Фермерлерге көрсетілетін қызмет сферасының ...... ... ... ... қызмет көрсетулер ресурстар
рыногімен тығыз байланысты. Қызметті әдетте ... ... жем ... ... ... өндіруші компаниялар көрсетеді. Бүл сервистік
кәсіпорындар мен олардың ... ... өте кең. ... ... ... машиналары мен құрал-жабдық шығару жөніндегі бір ... ... ... өз өнімдерін 16 мың бөлшек сауда нүктелері арқылы таратады.
Мұның өзі ... ... ... кез ... ... ... ... таңдауына мүмкіндік береді.
Агробизнестің үшінші маркетингтік сферасы өзінің құрамы және ... ... ғана ... ... ... ... мәні ... да барынша
әр түрлі болып келеді. Маркетингтік сфера өз ... ... мәні ... ... ... жөнінен рыноктің төрт үлгісіне бөлінеді.
Бірінші үлгі — шикізаттық азық-түлік тауарлар рыногі үн-жарма, қант шығару
сияқты ... үшін ... және ... ... ... Оған ... түрде біртектілігі, қалыпқа түсірілуі, тауарларды ... сату ... тән. Бұл ... ... өнім өндіруші фирмалар
үшін өнімді жарнамалау мәселесінде қиындықтар туындайды, ал баға ... ... ... ... ...... деңгейде өңделген азық-түлік тауарларының
рыногі. Азық-түлік тауарларының осы тобының көлемі дамыған елдерде соңғы он
жылдықта барынша интенсивті дамуда. Бұл ... ... ... ... емес және ... ... ... жатады. Олар —
консервілер, кондитерлік және темекі өнімдері және басқа қабылдауға дайын
өнімдер. ... ... ... деңгейін бір заттың кең
көлемдегі сортта және сапасының әр түрлі мәнде болуымен түсіндіруге ... ... ... тауарларды жиі ауыстырған сайын ... ... те ... баға ... үшін ... ... ... да өнімге ерекшелік белгілер беруге ұмтылу, оны үқсас
тұтынушылық қасиеті бар тауарлар ... бөлу ... ... ... ... ... болып табылады.
Мұндай рынокте бәсекелестік күрестің маңызды қаруы — жарнама және ... ... ... ... және ұсыну. Тауарлардың бұл тобының рыногі
бірнеше көш бастаушы фирмалар билік құратын ... ... ... ... рынокке кіру барьері өте жоғары екендігі ... ... ... ... ... мұнда масштаб тиімділігі және ... ... ... істейді, алайда басты кіру барьері ... ... ... ... ... ... ... жарнамалау үшін
кететін шығын өнім құнының 20%-іне жетеді. ... ... ... ... ... ... жағдайында өзінің тауарымен рынокке ену өте қиын.
Бұл үшін жаңа тауардың көзге көрінетін нақты басымдылығымен ... ... орын алу үшін ... ... ... ... ... қарағанда
орасан зор қаржы жұмсауды керек етеді.
Агробизнес ... ... ... ... ... төмен
деңгейде өңделген біртекті топ (мысалы, ет ... ... және ... ет, сүт ... ... ... ... деңгейі мен оны
дифференциялау деңгейінің арасында тығыз байланыс бар. Өнімді ... ... ... ... оны ... және ... ... үшін
мүмкіндігі аз болады және керісінше. Бұл рыноктік топқа кіру ... ... ... баға белгілеу мұнда бәсекелестікке жақын
жүзеге асырылады.
Рыноктің төртінші үлгісі — ... ... ... рөлі ... соңғы он жылдың ішінде арта түсті. Оған қоғамдық тамақтандырудың
шағын буфеттен бастап қымбат мейрамханаға дейінгі барлық түрі ... ... ... емес және ... ерекшеліктері көп. Онда жарнама
мен ... әр ... ... баға белгілеуді еркін
рыноктіктен монополиялыққа дейін өзгерте ... ... ... ... болады.
Азық-түлік рыногінің тағы бір ерекшелігі ретінде оның ... ... ... ... Рынок нан, сүт және қаймағы алынбаған сүт өнімдері
үшін — жергілікті; ет ... ... және ... үшін — ... және ... ... азық-түлік үшін — ұлттық, болуы мүмкін.
Тез бұзылатын ... ... ... ... ал
мамандандырылған транспорт пен сақтау қоймалары оны ... ... ... оны дұрыс бағалау және фермалардың қызметіне болжам жасау
үшін ... ... ... азық-түлік дүкенінің немесе асхананың сәтті
жерде орналасуы оларды қымбат тұратын жарнамасыз-ақ, ... ... бір ... ... ... ... ... азық-түлік рыногін талдай келе мынаны айтуға ... ... ... бұл ...... ... фирмалардың көп бөлігі
қатысатын және ... ... ... ... ... Оның үстіне мұнда көш бастаушы фирмалардың тобы бар
екенін де айта кету керек. Баға ... ... ... ... ... ... және ... сервис сияқты
факторлар да үлкен маңыз алады. Ауыл ... ... ... ... ... ... мынаған алып келеді: ауыл шаруашылығы
өнімдерінің жоғары бәсекелестік ұсынысы салалардың және ... ... ... сұраныспен бетпе-бет келеді.
Азық-түлік фирмаларының ауыл шаруашылығы өндірісі мен фермерлердің
жағдайына әсері ... және ... ... азайтудың малшеріне байланысты
барған сайын күшейіп, ... ... ... ... ... ... Бұл ... тамақ өнеркәсібіне қатаң орнатылған
технология бойынша сапалы шикізат қажет болған ... ... ... ... ... ... және ... фермерлердің тек қана өндірістік-технологиялық аспектідегі іс-
қимылын шектеп қоймайды, сонымен бірге сатып ... ... ... ... ... ... да ... Ауыл шаруашылық өнімдері мен азық-түлік нарығындағы сұраныс және
ұсыныс.
Сұраныс нарықтық экономиканың маңызды параметрлерінің бірі ... Оның ... өсуі және ... ... ... ... ... анықтайды. Тауарлардың басқа түрлеріне қарағанда ауыл
шаруашылығының және азық-түліктің өнімдеріне ... ... ... қажет ететін бірқатар ала бөтен ерекшеліктері бар.
Аграөнеркәсіптік кешен және барлық агробизнес үшін тамақ ... ... ... ... ... ... Дәл осы ... ауыл
шаруашылығы өнімдеріне сұранысты, ал сол арқылы ауыл ... ... ... ... ... әр ... ... өткізудің арналарында тиісті буындардың тізбегін құруға болады. Азық-
түлікке деген негізгі ... ... ... мен ... ... тамақ өнеркәсібі немесе фермердің өніміне көтерме сауда ... Ауыл ... мал ... ... сұраныс
жемге сұранысты айқындайды. Өндірістік мәндегі қызметке сұраныс көлеміне,
ресурстарға әсер ... ... ... ... сұранысты айқындайтын факторларды немесе
сұраныстың детерминанттарын қарастырайық.
Кез ... ... ... ... ... азық-түліктің көлеміне әсер ететін
негізгі фактор — оның ... ... тағы да бір ... детерминант
тұтынушының қаржылық табысы болып табылады. Жеке сұраныста жеке табыс,
жиынтық сұраныста жиынтық ... ... ... ... ие. ... кейін
сұраныстың тұтынушылық талғам және таңдау сияқты факторы келеді. Азық-
түліктің молшылық ... ... ... мен ... әсер ететін
параметрлердің қатарына бәрінен бұрын ... ... ... өмір ... құрамы жатады. Айталық, балалары бар отбасылар ас дайындауға ... ... ... мен өнімнің сапасына ерекше мән береді. Балалары ... ... ... ... ... ... азық-түлікті жөн
көреді. ... ... ... ... ... ... ... бедел болып саналды. Содан
болар, азық-түлік рыногінің осы ... ... ... ... ... әсер ететін маңызды фактор ұқсас ... ... мен ... ... ... Ұқсас тауарларға бірін-бірі
өзара ауыстыратын және өзара толықтыратын тауарлар ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы ұғым болып
табылады. Азық-түлік тапшылығы жағдайында сары май мен маргарин бірін-бірі
өзара толықтырушы тауарлар ... ... ... ... әр ... сорттары өз бетінше азық-түлік ретінде қарастырылуы
әбден ... ... ... ұсыныс пен ауыстырушы тауардың бағасы
арасында тікелей ... ... бір ... ... ... ... тауар ретінде қарастыратын басқа тауарға сұраныс артады.
Бірін-бірі ... ... ... ... ... ... немесе
жиынтық түрінде тұтынылатын тауарлар, мысалы, шай мен қант ... ... ... мен ... ... ... ... айналмалы
байланыс бар. Азық-түлік сұранысының келесі детерминанты — тұтынушылық
күту. Оның рөлі ... ... ... ... ... арта түседі. Мұны біздің республикамыздың мысалынан жақсы
байқауға болады. Бағаның ... күту мен ... ... ... ... ... өнімдеріне, әсіресе ұзақ уақыт ... ... ... ... ... саны да ... ... сұраныстың көлеміне әсер ететін
параметрдің бірі болып табылады.
Азық-түлікке жеке және жиынтық, сұраныстың ... әсер ... ... тағы бірі — сандық жағынан болсын, тамақтанудың тиімді құрылымдық
аспектісі жағынан болсын, тұтынудың қол жеткізілген деңгейі. Тұтынудың және
оның құрылымы ... ... ... ... ... артатынын
күтудің қажеті жоқ және керісінше болуы да ықтимал.
Азық-түлікке ... ... ... ... талдай келе мынаны атап
өту қажет: ол агробизнес кешенінің басқа ... кез ... ала ... ... ... ... ... көп
болуы монополияландыруға жатпайтын сұранысты анықтайды. Оның ... ... ... ... ... ... рыногі салыстырмалы түрде
берік және дәстүрлі рынок болып ... ... ... ... ... ... маңыздыларының
бірі — жоғарыда көрсетілгендердің алғашқы екеуі, дәлірек ... баға ... ... ... ... ... ... жолы осы екі фактор
бойьшша жүзеге асырылады. Табыс бойынша ... ... ... ... проценттік қатынасына тұтынушылық, табыс ... ... ... азық-түлік тауарлары үшін табыс ... ... ... Бұл ... арту жағдайында азық-түлікке сұраныстың көбейгендігін
білдіреді. ... ... ... ... бейімділігіндегі тауарлар
жоғары категориялы немесе бірқалыпты тауарлар деп аталады. Егер ... ... онда ... ... ... ... тауарларға
жатқызылады. Табыс бойынша сұраныс бейімділігі жоғары болған сайын тиісті
саланы немесе тауарлық топты дамыту үшін жақсы ... ... ... ... тұрақсыз әлуметтік-экономикалық жағдайда, ... ... ... өзінің күшін жоятындығы сөзсіз. Мұндай жағдайда
төмен сападағы азық-түлікке деген сұраныс өсуі ... ... ... ... алғаш рет XIX ғасырда ... ... ... ... заңы бойынша, табыстың өсуімен оның тамаққа
жұмсалатын үлесі төмендейді, яғни азық-түлікке сұраныстың ... ... ... ... бірге азық-түлік емес тауарларға
жұмсалатын шығынның үлесі артып, ал ... одан әрі ... ... ... ... тауарларға жұмсалатын шығьшның үлесі артады. Энгель
заңын графикалық тұрғыда 10 схема ... ... ... тауарларының арасында да өнімді, бірқалыпты, төмен категориялы
және беделді деп бөлуге болады.
Табыс ... ... ... көп жағдайда тамаққа ақша шығынының
өсуінің ақшалай табысқа қатынасы ретінде өлшенеді. Алайда, ... ... ... бар. Бұл ... алым натуральдық көрсеткіштегі
сұраныс өсуіне қосылады. Бағалық факторды алу үшін осы екі ... ... Баға ... рөлі ... ... ... біздің республикамызда қазіргі жағдайда болып жатқандай). ... ... ... ... ... де ... мүмкін, бірақ мұнда баға
буып-түюдің құнының артуына және тауарды сату кезінде қызмет көрсетуге
байланысты өседі.
Сұраныстың ... мәні — оның ... ... ... ... болып
табылады. Сұраныстың классикалық заңы бойынша тауар ... ... ... ... ... көбейтеді немесе керісінше, яғни баға ... ... ... кері ... байланыс орнайды. Баға бойынша
сұраныстың бейімділік көрсеткіші сұраныс көлемінің проценттік ... ... ... ... есептеледі. Азық-түліктің көптеген
бөлігі үшін баға жөніндегі сұраныстың бейімділігі әдетте қолайсыз. Жағымды
бейімділік жекелеген жағдайда төмен сапалы тауарлар ... да, ... ... ... да ... ... жағдайда бағаның өсуі
тұтынушылар үшін азық-түлік сапасының ... ... ... Азық-түлік
сұранысының бағалық бейімділігінің деңгейіне әсер ететін факторларды
қарастырайық. Олардың ең біріншісі — ... ... ... ... өзара алмастыру. Аталмыш азық-түліктің өзіне жақын алмастырушысы
көп болған сайын оған ... ... де ... көп ... ... ... өнім ... шексіз алмастыру
болғанда ол біртекті тауарлар рыногіне айналады. ... ... ... ... ал ... көлденең қисық сызықта қалады.
Сұраныстың бейімділік ... ... ... ... азық-
түліктің кейбір топтарына және олардың әр түрлілігіне сандық қатынасы
осыған байланысты болады.
Міне, ... ... ... ... ... азық-түлікке
сұраныс жалпы алғанда төмен бейімділікте, азық-түліктің кейбір тобына
(ет, сүт, конди-тер және т.б.) ... ... ... ал ... сұраныс баға бойынша одан да жоғары бейімділікте болады. Басқаша
айтқанда, баға бойынша ... ... ... ... дәрежесіне қарай өседі.
Сұраныстың бағалық бейімділігіне әсер ететін келесі фактор — ... ... ... ... ... ... үлес салмағы.
Тұтынушы бюджетіндегі аталмыш ... ... ... ... ... ... оның ... де жоғарылай береді. Айталық, қымбат тұратын
етке баға өскен жағдайда, егер ол отбасылық ... ... ... көп
алатын болса, онда отбасылық бюджетке кәдімгідей әсер етуі ... да оны ... ... — заңдылық. Сонымен қатар ... өнім ... ... ... кезде, мұндай өнімді аз
пайдаланатын отбасының ... мұны ... де ... бұл оны ... де әсер ... және бұл жағдайда сұраныс өзгеріссіз қалады.
Сұраныстың бағалық бейімділігі сондай-ақ уақытша кезеңге де ... ... ... үшін ... ... созылған сайын сұраныс әдетте
бейімдірек болады. ... ... ... консервативтігі сонда,
үйреншікті тауарға баға көтерілген кезде тұтынушы дәл осындай өнімді басқа
жерден ... және оны ... ... ... таппайынша, әлгі
үйреншікті тауарды бәрібір сатып алады. Айталық, АҚШ-та сұраныстың бағалық
бейімділігінің ... ... ... ... 0,2%, ұзақ мерзімді
кезеңде 0,4% құрады.
Айта кететін жайт, ... ... ... ... сандық
параметрлері тіпті молшылық жағдайының өзінде де әр түрлі үлттык, рынок
үшін ... бола ... ... қарастырылған параметрлерден басқа
сұраныстың бағалық бейімділігіне әсер ететін факторлардың ... ... ... әдет ... ... ... айтуға болады.
Азық-түлікке түпкі сұраныс көрсеткіштерін қарастыруды қорытындылай келе,
агробизнестің барлық ... және ... ... ... ... ... бағалауда оның ерекше орны бар екенін атап өту керек.
Мысалы, ... ... ... ... үлесі отбасылық бюджеттің 12-15%-
ке жуығын құрайды. Агробизнес дамыған ... ... ... ... бағалай келе мамандар олардың одан әрі тұрақтануы мен
едәуір ... ... бар ... ... тиек ... ... ... бұл бағалық түпкі азық-түлік сұраныстың оңға ... ... ... ... ... Осындай жалпы
жағдайда азық-түлікке сұраныс және тұтыну құрылымында өзгерістер күтілуде.
Сондай-ақ жоғары деңгейдегі технологиялық өңдеуден өткен, қабылдауға ... үлес ... арту ... ... ... ... ... аяғында 90-жылдардың басында Қазақстанда бағаны босатқанға
дейін ... өте ... ... ... ... ... алып келді. Инфляцияны күту сұранысты шамадан тыс
арттырьш, бағаның өсуі азық-түлікке ... ... ... ... ... ... ... Баға босатылғаннан кейін және оның күрт
өсуінен соң азық-түлік ... ... ... ... аймақтарда
тіпті біраз уақытқа жететін азық-түлік жинап алу байқалды. Тұрғындардың
бірқатар бөлігі үшін азық-түлікке ... өсуі ... ... жағдай
жасады.
Агробизнес кешенінде сұраныс мәні агро азык,-түліктік ... ... ... ... ... ... ... рыногінен алыстаған сайын, ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... және ... ... күрт қысқара береді. Сондықтан да ... ... ... ... ... сайын және бөлшек сауда, көтерме
сауда, тамақ, өнеркәсібі сияқты тиісті ... көз ... ... ... азайған сайын төмендеуі керек деп теориялық тұрғыдан
күту ... ... ... ... өз ... ... ... әр түрлі
рыноктер туралы болып отырғандықтан, олардың әрқайсысында сұраныстың
шапшаңдығына өздерінің ... ... әсер ... сондықтан да бейімділік
коэффициенттерін жәй салыстыру барлық кезде бірдей дұрыс бола бермейді.
Ауыл ... ... ... яғни фермерлік қожалықтардың
өніміне сұранысты қарастырайық. Бәрінен бұрын бұның қандай сұраныс ... ... Көп ... ауыл ... ... ... ... шикізаттың болмау себебінен оның базалық бейімділігі өте төмен (АҚШ-
та — 0,2). ... ... ... кейбір түрлері үшін бейімділік
көрсеткіштері біршама жоғарырақ болуы мүмкін.
Сұраныстың мәні фермерлік ... ... ... әсср ... ... ... бейімірек болса, бағаны арттырган кезде тұтынушы сатып
алынатын өнім санының күрт төмендеуімен ... ... ... да ... ... ... өсуімен жабуға болады. Бұл жағдайда фермердің
жалпы табысы төмендейді.
Көп ретте ауыл ... ... тән ... ... ... сатылатын өнім көлемінің азаюынан болатын ысырапты бағаның өсуімен
жабады. Нәтижесінде фермердің табысы ... ... баға ... ... ... ... жағынан өсуіне реакциясы барынша
нашар болады, сату көлемінің өсуі бағаны төмендетуден болатын ысырапты ... ... да ... ... ... ... төмендейді. Осы
жағдайдан шығатын қорытынды: фермерлер үшін үлкен өнім алу ... ... ол ... ... әкеледі.
Ауыл шаруашылысы өндірісі және оның рыногінің өзіндік ерекшеліктері тек
қана сұраныс мәнінен ... ... ... ... да ... алғанда ұсыныстың детерминанттары барлық салалар үшін ортақ болып
табылады, бірақ ауыл шаруашылығында олар басқа ... ... ... Нарықтык, экономика жағдайында сұраныс көлеміне
сияқты ұсыныс көлеміне де әсер ететін негізгі фактор — ... ... заңы ... ... өсіру ұсыныс көлемін арттыруға алып келеді
және керісінше. Басқаша ... баға мен ... ... ... ... өзгеруіне ұсыныстың өзгеруінің белсенді болмауы сұраныстың
бейімділік көрсеткіші ... ... ... ... ... баға ... ... проценттік қатынасына есептелетін
ұсыныс бейімділігінің көрсеткішімен анықталады. Ауыл шаруашылық өнімдерінің
ұсыныс бейімділігі ... ... ... Бұл оның ... ... өсімдіктер мен малдардың дамуының биологиялық параметрлерге
тәуелділігі, көптеген өндірістік ресурстардың ... ... ... ... Осы бағытта ұсыныстың белсенді болмауына ауыл
шаруашылығы өндірісінің маусымдылығы жане оның ауа райы — ... ... әсер ... Ауыл шаруашылығының өз ішінде
бейімділіктің осындай дорежесінде ... ... да ... болады.
Жылы жайлық көкөніс өсіруде немесе құс ... ... ... болуы мүмкін, оның есесіне астық өндірісінде (астық қоры жоқ ... ... ... ... ... мен ... жағдайдың
ауытқуына тәуелділіктің салдарынан өте ... ... ... ... жеміс ағаштарын отырғызу мен жеміс беруге дейінгі ... ... ... ... ұсыныс бейімділігі тіпті төмен болуы
мүмкін.
Уақытша интервалдың ұзақтығы ауыл ... ... ... аса ... ... болып табылады.
Қысқа мерзімді кезеңде ұсыныстың бейімділігі дайындалып қойылған өнім
қорының ... ... Рас, егер бұл өнім тез ... болмаса. Тез
бұзылатын өнімдер үшін (мысалы, жаңадан жиналған жемістер үшін) ұсыныс
бейімділігі ең ... ... ... Ал, жаңадан ғана жиналған құлпынайды
бір күннің ... сату ... ... ... ... ... ... жоқ десе де болғандай. Мұндай жағдайда ұсыныстың сызығы
тігінен тік көрінеді.
Орташа мерзімді кезеңде ұсыныс ... ... ... болады
(өндірістік циклдың мүмкіндіктері шегінде). Фермерлер өз еңбектерін барынша
интенсивтендіріп, өндірістік ресурстарды — жемді, тыңайтқыштарды суару үшін
суды және тағы ... ... ... ... Алайда, ресурстарды
түпкілікті қайта бөлу, бұл кезеңде бәрібір болмайды.
Ұзақ мерзімді кезеңде ауыл шаруашылығы өнімінің ұсыныс бейімділігі ... ... Бұл енді ... ... ұзақтығы бойынша шектеудің
болмайтындығына, фермерлер өздерінің ... ... ең ... ... топтастыра білгендікпен байланысты. Ұзақ ... ... жаңа ... ... үлгіреді. Ресурстардың барынша жинақы және
кіру барьерлерінің толығымен ... ... ... ... ... ... өте ... деңгейде болып, ұсыныс сызығы
көлденең жатады. Бұл жағдай үшін сондай-ақ өндіріс шығындары тұрақты болып,
өспеуі қажет.
Егер ... ... ... ... ... өндіруші табысы мен өткізу
бағасы бір бағытта өзгереді.
Ұсыныстың және оның ... ... ... ауыл шаруашылығы
ресурстарына бағаның қозғалысы болып табылады. Олардың өсуі ... ... мен ... ... әкеледі және ... ... ... өсуі тиісті ауыл шаруашылығы дақылдарының ұсынысын
қысқартуы мүмкін.
Сонымен ... осы ... ... ... өндіріс ресурстарына
деген баға мен тиісті өнімнің ұсынысы арасындағы байланыс ұзақ мерзімді
кезеңде соншалықты осындай түзу ... ... ... ... ... ... өсуінің салдарынан белгілі бір өнім ұсынысының қысқаруы
қанағаттандырмайтын сұраныс тудырып, сату бағасын арттыруы мүмкін. Ал бұл
өз ... ... ... ... ... ... сұраныс
өнімге сұраныстан шығатын сұраныс болып табылады.
Ұсыныстың детерминант қатарына сондай-ақ өндіріс технологиясының өзгеруін
де жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... азайып, фермердің табысы өседі. Мұның өзі оны өнім
өндіруді көбейтуге және тиісінше ұсынысты ... ... ... шаруашылығында ұсыныстың көлемі мен ... ... ... өнім ... ... әсер ... Бұл ... ерекшелігіне
байланысты. Бір өндірістік цикл ішінде өнімнің бірнеше түрі шығарылса
немесе бір ғана ... ... ... ... болып
саналады. Қосалқы өнімдерге бір ғана технологиялық циклге алынатын ... қой еті және ... сүт және ... еті жатады. Қосалқы өнімге бағаның өсуі
оның қасындағы тауарға ұсынысты көбейтеді, мысалы, жүнге деген ... ... өсуі ... қой ... ұсыныстың өсуін туғызады.
Бұған қарама-қарсы баға динамикасы мен ... ... ... ... ... ... Оларға бір ресурс ... ... ... мал ... бұл құс және ... ... себебі олардың рационының негізі астық болып табылады. Егіншілік
шаруашылығында бұған ұқсас ... ... ... ... ... тыңайтқыштарды, химикаттарды пайдалану арқылы ... ... ... таратып айтсақ, барлық дала дақылдары негізгі
ресурс ретінде ... ... ... ... ... болып
табылады. Сол бәсекелес өнімдердің бірінші қымбаттауы басқаларды өндірудің
азаюына және ұсыныстың ... және ...... ... өндіріс
көлемін арттыруға және басқа бәсекелес тауарлардың ұсынысының көбеюіне алып
келеді.
Ұсыныс көлеміне тұрақты және ... ... ... да әсер ... көп ... ... тұрақты шығындары көп салаларда ұсыныс барынша
тұрақты және бағаның өзгеруіне аса иліге ... ... мал ... ... ... ... ... жағдай осылай.
Өйткені, негізгі қорға шығын о баста жұмсалып қойылады, сондықтан да ... ... ... ақтау үшін тіпті бағалық конъюнктураның
қолайсыз жағдайында барынша ... ... ... ... ... ... де рыноктік конъюнктурадағы
өзгерістерді күту әсер етеді. Бұндай күтулерге шетелден сатып алу ... ... үшін ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы жылының ауа райы туралы ақпараттар жатады.
ІІ Тарау Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізу
нарығындағы ерекшеліктер.
2.1 Ауыл шаруашылығы ... және ... ... ... ... ... ... нарықтық экономика жағдайында сұраныс пен
ұсыныстың арақатынасын баға деңгейі анықтайды. ... ... ... ... баға белгілеу сондай-ақ ауыл ... ... ... ... айтып кеткеніміздей, ауыл шаруашылығы рыногі еркін бәсекелестік
рыногіне ... ... ... өзі ... пен ... ... ... барып бағаның өзіндік проблемаларын тудырады. Сұраныс ... ... ауыл ... және ... ... ... оның ... бейімділігі болып табылады. Мысалы, АҚШ-та бейімділік
коэффициенті ... ... және ұзақ ... ... ... 0,2 ... ... ауытқып, яғни кез келген жағдайда 1 -ден төмен болады.
Жоғарыда көрсетілгендей, ұсыныс сызығы да бейімсіз. Теориялық ... бум мен ... ... ауыл ... ... ... едәуір аз ауытқиды. Мұны фермер үшін бірінші
кезектегі ...... ... бір ... алу ... ... Сондықтан да бағаның құлдырауына оның табиғи реакциясы
өндіріс көлемін және өнімді сатуды ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан да, әдетте, ауыл ... ... ... ... ... ... бейімділігінен біршама биік
(АҚШ үшін, мысалы, ол 0,7 құрайды).
Сұраныс пен ... аз ... ... ... дәл сол
уақыттағы ауыл шаруашылығы өнімінің бағасын анықтайды. Бұл ... ... ... және ұсыныс сызықтарының мәніне қарай экономикадағы орташа
баға деңгейінен әлдеқайда төмен болады. Жағдайдың күрделілігі мынада: ауыл
шаруашылығы бағаларының ... ұзақ ... ... оның ... табылады. Бұл сұраныс және ... ... мен ... ... ... ... сұраныс сызығы Д ол жаққа, Д1 жағдайын қабылдап, ауыса
бастайды. Дамыған ... бұл ... екі ... ... ... ... нәтижесінде азық-түлікке ... ... ... ... нақты табыстарының өсуіне (өзгермеген
баға жағдайы азық-түліктің көп мөлшеріне сұраныс туғызады) ... екі ... да ... ... әсері өте төмен, өйткені дамыған
елдер үшін халық санының жәй өсуі ... бері ... ... ... ... рыноктің молшылығы мен табыс бойынша сұраныстың
бейімсіздігі ... ... өсуі ... ... ... ... ... қоймайды.
Тұтынушылардың құқын қорғау — дамыған рыноктің ажырамас бөлігі, ал
тұтынушыларды қорғаудың жеткілікті құқықтық ... және ... ... ... екенін куәландырады.
Өкінішке қарай, қазақстандық азық-тулік рыногіне екіншісі тән болып отыр.
Рынокте сатып алушының емес, сатушының ... ... ... ... өз ... ... нақты құқықтық негіздің және ... ... ... ... ... іскерлер тарапынан қарсылық
іс-қимыл танытылуы, өз өндірісіміздегі азық-түлік тауарларының ... ... ... өтіп ... ... ... ... рыноктен орын
алуы, бұларды айтпағанның ... ... адам ... ... бұзылып кеткен азық-түлік тауарларының түрлері (қытайлық сыра мен
арақ, солардың конфеттері және басқалары) — міне ... ... ... ... ... ... кезеңдегі азық-түлік рыногінің айна-
қатесіз бейнесін көрсетеді. Жоғары сапалы, ассортименті бай ... ... ... тұрғыдан алғанда жақсы жарнамаланған, ... ... және ... ... ... ... да
белгілеріне негізделген өркениетті рынок құру үшін әлі де көп іс тындыру
керек.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің ... ... ... ... ... ... және азық-түліктік рыноктерінің өзіндік
дамуына ықпалын тигізбей ... Тек ... ... ... ... уақытысы
баяғыда өтіп кетті. Ауыл шаруашылығы өнімін өндірудің ... ... ... ... ... егін ... кейінгі кезеңде көп мөлшерде жиналып
қалуы көктемге қарай өнімнің тапшы болуы ауыл ... ... ... ... ... туғызады. Фермерлер мен элеватор
қожайындары егін орағы кезінде рыноктік ... ... ... ... ал үн, нан ... және ... ... кәсіпорындарының иелері
көктемде ауыл шаруашылығы өнімдерінің, әсіресе, астықтың тапшылығы кезінде
бағаның күрт артып кетуінен азап ... ... ... ... тауарлық аг-
роөнеркәсіптік биржалар пайда ... Олар ауыл ... ... ... ... ... ... бірыңғай
тәртіпке келтіруге, ұлттық және халықаралық рыноктарды ... ... ... және ... алғанда оның маркетингтік сферасын
интенсивті дамытуға ... ... ... осы ... қазіргі
заманғы мағынасында белгілі бір қатаң тәртіп бойынша жүзеге асырылатын ірі
көтерме ... ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік маркетингінде форвардтық контрактілер
пайда болып, кеңінен ... ... Оның мәні ... ... ... ал кейде тауар өндірілмей тұрып өнімді сатып ... ... ... арасында алдын ала келісілген баға бойынша күн ілгері ақы
төлеуде жатыр.
Бұл контрактілер ... ... ... ... және ... ... мен ... алушының экономикалык, жағдайын тұрақтандыруға
ерекше ықпал ететін ... ... ... ... уақыт өте келе мұндай
сауда ұйымдастырудың да кемшіліктері көріне бастады. Ауыл ... ауа райы ... ... оның беріксіздігі және осыдан
барып туындайтын өнім ... мен ... ... ауытқуы өндіріс
шығындары мен баға деңгейіне қатты әсер етеді. Сондықтан да қалыптасқан
рыноктік ... ... ... ... күн ілгері белгіленген ... ... ... ... ... ... сатушының қатынасын күрт
өзгертеді. Қолайлы жылдары бітік өнім алу және ... ... ... рыноктік бағаның түсуі форвардтық сауданы сатып алушы ... ... ... да ол ... ... ... ... басқа
өндірушіден немесе сатушыдан барынша төменірек бағамен сатып алғысы келеді.
Ауыл ... ... аз ... және ... ... ... ... аз
болуына байланысты тауарлардың қымбаттауы дәл осындай реакция туғызады,
бірақ бұл жолы ... ... ... келетін сатып алушы емес, қайта
керісінше сатушы болып шығады. Сатушы ... ... ... қалыптасқан жоғары баға бойынша өз өнімін өткізуге тырысады.
Мұндай жағдайлар іс жүзінде көп орын алып, ... ... ... жол ... осы ... жою үшін ... мен ... алушының арасындағы
контракт арқылы жасалатын форвардтық сауданың жекелік мәнін ... ... ... ... ... ... контрактінің қолдан-қолға еркін өтуі
үшін жағдай жасап, тауарды белгіленген мерзімге әкелуге дейін еркін сатып
алу және сатуды ... ... ... ... ... ... ... жаңа түрі фьючерстік сауда деп
аталады. Белгілі бір ... ... сату және ... алу жөніндегі
жаңартылған контракт фьючерс деген ұғымға ие болды.
Фыочерстік контрактылардың пайда болуымен тауар биржалары қайта жаңғырды.
Олар ... ... сату ... ... алу және сатудан басқа ұсыныс ... ... ... ... ... ... ... сияқты
маңызды және ауқымды міндеттерді орындайтын сауда ұйымдарына айналды. Осы
жерде тауар биржалары өз ... ... ... сан ... ... ерекше тауарға айналдыра білді.
Қарапайым, форвардтық және фьючерстік ... ... ... ... ... ... ... мерзімі мен орны туралы ... ... ... бар. ... ... ұқсастықтары осымен бітеді.
Сауданың осы көрсетілген шарттары қарапайым және форвардтық саудада ... мен ... ... арасындағы нақты ... ... ... ... биржасы белгілейтін қалыптар негізінде
жасалады. Баға деңгейінен ... ... ... яғни ... мөлшері,
оның сапасы, әкелетін мерзімі мен ... ... ... ... ... сауда-саттық нәтижесінде, яғни сұраныс пен ұсыныстың негізінде
белгіленеді.
Мысал үшін алайық, ... сату ... ... ... параметрлер кіреді:
- контрактының бірлігі (тауар партиясы);
- сорты және сапасының анықталған көрсеткіштері көрсетілген тауар атауы
(мысалы, екінші класты жүмсақ ... ... ... (1997 жылдың қарашасы);
- әкелінетін жері (Ақмола элеваторы).
Контрактыны орындау мерзімі (әкелу уақытысы) тауардың барлық массасы үшін
немесе оның жекелеген ... ... ... көрсетілуі мүмкін.
Фьючерстер саудасы биржа белгілеген күндері және ... ... ... ... ... дейін жүзеге асырылады және ... ... ... ... ... және ... ... Тауар биржаларындағы ауыл шаруашылық сауда операциялары.
Ең алғашқы рет фьючерстік контрактылар Чикаго тауар биржасында жасалып,
жүзеге асырылды. Оның ... ... ... фьючерстік
контрактылар әлі күнге дейін ... ... ... биржаларында жасалады
және биржалык, операциялардың басым ... ... ... заманғы
тауарлық биржаларда нақты тауарды нақты ақшаға сату кейінгі планға кетті.
Мысалы, сол ... ... ... ... ... барлық сауда көлемінің
бар-жоғы 5 %-іне жуығын ғана құрайды. Оның ... ... ... ... есебінен фьючерстік контрактылар арқылы сату көлемі қатты
өсті. Өйткені, көптеген сауда тауарды шынайы ... ... ... ... ... ... ... көлемі өнімді нақты сатумен
аяқталады. Мысалы, Чикаго тауар биржасында ... ... ... құрайды.
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің барлық түрлері бірдей ... ... бола ... ... ... фьючерстік сауда
негізінде олардың көбісі қатаң қалыпқа жатпайды. Фьючерстік ... ... ... яғни ... тауарлар деп аталатындарға
төмендегідей талаптар қойылады:
- тауар қалыпқа сай келуі керек, яғни біртекті және бөлінбейтін болуы тиіс;
- ... ... ... ... өндірістің өнімі болуы тиіс және
сатушылар (өидірушілер) мен сатып ... көп ... ... ... ... ... жеңіл өзгеретін болуы тиіс,
яғни көптеген факторларға ... ... ... ... ... ... ... бүл тауарларға ең алғаш рет фьючерстік контрактылардың
объектісіне айналып ... ... ауыл ... ... ... ... мал және басқалары) жатады. Кейінірек биржалық тауарларға
металл, ағаш, көмір, мұнай және басқа энергия ... ... ... ... ... Соңғы кездері тауар биржаларында фьючерстік
контрактылар бойынша қаржыларды тағайындау, оның ішінде ... ... және ... ... ... ... ... рынок биржа саудасының тәртібі бойынша еркін бәсеке рыногімен
көптеген белгілері бойынша ұқсас. Олардың ... ... ... ... ... мен ... ... саны көп болуын атауға
болады.
Сауда-саттықты ... және ... ... ... ... ... жарақтандыру биржалық операциялар барысы туралы
ақпаратты тез және кеңінен таратуға мумкіндік береді. Бұдан басқа, ... ... ... мен ... ... ... ... мүмкін еркін бәсекелестік негізінде баға белгілеуді қамтамасыз
етудің нәтижесінде теңдей етеді.
Биржалық операциялардың технологиясы тұтастай алғанда ... ... ... ... ... ... ... арнаулы сауда-саттық ұяшықтары
бар. Мұнда фьючерстік контрактылардың саудасы ... ... ...... ғана тікелей ... ... ... ... ... ... асырады. Клиенттер сауда
залына жіберілмейді. Әрбір сауда ұяшықтарында әр ... ... сату үшін ... ... бір ... ... Сондықтан
да барлық сатушылар бір-біріне көрініп тұрады және өздерінің ... ... және ... ... ... мүмкіндіктері бар. Биржалық
операциялардың ұзақ жылғы тәжірибесі сатып алу және сату ұсыныстарын, ... ... саны мен оның ... ... ерекше ымдау жүйесін
ойластырған. Барлық сауда операциялары сол сәтінде электронды ... әр сәт ... ... әр ... ... баға көрсетіліп турады.
Жасалған биржалық операциялар туралы ақпаратты ... ... ... ... ... отырады.
Әдетте, биржалық сауда қос аукцион деп аталатын әдіспен жүзеге асырылады,
яғни барлық ... ... ... ... ... шексіз тең
жағдайда ұсынуға мүмкіндік алып, бәсеке ... ... ... мен
сатушылардың арасында жүреді. Биржалық сауданың дәл осы ... ... ... ... ... жасап, бәсекелік бағаны анықтайды.
Биржалардың жұмыс істеуі мен ... ... ... ... ... мұнда нақты тауарлардың саудасын ... Бұл ... ... ... болады: фьючерстерді сату бірте-
бірте ірі сауда ... ... ... Ал ... ... аймақтық рыноктерде, сондай-ақ тікелей келісім-шарт
жолымен сатыла бастады. Әдетте, фьючерстік және нақты ... ... ... ... бірақ олар фьючерстік контракты ... ... ... тең ... әрі ... және ... баға
арасындағы айырмашылық негізінен тасы-малдау шығынына ... ... ... ... ... ... ... және фьючеретік
рыноктегі бағалар бір-бірінен өте алшақ болады. Өйткені ... ... ... ... ... ... орындауға және
тауарды жеткізуге дейін өнімді сақтауға кететін шығын да кіреді.
Фьючерстік және ... баға ... ... ... деп ... ... ... контрактыдағы биржалық операциялардың тәжірибесі
көрсетіп отырғандай, базис фьючерстік болсын, нақты баға ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да оны
бағаның белгілеу деңгейіне ... ... ... ... өзі ... ... ... беделін арттырып, ... ... ... ... тағы бір ... ... бағаның өзгеруін және жалпы алғанда
рыноктегі жағдайды есептей алатын мүмкіндігін айтуға болады. Егер күзде ... ... ... ... астықтың бағасы көтеріле бастаса,
онда бұл — ... ... үшін ... белгі. Сондықтан да ұсынысты
сенімді ... ... ... мүмкіндігінше тауардың көбірек
мөлшерін ... ... Бұл ... төмендеуі астық ұсынуды ... ... ... дәл ... ... және ... және нақты бағаны
болжау мүмкіндігі биржалық алыпсатарлар ... ... алып ... брокерлер арқылы сауда-саттық жасай алатын болса да, дәл ... үшін ... ... ... ... ... биржаларда бағаны
көтеру үшін немесе оны түсіру үшін ойнайтын алыпсатарлардың санаттары пайда
болды.
Бұл іскерлер ... да ... ... ... ... ... сатып алу және қайта сату арқылы олар ... ... ... ... ... айналымды жеделдетудегі және, ең
бастысы, бағалық ... ... ... рөлі өте жоғары.
Енді біз бағалық тәуекелден ... ... ... ... ... ... ... бүл хеджирлендіру (һесіде — мұнда:
мүмкін болатын ысыраптан қорғау немесе қамсыздандыру) деп, ал ... ... ... өзін ... деп ... ... егіс жұмыстарынан бастап егін орағына дейінгі кезеңде
өздерінің өндіретін өнімдеріне бағаның түсу ... ... ... сатуға дейін сақтау кезеңінде өзін қамсыздандыратын
элеватор және басқа ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтау жөніндегі ... ... ... арту мүмкіндігіне байланысты ысыраптан сақтанғысы
келетін ауыл шаруашылығы шикізатын ... ... ... ... ... үшін ... ... контрактідегі өнімнің бағасының артуынан
қамсызданатын өнімді сыртқа шығарушылар, жемнің ... мал ... ... ... ... мал ... кәсіпорындарының
қожайындары жатады.
Хеджирлеудің әдістемесі, егер нақты мысалда ... ... ... өте ... ... ... қойманың қожайыны нақты тауарлар рыногінде сату
үшін 50 миллион теңге төлеп, 1 ... 10 мың ... ... 5 мың ... ... алды. Сақтау кезеңінде бағаның түсу мүмкіндігінен қамсызданғысы
келген ол өзі ... ... баға ... (тоннасына 10 мың теңге) осы 5 мың
тоннаға фьючерстік контрактыны сатуды ... ... ... оған ... Ол шамамен алғанда, мысалы, тоннасына 2 мың теңге, яғни ... мың ... ... және 60 ... теңге алады. Фьючерс ол
контрактіні орындау сәтінде ... ... баға ... ... әкелуге
міндеттейді.
Егер баға шын мәнінде түсіп, ... ... 7 мың ... ... қожайын тоннасына 3 мың теңге көлемде, яғни жалпы ... ... ... ... отырады. Алайда, оның құқы бар және ол шын мәнінде
сол төмендеген нақты рынботің ... ... ... 7 мың ... ... ... (2 мың теңге), ягни тоннасына 9 мың теңгеден 10 миллион
теңге құрайтын ... ... ... алып, бұл операциядан 15
миллион теңге (60 миллион — 45 миллион) ұтады.
Міне, осылай нақты ... ... ... болған шығын фьючерс рыногіндегі
дәл осындай пайдамен орны жабылып, хеджерге ... ... ... ... ... баға ... ... болатын шығыннан қашып
құтылуына мүмкіндік береді.
Төмендемеген, қайта керісінше нақты ... ... ... өскен
жағдайда хеджер үшін нәтиже бәрібір нөлге тең, өйткені нақты ... ... ... ... ... пайда хеджер жоғарылайтын баға бойынша
сатып алатын контрактыға сәйкес фьючерстік рыноктегі дәл осындай ... ... алу ... ... және оған ... ... ... сату «бағаның жабылуы» деп аталады.
Міне, осылай хеджирлендіру процесі фьючерстік контрактыны сатып алуды
қарастырады. Орынды сұрақ тууы ... сол ... бар ... ... сол ... ... сатып, тауар биржасындағы контракты шартын
орындауға болмай ма? ... ... ... бұл ... ... ... тауарды әкелу қосымша шығынды қажет етеді. Сондықтан да егер
тауарды жақын ... ... ... ... сатудың мүмкіндігі болса,
оны орталық тауар биржасына апармай-ақ, өнімді нақты рынокте сату қожайынға
әлдеқайда тиімдірек.
Хеджирлендіру бағаның өсуі ... да ... ... ... ... ... рыноктің іс жүзіндегі бағасы деңгейінен және базистен аспау
үшін «бағаны жауып қоюы» тиіс. Егер ... сату ... оның ... ... ... нақты тауарлар рыногінде жеңіледі, бірақ тауар биржасында
фьючерстік ... сату ... ... баға ... ұтады. Және
бұған керісінше болады: баға ... ... ... ... ... ... ... түскен пайда жоғарылаған баға бойынша ... ... ... жабады.
Алдымен сатылатын, одан кейін сатылып алынатын хеджирлердіру процесі
биржалық терминологияда ... хедж деп ... Ал ... сатып алып,
одан кейін оны сату процесіндегі хеджирлендіру үзақ хедж деп аталады.
Жоғарыда келтірілген ... ... хедж деп ... ... баға таза ... ... нақты және фьючерстік бағалар
бірдей ауытқуда болады және базис ... әрі ... ... ... ... нақты өмірде бұлай болмайды, ... ... ... мәні мен принциптік негіздерін түсіндіру үшін
келтірілді.
Ал іс жүзінде тәжірибе көрсетіп ... ... ... шама ... және оны көп ... мәліметтерді талдау негізінде мүмкін
болғанына қарамастан болжау өте қиын және өздігінен нар ... ... ... ... ... алғанда, егер хеджер фьючерстік сатып алу және
сату операцияларынан пайда ... ... ... ... ... ... ... кейде осылай болуы мүмкін, бірақ егер хеджирлендіру жолымен
қамсызданатын бизнесмен базистің қозғалысы мен фьючерстің контракты бойынша
пайда әкелетін баға ... ... ала ... ... ... ғана болады.
Схемалық тұрғыдан алғанда бұл операцияны төмен-дегіше қарастырайық. Базис
шамасы күтілген шамадан ... ... ... ... ... шаруа
қожалығының басшысы егін орағы біткен соң қыркүйек айында ішкі шаруашылық
қажеттілікті (тұқым, жем және басқалар) ... ... 500 ... ... ... ... Ол ... осы мөлшерін келесі жылдың
сәуірінде сатуға ... баға мен ... ... фьючерстік контракты
жасап, осылай ... ... ... ... ... оның ... астық сатуына және сәуір айындағы ... ... ... ... Бұл ... нақты рыноктің бағасы өседі, ал фьючерстік —
төмендейді, яғни базистің ... ... ... иесі ... ... өсуінен пайда тауып және бір мезгілде фьючерстік контрактыны сатып
алудан ұтатыңдай жағдай туады.
Барлық ... ... ... ... басшысы астықтың әрбір
тоннасынан 1,5 мың теңге немесе жалпы көлемі үшін 750 мың теңге ... ... ... бағаның төмендеуі жағдайында барлық операция арқылы
пайда табу үшін базис бойынша үнемдеу нақты рыноктегі бағаның төмендеуінен
болатын шығынды жабуы ... ... ... ... сатылып алынатын, ал одан кейін контрактының
мерзімі біткенге дейін сатылатын ұзак, хедж жағдайын да ... ... ... бір заңдылықты есте ұстау қажет: қысқа хеджде пайда базис
азайған жағдайда мүмкін, ұзақ хеджде бұған керісінше, базис ... ... табу ... бір айта ... жәйт, хеджирлеіру фьючерстік рынок жоғары айналымда
болғаида ғана мүмкін. Бұл жерде фьючерстің ... ... ... рөлі орасан зор. Бұл жерде егер хеджерлер бір
немесе бірнеше ... ... ... ... ... ... ал ... биржашылар көптеген фьючерстермен жұмыс
істеп, тек қана бір тауардың бағасының және бір жабу ... ... әр ... тауарлардың әр түрлі фьючерстік жабу
мерзімі, олардың түрлері мен бағасы бойынша күрделі комбинациялардан ... ... бұл ... айта ... бір жәйт, фьючерстік саудаға
қатысушылардын, біреулерінің пайда табуы екінші ... ... ... ... ... ... түрде нөлдік
нәтижемен бітеді.
Фьючерстік сауда-саттықтың тарихы ондаған жылдармен есептеледі. Биржалык,
сауданы дамытуда уақыт ... ... ... сауданың басты кемшілігі ... ... ... ... ... ... ... үлкен
тәуекелін жою жолдарын іздестіру басталды. ... ... XX ... жылдарының басында опциондык, сауда (ортіоп — таңдау құқы)
сияқты биржалык, операцияның түрі ... ... ... — бүл ... ... рыноктік баға бойынша тауар әкелу
жөніндегі міндеттеме болса, ал опцион — опционда көрсетілген баға ... ... ... ... ... ... ... контрактыларды сату немесе сатып алу құқы (бірақ міндеттемесі
емес). Опционға баға фыочерстің рыноктік ... ... ... Олар ... ... опцион иесі пайда алуы мүмкін, ал ... ... ... сату ... ... және оның уақытысы
біткеннен кейін оған төленген ақша есептен ... ... ... ... ... деп аталады. Сондықтан да опционды сыйлық берілетін
сауда деп те ... екі түрі бар. Оның ... ... деп ... ... ... ... алуға құқық береді. Екіншісі опционның
иесіне фьючерстік контрактыны сату бағасы бойынша ... ... ... ... деп аталады.
Опционды сатып алу кезінде ақшалай сыйлық, төленеді. Фьючерстің ... ... оны ... ... ... осы ... ... арзандауы, керісінше, опцион иесіне оны сату тиімсіз ... ... ... ... ... ... ... аса, сыйлық
жоғалады. Міне осылай опционды сатып алу бағасы, яғни сыйлык. оның иесінің
бағаның арзандауынан болатын барынша ... ... ... ... сату сатушыға сыйлықтың көлемінде пайда береді. Алайда,
фьючерстік контрактыларға бағаның кымбаттауы жағдайында ... құны ... ... ... ... ... ... ушін пайдадан да көп
болып шығатын шығынды ... ... да ... ... ... сатуын қамсыздандырады. Опциондар фьючерстерден сонымен ... ... ... ... да ... ... ... бірнеше
жылға қатарынан ал-дын ала жасалуы мүмкін. Ал опциондар әдетте бір жылдан
аз уақытта жүмыс істейді. Егер ... ... ... ... және ... ... төмендемесе, опционға баға арзандау
бағытына бейім болады. Опционды тиімді сату ... оның ... ... азая ... ... да ... тәжірибеде оны
шығынға жақын актив деп атайды.
Опцион мен фьючерстерді биржалык, сату ... сату ... ... ... ... ... опционның рыноктік бағасына жан-
жақты талдау ... ... ... Бұл ... еске ... бір жайт, егер
фьючерстік контрактылардың баеасына қарағанда коллопционның бағасы төмен,
пут-опциоының бағасы жоғары ... ... сату ... ... ... рыноктік конъюиктураны талдауға және бағаны объективті болжауға
тұрақты зәру ... Бұл ... ... екі ... әдісі
пайдаланылады: фундаменталдық және техникалық.
Фундаменталдық талдау сұранысты, ұсынысты және ... ... ... ... ... ... ... салалық, маусымдық
және аймақтык, мәндегі, өндірістегі, өңдеудегі, ... ... ... және ... жағдайдағы әр түрлі факторлардың
әсерін зерттеу негізінде жүргізіледі.
Рыноктік конъюнктураны талдау ... ... мен ... ... ... ... ... схемалар, графиктер
жасалады. Олардың жиынтығы рыноктегі шынайы жағдайды білдіріп, хеджердің,
алыпсатардың, брокердің және рынокке ... ... ... ... ... үшін ... ... қызмет етеді.
Тауарлы биржалардың көп жылғы жұмыс ... ... ... ... алып ... Опциондар мен фьючерстерді тек ... ... және тек қана ... іскерлер, яғни позициялық саудамен
айналысатындар ұзақ уақыт бойы сатушының немесе сатып алушының позициясын
сақтайтын болғандықтан ... ... ... — іс, кәсіп, сауда)
деген атқа ие болды. Біресе сатумен, ... ... ... ... бағаның
күнделікті ауытқуынан Табыс табатын биржашылар скалперлер (саір — тонау,
ұсақ алыпсатарлықпен айналысу) деп ... ... ... ... ... бірнеше күн ішінде бағаның ауытқуы аз ғана ... ... ... көп мөлшерін сату және ... ... ... біршама қомақты табыс жинайды.
Бір мезгілде әр түрлі фьючерстік рынокте жүмыс істеп, бір ғана тауардың
немесе оларды ауыстырушылар-дың бағасындағы ... ... ... ... ... әр түрлі контрактыларды әр түрлі ... ... ... алыпсатар-лардың тобын ... ... ...... жазу) деп атайды.
Электрондық байланыс пен ауқымды ақпараттың арқасында бағаның өзгеруі,
әдетте, әр түрлі биржаларда бір-бірінен аса алшақтамайды. Сонымен ... ... ... ... ... ерекшеленіп түрады. Бағаның сол
қүлашына иек ... ... ... ... ... деп ... пайда табуға болады. Спредерлер дәл осыны ... ... айта кету ... ...... класты, мол тәжірибесі бар,
интуициясы дамыған, нартәуекелге бара білетін биржашылар. ... ... ... ... ... сатылатын, сондай-ақ фьючерстік
контрактыларды орындау мерзімдері әр түрлі ... ... ... аграрлық бир-жаларда сәтті қолданылады. Қысқасы, ... мен ... ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген тал-дау көрсетіп отырғанындай,
тауарлық биржа жак,сы үйымдастырылған, ... ... ... ... ... мен ретгеуіші бар ... ... ... ... ретінде биржаның жасалған келісімнің нақты
орындалуы бойынша клиенттерге кепілдікті қамтамасыз ететін рөліи атап ... Ол ... ... ... ... арнайы жүйесі —
клирингтің (сіеагіпд — тазарту, айқындау) көмегімен орындалады. Тауарлық
биржалар-дың пайда ... мен ... ... ... ... ... ... орыпдалуына және тауар-ларды әкелуге дейінгі ... ... ... ... ... ... ... пайда болды. Одан
кейін клирингтік операцияларды орындайтын, кейіннен өздігінше ... ... ... ... Олардың мүшелері қаржылық, саудалық
және басқа фирмалар болды. Бұл палаталар ... ... ... ... ... ... ... және сатушыға қатысы жағынан сатып алу-
шының рөлін орындайтын, өзіне әрбір ... ... үшін ... ... ... делдалдар болып табылады.
Кепілдікті қамтамасыз ету бүл жағдайда өзінше клиенттердің болашақ сауда-
саттыққа кепіл түріндегі жарна-сы болып табылатын ... алу ... ... ... жарналардың мөлшері әр биржа-да ... және ... ... ... ... ... белгіленеді.
Алыпсатарлар хеджер-лерге қарағанда көбірек мөлшерде маржа төлейді. Түрақты
биржалар саудадағы тәуекелдің үлесі көп рынок-терге қарағанда барынша төмен
деңгейде маржалық ... ... да екі түрі — ... және ... ... бар. ... клиент брокерге фью-черсті сатып алуға немесе сатуға тапсырма
берген кезде төленеді және ... ... ... ... ... ... процентін қүрайды. Қолдаушы маржа сауда-саттық ... ... ... төленетін белгілі соманы қажетті деңгейге жеткізу үшін
қолданылады. ... ... ... күн ... ... аяқталғаннан
кейін тексеріледі, егер сауда-саттық табысты болса, оған ... ... ... ... болған шығындар да клиенттің есеп-шотына
енгізіліп, оның ... ... ... ... Егер ... ең аз
мөлшердегі децгейден аз қалдык, к,алған жағдайда клиентке ... ... ... ... туады.
Есептеу палатасы сондай-ақ клиенттерлің несисні қайтару ... ... ... ... ... ... биржада маржалық
есеп-шот ашу үшін мүмкін деген клиент өзі ... ... ... ... ... телефоны, факсы және өзінің барлық есеп-
шоты туралы мәліметтерді хабарлауы тиіс. ... ... ол ... ... ... хабарлауға қол қойып, шығын болған ... ... ... ... отыруға міндеттеме алуы қажет.
Тауарлық биржалардың өз қызметін аныктайтын ішкі жарғылары болады. Бұл
жарғыда, атап ... ... ... ... ... ... қарсы сауда-саттык,, ... ... ... ... ... сатып алу жолы-меп рынокте моноіюлиясын орнатуға үмтылу,
клиент-тердің тапсырмалары туралы мәліметтерді жария ету, ... ... ... ... ... үшін ... санкциялар қарастырылады.
Жарғыдан басқа тауарлык, биржалардыц қызметі мемлекеттік заң ... ... ... және ... бір ... ... Мысалы, АҚШ-та тәуелсіз федералдық үйым — тауарлық фьюочерстік
сауда жөніндегі комиссия жұмыс істейді. Ол осы ... ... ... ... ... осы ... бөлінген мөлшерінің шеңберінде ізденуші
қамтуға ... ... ... ... және ... проблемалары міне,
осылар. Әрине, жоғарыда көтерілген ... ... ... ... аясы ... ... ... зерттеулерін жалғастыра отырып болашақта еңбек жәие өндіріс
құралдары рыногін қалыптастыру мен дамытудың, жер ресурстарын пайдаланудың,
менеджменттің, болжаудың, ... ... және ауыл ... ... өндірістің аралас салаларындағы бизнестің сан қырлы
басқа да проблемаларын ... тағы бір ... ... ... ... ... ұлттық, суверенитеті мен экономикалық
тәуелсіздігінің қалыптасуы үшін маңызы ... ... ... О.А., ... Я.Д. ... ... ... в АПК и
факторы их развития в условиях рынка.Изд. КазНИИНТИ, 1991 год.
2. АРХИПОВ А. Разгосударствление в ... ... ... ... ... ... 1991, ... АРЫНОВ Е.М. О стратегии экономических реформ в Казахстане: Приоритеты
и неотложные шаги. Алматы: КИСИ, 1993.
4. АУБАКИРОВ Я.А. ... ... в ... ... ... ... 1984 год.
5. АУТОВ Р.Р. Острые грани перестройки АПК. ... ... ... Р.Р., ... X. и др. Проблемы перехода к регулируемым
рыночным ... в АПК. ... ... ... ... Р.Р. и др. ... и ... новыхформ
хозяйствования в АПК ... в ... ... к ... Изд. „Полиграфия". 1992 год.
8. БАКЛАЖЕНКО Г. Организация ассоциаций крестьянских ... на ... ... управление. 1992. с.2, с.27-32.
9. БАЛАБАНОВ И.Т. Новые ... ... ... ... ... С. ... ... М.ВО. „Агропромиздат", 1992. с-
21.
11. БАШМАЧНИКОВ В.Ф. Первичные подразделения ... ... ... и ... М. ... ... ... Б.А. Дефицит, рынок и управление ... ... ... с.48-68. 94-109. 162.
13. БОУТВЕЛЛ В. Рынок и государство. АПК: ... ... ... ... ... С. ... ... различных форм хозяствования и
собствениости АНК. ... ... ... ... 1991. №10, ... ... В.П., ... А.Л. Функционирование малых ферм в США.
Экономика ... и ... ... 1993,
с.1, П-14.
16. ГАЛУЗО П.Г. Очерк советской историографии аграрных ... ... в ... ... ... ... ГЕГЕЛЬ. Сочиненин. Т.7. М.-Л.: Соцэкгиз, 1934.
18. ГЕНДЕЛЬМАН М.А.. ВОРОБЬЕВ А.П. Пути осуществления аграрной ... ... ... Казахстана. 1993 с.5-6, 7-12.
19. ГЕРЕЧИКОВ В.И. Демократизация управления и ... ... ... 1992, №2, с. 58-70.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Қазақстан Республикасында ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлердің құқықтық жағдайы53 бет
Ақтөбе нарығындағы тұтынушылардың мінез-құлқын талдау60 бет
Ақша нарығындағы тепе-теңдік10 бет
Валюта нарықтарының ерекшеліктері10 бет
Еңбек нарығы және қазақстанда еңбек нарығының қалыптасуы35 бет
Еңбек нарығында жұмыс күшіне сұраныс16 бет
Жылжымайтын мүлік нарығының сипаттамасы мақсаттары, бағыттары және әдістері21 бет
Нарықтық қатынастар жүйесінде еңбек нарығы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь