Қоғамдық дамуда металл ақша, оның басқа да ақша формаларына өзгеру себептері

ЖОСПАР

КІРІСПЕ

I.ТАРАУ. АҚША . ЖАЛПЫҒА БIРДЕЙ ЭКВИВАЛЕНТ ТАУАР РЕТIНДЕ

1.1 Ақшаның пайда болуы және қажеттiгi

1.2 Ақша теориясының дамуы және ондағы металл ақша айналысы


II.ТАРАУ. ҚОҒАМДЫҚ ДАМУДА МЕТАЛЛ АҚША, ОНЫҢ БАСҚА ДА АҚША ФОРМАЛАРЫНА ӨЗГЕРУ СЕБЕПТЕРІ

2.1 Металл ақшалардан қағаз ақшаларға өту барысы мен себептері

2.2 Қағаз ақшалар және олардың айналыс заңдылықтары
2.3 Бүгінгі таңдағы ақша формаларының дамуы

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Ақша туралы осы уақытқа дейiн талай-талай шығармалар жазылып, ақшаны бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал бiреулерi оны қоғамға зиянын тигiзедi деп даттауда. Өйткенi ақша үшiн бүкiл қоғам жұмыс iстейдi, ол бiреулердi бақытты тұрмысқа кеңелтсе, ал бiреулердi қайғылы оқиғаға ұшыратады. Бүкіл қоғамның қызмет етуге ынталандыратын негізгі құрал ақша болып табылады.
Ақшаны ешкiм ойлап тапқаны жоқ, ол тауар айналысының дамуына байланысты тарихи түрде көптеген жағдайларды басынан кешiрiп, осы күнге ақша болып жеттi. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайтын едi. Ақша түрiнде көрiнетiн тауарлардың құны , оның бағасы болып табылады.
Ақша - жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың құны бейнеленедi және оның делдал ретiнде қатысуыменнен тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала бередi.
Ақша өзінің даму тархында көптеген даму сатыларынан өтті. Ол сонау ақшаның алғашқы белгілерінен бастап қазіргі замаңғы электронды, несие ақшаларына дейін сан алуан формаларға ауысумен және дамумен болды. Алайда қанша ақша формалары өз сипаттарын өзгерткенімен ақшаның металдық теориясы, яғни алтын мен күміс осы уақытқа дейін өзінің толық құнды ақша сипатынан айрылған емес. Металдық ақша айналысын құраған алтын мен күміс нағыз ақшаларды көрсете отырып ақшаға тән барлық қызметерді атқара алады. Бірақ қоғамның дамуына байланысты металдық ақша айналысы өзінің даму барысында қағаз және несие ақшаларға ауысты. Яғни қоғамдық дамуда қағаз және несие ақшаларға деген қажеттілік туындады. Металл ақшалар өзінің формасын сақтағанымен олар бүгінгі таңда нақты айналыста емес. Яғни металл ақшадан қағаз ақшларға өтудің өзіндік себептері бар.
Сондықтанда мен курстық жұмысымның тақырыбын “Металл ақша айналысы және оның қағаз ақшаға өту себептері ” деп алдым. Бұл тақырыптың өзектiлiгi ақшаның экономикадағы маңыздылығын, оның бүкіл шаруашылықты ынталандыру қасиетін, металл ақша айналысының осы күнге дейінгі өзінің маңыздылығын жоғалтпау себебі және металл ақша айналысынан қағаз ақшаларға өтудің басты себептерін анықтау болып табылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
2. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
3. “Қ.Р-ның вексель айналысы туралы” Қ.Р-ның Заңы // 28.04.1998ж.
4. «Деньги, кредит, банки» Учебник / Под. Ред. О.И Лаврушина, Изд.
2-е, - Москва: 1999г.
5. «Ақша, несие, банктер» Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
6. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, 2004 ж. – 248 бет.
7. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
8. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
9. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
10. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. / «Экономическая теория». - Санк- Петербург. - 2001. – 362 с.
11. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 9, 8- 2005 г. 2-3 стр.
12. Вестник КазНУ. Серия экономическая. №3. – 2005 г. 33-35 стр.
13. Баймуратов У.Б. «Электронные деньги: проблемы и перспективы» // Банки Казахстана, №9, - 2005 г. 18-21 стр.
14. А.К.Омарбаева “Ұлттық ақша өлшемiнiң валюталық бағамын реттеу жөнiндегi валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1, 2004ж.
15. «Статистикалық мәліметтер» // Банки Казахстан, 2005, 2006 г. 89стр.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
I-ТАРАУ. АҚША – ЖАЛПЫҒА БIРДЕЙ ЭКВИВАЛЕНТ ТАУАР РЕТIНДЕ
1. ... ... ... және ... Ақша ... дамуы және ондағы металл ақша айналысы
II-ТАРАУ. ҚОҒАМДЫҚ ДАМУДА ... ... ОНЫҢ ... ДА АҚША ... СЕБЕПТЕРІ
2.1 Металл ақшалардан қағаз ақшаларға өту барысы мен себептері
2.2 Қағаз ақшалар және олардың айналыс ... ... ... ақша формаларының дамуы
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Ақша туралы осы уақытқа ... ... ... жазылып, ақшаны
бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал бiреулерi оны қоғамға ... деп ... ... ақша үшiн ... қоғам жұмыс iстейдi, ол
бiреулердi бақытты тұрмысқа кеңелтсе, ал ... ... ... Бүкіл қоғамның қызмет етуге ынталандыратын негізгі ... ... ... ... ... ... жоқ, ол ... айналысының дамуына
байланысты тарихи түрде көптеген жағдайларды ... ... осы ... болып жеттi. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы
объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр ... ... ... ... ... бола ... , ... өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас ... ... ... құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп ... ... ... өз ... өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар ... да ... ... ... көрiнетiн тауарлардың құны , оның бағасы болып табылады.
Ақша - жалпыға бiрдей ... ... ... онда ... ... құны ... және оның ... ретiнде
қатысуыменнен тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң ... ... ... ... даму ... ... даму сатыларынан өтті. Ол сонау
ақшаның алғашқы ... ... ... ... ... ... дейін сан алуан формаларға ауысумен және дамумен болды. Алайда
қанша ақша формалары өз сипаттарын өзгерткенімен ақшаның ... ... ... мен ... осы ... ... өзінің толық құнды ақша ... ... ... ақша ... ... ... мен ... нағыз
ақшаларды көрсете отырып ақшаға тән барлық қызметерді атқара алады. Бірақ
қоғамның дамуына байланысты металдық ақша ... ... даму ... және ... ... ауысты. Яғни қоғамдық дамуда қағаз және несие
ақшаларға деген ... ... ... ... ... ... олар бүгінгі таңда нақты айналыста емес. Яғни ... ... ... ... ... ... бар.
Сондықтанда мен курстық жұмысымның тақырыбын “Металл ақша айналысы
және оның қағаз ... өту ... ” деп ... Бұл ... ... экономикадағы маңыздылығын, оның бүкіл шаруашылықты ынталандыру
қасиетін, металл ақша айналысының осы ... ... ... ... ... және ... ақша ... қағаз ақшаларға өтудің басты
себептерін анықтау болып табылады.
I –ТАРАУ. АҚША – ... ... ... ТАУАР РЕТIНДЕ
1. Ақшаның пайда болуы және қажеттiгi
Ақша ... ... ... болды. Олар тауар өндiрiсiнiң дамуындағы
бiрден-бiр шарт және өнiм ... ... ... – бұл сату ... үшiн жасалынған еңбек өнiмi. Адам еңбегiнiң өнiмi, ... ... ... ... ... отырып, тауар формасын
қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi
алғышарттарды құрайды. Бiрақ ... зат ... бола ... ... құны өз ... алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса,
онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә ... ... ... ... ие ... ... оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да ... ... ... ... алу ... бола ... , ... өндiрушiсiне
қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың
өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен ... өз ... өмiр ... тауар, ол
ақша”.
Әрбiр ерекше тауар мiндеттi ... ... құны ... ... ... ... ... болады. Тауарлар және ақшалар бiр және осы тауарлар
формасының нақты қарама-қарсы ... бола ... ... ... ... ... және өзара бiр-бiрiне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезiнде бiр тауардың басқа бiр ... ... ... ... жай ... ... формалары
қолданылады ( 1 балта = 5 құмыра, 1 қой = 1 қап бидай).
Тауар өндiрiсiнiң өсуiне ... ... ... ... Жалпы
тауар массасының iшiнен барынша жиi айырбасталатын ... ... ... жай ... ... ... өте бастады. Осыдан келiп, құнның
толық немесе кең көлемдегi формасынан жалпы құндық формасына ... ... ... ... оның ролi бiр ... нық бекiтiлмеген едi. Бiртiндеп
жалпы құндық эквивалент ролiн белгiлi бiр тауарлар ... ... ... осы ... ақша деп ... ... ... құндық формасы ақша
формасына айналды.
Тауар айналысының тарихи эволюциялық даму процесiнде жалпы ... ... ... ақша ... әр ... ... Әрбiр тауарлы шаруашылық уклад өз эквивалнтiн алға тартады.
Сонымен, ... iрi ... ... нәтижесiнде мал бағушылардың
бөлiнiп шығуымен мал (iрi ... ... ... ... ... – жылқы, сиыр және қой, ал шөл және шөлейт аудандарда – түйе, ал
тундрада – бұғы жалпы эквивалент қызметiн атқарады. ... ... ... ... ... сөзi “пекуния” (ақша) “пекус (мал) ... ... (мал) сөзi ... ақша ... ... “рупия”
негiзiнде жатыр.
“Капитал” сөзiнiң шығуы да малмен ... ... ескi ... бұл сөз мал басы ... ... бiлдiре отырып, меншiк ... ... ... ең ... ... ... ретiнде жүндi
пайдаланды. Ежелгi скандинавтар көлемi бойыша әр түрлi тауарлар ... ... ... ... жүндерiн пайдаланды.
Жылы теңiздердiң жағасын мекендеген тайпалар айналыс құралы ретiнде
бақалшақ ... ... ... ... ... ... көптеп таралды. Бақалшақ ақшалар тауар ақшалардың ең бiр ... ... ... ... ... күндерiмiзмге дейiн өмiр сүре
отырып, олар ешкандай өзгерiске ұшыраған жоқ.
XX ғасырдың 70 жылдарының ... ... ... кейбiр
тұрғылықты тұрғындарының ақша айналысы ретiнде бақалшақтардың үш ... ... – қара ... ... ақ түстi (галиа), аса ... ... ... ... ... әр ... экзотикалық ақшалар болған. Королин аралдары тобына
кiретiн ява аралдарында осы күнге ... ... акша ... етедi. Олардың формасы ... тас ... келе ... ... еске ... Мұндай монеталардың диаметiрi бiрнеше
метрге жетедi. ... ... ... ... сатушыға феяға
бұрынғы иесiнiң белгiсiн өшiрiп, өзiнiң белгiсiн соғады.
Юлий Цезарь патшалығының ... ақша ... ... ... бiр ... құны үш ... алты бұзау, он екi қойға
теңестiрiлген.
Өнер мен жер игертушiлердiң бөлiнуiмен эквиваленттiң ... ... ... ... ... бар
эквиваленттер пайда болды. Бұл аз бұзылатын ... ...... ... кофе, какао, құйма түрiндегi тұздар т.б.
Жалпы эквивалент ретiнде металдарда пайдалана ... ... ... Африкада темiр, мырыш, қорғасын, мыс, күмiс ... ... ... Рим ... ... ... және орта
ғасырдағы ағылшын карольдары мырыш ақшаларды құйды . ... ... ... мыс ақша ... ... . XYII ... Солтүстiк
Америкада ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгелекшектерiн қолданылады .
Металл ақшаларының артықшылығы олар - ... ... ... ... кен ... ақша есебiнiң салмақтық
жүйесi нақтылана түстi. ... келе ... ... ... роль алтын
мен күмiске өте басталды, өйткенi олар ... ... үшiн ... сапаға ие .
Әрине, металдар бұған дейiнгi ақша формаларын бiрден ығыстырып
шығарып ... жоқ. Ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... Темiр ақшалар күрек, таға, шынжыр, шеге және ... ұзақ ... бойы ... Грек ... ...... уыс шеге ” деген мағынаны бiлдiредi. Мыс ақшалар қазандық, құмыра,
қалқан түрлерiнде ғана ... ... ... және ... ... жүзiк,
сырға, бiлезiк түрiнде пайданалынды .
Бiрақ б.э дейiн XIII ... ... ... ... бола ... Осындай себепке байланысты көптеген ақша бiрлiктерi
фунт ... ливр ( ... фунт ), ... ( ... фунт ) ... атауымен аталады. Алғашқыда белгiлi массасы бар формасыз металл
ақшаларды кейiн келе әр түрлi массадағы ... ... бар ... ... бастады .
Монеталардың пайда болуы - ақшаның құрылуындағы соңғы кезең
болып ... өмiр ... ... ... ол тауар
өндiрiсi мен тауар айналысының болуына негiзделедi. Кез ... ... ақша ... ... ... ... ... және ақша бiр –
бiрiнен бөлiнбейдi. Ақша ... ... онда ... ... ... XVI ... басында ( 1516 ж.) ... ... ... ... Моор ... ... ... аралы және мемлекеттiң
үздiк құрылымы туралы алтын кiтап” деген ... ... ... кiсi ... заң ... ... жазаланатынын кiм бiлмейдi,
әйтсе де бұл ... ... ала ... ... бар жерде алдымен
ақша құрымай, олар да жоғалмайды, сонымен бiрге ... ... ... ... ... ... және ... де ұмытылар едi. Егер ақша адам ... ... ... тiптi ақша ... ... кедейлiктiң өзi де жоғалар едi”.
Ол аздай Т. Мор тағы ... дедi: ... ... ... ... өлшемiмен өлшейтiн болса, онда ол жерде мемлекеттiк табыс және оның
дұрыс ағысының болуы ... ... ғ. ... ...... ... Грей және басқалар
ақшаға терiс көз ... ... ... ... ... сақтай отырып
ақшаның жоюдың жобасын ұсынды және оны ... ... ... ... де ... ... ... (1917)
кейiн, азамат соғысы жылдарында ақшаның құнсыздануы байқалған кезде ... сәтi ... яғни ... өзi ... алып ... ... ... бола бастады. Керек десеңiз ауыл шаруашылық ... ... ... ... ұйымдастыруға тырысты. Шындығында,
оның бәрi сәтсiз ... С.Г. ... ... ... ... - тредаларды, ал ... ... Смит ... бiрлiктердi - энедаларды пайдалануды ұсынды.
Осыған байланысты К. ... ... ... : ... ... бiз қоғамдық дамудың ең ... ... ... ... ең ... ... ... едiк. Қанша дегенмен коммунизм - ол,
қиял сондықтан да ақша ... олар бар және бола ... ... дами ... ... болып қала бередi,
бiрақ тауар ерекше жалпылама эквивалент.
Ақша - ... ... ... ... ... ... ... тауардың құны бейнеленедi және оның делдал ... ... ... арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз жасала бередi .
Жалпыға бiрдей ... ролi ... ... ... ... ... ... құндылығын бейнелеу
қасиетi, оның ... ... ... К. ... айтқандай: “Табиғат
ақшаны жаратпайды. ... бұл ... ... ... ”.
Алтын жалпыға бiрдей эквивалент ролiн орындау үшiн ең бiр
лайық ... ... ... ... ... ол ерекше табиғи сапаға
ие: бөлiнуi оңай, ... ... тот ... тек қана ... ( 2/3 ... және 1/3 азот ... ... Екiншiден ең
бастысы алтын ... ... ие. ... ... оның ... ... ... кететiн еңбек шығындарының өте жоғары болуына ... ... ... ... ... ... Ол әр түрлi
салаларда ...... ... ... ... ... өте жұқа қалыңдықпен, бiрде ... ... ... ... өндiру қиын және капиталды көп қажет ... . ... ... кен ... бар. ... ... 70-тен астамы жұмыс
iстеп тұр.
Ақша - өндiру мен бөлу ... ... ... ... ... қарым-қатынастарды көрсететiн, ... ... ... ... ... ... Эканомикалық
категория ретiнде ақшаның мәнi оның үш ... ... ... ... ... ... ... ;
- Айырбас құнының дербес формасы ;
- Еңбектiң сыртқы заттық ... ... ... ... ... ақшаны пайдалану
кез-келген материалдық ... ... ... бар ... ... яғни оның өтiмдiлiк қасиетi.
Социализм жағдайында бұл ... ... ... және ... ... ... пайдалану және бөлумен ғана шектелдi.
Кәсiпорындар жер, ... жер асты ... ... және ... ... ... жекешелендiру процесстерiнiң ... ... ... айырбастау формасында ақшаны пайдаланудың
көлемi ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
тауарларды тiкелей өткiзумен ... ... ... бұл ... жағдайлары, олар несие беру, бюджеттiң ... ... ... ... ... кiрiстерiн қалыптастыру,
өндiрiстiк және өндiрiстiк емес ... ... ... ... ... басқа банктерге сатуы және т.б
Еңбектiң сытрқы ... ... ... ... ... олардың ақша көмегiмен өлшену мүмкiн құнын анықтау арқылы
көрiнедi.
1.2 Ақша ... ... және ... ... ақша ... ... теориясы.
Бұл теорияның өкiлдерiне капиталдың ... ... ... ... Мэн, т.б.) ... Оларға қоғамның байлығын ақшамен
өлшеуге, сонымен қатар ақшаны бағалы металдармен бiрдей деп ... ... ... ... ... нағыз байлығы алтын мен күмiс, яғни
бұлар өзiнiң табиғаты бойынша ... ... ... ... ... ... фетишистiк сипатта, себебi бұл теорияның ... ... ... күмiс сияқты кез-келген бағалы металл бола алады,
ал ... ... ... ... қатынастарын сипаттайтын
ақша екендiгi жөнiнен хабарсыз.
Ресейде металдық теорияның өкiлi атақты ... ... ... ж.ж.) ... ... Ақша туралы оның
теориясының барлық пайымдауларының негiзi – ақшаға тек нағыз бiр ғана ... ... ... ... ... бар. ... ең ... ақша материалды
күмiс деп санады. Ақшаның қызметтерiн ... ... ... XIX ғ.
теоретиктермен қолданылған. Бұл iс жүзiнде тек бiр тарихи кезең, яғни ақша
жүйесiнiң жоғары және ... ... өту ... ... Алтын
айналысының тар мағынада қолданылуы XIX ғ. ... ... ... ... дамуы ақша базисiнiң адекватты түрiнiң
болуын талап еттi. Объективтi түрде, ... ... ... жаңа ... мен формалары қалыптасты, олар несиеге негiзделдi.
Немiс экономистерi ақша деп тек қана ... ... ... ... ... ... Ұлттық банктiң банкноталары да аталады деген. Ол
кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп ... ... ... ... ... экономистерi Ж. Рюэфф және М.
Дебре, ағылшын экономисi Р. Харрд халықаралық айналысқа алтын ... ... ... ... 70-шi жылдардың басында жойылған Бреттон –
Вуде валюталық жүйенiң орнына жаңа алтын стандартын ... ... ... АҚШ ... ... Р. ... сайлау алдындағы күрес
кезiнде алтын стандарты қайта оралуы мүмкiн деп ... 1981 ... ол ... ... ... ... осы мәселе бойынша арнайы
комиссия құрады, бiрақ ол комиссия алтын стандартын енгiзу онша ... ... ... ... ... ... стандартының мағынасы нарықтың
күрделенуi, ұлғаюы және дамуымен байланысты өзгередi.
Қағаз – несиелiк ақшаларды ... ... ... ... ... ... формасына немесе бақыланбайтын стихиялы ... ... ... ... ... ... ... өсiмi физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, сөйтiп бұл ақша ... тым аса ... ... соқтырып, соның салдарынан ақшаның
айырбасталынуы тәрiздi аса маңызды қасиетiнiң (экономикалық ... т.б. ... ... ... алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, ... ... ... ... ... қызмет етуiмен, несие алуды
қамтамасыз ету құралы болуымен және маңызды өнеркәсiптiк шикiзат болып қала
беруiмен сипатталады.
Металдың ақша ... ... ... барып, одан бiрте – бiрте
монеталар пайда бола бастады. Көпестер ... ... ... ... ... ... ... болуы ақшаның қалыптасуындағы соңғы
кезеңдi сипаттайды.
Монета – ол формасы, сыртқы ... ... ... ... ... жасалған ақша белгiсi.
Монета бет жағы – аверс, келесi жағы – реверс, кесiндiсi – гурт болып
ажыратылады.
Егер ... ... құны ... металдың құнына сәйкес
келсе, онда бұл толық құнды ақшалар. Толық құнды еместерi биллонды ақшалар
деп аталады.
Монеталық ақша ... ... ... ... бар:
Биметализм – жалпыға бiрдей эквивалент ролiн екi немесе одан да көп
металл атқарады, яғни ... ... және ... ... ... ... ... аталып өткен екi ақша жүйесi –
биметализм және ... ... – бұл ақша ... ... ... ... ... заңды
түрде екi металл атқарады. Алтын және күмiс монеталар кең ... ... ... ... ... үш түрi ... ... жүйесi, алтын және күмiс монеталар арасындағы
қатынас ... ... ... ... стихиялы түрде бекiтiлдi;
Қосарлы валюта жүйесi, бұл қатынасты мемлекет ... ... ... , күмiс монеталар алтын белгiсi болып
табылады.
Монометаллизм – ... ... ... бiр ғана металл атқаратын
ақша ... Құн ... ... ... ... ... алтын
монометаллизмi үш түрге бөлiнедi:
Алтын монета стандарты, оған ... ... ... ... ... ... құн белгiлерiнiң еркiн алтын монеталарға өсу құны
бойынша айырбасталуы болып табылады.
Алтын құйма стандарты – Ұлыбритания мен ... ... ... ... ... ... ұсынған жағдайда алтын құймаларына
айырбасталды.
Алтын девиз стандарты – Германияда, Авсралияда, Норвегияда және ... ... Бұл ... алтынға, шетел ... ... ... ... бұл ... бiр ... басқа елдiң валютасына тәуелдiлiгiн көрсетедi.
Осылай, б.э. дейiн III – II ғ. римде мыс монометаллизмi, Ресейде 1843-
1852 ж.ж. ...... ... 1897 ж. II ... ... ... ... сөзi, қазақша “ақша” , яғни ... ... ... ... қарап шыққан.
Ақшаның номиалистiк теориясы.
Меркантелистердiң металлизмге қарсы iс ... ... ... ... ... Тауар өндiрiсi мен айналымының өсуiне
байланысты металл монеталарды вексель, банкнот түрiндегi несиелiк айланыс
құралдарына жартылай ... ... орын ... ... мен бағалы
металдардың арасындағы iшкi байланыстарды жоққа шығара ... құн ... жүру ... ... ол үшiн ... ... ... негiзгi ережесi мынадай:
• Ақша идеалды есеп бiрлiгi ... ... және ... көмегiмен
тауарлардың айырбас құны анықталады;
• Бұл бiрлiк ешқандай да iшкi құнға ие емес;
Сонымен номиналаистер аұшаның ... ... ... ... ... оларды техникалық айырбас құралы ... ... ... ... ақша – бұл ... процесiн жеңiлдететiн техникалық
дөңгелек, айырбас және сауда құралы. Ол ақшаның құны екi жақты мәнге ие
дп санайды:
... бiр ... ... ... Басқа тауарды сатып алу мүмкiндiгi,
XIX ғ. аяғында және XX ғ. ... ... ... номинализм үстемдiк
ете бастады. Бiрақ бұрынғы номинализмнен айырмашылығы оның объектiсiне
қағаз ақшалар жатады.
Номинализмнiң мәнi ... ... ... ... теория
денег”, 1905 ж.) еңбегiнде жақсы берiлген. Оның ... ... ... Ақша – ... тәртiптiң өнiмi, мемлекеттiк билiктiң туындысы;
• Ақша мемлекеттiк хартальдiк төлем құралы, яғни ол мемлекеттiң төлем
күшiмен жасалған төлем белгiлерi ... ... ... ... ...... құралы.
1929 – 1933 жж. Кономикалық дағдарыс тұсында номинализм әрi қарай дами
түстi. ... Дж.М. ... (1930ж. ... о ... алтын ақшаларды
“жабайылық сарқыншағы”, “арбаның бесiншi ... деп ... ... ... ... ... үнемi қамтамасыз етiп отыратын қағаз
ақшаларды жатқызды. Кнапп теориясының жеңiсi деп ... ... ... ... қарапайым түрiнде қалып, кнапптық партализм толық жүзеге
асты деп санады.
Ақшаның номиналистiк теориясы ... ... ... ... да ... Ол ... ... уақытта ғана тауармен байланыста
болса, ал алдағы уақытта ақшалар шартты белгiге ... деп ... ... ... ... ақшалар алмастырды. Қағаз ақшалар ақшаның
мәнiн, iшкi ... ... Ақша ... ол ... ... ... пайда болуы ... ... ... мен ... ... ... ... дамуымен
сипатталатын ақша айналымына деген қосымша қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы ... I ғ. тән, яғни ол ... ... ақшаларға байланысты. Бұл уақытта Қытайда ақ бұғы
терiсiнен жасалған ... ... ... Ақ ... ... ... болған.
Нағыз қағаз ақшалардың пайда болуы Шынғысханның немересi ... ... ғ. ... капиталистiк тауарлы өндiрiстiң дамуымен қағаз
ақшаның қолданылуы өрiс ала ... ... ... 1690 жылы ... ... отар ... 1716 ж. ... 1795 ж. АҚШ-та,
1762 ж. Австралияда пайда ... ... ... ... ақшалар 1769 ж. II
Екатерина тұсында пайда ... ... ... ... ... ... жасалынған –
толық құнды ақшаның орнын алмастырушылар тәрiздi әсер етедi деген ой туады.
Шынында олар металл ақшаның ... ... ... ... ... есесiнен пайда болды.
Қағаз ақшалар ақшаның номиналдық құрамының нақты құрамынан ... ... ... ... құн ... ... формасы.
Қағаз ақша мемлекеттiң өз шығындарын табу үшiн шығарылатын, әдетте
металға айырбасталмайтын, ... ... ие ақша ... ... толық құнсыз болып келедi, себебi, өзiнiң дербес құны
жоқ. Оларды шығаруға кеткен ... өте аз. ... ... құралы болып
тұрған кезде ғана олар өздерiнiң сатып алу қабiлетiн сақтай алады.
Егер “нағыз” ақшалар айналыста ... ... ... ... ал ... ... ... процесiнде нарықтық құнға ие болады.
Мемлекет сол ... ... ғана ... ерiксiз өзiндiк құн белгiлейдi.
Осылайша , Қазақстанда 1993 жылы ең iрi ... 100 ... 1994 жылы ... 500 ... ... шығарылған болатын.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылмаған. Бiрақ кейбiр жағдайларда
мемлекет айналысқа шығарылған қағаз ... ... ... ... ... ... ... болған.
Қағаз ақшалардың өзiнiң меншiктi құны болмағандықтан да , олар айналыс
саласындағы ақшаның қызметтерiн толық ... ... ... ... ... меншiктi құндарының болмауына байланысты олар
өздерiнiң жаратылысына ... ... және ... ... ... ... әр ... себептерге байланысты ... ... ... және ... да ... емес шығындарды жабуға артық
ақшалардың шығарылуы; пассивтiк төлем балансының ... ... ақша ... ... ... ... ... төмендеуi
және тауар массасының қысқаруы, т.б.
Мұның бәрi бағаның өсуiне әкелiп соғады. ... ... ... ... бұл ... ... тән ... ақшалар әрдайым көмекшi сипатқа ие. Қағаз ... ... ұзақ ... ... ... ... емес, сондықтан да олармен қатар
несиелiк ақшалар ... ... – бұл ... негiзiнде алтынның орнына келген құнның
қағаздай белгiсi. Несие ақшалар ... ... мен ... ... арасындағы
қарыз капиталының қозғалысын көрсетедi және “төлем ... ... ... ... ... ... алады”.
Несие ақшалардың негiзгi түрлерiне: вексель, ... чек, ... ... ... ... ... саны К. Маркстiң ашқан ақша айналысының заңымен
реттеледi. ... ... ақша саны – ... ақша саны мен сатуға
арналған тауарлар массасы және атауы бiр ақша ... ... ... ... бiр ... ... ... етедi.
Айналысқа қажеттi ақша санының формуласы төмендегiдей:
Монетаристер деп аталатын, ағылшын классикалық ... ... ... ... белгiледi:
PY = TV+DV1
мұндағы: P – бағаның жалпы деңгейi;
Y - өндiрiс көлемi;
T – ақша белгiлерiнiң ...... және V1 – ... және ... ... жылдамдығы.
1929 ж. ұлы депрессиядан кейiн ақшаның сандық теориясы өзiнiң күшiн
жоғалта бастады, себебi ... ... ақша ... ... ... басқаруға көп көңiл бөлдi.
Соңғы он жылдықта етек ала бастаған инфляциялық процестер ағылшын,
американ экономистерiн ... ... жаңа ... тудырды,
себебi қазiргi кездегi монетаризм ақша массасы мен ... ... ... ... ... ұмтылуда. Монетаристер ақшаны
реттеу және күтiлген өзгерiстердi анықтау үшiн қажеттi мерзiмдер ... ... ... ... ескере отырып, ақша массасын бiрқалыпты және
ұдайы реттеудiң өсу қарқынының “алтын” ережесiн ұсына бастад.
Ақшаның төлем ... ... ... етуi айналысқа қажеттi ақшаның
жалпы көлемiн ... Бұл, ... ... көп бөлiгi қарыз
талаптары мен мiндеттемелерiн өзара есептеу ... жабу ... ... ... даму ... ақша ... керi әсер етедi:
неғұрлым тауарлардың көп бөлiгi несиеге сатылса; ... ... ... аз саны ... етiледi. Оған қоса мынаны ұмытпаған жөн: айналыстан
алынған ақшаның белгiлi бiр саны шаруашылықтағы және ... ... ақша ... қалыптастырады. Осының нәтижесiнде, айналыстағы
ақша санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен ... = Тб.с. – ... + Тс – ... / А + ...... ... және ... құралы ретiнде қажеттi ақша саны;
Тб.с. – тауар ... ...... ... ... ... сомасы,
Тс – қарыз және басқа мiндеттемелер бойынша төлем ... - ... ... ... мен ... сомасы;
АР – ақша резервтерi;
А – ақшаның төлем және айналыс құралдары ретiндегi айналымының орташа
саны.
Теңдiкте ... ... ақша ... ... ... бiрi ретiндегi тауарлар бағаларының едәуiр аз төленбеген төлемi
болып табылады.
Ақшаның сандық теориясы айналысқа қажеттi ақша ... дәл ... ... ол ... ... мен ... даму
факторларының жалпы жиынтығындағы ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк ... ... оның ... ... жолдары бойынша қажеттi несие ақшаларының масасын беретiн,
өзiеiң ... және ... ... атқарады. Ақша екi түрлi формада
болады: қолма – қол және банктiк ... ... яғни ... ... ақша қаражатының жазу формасындағы ақша ... бұл екi ... бiр – ... ... байланыста. Банктiк айналымның
ақшалары әрдайым қолма-қол банкноталарға айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi облысының бiрлiгi, яғни ... ... ... ... ... және ... ... болуы ақша
массасының өзiне қандай ... ... ... ... етедi.
II-ТАРАУ. ҚОҒАМДЫҚ ДАМУДА МЕТАЛЛ АҚША, ОНЫҢ БАСҚА ДА АҚША ФОРМАЛАРЫНА
ӨЗГЕРУ СЕБЕПТЕРІ
2.1 Металл ақшалардан қағаз ақшаларға өту барысы мен ... ... ...... ... ... ... ақшалар және
қазыналық билеттер (қағаз және несие ақшалары) болып екіге бөлінеді. Екінші
ір қоғамдық еңбек бөлінісінің ...... ... ... ... ... тауар өндірісі қалыптасып, айырбас нақтылы
үздіксіз құбылысқа айналғанда ақшаның ... ... ... металл
заттар жүре бастады. Металл ақшаның пайда болуына ... ... ... ... ... де пайда болды. Алдымен белгілі бір
массасы көрсетілген бірақ ... жоқ ... ... ... әр ... металл кесектері айналысқа түскен. Дегенмен, жаңа дәуірге дейін
XVIII ғасырда кейбір елдерде массасы көрсетілген ... ... ... ... ... қазіргі уақытта да көптеген ақша өлшемінің атауы
оның салмақ атауларымен бірдей. Мысалы, фунт ... ... ... ... ... ... ... Ал фунт – ... ... 409,5 ... тен ... Киев ... ақша ... ... күмістің фунты деген
мағынаны білдірген, ал оның тең жартысы рубль деп аталған.
Металл ақшаның алғашқы түрі – құйма металл. Оның ... да әр ... ... сым, ... және т.б.). ... ... құймалары айырбаста
алып жүруге және сақтауға өте ыңғайсыз болғандықтан сауданың баяу жүруіне
әкеп соқтырған.
Біртіндеп металл ақшаның түрі де, ... да ... ... ... ақша ... ... бір ... бар формасыз мыс құймасы, одан кейін
жолақша сызығы бар табақша, ең соңғысы екі жағында суретт салынған массасы
бір ... екі фунт ... ... ақша ... болған. Сөйтіп металл
ақшалардың формасының неше түрі болып өзгеріп, ... ... ... ... – ақша ... ... даму ... көрсетеді.
Қоғамдық еңбек бөлінісі дамуының жоғарғы сатысында металдан монета
түрінде ақша құйыла бастады. Нарықтық ... ... ... ... арасынана көпестер бөлініп шығып, олар тауар айырбасына
тек ... ... ... ... монета деген заң жүзінде
құрамындағы белгілі бір металдың салмағын, сыртқы түрін ... ... ақша ... ... ... ... массасын, типін,
ремедикмын (заңды түрде бекітілгн нақты массасының ... ... ... ... ... Монетаның бет жағын – аверс, сыртын –
реверс, жиегін обрез деп атайды.
Металл ақшалар толық құнды және толық құны жоқ ақша ... ... ... ақша деп монетада көрсетілген құн монета соғуға жұмсалған
металдың құнына тен ... ... ... ақша ... пайда болғанынан
бастап жалпы құн эквиваленті болады және ... ... ... ... құны жоқ ақша – ... ... құн оны ... жұмсалған
металдың құнынан жоғары болатын ақша. Ол толық құнды ақшаның ұсақ бөліктері
ретінде кішігірім төлемдеоді атқару үшін майда монета ... ... ... ... деп те ... Ақша ... ... болғандықтан тез
ысылып салмағын, соған байланысты кұнвн жоятындықтан майда ақшалар алтын
монеталы стандарт кезінде де ... ... ... Олар алғашқыда
күмістен, бертін келе және қазір ... ... және ... ... ... ... ... аз. Дегенмен майда ақшаны
айналысқа түсіру мемлекетке пайдалы.ол пайда монетада көрсеиілген ... ... ... ... ... ... тең.
20- ғасырдың 70-жылдары алтынға деноминация(көрсеткіш ірілендіру)
жүргізілді. ... ... ... ішкі ақша айналымында айналыс және төлем
құралы ретінде ... ал 1976 ... ... ло ... ... орындамайды. Алтынмемлекеттің ішкі айналымынан да, әлемдік
нарықтан да ... және ... ... ... тарихта ақша жүйесiнiң келесi типтерi болған:
• Металдық айналым, ... ... ... ... ... қызметiн атқарады,
ал несие ақшалар металға айырбасталады;
• Несие және қағаз ақша айналысы, мұнда алтын айырбастамайтын ... ... ... және ... ... ... байланысты аталып өткен екi ақша жүйесi ... және ... ... – бұл ақша ... ... құндық эквивалент ролiн заңды
түрде екi металл атқарады. Алтын және ... ... кең ... ... айналысқа түстi, биметаллизмнiң үш түрi бар:
• Қатар жүретін валюта жүйесi, алтын және күмiс монеталар арасындағы
қатынас ... ... ... ... ... ... бекiтiлдi;
• Қос валюталық жүйесi, бұл қатынасты мемлекет анықтады;
• “Қосалқы” валюта жүйесi , яғни ... ... және ... ... ... ... қызметін атқарады, бірақ бірдей негізде ... ... ... ... ... түрде жүзеге асырылып, алтын
монеталарды жасауға ерік берілді.
Биметализм XVI-XVII ғғ. кеңінен ... ал ... ... XIX ... ... ... ... ақша жүйесі капиталистік шаруашылықтың
даму қажеттігіне сәйкес келмеді, себебі екі ... құн ... ... пайдалану ақшаның бұл қызметіне қарама-қайшылық тудырады. Дегенмен
1865 жылы Франция, Бельгия, Швейцарияда және Италияда биметализмді ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде латын
монеталық одағы конференциясы бекітіліп, ол бойынша екі ... да ... ... және одан да ... болатын монеталар соғылып, күміс пен алтынның
арақатынасы 1/15,5 шамаға тең болды. Бірақ екі ... ... мен ... нарықтық құнына сай келемейді.
Биметализм жүйесі ... ... ... ... ... себебі құн өлшемі ретінде екі металды қатар қолдану
ақшаның бұл қызметіне қайшы келді, жалпыға бірдей құн өлшеі ретінде тек ... ... ... ... ... не ... , не ... Оған қоса XIX аяқ
шегінде күміс шығарудың арзандауына байланысты күмістің құны кеми ... ... ... мен күмістің арақатынасы 1/20 тең болды. Ал заң ... мен ... ... бұдан әлдеқайда төмен болғандықтан алтын
монеталар айналыстан шығып, қазына қорына айналды.
Нәтижесінде жалпы құн өлшемі ретінде ... ... бір ғана ... ... етілді. Сөтіп, биметализм ақша жүйесінің орнына монометализм
жүйесі келді.
Монометаллизм – жалпыға ... ... бiр ғана ... ... немесе күміс) ақша жүйесi.
Күміс монометализмі Ресейде 1843-1852 жж. Индияда 1852-1893 жж. қызмет
етті.
Алтын монометализмі алғаш рет ақша ... типі ... XVII ... ... 1816 жылы ... ... бекітілді. Көптеген елдерде
ол XIX ғ. аяғына қарай енгізілді.
Құн ... ... ... ... байланысты алтын
монометаллизмi үш түрге ... ... ... оған ... монетасының айналысы, алтынның
ақша қызметiн ... құн ... ... ... ... өсу құны
бойынша айырбасталуы болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... келе отырып өндірістің, несие
жүйесінің, дүниежүзілік сауда мен капиталдың ... ... ... Бұл ... өзіне тән негізгі белгілерімен сипатталады:
• Алтын елдің ішкі ақша айналысында болып, ақшаның барлық қызметтерін
бірдей атқарады;
• Алтын ... ... ... ... яғни ... монета сарайында;
• Толық ұнды емес ақшалар айналыста жүре отырып, еркін және шектеусіз
алтын монетаға ауыстырылды;
• Алтынды және шетел ... ... ... сыртқа шығаруғаболатын
болатын.
Алтын монета стандартының қызмет етуі ... ... ... ... ... мөлшерде алтын қорының болуын және оның
монета ... ... ... ... ... талап етеді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс тұсында бюджет тапшылығының өсуі, оны
займдар және ақша ... ... жабу ... ... ... көп ... ... ақша массасының өсуіне әкеліп,
нәтижесінде қағаз ақшалардың алтын ... ... ... ... Бұл кезеңдерде алтын монета стандарты соғысушы елдерде өзінің
қызметін тоқтатты, кейіннен көптеген ... ... ... ... ... ... ... банкнотаны алтынға ауыстыру
тоқтатылды және оны сыртқа шығаруға тыйым салынды. Алтын монеталар қазынаға
сақтауға жіберілді.
1924-29 жж. ақша ... ... ... ... ... ... яғни оның ... екі қысқартылған формасы жасалады: алтын құйма
стандарты және алтын девиз стандарты.
Алтын құйма стандарты – Ұлыбритания мен ... ... ... ... ... сомманы ұсынған жағдайда ... ... Оның ... ... ... мұнда айналыста алтын
монета болмайды және алтын монетаны ... ... ... тиым ... 12,4 кг ... ... бағасы 1700 фунт стирлинг, Францияда
12,7 кг алтын құймасының бағасы 215 франтке тең болды.
Алтын девиз стандарты – Германияда, ... ... және ... ... Бұл ... алтынға, шетел ... ... ... Сөйтiп, бұл стандарт бiр ... ... ... валютасына тәуелдiлiгiн көрсетедi.
Бұл кезде алтын монетаның еркін соғылуы жойылып, ол айналыстан алынып
тасталды. Міне тек ... ... ... ғана ... ... ақша жүретін
елдердің алтынмен байланысы сақталды. ... ... ... ... девиздік саясат әдісімен, яғни нарықта ұлттық валютаның
курсының төмендеуіне немесе жоғарылауына ... оған ... ... алу ... сату арқылы жүзеге асырылды.сөйтіп, алтын девизді стандарт
кезінде бір елдің валютасы басқа елдердің валютасына тәуелді ... ... ... ... ... ... барлық
мемлекеттерде әр кездері алтын монометализмнің барлық формасы жойылды.
1944 жылы Бреттон-Вудсте құрылған Халықаралық валюта ... ... ... ... ... үшін ... девизді стандартты, шын мәнінде алтын долларлы стандартты енгізді.
Оның ерекшелігі, яғни алтын долларлы стандарт – тек АҚШ ... ... ... жоқ, ... бұл ... тек ... ... мен үкімет
мекемелері үшін ғана бекітілді. АҚШ үкіметі өзінің алтын ... ... 1971 ... ... ... ... ... сатуды тоқтатты,
сондықтан алтын долларлы стандарт та ... ... ... ... Халықаралық валюта жүйесі алтынның
айналыстан шығуын заң жүзінде бекітті. Ақша өлшемдерінің алтын құрамы және
алтынның ресми ... ... ... ... ... оның мүшелері
арасындағы есеп айырысудан да ... ... ... ... алтынға айырбасталмайтын несие ақшалары жүйесі орнықты.
Металл ақшалардың қағаз ақшаларға ауысу негізгі себептеріне ... ... ... ... алып жүру ... Яғни ... алып
жүру, оларды тасымалдау қиынға түсті. Сонымен қатар егер белгілі бір
тұлға көп ... ... үшін ... ... үлкен ақша салатын
ыдыстармен жүрген. Ал ол өз кезегінде сол адамның дереу көзге түсуін,
соның салдарынан оның өміріне қауіп ... ... ... ... ... ... билiк органдарының жасаған әрекетiнiң
нәтижесiнде, яғни қазынаға қосымша табыс алу ... ... ... ... орын ... ... металдардың шыға
бастау барысында бiлiнуi; Яғни, бұл жерде ... бір ... ... және ... жағдайларын жақсарту үшін ақша айналысы
заңына сәйкес келмейтін металл ... ... ... ... ол өз ... ... ... туғызады;
• Бағалы металдарды өндiрудiң қағаз ақшаларды өндiруден қарағанда
қымбатқа түсуi, яғни ... ... ... күнге дами түсуіне
байланысты айналысқа көптеген ақша қаражаттары ... ... Ал ... ... ... ... және оны ... көп қаржы қажет
болды. Егер қағаз ақшалар ... ... ... металл ақшалар
өндіру үшін металлдарға деген сұраныс өсіп, жалпы ақша ... ... өсіп ... орын алар еді;
• Бюджет тапшылығын жабу мақсатында ... ... ... ... ... ... ... тап болуын, соғыс уақыттарында
және бюджеттік шығындардың әр түрлі себептермен ... ... жабу ... ... ... ... бюджет тапшылығын
жабу үшін қағаз ақшаалрды шығарудың негізгі себебі халыққа уақытында
қағаз ақшалар эмиссиялап ақша төлеу әлеуметтік ... ... ... ... және ... ... заңдылықтары
Қағаз ақшалар – бұл нағыз ақшалардың өкілдері болып табылады. тарихта
олар айналыста ... ... және ... ... ... ретінде
пайда болған. Бұл қағаз ақшалардың айналыста жүруінің ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне
байланысты пайда болды.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. XII ғ. ... 1690 ж. ... ... америкада, 1762 ж. Авсрияда және 1769 ж. Ресейде
пайда болды. Бiрiншi ... ... ... қағаз ақшалар барлық
елдерде шығарылды.
Сонымен қағаз ақшалар – ... ... жабу ... және ... ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгiлеген
өзiндiк номиналы бар құнның белгiлерi.
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... қызметiн
атқарады. Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттiң ... ... ... ... Қағаз ақшалар өзiнiң табиғаты жағынан
тұрақсыз және құнсыздануға тез икемдi. Олардың құнсыздану себептерiне:
• айналысқа артық ақша эмиссиялау,
• эмитентке ... ... ... ... ... қолайсыздық жағдайы.
Қазiргi уақытта алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және ... ... ... ... ... ... ығыстырып тастау
жағдайында ақшалы тауар тiкелей массасына емес, алтын нарығындағы несие
ақшалармен операциялар ... ... ... ... ... және ... ... өлшеу ретiнде көрiнедi. Несие ақшалар тауардың құның
өлшемейдi, өлшенген ... ... ... ... құны жоқ. ... белгiлерiнiң, яғни толық құнды емес және қағаз ақшалардың пайда
болуы, ақша ... ... ... ... ... алып келедi.
Қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) – бюджет тапшылығын жабу ... және ... ... ... мемлекет белгiлеген
өзiндiк номинал құны бар құнның белгiлерi.
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... құралы қызметiн
атқарады. Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттiң қаржы ... ... ... ... ... өзiнiң табиғаты жағынан
тұрақсыз және құнсыздануға тез икемдi. Олардың құнсыздану ... ... ақша ... ... ... ... төмендеуiн және
төлем балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Қағаз ақшалардың айналысы ... ақша ... ... көрсетеді.
Өйткені экономикада айналыста жүретін негізгі ақша түрлерін ... ... және оның ... ... экономкаға тікелей әсер етеді.
Ақша айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, ... ... ... және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша ... ... ... ... ... ... де ... өндiрiсi жатады.
Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз ... ... ... сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың қозғалысы жүзеге
асырылады.
Ақшаның өмiр ... ... ... ол ... ... тауар айналысының болуына ... Кез ... ... ақша ... ... болып табылады. Тауар және ақша бiр-
бiрiнен бөлiнбейдi. Ақша ... ... онда ... ... ... құру ... ... “ақша айналымы” мен “ақша айналасы” ұғымдары
арасында айтарлықтай шек қойылатын. Ақша айналысы деп қолма – қол ... ... Ал ақша ... ұғымы одан кең мағына бергендiктен ... – қол және ...... ... мағынасын сипаттайды. Қазір бұл
арадағы айырмашылық жойылды және ол барлық ақша ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ... ... және ... ақша ... ... ... белгiлерi әр түрлi жағдайда қамтамасыз етiледi. Қолма-қол ақша
тұтыну заттары және қызметтер жиынтығымен қамтамасыз етiлсе, ... ...... арналған өндiрiс құралдарының жиынтығымен қамтамасыз
етiледi.
Мұндай жүйе тек қана ... ... ... ... ... ... ... ол уақытта кәсiпорындар мен халықтың қолында
ақша қанша тауардың болатыны және олардың қандай бағада ... ... ... ... бағаның босатылуына, меншiктiң мемлекет
иелiгiнен алынуына және т.б. ... ... ... асыру мүмкiн емес
болып қалды.
Ақша айналысы мен ақша айналымы арасында шек жойылды. Тауар айналысы
процесiндегi қолма – қол ақша ... және ... ... ... қызмет көрсету, сонымен бiрге кәсiпорындар мен ... ... ... ... ... ... – ақша ... деп
аталады.
Ақша айналысының объективтi негiзi – тауар өндiрiсi мен тауар айналысы
болып ... Құн ... ... яғни ... ... ... жаңа тауар сатып алу үшiн қолданылуы, ақшаның әрдайым қозғалыста,
яғни айналыста ... ... ... ақша ... ... ... ... қоймайды. Бұл екi процесс
бiр-бiрiнен жекешеленiп жүредi. Тауарлар, ... ... ... ... ... және ... Ал ақша айналыста әрқашан жүредi.
Айналыста жүре отырып ақша әрi айналыс құралы, әрi ... ... ... ... тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкiн. Өз кезегiнде, қарызды төлеуге түскен ақшалар ... ... ... ... ақша айналысының көлемi тауар бағаларының соммасынан әрдайым
артық болады. Ақшаның қызмет ... тек ... алу – ... ... Ақша ... зейнетақы төлеу үшiн, бюджетке төлемдер
аударку үшiн, банктен қарыз алу үшiн және т.б. ... үшiн ... ... ... маңызды элементi – қолма-қол ақшаның қолдану
аясын азайту болып келедi. Бұл мәселе ... ... ... есеп ... ... ақшаның шектеу, есеп айырысу
чектерiн ... ... ғана ... екеуi өзара тығыз байланыста, сондықтан оларды бөлу қажет емес.
Ақша өз айналысында ...... ... ... ... ... ... Мысалы, кәсiпорынның бөлшек саудасынан түскен түсiм ... соң оның есеп ... ... ... ақша ... да, ол ... өз жiктеулерiне ақша аударуы мүмкiн.
Сонымен, бүкiл ақша айналысы: ... және ... ... бөлiнедi. Сондай-ақ:
• өнiмдi өндiру және сату процесiн, яғни ... ... ... ... ақша айналымы;
• тауалы емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы;
• ақша ... ... ... ... өттi және ... қағаз,
несие ақшалар көмегiмен жүзеге асырылады.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген ... ақша ... ақша ... ... ... Қазақстан Республикасында ақша
жүйесi 1995 жылы 30 ... ... ... Ұлттық банкi туралы”
Қазақстан Республикасы ... заң күшi бар ... ... ... ақша ... ... негiзiн және
формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша ... ақша ... ... ... ... ... ... ақша айналысын
ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет
1993 жылы ... ... ... ... ... ... жаппай
етек алған инфляцияға төтеп бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ... ... ... ... жол ашып ... ... ... еліміздің ақша айналысындағы қағаз ақшалардың құрамы келесідей
көрініс табуда. Елімізде бүгінде қағаз ақшалардың айналысында: 10000, 5000,
2000, 1000, 500, 200 ... ... ... және 100, 50, 20, 10, 5, 2,
1 теңгелік металл монеталар айналыста жүр.
Ал 1999 жылы ... ... ... және әлемдiк валюталық
қатынастарды еркiн рыноктық түрде дамыту үшiн ... ... ... ... ... ... ... нығайып, елiмiздiң тұрақты
экономикалық өсуiне даңғыл жол ашуда.
Қағаз ақшамыз теңге толық қанды даму барысында. Бұл ... ... ... ... ... ... 1993 жылы 15 қарашада
енгізілгеннен бастап іске асты. Бұл ... ... ... қол
жеткізу Қазақстанның қаржы жүйесінің жоғары деңгейге жеткендігін көрсетеді.
ТМД елдері ... ... ... ... ... талаптарға сай дамыған,
мемлекеттік араласудан өзара арылып шыққан жүйелердің бірі болып табылады.
Сонымен қатар еліміздегі ... ... ... ... ... ... ... дамуымен бірге өсіп келе жатыр. Оны келесі 2001-
2005 жылдарға арналған талдау көрсеткіштерінен көре аламыз. (Сурет-1)
Сонымен қатар елде қолма-қол ақшалармен қатар ... ... ... өсіп келе ... Оның ... себебіне соңғы жылдардағы
экспорттық қызметтердің көлемінің ... ... тым ... өсіп ... ... сала ... халыққа айлықтардың өсуі және ... ... ... ... ... Осы аталған барлық ақшаларды
елдің ақша массасы деп те атасақ болады. Осы ақша массасындағы ... ... ... 2-ші ... көре ... Егер ақша массасындағы
қолма-қол ақша үлесі артық болатын болса, онда елде инфляциялық тоқулар
басталады.
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... |267,9 |1280 |200-400 ... |4,2-8,4 ... |58,61 |326,1 |200-400 ... |3,6-7,2 ... |82,07 |507,34 |200-400 ... |3,2-6,5 |
|Жапония |125,64 |1569,23 |200-400 ... |1,5-3,2 ... |7,09 |97,7 |200-400 |1,4-2,8 |1,4-2,9 ... |147,1 |45,4 |25-50 |3,7-7,4 ... |
|Қазақстан |15,00 |12,57 |25-40 ... ... ... ... ... отырғанымыздай электронды ақшалардың дамуы елімізде
әлемнің дамыған елдерімен салыстырғанда әлдеқайда артта екендігін көре
аламыз. ... ... ... ... ... ... ақшаларды
дамыту шаралары негізінде алдағы уақыттарда ... бұл ... ... ... тен дәрежеде тұра алады деп сеніммен айта ... ... ақша ... ... категориялардың бiрi
екендiгiне көзiмiз жеттi Кез – келген тауар айналысында ақша айырбас ... ... ... және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi.
Қорыта келгенде, ақша басты экономикалық категориялардың бiрi. Ақша
– жалпыға бiрдей эквивалент, ... ... онда ... ... ... ... және оның ... ретiнде қатысуымен тауар ... ... ... айырбасы үздiксiз жасала бередi. Жалпыға
бердей эквивалент ролi ... ... ... ... алтын өз кезегінде металл ақшаларға жатады және ... ... ... түрі екені белгілі. Алайда қазіргі қоғамда алытн құн
өлшемі ... ... ... ол ... ... ... орнын қағаз және несие ақшалары ... Яғни ... ... ... ... ... ақшаларға өтуі заманның талаптарына сай
туындады.
Сонымен металл алтын айналысы тұсында құнның қағаздай белгiлерiнiң,
яғни ... ... ... ... мынадай негізгі себептерін атап өтсек
болады:
• алтын ... ... ... ... iлесе алмай, нәтижесiнде
айналыстағы ақшаға деген қажеттiлiктi толық өтей алмады;
• жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға ... ... ... ... ... ... алғанда өндiрiстi және тауар айналымын
ынталандырмады.
Сондай-ақ ақшаның ... ... оның ... ... ... қатар бiрге дамып, жан-жақты жетiлуде. Егер де ... ... ... ... ... ... ... жүргiзiлсе, бұл
күндерi қағаз және несие ақшалармен ... ... ... ... ... пайда болып, олардың құрылымы күннен-күнге дамуда.
Ақша айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды ... ... ... ... ... және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы. Ақша
айналысының ... ... де ... ... жатады. Ақшаның қолма-
қол және қолма-қолсыз формаларының көмегiмен тауарлар айналысы, ... және ... ... ... ... ... ... деңгейде ақша реформасы 1993 жылы 15 ... ... ... теңгенiң” айналысқа енгiзiлген күннен бастап
қызмет етуде. Бүгiнгi таңда теңгемiздің жаңартылып 2006 жылы ... ... ... ... ... ... шықты. Бұл жаңа теңгелер
өз кезегінде қорғанышы бекім және ... ақша ... ... ... Бұл өз ... ... ... шаруашылықтағы
беделін одан әрі жоғарлатуға жол ашпақ.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. “Қ.Р-да ... ... ... ... Қ.Р. Президентiнiң заң күшi
бар жарлығы // 12.11.1993.
2. “Қ.Р-ның ақша ... ... ... Заңы // ... ... ... ... туралы” Қ.Р-ның Заңы // 28.04.1998ж.
4. «Деньги, ... ... ... / Под. Ред. О.И ... - Москва: 1999г.
5. «Ақша, несие, банктер» Оқулық / Ғ.С. ...... 2001ж. - 466 ... С.Б. ... Оқу ... / ... ... және несие” – Алматы, Қазақ
университетi, 2004 ж. – 248 бет.
7. ... М.А., ... Л.С. / ... ... ... ... Учебние пособие – Москва , 1996г.
8. Баян ... , Оқу ... / ... ... ... ... - ... “Экономика” 2000ж.
9. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – ... – 173 ... А.И. ... Л.С. Тарасевича. / «Экономическая теория». - ... - 2001. – 362 ... «О ... ... на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 9, 8- 2005 г. 2-3 стр.
12. Вестник КазНУ. Серия экономическая. №3. – 2005 г. 33-35 ... ... У.Б. ... ... ... и ... // Банки
Казахстана, №9, - 2005 г. 18-21 ... ... ... ақша ... ... ... реттеу
жөнiндегi валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1,
2004ж.
15. «Статистикалық мәліметтер» // ... ... 2005, 2006 г. ... ... ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша қорының есебі және тапсырмалар35 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
Ақша-несие саясатының механизмі және оның ерекшелігі9 бет
Коммуникацияның теориясы4 бет
Қазақстан Республикасы мен Чехия Республикасы арасындағы қатынастар2 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі12 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы33 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы ақпарат28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь