Ы.Алтынсарин шығармаларының тәлім-тәрбиелік мүмкіндіктері


Бұл "өлеңнің айрықша құндылық қасиеттерінің бірі- оның халық дәстүрі, халықтың ұғым өлшемі негізінде жазылғандығында",- деп атап көрсетеді ғалым Ә.Дербісалин "Ы.Алтынсариннің әдеби мұралары" деген еңбегінде. Мысалы мал байлығын салыстыру, білімсіз, еңбексіз байлықтың баянсыздығы т.б.
Ал "өнер- білім бар жұрттар" өлеңінде сол тұстағы ғылым мен техниканың ең басты жаңалықтары толық қамтылып, өнер мен білімге қолы жеткен халықтың экономикалық жағынан озықтығын әр салада көрсетеді. ("Сарай салғызды", "Айшылық алыс жер", "Көзіңді ашып жұмғанша", "Құстай ұшу", "Балықтай жүзу"," Өнер- жігіт көркі", "Сіздерге бердім батамды" т.б.
Ыбырай Алтынсариннің бір алуан өлеңдері әлеуметтік мәселелерге арналған. Бұған "Өсиет өлеңдер", "Әй жігіттер" тәрізді т.б. өлеңдерін атауға болады. Мұндай өлеңдері биік адамгершілік тұрғысынан ұрлық-қарлықты, астамсу, әділетсіздікті сынап, еңбексіздікті, естілікті салттардың зияндығын көрсетіп, адал-еңбектің адамгершілік мінез-құлықтың артықшылықтарын бейнелейді. Мысалы:
Араз бол, кедей болсаң, ұрлықпенен,
Кете бар, кессе басың, шыңдықпенен.
Қорек тал бейнеттен де, тәңірім жәрдем,
Телмірме бір адамға мұңдықпенен.
Әй, жігіттер, үлгі алмаңыз
Азған елдің ішінен
Алыс- алыс қашыңыздар
Зияндасты кісіден.
Жақсыны көзден салмаңыздар,
Жақсыдан қапыл қалмаңыздар...
Ыбырайдың мұндай өлеңдері бүгін де ескерді, мән-мағынасы көнерді деп айта алмаймыз.
Ақынның бірлі - жарым өлеңдері табиғаттың сұлу көрністерін суреттеуге арналған. Мұндай лирикалық өлеңдер Ыбырайға дейін қазақ әдебиетінде кездеспейтін. Өйткені пейзаждық лирика, көбінесе, жазба әдебиетке тән. Табиғат сұлулығын жырлау-орыс әдебиеттінде, т.б. елдердің әдебиетінде ХҮІІІ ғасырдан келе жатқан белгілі дәстүрлердің бірі.
Ыбырайдың "Жаз","Өзен" өлеңдері көркемдік келісім жағынан
(халық өмірімен байланыс,өлкетану т.б.) оқушының жан дүниесінде жайдары сезім туғызып, көңілді әсер қалдырады. Табиғат көріністерін суреттеуі жағынан да Ыбырай мен Абайдың арасында үндестік бар.Олардың орыс әдебиетімен жақсы таныстығы көрінеді.
Ыбырайдың табиғат тақырыбындағы өлеңдерінен ақындық шеберлігі де көрініп тұр. Зерттеушілер бұл өлеңдердің халық арасына кеңінен таралғандығын атап көрсетеді.
Сондай- ақ ағартушы ғалым бала тәрбиесіндегі ананың еңбегіне ерекше мән беріп, ана махаббатын терең сезіммен жырлап, сол арқылы баланың ата-ана алдындағы перзеттік парызын есіне салып, ғибратты сөздер, пайымды ойлар айтқан. Бұл өлеңдерді біз бастауыш сыныптардан-ақ жатқа айтып жүрміз. ("Бұл кім?, "Ананың сүюі", " Балғожаның хаты"...)
Ыбырай Алтынсариннің жемісті еңбек етіп, едәуір жақсы шығармалар қалдырған саласының бірі- проза жанры болды. Оның " Бай баласы мен жарлы баласы" еткен. Сөйтіп, өзі өмір сүрген дәуірдің мұрат- мүдделеріннің кәдесіне, ұрпақ тәрбиесіне жарата білген тұлға.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Ы.Алтынсарин шығармаларының тәлім-тәрбиелік мүмкіндіктері
Бұл "өлеңнің айрықша құндылық қасиеттерінің бірі- оның халық дәстүрі,
халықтың ұғым өлшемі негізінде жазылғандығында",- деп атап көрсетеді ғалым
Ә.Дербісалин "Ы.Алтынсариннің әдеби мұралары" деген еңбегінде. Мысалы мал
байлығын салыстыру, білімсіз, еңбексіз байлықтың баянсыздығы т.б.
Ал "өнер- білім бар жұрттар" өлеңінде сол тұстағы ғылым мен техниканың ең
басты жаңалықтары толық қамтылып, өнер мен білімге қолы жеткен халықтың
экономикалық жағынан озықтығын әр салада көрсетеді. ("Сарай салғызды",
"Айшылық алыс жер", "Көзіңді ашып жұмғанша", "Құстай ұшу", "Балықтай
жүзу"," Өнер- жігіт көркі", "Сіздерге бердім батамды" т.б.
Ыбырай Алтынсариннің бір алуан өлеңдері әлеуметтік мәселелерге арналған.
Бұған "Өсиет өлеңдер", "Әй жігіттер" тәрізді т.б. өлеңдерін атауға болады.
Мұндай өлеңдері биік адамгершілік тұрғысынан ұрлық-қарлықты, астамсу,
әділетсіздікті сынап, еңбексіздікті, естілікті салттардың зияндығын
көрсетіп, адал-еңбектің адамгершілік мінез-құлықтың артықшылықтарын
бейнелейді. Мысалы:
Араз бол, кедей болсаң, ұрлықпенен,
Кете бар, кессе басың, шыңдықпенен.
Қорек тал бейнеттен де, тәңірім жәрдем,
Телмірме бір адамға мұңдықпенен.
Әй, жігіттер, үлгі алмаңыз
Азған елдің ішінен
Алыс- алыс қашыңыздар
Зияндасты кісіден.
Жақсыны көзден салмаңыздар,
Жақсыдан қапыл қалмаңыздар...
Ыбырайдың мұндай өлеңдері бүгін де ескерді, мән-мағынасы көнерді деп айта
алмаймыз.
Ақынның бірлі - жарым өлеңдері табиғаттың сұлу көрністерін суреттеуге
арналған. Мұндай лирикалық өлеңдер Ыбырайға дейін қазақ әдебиетінде
кездеспейтін. Өйткені пейзаждық лирика, көбінесе, жазба әдебиетке тән.
Табиғат сұлулығын жырлау-орыс әдебиеттінде, т.б. елдердің әдебиетінде ХҮІІІ
ғасырдан келе жатқан белгілі дәстүрлердің бірі.
Ыбырайдың "Жаз","Өзен" өлеңдері көркемдік келісім жағынан
(халық өмірімен байланыс,өлкетану т.б.) оқушының жан дүниесінде жайдары
сезім туғызып, көңілді әсер қалдырады. Табиғат көріністерін суреттеуі
жағынан да Ыбырай мен Абайдың арасында үндестік бар.Олардың орыс
әдебиетімен жақсы таныстығы көрінеді.
Ыбырайдың табиғат тақырыбындағы өлеңдерінен ақындық шеберлігі де көрініп
тұр. Зерттеушілер бұл өлеңдердің халық арасына кеңінен таралғандығын атап
көрсетеді.
Сондай- ақ ағартушы ғалым бала тәрбиесіндегі ананың еңбегіне ерекше мән
беріп, ана махаббатын терең сезіммен жырлап, сол арқылы баланың ата-ана
алдындағы перзеттік парызын есіне салып, ғибратты сөздер, пайымды ойлар
айтқан. Бұл өлеңдерді біз бастауыш сыныптардан-ақ жатқа айтып жүрміз. ("Бұл
кім?, "Ананың сүюі", " Балғожаның хаты"...)
Ыбырай Алтынсариннің жемісті еңбек етіп, едәуір жақсы шығармалар қалдырған
саласының бірі- проза жанры болды. Оның " Бай баласы мен жарлы баласы"
еткен. Сөйтіп, өзі өмір сүрген дәуірдің мұрат- мүдделеріннің кәдесіне,
ұрпақ тәрбиесіне жарата білген тұлға.
Ал оның заманы тарихтың бір аумалы - төкпелі кезеңі болған еді. Өйткені
ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламадан кейін- ақ енді қазақ жеріне Ресей
патшалығының сұғы қадалып, жаулауы басталған-ды. Қазақ халқы небір зорлық-
зомбылық, зобалаңды басынан өткізіп жатты.
Намысқа шапқан қазақ батырлары бастаған азаттық жолындағы күрестер біріне-
бірі жалғасқан еді.
Исатай- Махамбет, Кенесары- Наурызбай, Сырым батыр, Едіге, Есет пен Бекет,
Жанғожа, Сұраншы-Саурық тәрізді батырлардың есімі қазақ тарихында алтын
әріппен жазулы...
Ауыр заманда білім алып, ат жалын тартып мінгесін- ақ Ыбырай Алтынсарин
білім ұранын көтерді. Елді қорлықтан құтқаратын, игілікке бастайтын тек
білім деп есептеді. Бұл ретте ол жалғыз болған жоқ. Байтақ Қазақстанның әр
өңірінен ұлт басына төнген қауіпті терең сезініп, ұлттық құлдыраудан
құтылудың жолдарын көрсеткендер болды.
Солардың ішінде ұлы Абайдың орны ерекше.
Абай мен Ыбырайдың ақындық, ағартушылық енбектері бірін-бірі толықтырып,
үндесіп жатты. Олардың бұл үндестігін терең зерттеп дәлелдеген ғұлама
жазушы Мұхтар Әуезов болды.
Ыбырай Алтынсарин өзі ашқан мектептерде ана тілінің таза оқытылуына көңіл
бөліп, тілашар ретінде халықтың ауыз әдебиетін пайдаланып, өзі де ұрпақ
тәрбиесіне арналған әдеби шығармалар жазды. Сол әдеби шығармалары арқылы
тіршіліктің өзекті мәселерін көтеруге бет бұрды. Ол қазақтың жазба
әдебиетінің, әдеби тілінің негізін қалаушылрдың бірі болды. Әдебиетке тың
тақырыптар әкеліп, озық ойлар негізді. Шиеленіскен тартыстар, соны
бейнелер, бұрын болмаған жанрлар арқылы әдебиетті мазмұн жағынан ғана емес,
түр жағынан да дамытты.
Оның мазмұнды да мағыналы әсем лирикалық өлеңдері, қысқа да әсерлі
әңгімелері қазақ әдебиетінің тарихында өшпес орын алады.
Ыбырайдың әдеби еңбектерінің жинағы "Қазақ христоматиясы" (1879)
ағартушылық мақсатта жазған әйгілі екі өлеңмен ашылыды. Ақын бұл өлеңдерді
өз кезінде "Сөз басы" деген атпен алған.Қазір бұл өлеңдер "Кел, балалар,
оқылық", "Өнер-білім бар жұрттар" деген атаулармен мәлім. Ол халық ағарту
ісіне арнаған әдеби туындыларын да оқу-білімді насихаттаудың ұтымды
әдісінің қажеттігін көрсетті. Оқу білімнен кенже тұрған халық үшін ғылым
мен техниканың жетістіктерін насихаттай алатын қысқа көлемдегі поэтикалық
шығармалардың айрықша ұтымды екенін, әсерін терең сезінді, сенді. Қазақ
жастарын білім алуға,мәдениеттің жаңа дәстүрлерін игеруге, бойға сіңіруге
шақырды.
"Кел, балалар,оқылық"өлеңінде ақын қазақ ауыз әдебиетінің дәстүрлерін шебер
пайдаланып,білім мен надандықты, жақсылық пен жамандықты қатар алып,
салыстырып отырды.
Істің болар қайыры
Бастасаңыз алдалап.
Оқымаған жүреді
Қараңғыны қармалап.
Надандықтың белгісі-
Еш ақылға жарымас...
Жөн білмеген адамға

"Қыпшақ Сейітқұл", "Киіз үй мен ағаш үй", "Надандық", "Лұқпан хакім",
т.б. бірсыпыра шығармалары қоғамдық өмірдің әр алуан жақтарын суреттеуге
арналған. Бұл еңбектерінде жазушы өз дәуірінің елеулі мәселелерін көтере
отырып, еңбекші халықтың қоғамдық санасын оятуды, тәрбиелеуді мақсат етеді.
"Бай баласы мен жарлы баласы" - ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ғұламаның Оян, казақ
Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық, психологиялық көзқарастары
Ыбырай шығармаларын тәрбие мақсаттарына пайдалану
Ақын жыраулардың мұраларындағы эстетикалық тәрбие ойлары
Мектепке дейінгі балаларға көркем шығарма арқылы эстетикалық талғамын қалыптастыру
Бастауыш сыныптарда Ы. Алтынсариннің шығармаларын оқытудың маңызы
Ы.АЛТЫНСАРИН ДӘУІРІ – ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНІҢ АЛТЫН ҒАСЫРЫ
ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИН ШЫҒАРМАЛАРЫН ОҚУ - ТӘРБИЕ ПРОЦЕСІНДЕ ПАЙДАЛАНУ
Ауыз әдебиетінің түрлері
Пәндер