Топырақ түзуші факторлар


1. Тірі организмдер мен олардың топырақ тұзілуіне әсері.
2. Ауа райының топырақ түзудегі ролі орасан зор.
3. Топырақ түзуші тау жыныстарының топырақ түзуге әсері.
4. Топырақ түзуге, оның құнарлылығын арттыруға жер бедерінің тигізетін әсері маңызды орын алады.
5. Топырақ түзуге аймақтың геологиялық жасының әсері.
6. Топырақ түзу процестеріне адам қоғамының тигізетін әсері.
Топырақ түзуге негізгі алты фактор: ауа райы, тау жынысы, жоғары және төменгі сатыдағы өсімдік пен жәндіктер, жер бедері, аймақтың геологиялық жасы және қоғамның өндіргіш күші қажет. Осыларға жеке тоқталайық.
Тірі организмдер мен олзрдың топырақ тұзілуіне әсері. Жер бетінде алғашқы пайда болған тірі организмдер есімдік те, жәндік те емес -ультрабактериялар. Олар өздері өмір сұретін ортаға өте бейім келеді. Олардың кейбіреулері тіпті тастарда да өсе бастаған. Олар өздеріне керекті көмір қышқылы газы мен азотты ауадан ғана емес, тастан да алды. Сөйтіп, олар тіпті тасты бірте-бірте бұзып, бүлдіре бастады. Ал үгілген ұнтақталған тау жыныстары оларға таптырмас мекен болды.
Бұл микроорганизмдер табиғаттың ыстық-суығын, оттегінін барын, я жоғын, ортаның қышқылдығын, я сілтілігін таңдамады. Сондықтан да олар табиғатта кез келген жерде кездеседі. Оларға су мен қорек болса, жеткілікті. Бактериялардан басқа, алғашқы тау жыныстарында балдырлар, саңырауқұлақтар да өсіп-өнді.
Бұлардын. артынша бұлінген тау жыныстарында қыналар мен мүктер өсе бастады. Клетка сөлінде қымыздық қышқылы болғандықтан, қынаның тау жынысының бұзылуына әсері алғашқы микроорганизмдерге қарағанда әлдеқайда белсендірек болды.
Тау шыңдарында оның сөлінің тасты ерітіп, орнында майда шұңқырлар қалдыратынын көруге болады. Сонымен алғашқы тірі организмдер, су, жел және мұздармен бірге Жердін тасты қыртысын бұзып, өздері өлгеннен кейін шіріп, ыдырап қарашырынды (гумус) құрады. Шырын желім тәрізді болғандықтан, қопсыған, үгітілген жыныстарды бір-бірімен жымдастырып, біріктірді, сөйтіп алғашқы құнары аздау топырақтар пайда бола бастады. Бұл құбылыстар ғасырлар бойы созылып, алғашқы микроорганизмдер мен төменгі сатылы өсімдіктер өздерінен кейінгі дамып өсетіндерге жағдай жасады. Құнары аз топыраққа енді жоғары сатылы өсімдіктердің өсуіне аз да болса мұмкіндіктер туа бастады. Осы алғашқы топырақта өскен шөптер мен бұталар тастардың жарықтарына да шығып, оларды ыдыратты, бұзды.
Тастар мен тауларды бұлдірумен қатар өсімдіктер өзі тұзген топырақты қорғай да алады. Қарашірік пен өсімдік тамырлары топырақ бөлшектерін біріктіріп, жымдастырып, желден, судың жуып-шаюынан сақтады.
Тау жынысының үгілуінен бөлінетін қоректік заттардың бір бөлігі енді топырақтың тіршілік көзі болып саналатын организмдер бойына ауыса бастады. Ал олар өліп, ыдыраған кезде, топырактың жоғары қабаттарында және оның белгілі бір тереңдіктерінде коректік заттарға айналып, топырақ құнарлылығын арттырды. Бұл келесі өсетін өсімдіктерге қолайлы жағдай жасады.
Сонымен араға ғасырлар салған уақыт өте келе алғашқы пайда болған топырақ жетіліп, шын мәнісіндегі құнарлы топыраққа айналды, оларда өсетін өсімдіктер, мекендейтін жәндіктер кебейді,
төменгі сатыдағы өсімдіктермен қатар, жоғары сатылы өсімдіктер өсіп, тірі жәндіктер мен жануарлар пайда болды.
1. Есбол Жамалбеков Топырақ географиясы мен экалогиясы «Оқу құралы» 2000ж
2. Райхан Ділдебаева «Алматы Қазақ универсисеті» 2000ж
3. Т.Т. Тазабеков «Топырақтану» 2002ж

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Топырақ түзуші факторлар
Топырақ түзуге негізгі алты фактор: ауа райы, тау жынысы, жоғары және
төменгі сатыдағы өсімдік пен жәндіктер, жер бедері, аймақтың геологиялық
жасы және қоғамның өндіргіш күші қажет. Осыларға жеке тоқталайық.
Тірі организмдер мен олзрдың топырақ тұзілуіне әсері. Жер бетінде
алғашқы пайда болған тірі организмдер есімдік те, жәндік те емес
-ультрабактериялар. Олар өздері өмір сұретін ортаға өте бейім келеді.
Олардың кейбіреулері тіпті тастарда да өсе бастаған. Олар өздеріне керекті
көмір қышқылы газы мен азотты ауадан ғана емес, тастан да алды. Сөйтіп,
олар тіпті тасты бірте-бірте бұзып, бүлдіре бастады. Ал үгілген ұнтақталған
тау жыныстары оларға таптырмас мекен болды.
Бұл микроорганизмдер табиғаттың ыстық-суығын, оттегінін барын, я
жоғын, ортаның қышқылдығын, я сілтілігін таңдамады. Сондықтан да олар
табиғатта кез келген жерде кездеседі. Оларға су мен қорек болса,
жеткілікті. Бактериялардан басқа, алғашқы тау жыныстарында балдырлар,
саңырауқұлақтар да өсіп-өнді.
Бұлардын. артынша бұлінген тау жыныстарында қыналар мен мүктер өсе
бастады. Клетка сөлінде қымыздық қышқылы болғандықтан, қынаның тау
жынысының бұзылуына әсері алғашқы микроорганизмдерге қарағанда әлдеқайда
белсендірек болды.
Тау шыңдарында оның сөлінің тасты ерітіп, орнында майда шұңқырлар
қалдыратынын көруге болады. Сонымен алғашқы тірі организмдер, су, жел және
мұздармен бірге Жердін тасты қыртысын бұзып, өздері өлгеннен кейін шіріп,
ыдырап қарашырынды (гумус) құрады. Шырын желім тәрізді болғандықтан,
қопсыған, үгітілген жыныстарды бір-бірімен жымдастырып, біріктірді,
сөйтіп алғашқы құнары аздау топырақтар пайда бола бастады. Бұл құбылыстар
ғасырлар бойы созылып, алғашқы микроорганизмдер мен төменгі сатылы
өсімдіктер өздерінен кейінгі дамып өсетіндерге жағдай жасады. Құнары аз
топыраққа енді жоғары сатылы өсімдіктердің өсуіне аз да болса мұмкіндіктер
туа бастады. Осы алғашқы топырақта өскен шөптер мен бұталар тастардың
жарықтарына да шығып, оларды ыдыратты, бұзды.
Тастар мен тауларды бұлдірумен қатар өсімдіктер өзі тұзген топырақты
қорғай да алады. Қарашірік пен өсімдік тамырлары топырақ бөлшектерін
біріктіріп, жымдастырып, желден, судың жуып-шаюынан сақтады.
Тау жынысының үгілуінен бөлінетін қоректік заттардың бір бөлігі енді
топырақтың тіршілік көзі болып саналатын организмдер бойына ауыса бастады.
Ал олар өліп, ыдыраған кезде, топырактың жоғары қабаттарында және оның
белгілі бір тереңдіктерінде коректік заттарға айналып, топырақ құнарлылығын
арттырды. Бұл келесі өсетін өсімдіктерге қолайлы жағдай жасады.
Сонымен араға ғасырлар салған уақыт өте келе алғашқы пайда болған
топырақ жетіліп, шын мәнісіндегі құнарлы топыраққа айналды, оларда өсетін
өсімдіктер, мекендейтін жәндіктер кебейді,
төменгі сатыдағы өсімдіктермен қатар, жоғары сатылы өсімдіктер өсіп, тірі
жәндіктер мен жануарлар пайда болды.
Топырақты мекендейтін, онда өсіп-өнетін организмдердің молдығы
топыраққа жай ғана әсер етіп қоймай, топырақтағы көптеген қосылыстардың
бағытына, олардың қасиеттеріне зор ықпал етті. Мәселен топырақтың әр зонада
орналасуына қарай олардың әрбір грамында мыңдаған, миллиондаған, тіпті
миллиардқа шейін микроорганизмдер кездеседі. Олар да өнеді, өседі, өледі.
Топыраққа тұскен бүкіл органикалық заттарды ірітіп-шірітіп, ыдыратып,
оларды әр түрлі газдарға, минералды заттарға бөлетін, органикалық заттардан
күрделі топырақ шіріндісін (гул усты) түзетін де осы – микроорганизмдер.
Топыраққа тек микроорганизмдердің ғана емес, сонымен қатар онда мекен
ететін көптеген зоофауналар, қарапайымдылар, төменгі және жоғары
сатылы жан-жануарлар, құрт-құмырсқалардың пайдасы көп. Мысалы, жауын
құрты әр түрлі өсімдіктер қалдығымен қоректеніп, денесі арқылы органикалық
заттарға бай, суға шыдамды топырақ түйінділерін (капролитті құрылым)
шығарып, топырақ қабаттарын әрі-бері тесіп өтіп, ондағы су - ауа режимін
жақсартады. Осыған байланысты Ч.Дарвиннің "Топырақты адам қоғамы соңғы
мыңдаған жылдар бойы жыртып келеді. Ал оған дейін топырақты бірнеше
мыңдаған жылдар бойы жауын құрты жыртып келген" деген тамаша айтылған сөзі
бар (Ч.Дарвин. 1986).
Қазіргі кезде топырақта өмір сүретін организмдерді тек оны мекендейтін
тіршілік иесі ретінде емес, оның бір бөлігі деп қарайды, яғни бұлар да
топырақ құрамына кіреді деген сөз. Сондықтан да топырақты тірі дене деп
есептейді. Топырақтану ғылымының геологиялық ғылымдар емес, биологиялық
ғылымдар қатарына жатқызылуы да осыдан болса керек.
Ауа райының топырақ түзудегі ролі орасан зор. Климатқа, яғни ауадан
түсетін ылғал мөлшеріне, ауа температурасының ыстық, суығына, уақыттың
қысқа немесе ұзақтығына қарай әр жерде әр түрлі өсімдік, жан-жануарлар мен
микроорганизмдер тіршілік етеді. Олардың әрекетінен әр жерде әр түрлі
топырақтар түзіледі. Мәселен, шөлде шөл топырағы түзілсе, тундрада мәңгі
тон астында дамымаған, мәңгі жас, құнары аз топырақ түзіледі, ал ауа райы
жайлы, одан түсетін ылғалы мол, күн сәулесі жеткілікті аймақтарда құнары
мол қара топырақ түзіледі.
Топырақ түзілу құбылысының жылдамдығы (белсенділігі) ғарыштан келетін
күн сәулесінің қуатына тікелей байланысты. Күн сәулесімен қатар тірі
организмдерге ылғал қажет, осыған байланысты топырақ түзілу жылдамдығы күні
жылы, әрі ылғалы мол аймақтарда өте жоғары, ал керісінше, ылғалы аз, кұні
суық немесе ыстық аймақтарда бұл құбылыстардың белсенділігі төмен. Осы
себептен де климат жағдайларына топырақтың химиялық және минералдық
құрамдары тікелей байланысты.
Күні жылы, ылғалы мол аймақтарда топырақ минералдары негізінен қатты
үгілген, балшықты екінші минералдардан, ал күн райы ыстық, немесе суық,
ылғалы өте аз аймақтар топырақ құрамындағы минералдардың басым бөлігі,
жөнді үгілмеген алғашқы минералдардан тұрады.
Ылғалы мол аймақтың топырағында суға ерігіш түздар аз кездессе,
керісінше құрғақ, шөл аймақтар топырақ құрамы суға ерігіш түздарға бай
келеді. Ауа райының желді болып келуі де топырақтағы құбылыстарға, оның
құнарына көп әсер етеді.
Топырақ түзуші тау жыныстарының топырақ түзуге әсері. Тұзілген
топырақтың химиялық, минералдық және механикалық құрамы өзін түзген тау
жыныстарының құрамына ете ұқсас келеді. Топырақ түзуші тау жынысын топырақ
тұзуші аналық жыныс деп атайды. Осыдан топырақтың өзін түзген аналық
жынысқа ұқсас болуы заңды нәрсе. Сонымен аналық топырақ түзуші тау жынысы
өзі түзген топырақтың көптеген химиялық, физика-химиялық жәнө физикалық
қасиеттерін анықтайды. Тіпті кейбір аймақтарда топырақ түзуші тау
жыныстарының химиялық құрамы бұл аймақтарға тән емес құрамы басқа топырақты
түзеді. Бұған мысал ретінде бұрынғы КСРО-ның кең алқапты, күлгін топырақты
аймағында кездесетін қара шірікті, әктасты топырақты айтуға болады. Бұл
жерлерде топырақ түзуші тау жыныстарының әк заттарға бай болуы, аймақтың
ішінде терістік аймаққа тән емес, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Топырақтардың табиғатта таралу заңдылықтары мен оның құрылымы
Ландшафтардың геологиялық, геоморфологиялық факторлары
Топырақ түзуге аймақтың геологиялық жасының әсері
Топырақ түзілудің жалпы үрдісі
Топырақ туралы
Топырақтың түзілуіне қатысатын негізгі факторлар
Географиялық ландшафт
Тау етегінің қаратопырақтарының түзілу процесінің жылдамдығы
Топырақ түзілу құбылысының кезеңдері
Топырақтың түзілуі және оның құрамы
Пәндер