Тұрмағамбет Ізтілеуұлы


Өз замандастар арасында «шығыс тілдерінің тірі сөздігі» атанған кәсіби тәжімәші Тұрмағамбет шайырдың соңында қалған терме, толғау, мінәжат, рубаи, айтыс, арнау, көңілқос, ұлықтау, арзу-хат, мақал-мәтел, нақыл сөз, мысал, хикая, дастандарына өзек болғанадамзат баласына ортақ алуан мәселерлерден, һәм ол оқыған шығыс әдебиеті үлгілері мен діни фәлсафалық кітаптар мазмұнынан парасатты да пайымды дінтанушы, кемел щығыстанушының дүниетанымынан нағыз оқымыстыға тән тылсым қасиеттерді танимыз.
Орысша оқымаса да дін ғылымына, ислами құндылықтардың туын көтереген – араб, парсы, түрік, шағатай тілдерін еркін меңгерді. Діни оқу мен дүниелік пәндерді тұтас үйреніп, қадим негіздерін меңгере тұра, жәдидтік заманауи бағыттанда шет қалмаған.
Сыр бойы, Қармақшы өңірін жайлаған Кіші жүз әлім, шөмен, жетіру ішінде өзінің ортадан жоғарғы дәулетімен мал өсіріп, жан баққан Ізтілеу Қызылбай баласы Қыр мен Сыр арасындағы байтақ далада еркін өскен есті әулеттен. Ал Ізтілеудің қабірі қазіргі Қызылорда облысы, Төретам станциясынан 100 шақырымдай жерде Нұра, Қарақұм бетіндегі «Жеркіндік» деген белесте. Ерте көктемде көшіп бара жатқанда кенеттен дүние салған Ізтілеу осы жерге жерленіпті. Тұрмағамбеттің шешесі – Жұпар Ермағамбетқызы. Нағашысы Ермағамбеттің де ескіше хат таныған кісі екені айтылады. Бауырлары – Шайқы, Нұржан, Ислам, Хатша.
Тұрмағамбет алғаш өз аулында, Ораз ахунның шәкірті Алдашбай ахун мешітінде дәріс алған. Алдашбай ахун Сыр бойынан шыққан оқыған, діни дәрежесі жоғары, білімді адам болған. Оның туған ағасы Қожабай ахун да оқыған кісі. Алдашбай ахун Бұхара қаласында «Мир-Араб», «Көкелташ» медреселерінен 10 жыл оқып, тәфсир ғылымын меңгерген. Дін ғылымының ізіне түскен Тұрмағамбет Алдашбай ахунның батасын алғаннан кейін, Тапал, Қалжан ахундарға кездесіп «ифтидай» мен орта «рушдия» бітіреді. Медицина саласын оқыған Қалжан ахун өзі оқыған Бұхарадағы «Мир-Араб» медресесіне Тұрмағамбетті ол 1896 жылы, 13 жасында жібереді. 1896-1899 жылдар аралығының алғашқы үш жылында ол «Мир-Араб» медресесінен орта білім, қалған 1899-1905 жылдар ортасында «Көкелташ» медресесінде алты жыл білімін жоғарылатып, бас-аяғы тоғыз жылда қос медресені «Ұсылы қадим» - қадім (ескі) ғылымының негізінде оқып щыққан. Парсы, араб, түрік, шағатай тілдерін еркін меңгерген Тұрмағамбет елге – Сыр бойына келіп мектеп ашып, бала оқытады. Дін ғылымы мен дүнияуи білімі кемел Тұрмағамбеттің «ахунд» - насихатшы деген діни дәрежесі болған. Бірақ ол дәрежесін Кеңес үкіметінің кезінде айтпай, жасырған.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Тұрмағамбет Ізтілеуұлы
Өз замандастар арасында шығыс тілдерінің тірі сөздігі атанған кәсіби
тәжімәші Тұрмағамбет шайырдың соңында қалған терме, толғау, мінәжат, рубаи,
айтыс, арнау, көңілқос, ұлықтау, арзу-хат, мақал-мәтел, нақыл сөз, мысал,
хикая, дастандарына өзек болғанадамзат баласына ортақ алуан мәселерлерден,
һәм ол оқыған шығыс әдебиеті үлгілері мен діни фәлсафалық кітаптар
мазмұнынан парасатты да пайымды дінтанушы, кемел щығыстанушының
дүниетанымынан нағыз оқымыстыға тән тылсым қасиеттерді танимыз.
Орысша оқымаса да дін ғылымына, ислами құндылықтардың туын көтереген
– араб, парсы, түрік, шағатай тілдерін еркін меңгерді. Діни оқу мен
дүниелік пәндерді тұтас үйреніп, қадим негіздерін меңгере тұра, жәдидтік
заманауи бағыттанда шет қалмаған.
Сыр бойы, Қармақшы өңірін жайлаған Кіші жүз әлім, шөмен, жетіру
ішінде өзінің ортадан жоғарғы дәулетімен мал өсіріп, жан баққан Ізтілеу
Қызылбай баласы Қыр мен Сыр арасындағы байтақ далада еркін өскен есті
әулеттен. Ал Ізтілеудің қабірі қазіргі Қызылорда облысы, Төретам
станциясынан 100 шақырымдай жерде Нұра, Қарақұм бетіндегі Жеркіндік
деген белесте. Ерте көктемде көшіп бара жатқанда кенеттен дүние салған
Ізтілеу осы жерге жерленіпті. Тұрмағамбеттің шешесі – Жұпар Ермағамбетқызы.
Нағашысы Ермағамбеттің де ескіше хат таныған кісі екені айтылады. Бауырлары
– Шайқы, Нұржан, Ислам, Хатша.
Тұрмағамбет алғаш өз аулында, Ораз ахунның шәкірті Алдашбай ахун
мешітінде дәріс алған. Алдашбай ахун Сыр бойынан шыққан оқыған, діни
дәрежесі жоғары, білімді адам болған. Оның туған ағасы Қожабай ахун да
оқыған кісі. Алдашбай ахун Бұхара қаласында Мир-Араб, Көкелташ
медреселерінен 10 жыл оқып, тәфсир ғылымын меңгерген. Дін ғылымының ізіне
түскен Тұрмағамбет Алдашбай ахунның батасын алғаннан кейін, Тапал, Қалжан
ахундарға кездесіп ифтидай мен орта рушдия бітіреді. Медицина саласын
оқыған Қалжан ахун өзі оқыған Бұхарадағы Мир-Араб медресесіне
Тұрмағамбетті ол 1896 жылы, 13 жасында жібереді. 1896-1899 жылдар
аралығының алғашқы үш жылында ол Мир-Араб медресесінен орта білім, қалған
1899-1905 жылдар ортасында Көкелташ медресесінде алты жыл білімін
жоғарылатып, бас-аяғы тоғыз жылда қос медресені Ұсылы қадим - қадім
(ескі) ғылымының негізінде оқып щыққан. Парсы, араб, түрік, шағатай
тілдерін еркін меңгерген Тұрмағамбет елге – Сыр бойына келіп мектеп ашып,
бала оқытады. Дін ғылымы мен дүнияуи білімі кемел Тұрмағамбеттің ахунд -
насихатшы деген діни дәрежесі болған. Бірақ ол дәрежесін Кеңес үкіметінің
кезінде айтпай, жасырған.
Ол Бұхарада Тәжік Ғылым академиясынның президенті Садриддин Айнимен
бірге оқыған, екеуі пікірлес, бағыттас болған деген ауызша деректер бар.
Садриддин Айни – ислам дініндегі сопылық ағымды қолдаған ғалым. Біз осы
дерек және Тұрмағамбеттің шығармаларынан сопылық көзқараста болғанын
байқаймыз және Тұрмағамбетті әулие деп айтсақ қате болмас. Себебі ақынның
болашақты болжай алу қасиеті өз шығармаларынан да көрініс тапқан. Мұнда
ислам қағидарларын жетік меңгерген көреген ақын өзінің қай жасында фәни
тіршіліктен бақиға кететінін айтқан: Ойланып ой көзімен қарағанда, Елудің
алтауында тұр-ау өлу! - талқаны таусылатын қысқа күнді алдын ала сезген.
Есептеп қарасақ шын мәнінде 56 жасында қайтыс болған.

Қырқысып қырық қалған соң, келсе елу,
Елеуреп ұнамайды ойды бөлу.
Бөпелеп баққаныңмен өзіңді-өзің,
Қалпыңа қиын сауда қайтып келу.
Ойланып ой көзімен қарағанда,
Елудің алтауында тұр-ау өлу.
Көзден нұр, кеудеден күш кеміген соң,
Қайткенмен келмес қолдан жортып, желу.
Соңғы рет Оңтүстік Қазақстан облысының Шымкент түрмесінен уақытша
кепілдікке босанып келген ол 1936 жылдың 15 мамырында өз ишаңрағында жатып,
түрмеден алған ауыр соққының азабынан көз жұмады.
Бұған дейін де бірнеше рет: 1928 жылы жаппай тәркілеу кезінде бай-
құлақ ретінде сотталған, 1932-1933 жылдары Кеңес үкіметіне қарсы үгіт-
насихат жүргізгені үшін деген жаламен екі-үш мәрте тұтқындалған.

... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тұрмағамбет – Сыр өңіріндегі қазақтың жазба әдебиетін қалыптастырушы
Табиғат лирикасы. Абай поэмаларының тарихи, көркемдік негіздері
ХХ ғасыр басындағы мысал жанры және Молда Мұса
Қазақ әдебиетіндегі мысал жанрының маңыздылығы мен оның зерттелу жолы
ХХ ғасырдың басындағы діни-ағартушылық бағыт
Кітаби ақындар шығармашылығындағы сопылық ілімнің жырлануы. Автораферат
Қазақ әдебиетіндегі мысал жанрының дамуы
Ясауи туралы ілімі
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің тарихы
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің жай-күйі
Пәндер