Қазақстанның табиғат жағдайы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І.ТАРАУ Қазақстанның табиғат жағдайы ... ... ... ... ... ... ..4.21
1.1. Қазақстандағы жер бедерінің ерекшеліктері ... ... ..4.6
1.2. Климаттық белдеулерге сипаттама ... ... ... ... ... ..7.10
1.3. Қазақстанның жер қоры ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11.13
1.4. Қазақстандағы су қоры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14.21

ІІ.ТАРАУ Қазақстандағы шөледену процесі ... ... ... ... ... ..22.33
2.1. Шөлдену процесінің негізгі себептері ... ... ... ... ...22.27
2.2. Қазақстандағы шөлді аймақтар ... ... ... ... ... ... ...28.29
2.3. Шөлдену процесімен күресу жолдары ... ... ... ... ...30.33

ІІІ.ТАРАУ Қазақстанда қалыптасқан экологиялық ахуалдар..34.55
3.1. Топырақ экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34.42
3.2. Өсімдіктер мен жануарлар экологиясы ... ... ... ... 43.49
3.3. Қазақстандағы ормандардың экологиясы ... ... ... 50.52
3.4. Қазақстандағы қалыптасқан экологиялық мәселелерді шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53.55

ІҮ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56.61

Ү Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... .62.64
КІРІСПЕ

Қазақстан аумағы батысында Каспий теңізі мен Еділ сағасынан, Шығысында Алтай жоталарына дейін, ал солтүстігінде орал таулары мен Батыс Сібір жазықтығынан, оңтүстігінде Орта Азия шөлдері мен Тянь-Шань қарлы шыңдарына дейінгі ұланғайыр кеңістікті алып жатыр. Қазақстан алуан түрлі бай табиғатымен ерекшеленеді. Мұнда қатаң Сібір мен қапырық Орта Азия, таулы ормандар мен шөлдер, Кең жазира жазықтар мен Тянь-Шань қарлы шыңдарына дейінгі ұланғайыр кеңістікті алып жатыр. Қазақстанның жер бедерінің құрылымы әркелкі. Республика ауданының 1/3 бөлігі биіктігі 27 метрдей (Каспий маңы ойпатты) 100-200 метрге дейінгі жазықтар мен ойпаттар алып жатыр. Жалпы Қазақстанның жері Солтүстік және Батыс жақтанШығыс пен Оңтүстік-Шығысқа қарай биіктей береді. Республиканың негізгі бөлігін құмды шөлдер алып жатыр. Қазақстан қоңыржай белдеудің оңтүстігінде орналасқан. Оның Еуразиялық ішкі аймақтарында орналасуы мұхиттардан, әсіресе Атлант мұхитынан алыс болуы, климаттық щұғыл континентальді болуына әсер етеді. Бұл ауа температурасының кенет өзгеруіне, ауаның өте құрғақ, жауын-шашын мөлшерінің өте аз түсуімен сипатталады. Республиканың солтүстігінде күннің түсу ұзақтығы орта шамамен алғанда жылына 200 сағат құрайды, оңтүстікте – 300 сағат. Ашық күндер саны жылына Солтүстікте 120, оңтүстікте 260 күн, бұлтты күндер саны солтүстікте 60, Оңтүстікте 10 күн. Осыдан орай жиынтық күн радиациясы Сотүстіктен оңтүстікке қарай өледі: қыста 50-ден 200 МДЖ/м²-ге дейін, жазда 650-ден 800 МДЖ/м²-ге дейін. Қазақстан климатының қалыптасуына ауа ағындарының қозғалысы үлкен әсер етеді. Атлант мұхитынан келген ауа өзімен жауын-шашын алып келіп, қыста ауа температурасын жоғарылатып, жазда төмендетеді. Арктикадан ылғалы аз, әрі өте суық ауа ағындары келеді. Қазақстанда ауа температурасының амплитуда көрсеткіші жоғары. Қазақстан жеріне түсетін жауын-шашынның мөлшері онша көп емес. Қазақстанның Солтүстігінде 300-400 мм жауын-шашын түссе, оңтүстіктің кейбір аудандарында оның мөлшері 100 мм-ден аспайды.
Қазақстан жері қыс маусымында Сібір антициклонының тармағы мен азорлық ядросының ықпалына жиі ұшырап отырады. Осыған байланысты республиканың солтүстігінде Оңтүстік Батыс және батыс, ал жазда Солтүстік-батыс бағыттан соғатын жел биыл келеді. Қазақстандағы шөлейттену процесіне осы аталған антициклондардың ықпалы өте әсер етеді. Қазақстандағы атмосфераның процестер Солтүстік жарты шардың Атлантика – Еуразия секторының 3 түрлі аумақты айналымы ықпалымен қалыптасады. Егерде циклондар мен антициклондардың алмасу жолдары елдік бағытпен өтсе, онда ол елдік бағыттағы айналым делінеді. Елдік бағыттағы айналым кезінде Қазақстанның көпшілік бөлігінде жауын-шашынның мөлшері кеміп ауа температурасы жоғарылайды. Еуропадағы айналым кезінде республикаға суық ауа массаларының енуі жиілейді. Сібірлік айналымда – оңтүстіктен тарайтын жылы ауа массалары ұлғайып, ауа температурасы жоғарылайды, жауын-шашын кемиді.
Республикадағы шөлейттену процесіне жер бедерінің әр тектілігі де әсер етуде. Шөлейт (шөлейтті дала) климаттың белдем, немесе қуаң дала Қазақстанның Орта бөлігіндегі жазық өңірді алып жатыр. Жылдық жауын-шашын мөлшері оңтүстікке қарай 279 метрден 153 метрге дейін кемиді, оның 43-27 % жылдың суық маусымында түседі. Тұрақты қар жамылғысы 120 күндей сақталады. Қар жамылғысының қалыңдығы батыстан-шығысқа қарай 20 см-ден 60 см-ге артады.Ауаның орташа температурасы 25 °С –тан жоғары күндер саны 30-45, 35 °С –тан жоғарғысы – 10-20 күн. Вегетациялық өсіп-өну кезеңінің ұзақтығы 170-200 тәулік. Қыста қатал, ауа-райы құбылмалы келеді, жазғы ыстық, рациацияның жиынтық мөлшері тым жоғары. Аңызақ лебі кейбір жылдары айына 27-29 күнге созылады. Шөл клиамттық белдемі Қазақстанның жазық өңірінің көп бөлігін қамтиды. Ол 3 типке ажыратылады: сазды шөл, құмды шөл және тасты шөл. Орташа жылдық температурасы 3-13°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 81-84 мм. Қазақстан жазықтарының оңтүстік бөлігінің барлығын шөл даласы (құмдауытты, саздаулы, тастақты және сортаңды шөлдер) алып жатыр. Құмдауытты шөлдерде жусанның бірнеше түрі, сол сияқты қияқ, бидайық, елелек, изен сияқты өсімдіктердің бірнеше түрі және аласа бұталар (жұзім, теріскей, қылша. таспа) өседі. Шөл даласында жатқан жоңғар алатауы мен Тянь-Шань тауларының тау беткейлік жазықтары шөлге ұқсас Шөлейи далада дала мен шөл жануарлары кездеседі. Шөл даласының жануарлар дүниесі өзгеше.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Чигаркин А.В., Таланов Е.А., Достай Ж.Д., Павличенко Л.М.
«Зонирования территории Казахстана по интенсивности проявлений опустынивания на основе статистических эколого-экономических данных». «Хабаршы» геогр. Сериясы №1 Алматы
«Әль-Фараби атындағы Қаз ҰУ-і»
2. Под. Ред. А.А. Смаилова «Қазақстан 1991-2001 годы».
Информационно-аналитический сборник: Алматы. Агентство РК по
статистике.
3. Бейсенова Ә. «Экология және табиғатты тиімді пайдалану»
Атамекен. 2006ж. 12 ақпан
4. Бүгінгі Қазақстанның экологиялық проблемалары. Экокурьер. 2006 ж. 1 наурыз
1. Ақбалова А.Ж., Сайнова Г.Ә. «Экология оқу құралы» - Алматы «Бастау» 2003 ж.
2. Остановить пустыню «Борьба с опустыниваниям в РК». Экокурьер 2005 г. 10 июня.
3. Е. Жамалбеков, Р. Білдебаева «Топырақ және топырақ географиясы мен экологиясы». Оқу құралы Алматы: 2004 ж.
4. Бейсенова Ә.С., Самақова А.Б., Есполов Т.И., Шілдебаев Ж.Б. «Экология және табиғатты тиімді пайдалану», оқулық – Алматы: 2004 ж.
5. Биғанов А., Жамалбеков Е., Білдебаева Р. «Қазақстанның топырағы және оның экологиясы». Алматы 1995 ж.
6. Бейсенова Ә.С., Ж.Б.Шілдебаев, Г.З. Сауытбекова. «Экология», оқулық – Алматы: 2001 ж.
7. Асқарова Ұ.Б. «Экология және қоршаған ортаны қорғау» оқу құралы. Алматы 2004 ж.
8. Төлегенұлы Ш. «Қазақстандағы жер асты сулары». Заман Қазақстан. 3 қазан 1991 ж.
9. В.М.Чупахин. «Физическая география Казахстана» Алматы мектеп. 1968 г.
10. Г.М. Жаналиева, Г.И. Будникова, Е.И. Веселев «Физическая география Республики Казахстан»
11. Бейсенова Ә.С. «Исследования природы Казахстана» Алма-Ата 1979 г.
12. Под. Ред. В.А.Ковды, Б.Г. Розанова М. Выс шк. 1988 г. «Почвоведения»
13. А.А. Роде, В.И.Смирнов учеб. М. Выс шк. 1982 г. «Почвоведения»
14. В.В. Добровольский. М. Просвещение. 1976 г. «География почв с основами почвоведение»
15. Ж. Достайұлы «Жалпы гидрология» 1996 ж. Алматы
16. Ж. Достайұлы «Табиғат суларын ластанудан және сарқылудан сақтау». Алматы 1993 ж.
17. Омаров С. «Қазақстанның өзендері мен көлдері» Алматы 1975 ж.
18. «Экология и экономика» Алматы, қаржы, қаражат, 1997 ж.
19. Бейсенова Ә.С. «Экология», Алматы 2001 ж.
20. П.А. Кузнецов «Экология и будущее» изд. МГУ. 1988 г.
21. Глазовская М.А. «Общая почвоведения и география почв», учебник. М. Высшая школа. 1989 г.
22. Бродский, А.Константинович «Жалпы экологияның қысқаша курсы», Алматы ғылым 1998 ж.
23. Т.Қалыбеков «Экология және ашық кен», Алматы Қазақстан. 1988 ж.
24. Ж. Шілдебаев «Қызықты экология», Алматы. Ы.Алтынсарин
2000 ж.
25. Ковшаров А.Ф. «Заповедники Казахстана» Алматы 1989 г.
26. Мырзабеков Ж.М. «Особо охраняемые природные территории Казахстана: экология, биоразнообразие и перспективы развития их сети» Алматы 1980 г.
27. Чигаркин А.В. «Памятники природы Казахстана» Алматы 1980 г.
28. Чигаркин А.В. «Геоэкология и охрана природы Казахстана» Алматы 2003 г.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
.................3
І-ТАРАУ Қазақстанның табиғат жағдайы……....................4-21
1. Қазақстандағы жер бедерінің ерекшеліктері……….4-6
2. Климаттық белдеулерге сипаттама………………….7-10
3. Қазақстанның жер қоры……………………………….11-13
4. Қазақстандағы су қоры………………………………..14-21
ІІ-ТАРАУ ... ... ... ... ... негізгі себептері……………….22-27
2. Қазақстандағы шөлді аймақтар……………………...28-29
2.3. Шөлдену процесімен күресу жолдары……………….30-33
ІІІ-ТАРАУ Қазақстанда қалыптасқан экологиялық ахуалдар..34-55
1. Топырақ ... ... мен ... экологиясы…………….43-49
3. Қазақстандағы ормандардың экологиясы…………50-52
4. Қазақстандағы қалыптасқан экологиялық ... ... ... ... ... ... аумағы батысында Каспий теңізі мен Еділ сағасынан, Шығысында
Алтай жоталарына дейін, ал ... орал ... мен ... Сібір
жазықтығынан, оңтүстігінде Орта Азия шөлдері мен Тянь-Шань қарлы шыңдарына
дейінгі ұланғайыр ... алып ... ... ... ... ... ... Мұнда қатаң Сібір мен қапырық Орта Азия, таулы
ормандар мен шөлдер, Кең жазира ... мен ... ... шыңдарына
дейінгі ұланғайыр кеңістікті алып жатыр. Қазақстанның жер ... ... ... ... 1/3 ... ... 27 метрдей
(Каспий маңы ойпатты) 100-200 метрге дейінгі ... мен ... ... ... ... жері ... және Батыс жақтанШығыс пен
Оңтүстік-Шығысқа қарай биіктей ... ... ... ... ... алып ... Қазақстан қоңыржай белдеудің оңтүстігінде орналасқан.
Оның Еуразиялық ішкі аймақтарында орналасуы мұхиттардан, әсіресе ... алыс ... ... щұғыл континентальді болуына әсер ... ауа ... ... ... ... өте ... ... өте аз түсуімен сипатталады. Республиканың солтүстігінде ... ... орта ... ... ... 200 ... ... оңтүстікте –
300 сағат. Ашық күндер саны жылына Солтүстікте 120, оңтүстікте 260 ... ... саны ... 60, ... 10 күн. ... орай ... радиациясы Сотүстіктен оңтүстікке қарай өледі: қыста 50-ден 200 МДЖ/м²-
ге дейін, ... ... 800 ... ... ... климатының
қалыптасуына ауа ағындарының қозғалысы үлкен әсер етеді. Атлант мұхитынан
келген ауа ... ... алып ... ... ауа ... жазда төмендетеді. Арктикадан ылғалы аз, әрі өте суық ... ... ... ауа ... амплитуда көрсеткіші
жоғары. Қазақстан жеріне түсетін жауын-шашынның мөлшері онша көп емес.
Қазақстанның ... 300-400 мм ... ... ... ... оның мөлшері 100 мм-ден аспайды.
Қазақстан жері қыс маусымында Сібір ... ... ... ... ықпалына жиі ұшырап отырады. Осыған байланысты
республиканың солтүстігінде Оңтүстік ... және ... ал ... ... ... ... жел биыл келеді. Қазақстандағы шөлейттену процесіне
осы аталған антициклондардың ықпалы өте әсер ... ... ... ... ... ... ... – Еуразия
секторының 3 түрлі аумақты ... ... ... ... ... ... ... жолдары елдік бағытпен өтсе, онда ол ... ... ... ... ... айналым кезінде Қазақстанның
көпшілік бөлігінде ... ... ... ауа температурасы
жоғарылайды. Еуропадағы айналым кезінде республикаға суық ауа ... ... ... ...... ... жылы ауа массалары
ұлғайып, ауа температурасы жоғарылайды, жауын-шашын кемиді.
Республикадағы шөлейттену процесіне жер бедерінің әр тектілігі де әсер
етуде. Шөлейт ... ... ... ... ... қуаң дала
Қазақстанның Орта бөлігіндегі жазық өңірді алып жатыр. Жылдық жауын-шашын
мөлшері оңтүстікке ... 279 ... 153 ... ... ... оның 43-27 ... суық ... түседі. Тұрақты қар жамылғысы 120 күндей сақталады.
Қар жамылғысының ... ... ... 20 ... 60 ... орташа температурасы 25 °С –тан жоғары күндер саны 30-45, 35
°С –тан ... – 10-20 күн. ... ... ... ... ... ... Қыста қатал, ауа-райы құбылмалы ... ... ... ... ... тым жоғары. Аңызақ лебі кейбір жылдары айына 27-
29 күнге созылады. Шөл ... ... ... жазық өңірінің көп
бөлігін қамтиды. Ол 3 типке ажыратылады: сазды шөл, құмды шөл және ... ... ... ... ... ... ... мөлшері 81-84
мм. Қазақстан жазықтарының оңтүстік бөлігінің барлығын шөл ... ... ... және ... ... алып жатыр.
Құмдауытты шөлдерде жусанның бірнеше түрі, сол ... ... ... изен сияқты өсімдіктердің бірнеше түрі және аласа бұталар (жұзім,
теріскей, қылша. таспа) өседі. Шөл даласында жатқан жоңғар алатауы мен ... ... тау ... ... ... ұқсас Шөлейи далада дала мен
шөл жануарлары кездеседі. Шөл ... ... ... өзгеше.
1. Қазақстандағы жер бедерінің ерекшеліктері.
Қазақстанның жер бедерінің басты ерекшеліктерін физикалық ... ... ... ... ... жер ... ... сатылары
айқын байқалады. Территориямызда ұлан-байтақ ойпатты жазықтар, ... ... мен ... таулар алып жатыр. Сондай-ақ территориямыздың
біраз бөлігін төбелерін қар мен мұз ... ... ... алып ... жер ... ... ... төмендегідей сипаттауға
болады:
1. Жер бедерінде жазықтар мен ... ... ... және олар ... ... және орталығында орналасқан.
2. Биік таулы аймақтар шағын территорияны қамтып, республиканың шағын және
оңтүстік-шығыс бөлігін алып ... Жер беті ... ... және ... ... ... ... келеді.
4. Биік таулар мен аласа таулар тауаралық аңғарлар және жазықтармен алмасып
отырады.
Жер бедерінің мұндай ... ... пен ... ... әсерін тигізді. Қазақстанның қазіргі жер бедері оның
геологиялық құрылысымен және даму ... ... ... ... ... яғни ... және протерозой эраларында, ... ... ... ... суы ... ... ... баяу
иілуі палеозой эрасының басында да жалғасты. Палеозойдың алғашқы жартысында
Капедон тау түзілісі болған. Күшті тектоникалық ... ... ... Сарыарқаның Солтүстік-батысы мен Тянь-Шаньның
солтүстігіндегі тау ... ... ... ... ... ... байланысты Алтай, Тарбағатай, Жоңғар Алатауында, Тянь-Шаньнің
батыс жоталарында, Сарыарқаның шығыс бөлігінде және ... ... ... ... эрасында теңіз тек Батыс ... ... ... ... ... ... шамалы болған. Полеозойда
құрылған тау жүйелері күшті ... ... ... аяқ ... жері ... ... аймаққа айналды.Қазақстанның территориясында
жер бедері әлі даму үстінде. Антропоген ... ... биік ... ... ... ... ... Ол мұздар өте қалың және биік
таулардың қазіргі жер бедерінің қалыптасуында ... зор ... ... ... ... ... болуынан өзендер суы ... ... ... жер беті ... бастады. Қазақстан жер
бедерін қалыптастырудағы сыртқы күштер ішіндегі бастысы – ағын су әрекеті.
Су тасқыны ... ... ... ... ... ... төмен
қарай ағызып, ойпаң жерлерге жинайды.Қазіргі кезде биік таулы аймақтарда
жер бедерін түзуші ... бірі – ... Жер ... ... ... де едәуір әсер етеді. Қазақстанның жазық-аласа ... ... ... Сібір мен Тұран жазықтары және Каспий маңы ойпаты алып жатыр.
Батыс ... ... жер ... біркелкі: онда биік төбелер мен қыраттар
кездеспейді. Батыс ... ... ... маңы және ... ... ... Онда өзен ... басым. Республиканың оңтүстігі мен оңтүстік-
батысындағы кеңбайтақ жерді ... ... алып ... Қазақстанға оның тек
солтүстік бөлігі ғана кіреді. Жазық негізінен Орта Азия ... ... ... жазығы горизонталь орналасқан көл, теңіз және
өзендердің шөгінді ... ... ... саз, ... құм ... ... Тұран жазығын Қазақстан жерінде Сырдария ... және ... ... ... Қызылқұм, Солтүстігін
қарақұм, ... және Кіші ... ... алып жатыр. Қызылқұмның жер
бедерінде құм төбелер мен қырқалар басым, олардың аралығында кей ... ... ... Арал ... ... ... және Кіші Борсық
құмдарының жер бедері де құмды және төбелі. Каспий маңы ... ... ... Мұнда көбінесе тегіс сазды кең жазықтар мен құм жондары
басым, кей жерлерінде кішігірім жеке ... ... ... ... ... ... өзенінің батысындағы Нарын Құмы. Құмның беті ойлы-қырлы, ... ... ... ... ... Каспий маңы ойпаты ағын суға тапшы.
Қазақстан жерінде оны тек ... пен Жем ... ... ... ... ... шығысындағы суы аз, кішкене ... ... ... ... ... көп ... ... мен қыраттар алып жатыр.
Олар: Үстірт, Торғай, Орал алды ... ... сырт ... ... ... және ... ... жазықтар. Жер беті көбінесе тегіс,
бірақ жерлері белесті, ал кей жерлерінде беткейлкері тік ... ... Биік ... ... ... Шығысы мен Оңтүстік шығысындағы
Алтай, Сауыр Тарбағатай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шань жатады. Биік ... ... ... ... – жер ... биік және ... Климаттық белдеулерге сипаттама
Қазақстан аумағын 4 климаттық белдеу (орманды дала, дала, шөлейт және
шөл) қамтиды. Орманды дала климатық белдеуі ... ... ең ... ... ... жауын-шашын мөлшері 242-315 мм-ге дейін оның ... жылы ... ... ... орманды дала зонасы Батыс Сібір
жазығы мен Жалпы Сырт қыратының азғана бөлігі (2,5 %-ға жуық) алып ... дала ... ... ... ... ... ... қолайлы.
Жазы қоңыржай ыстық, шілденің орта температурасы +18+20°, қысы едәуір суық,
ауаның температурасы –51-53 °-қа ... ... ... ... –17-19 ° С. ... Еділдің, Тобылдың және басқа бірқатар
ірі өзендердің суы ... ... ... үшін ғана емес, өнеркәсіп мақсаты
үшін де пайдаланылады. 53 ... ... ... ... ... ... ... мөлшері 2100 °С. Вегатациялық өсіп-өну
кезеңінің ... 160-170 ... ... ... сұр ... ... шөп өсетін далаларда қара топырақ болады. Ең ... жыл ... ... ... 1,5 ай, жазы 3 айға ... Қуаңшылықтың орташа жылдық
мөлшері 37 күн, кейбір жылдары 110-113 ... ... ... ... ...... ең жақсы игерілген табиғат зоналарының бірі.
Далалық климаттық белдем республиканың солтүстігіндегі біраз аймақты
қамтиды. Дала зонасы Қазақстанның жер ... 26 %-дан ... ... Дала зонасының оңтүстігінен бастап, батыстан шығысқа қарай 2200 км-
ге созылған кең ... ... ... ... С.е ... ... зонасына Батыс Сібір жазығының Оңтүстік шеті, Торғай үстіртінің
солтүстігі, Мұғалжар тауы бүтіндей ... ... ... ... ... ... ... шеті, Орал етегі (Жем) үстірті, ... және ... ... жатады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200-300
мм, оның 70-80 %-ы жаз айларына тән. Тұрақты қар ... 140-160 ... ... орташа қалыңдығы 30 см-дей. Дүлей желді күндер көп және
эрозиялық процестер күшті дамыған. ... ... ... ... ... ... жиынтық мөлшері 2100-2300°С. Вегетациялық өсіп-өну
кезеңінің ұзақтығы 170-180 тәулік. ... ... ... ... 69
күн. Орманды дала климаттық белдеміне қарағанда қысы және көктемі қысқа,
жазы ... күзі 1 айға ... ... ... континентті.
Дала зонасы өзендерінің суы аз болады. Зонаны Ертіс, ... ... Нұра және ... ... өзендер кесіп өтеді. Егін шаруашылығы мен
өнеркәсібі дамыған аудандарда судың жеткіліксіздігі, яғни ... Дала ... ... ... бай. Шөлейт климаттық белдем,
немесе қуаң дала Қазақстанның орта ... ... ... алып ... ... ... дала мен шөл зоналары аралығында орналасып,
Жайық жағасынан Алтай тауларына дейін 2900 ... ... ... 14 %-ын алып ... Зонаның Оңтүстік шекарасы 48°с.е.
бойымен өтеді. ... ... ... Жылдық жауын-шашын мөлшері
оңтүстікке қарай 279 мм-ден 153 мм-ге дейін кемиді. Оның 43-27 %-ы жылдың
суық ... ... ... ... ... температурасы 25° С-тан
жоғары күндер саны 30-45, 35° С-тан жоғарғысы 10-20 күн. ... ... ... ... 170-200 ... ... лебі ... жылдары айына 27-
29 күнге созылады. Шөлейт зонасында жазда өзендердің көбінің суы ... ... ... ең ірі ...... Жем, ... ... Шөлейттің негізгі топырағы – ашық қызғылт топырақ. Топырақтың ... ... 2-3% ... Саз ... ... және ... учаскелерде
сортаңдар едәуір орын алады. Шөл дала зонасында даланың, әрі ... ... ... ... ашық ... ... жерде ғана
егіншілікпен шұғылданады. Шөл климаттың белдемі Қазақстанның жазық өңірінің
көп бөлігін қамтиды. Ол 3 типке ... ... шөл, ... шөл ... шөл. Шөл климаттық белдемі шөлейттен басталып, оңтүстікте биік таулы
өлкенің етегіне ... ... Шөл ... ... ... 44%-ға ... алып ... Климаты тым континентті және аса
құрғақ. Орташа жылдық температурасы 3-13 °. Жылдық жауын-шашын ... ... мм. ... ... 20-30 күндей қар жауады. Жазы ұзақ ыстық, қысы салқын,
ауасы тым ... ... ... өсіп-өну кезеңі 180-260 тәулік. Шөл
зонасы солтүстік пен оңтүстік ... ... ... ... ... пен Тұран жазығының солтүстік жартысы, Бетпақдала Үстірті, ... маңы ... ... Ал ... ... Үстірт пен Қызылқұм алып
жатқан Тұран жазығының оңтүстік жартысы ... ... ... жеңіл
сұр қоңыр топырақ тараған. Шөлдің Оңтүстігінде сұр ... ... ... ... ... (1,0-1,2 %-ды) ... ... шөлдер бүкіл шөл
зонасының үштен біріне жуығын алып жатыр Олардың ең ... ... ... ... ... ... және Каспий маңы
ойпатының құмдарын ... ... Шөл ... ... ... ... ... шөлдер құмды шөлдердің арасында ... ... ... ірі ... шөл – ... ... және Сырдария өзенінің оңтүстік
жағалары. Үстірттің ойпаң жерлерін тұзды ... сор, ... және ... жатыр. Тастақ немесе тасты шөлдер Сарыарқаның ... ... және ... ... Шөл ... ... ... өсімдіктер бар. Әртүрлі өсімдіктерден құралған қалың
бұталар өседі. Оны тоғай деп атайды. ... ... ... Шу, Іле
өзендерінің аңғарларына тән. Бұнда жыл маусымдары ... ... ... 90 ... жазы ұзақ 160-170 күнге дейін созылады.
1.3.Қазақстанның жер қоры.
Жер табиғаттың тіршілікке берген таусылмас сыйы, халық ... ... ... ... ... ... жер қоғамның экономикалық
өміріне аса зор рөл атқарады. Дұрыс пайдаланған жағдайда жер еш ... ... ... ... отырады. Табиғаттың адамзатқа сыйлаған
өндіріс құралдарының ең ... ... жер ... ... ... ... жоғары өнім беретін сапалы күйінде ауысып отыруы керек.
Қазақстан Республикасының жер көлемі 2004 жылдың 1 ... ... 261, 17 млн. ... ... Ауыл-шаруашылығына
пайдаланатын жер 215,8 млн. гектар, соның ішінде жыртылған жер көлемі ... ... ... 4818, 4 мың ... және ... жерлер 182,4 мың
гектарды құрайды. Әлемнің ... ... ... Қазақстан
Республикасы жер ресурстарына бай. Бірақ ... ... ... ... ... ... орналасқан (2006 ж. №1. Табиғи және география)
Республикадағы ауыл-шаруашылық өндірісінде пайдаланылатын жерлердің көлемі
туралы мәліметтер
1-кесте
| ... жер ... ... |Соның ішінде |
| ... ... | |
| | ... | |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| |2003 ... ... ... ... ... ... ... у ... |
|Топырақтың құнарсыздануы ... ... ... ... ... ... ... ... |Биосфера құрамының өзгеруі ... ... | ... ... | ... ... | ... ауыр ... ... қалалар мен аймақтар бойынша
көрсеткіші
|Аймақ немесе елді |Ластағыш заттар |РЗШ ... ... | | | ... ... ... бром, темір, |100 ... ... ... Қазақстан |қорғасын, нитрат, | ... ... |
| ... | ... ... қаласы | Сынап |8-14 ... ... |
| | | ... ... ... ... хром, |2 ... ... |
| ... ... | ... ... ... ... фтор |21 ... ... |
| | | ... ... |
|Ақтөбе ... ... |100-50 ... ... |
| ... | ... ... |
| | | ... ... ... мырыш, |15 |өндіріс орындарының |
| ... | ... ... |
| | | ... ... ... мырыш. |15 |өндіріс орындарының |
| ... | ... ... |
| | | ... ... ... ... |50 ... жарылыс нәтижесі |
| ... ... | | ... ... ... ... 33,6 млн. га жері ... кесірінен бүлінгені анықталды. Сол сияқты ... ... 16 ... ... ... ... ... Ол қалдықтар
Ақмола облысының – 800 га, Жамбыл облысының – 190 га, Жезқазған облысының –
25 га, ... ... – 3,0 га, ... Қазақстан облысының – 2
гектар жерін алып ... ... ... ... ... ... аймақтары мен ондағы қазіргі қалыптасқан жағдайларды келтірілген
фактілер арқылы көруге болады.
Қазақстанның құрғақ климаты жағдайында ... ... ... ұзақ ... ... бүлдіреді. Осылайша топырақ негізгі
ластану көзі ретінде радионуклидтерді өсімдіктерге одан жан-жануарларға,
адамға жеткізіп ... Ал, адам ... өз ... ... онкологиялық ауруларға ұшырап, зардап шегеді. Қазірдің өзінде
Қазақстанда 2,6 млн. адам ... ... ... тұр. ... ... мың адам ... ... рагі, туберкулез, жүйке ауруларымен ауырып,
зардап шегуде. Жоғарыда келтірілген ... және ... ... ... топырағы, ауасы мен су ресурстарының қаншалықты
зардап шегіп келгенін дүние жүзінің ... ... ... ... ғана
біліп отыр. Ендігі жерде Қазақтың ұлан-ғайыр аумағы өзінің жаралы денесін
сауықтыра отырып болашақ ... ... өмір ... ... бел ... ... елдер қатарына қосылатын күн алыс емес екеніне
кәміл сенеміз.
Қазақстан жеріндегі радиациялық апат ... ... ... ... ... аудан, елді мекендер |
|1. |Төтенше қауіп-қатерлі аймақ|100 |Шығыс Қазақстан облысы: Абай,|
| | | ... ... |
| | | ... ... ... ... |35-100 |Шығыс Қазақстан облысы: Абай,|
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... ... ... |7-100 ... ... облысы: |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ауданы, |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... | | ... |
| | | ... облысы: |
| | | |Май ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... | | ... ... ... ... ... экологиялық апаттар, оның тигізетін зардаптары
|№ |Экологиялық апат |Апаттың зардаптары ... ... |
| ... | ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... табу |
| | ... ... ... |
| ... апат | ... ... | | ... ... |
| | | ... ... | | ... жерлерде |
| | | ... |
| ... ... ... ... ... |
| | | ... |
| ... ... ... жетіспеуі |Тыңайтқыштар беру |
| | | ... |
| ... ... ... ... |Ауаға зиян газдарды |
| |жұқаруы ... ... ... |
| | | ... ... |
| |Табиғат апаттары (жер|Адамдар шығынының көптігі, |жүргізу және олардың|
| ... сел, ... ... ... ... |
| |циклон, жұт, | ... ... |
| ... ... | | |
| ... мен ... | |
| ... ... | | |
| ... ... | | ... ... және ... ... ... ... 500 млн. астам түрі бар. Жыл сайын ғылыми-
лабораторияларда олардың бірнеше жаңа түрлерін өсіріп шығарады. ... ... ... ... деп ... ... Тіршілік атаулыны өсімдіксіз
елестетуге болмайды. Жер шарында өсімдіктер жамылғысы біркелкі тарамаған.
Қазақстанда орман қора 21,8 млн. га ... алып ... ... ... ... 3,35 %-ын құрайды. Біздің еліміздегі
ормандар жүйесі негізінен Солтүстік және Шығыс ... ... ... ... бар. Олар – ... ... шырша, самырсын,
қайың ормандары, тоғайлар мен бұталар.
Орман қоры жер шары бойынша жылдан-жылға азая түсуде. ... ... км² ... ... мен орман алып жатыр. Республикамызда ормандар аз
және олардың жағдайы мәз емес. Оның ... ... – адам ... өрт,
ауа райының өзгеруі мен айнала қоршаған ортаның ластануы.
Орманды қорғау біздің міндетіміз. Орманның адам мен ... ... ... ... ... ылғалды сақтай отырып, су балансын тұрақтандырады.
Ылғалды жер өсімдік жамылғысы мен жан-жануарлардың көбейе түсуіне ... ... ... жер асты сулары өзен мен ... ... аң мен ... ... дәрі-дәрмектік өсімдіктер мен
жеміс-жидектердің панасы әрі ... ... ... ... ... егістік алқаптарын қорғауда да рөлі зор. Орманды жерде
топырақ, су және жел эрозиясы болмайды. Ал ормансыз ... ... ... ... ... қар ... үшін де ... ауаны тазартатын да қасиеті бар. Мысалы 1 га орман бір ... кг ... ... ... 180-200 кг ... бөліп шығарады.
Яғни ауаның құрамын толықтырып отырады.
Орман сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... т.б. демалыс орындарының тек қана орманды жерде
салынуы тектен-тек емес.
Қазақстанда орманға ... ... ... ... ... жерімізде 57000 түрі өседі. Оның 506 түрі қорғауды қажет етіп отыр.
Жойылып бара ... ... ... қалу мақсатымен 1981 жылы ... ... Оның ... ... бара ... өсімдіктерді есепке алып,
оларды сақтап қалу. Ол үшін ... ... ... ... бірі – ... бара ... өсімдіктер мен жерлерді адам қамқорлығына
алып қорықтар ұйымдастыру.
Қорық ұйымдастыру ісіне біздің республикамызда соңғы жылдары көп көңіл
бөліне бастады. ... ... 9 ... ... 5 ұлттық парк, 17
ботаникалық, 40 зоологиялық, 2 ботаникалық- геологиялық ... ... ... ... т.б. ірі қалаларда ботаникалық бақтар
жұмыс істейді. Осының бәрі сиреп бара жатқан өсімдіктерді ... ... ... ... мен ... ... ... қатар
мектеп оқушыларының да міндеті. Көптеген аймақтарда жастардың белсенділігін
арттыру мақсатымен «Жас орманшылар», «Жасыл патрульшілер», «Жас ... ... атты ... ... Олар – еліміздің орман
шаруашылығының белді ... және ... ... де ... ... ісі. ... дәрілік өсімдіктерге өте бай. Олар көбінесе Іле ... ... ... ... мен ... тау жоталарында көп шоғырланған. Әсіресе
алтын тамыр, марал оты, дәрмене, жусан, қылша, шайқурай, жалбыз, бәйшешек,
тартар ... ... ... тау ... ... ... ... қызылжидек, сасыр, т.б. өсімдіктерден дәрі-дәрмек ... ... ... ... дәрілік өсімдіктер мен қатар сирек кездесетін, сәндік үшін
өсірілетін өсімдік түрлері де бар. ... саны ... ... ... ... ... 1500 түрі өседі. Срндықтан болар Қаратау
өсімдіктердің «Меккесі» деп аталады. ... әсем ... ... ... жайылымдардың тозу салдарынан ... ... ... ... ... кең-байтақ ... ... ... қызыл адыраспан, сөгеті сасыры, іле
бөріқарақаты, іле ұшқаты, жатаған шырша, алтай ... ... ... ... көкнар, меруертгүл, жабайы жүзім, т.б. жойылып ... ... ... ... ... белдемдерінде орналасқан Мойынқұм,
Тауқұм, Сарыесік Атырау, Жалпаққұм, Қызылқұм сияқты ... құм ... ... бәрі ... тұнып тұрған өсімдіктерортасы ... ... қоры ... ... ... елімізде полигондар мен жел
эрозиясына ұшыраған жердің көлемі 25 млн. ... ... ... ... ... ... жайылымдар қорын сақтап қалу үшін осы ... ... ... жатқызып, қамқорлыққа алуымыз керек.
Сирек өсімдіктердің қатарына ағаштар да ... ... ... отын,
құрылыс материалы үшін пайдалануды ... ... ... ... Іле
шыршасы, самырсын, шетен, ырғай, тораңғыл, ... ... ... ... ... қажет етіп отыр. Әсіресе орман ағаштарын кесу етек алуда.
Орманды қорғаудың ең маңызды бағыты – ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығы мыңдаған түп ағаштар отырғызады. Осылайша
ормандарды ... ... ... ... Орманды қорғау мен қалпына келтіру
шараларына оқушылардың араласуы керек.
Орманда жерге саяхат жасағандағы ең қауіпті нәрсе - өрт. Өрт ... ... ... ... Олар ... отқа деген
жауапсыздықтан туады. Яғни, сіріңкені, ... ... ... ... ... өрті өте ... Әсіресе қылқын жапырақты ормандар өртін
сөндіру қиынға соғады. Кейде орман өртін басуға ұзақ ... ... ... сайын адамдардың ағаттығынан мыңдаған гектар ормандар, ... ... ... ... ... болып жататын өрттердің 97% -ы адамдардың
табиғатқа селқос қарауынан болады. ... ... ... ... 2-
3 айға ... ... қауіп-қатер туғызады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... да ... бар. Олар – орман ... ... ұсақ ... өсімдік аурулары, паразиттер, саңырау-құлақтар
мен вирустар. Зиянкестердің ... ... ... ... ... 45%-ы сапасыз болып шығады. Кейбір жылдары жүздеген
гектар ормандардағы зиянкестермен үзбей күресуге тура келеді. Олар химиялық
биологиялық ... ... ... ... ... ... химиялық
заттарды қолдану тәртібін қатаң сақтау қоршаған орта мен ... ... үшін ... ... ... – табиғат туындысы. Өсімдіктер тәрізді жануарлар дүниесінің
де маңызы зор. ... ... – олар жер ... ... ... Жануарлар мен құстардың ішінде алыптары да кездеседі. Дүние
жүзінде жан-жануарлардың 1,5 млн түрі бар деп ... ... жыл ... жаңа түрлер белгілі болып отыр.
Жануарлардың тіршілік үшін қызметі сан алуан. Оларды адам баласы қолға
үйретіп, өзінің материалдық игілігі үшін ... ... ... ... еті, сүті өте ... Адам ... ерте ... бастап-ақ
жабайы аң мен құстарды ... ... ... ... жануарлар мен
құстар бүгінге дейін оларға қызмет етіп келеді. Сондықтан адамдар жануарлар
экологиясын оқып-үйрене отырып, оларды қорғай да білуі ... ... ... ... ... ... ... бірге олардың кейбір
түрлерінің жойылуына себепші ... ... ... ... ... 1600-ші жылдан бері қарай сүтқоректілірдің 36, құстардың 94 ... ... ... жойылып кетуіне адамдар тікелей әсер ... ...... ... ... қанатсыз гагарка, лабрадор гагасы,
каролин тотысы, көзілдірікті суқұзғын, стеллер сусиыры, жүндес ... ... ... ... жүндес мүйізтұмсық, т.б. жатады.
Қазақстан жерінде де өткен ғасырларда жабайы бір өркешті түйелер,
құлан, қабылан, тарпан, жабайы тур, ... ... ... т.б. аңдардың
тіршілік еткені белгілі. Тіптен, Іле тоғайынан жолбарыстың соңғысын 1947 ж.
қазақ аңшысы атып ... ... ... ... ... ... үшін қаншалықты қауіпті екендігі белгілі. Шын ... ... кең ... аң мен ... тіршілік етуіне қолайлы аймақтар көп-
ақ. Сондықтан да болар ... ... ...... – 481, ... ... – 48, қосмекенділердің – 33,
балықтардың – 140 түрі тіршілік ... ... ... ... ... ... үшін, адам үшін маңызы зор.
Десек те, соңғы 100 жыл ішінде Қазақстнда жануарлар дүниесі саны ... ... көп ... ... Оған тікелей әсер етіп отырған ... ... ... аң мен ... ... ... кетудің аз алдында тұр.
Олардың қатарына – қар барысы, құдыр, қызыл ... ... ... ... ... дала ... сілеусін, қарақұйрық, камшат, көк суыр,
қоңыр аю, күзен, ... ... ... ... т.б. ... Ал ... дуадақ, безгелдек, саңырау құр, бұлдырық, ... ... ... шағала, сарыала қаз, шалшықшы т.б. атауға болады.
Қазақстанның інжу-маржаны атанған Балқаш, Алакөл, Зайсан, Марқакөл
т.б. көлдері ... ... ... ... ... көп өзгерістерге
ұшырап отыр. Әсіресе кәсіптік балық аулау төмендеп кетті. Ал Каспий ... ... ... ... өте нашар. Арал теңізінің деңгейі 17 ... ... ... ... ... көптеген кәсіптік балықтар
тіршілігін жойды.
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы да ауыр. Әсіресе Каспий мұнайын
игеру өскен ... ... ... мен ... ... итбалық сияқты
сүтқоректілір зардап шегуде.
Республикамыздың үлкенді-кішілі ... ... жайы ... ... ... Іле, Жайық, Шу, Талас, Тобыл, нұра, Есіл, Ақсу
т.б. өзендер шаруашылық пен өндірістің ... ... ... ... ... ... бастады. Кейінгі жылдары өзен бойындағы
тоғайлар мен жайылымдадың тозуы, өртке шалдығуы жиі ... ол ... ... әсерін тигізіп отыр.
Адамның іс-әрекетінің жанурлар дүниесіне тікелей және ... ... ... ... ... жер бетінен құрып кетуі ьір қарағанда
табиғат заңдылығы. ... ... даму ... бір тү ... түр ... ... ... Бұл құбылыстар көбінесе климаттың өзгеруіне
және басқа да табиғи факторларға байланысты.
Адам баласы жануарлар дүниесін өзінің ... ... ... міндетті түрде пайдаланған. Сондықтан аң мен құстарды аулап,
нәтижесінде, олар ... ... Ал ... зиянкестерімен
күресу жолында улы химиялық ... ... ... ... ... ... тірі организмдерді тікелей жоюдың ауыр түрі ... ... ... ... ... ... ... жіберетін қарулар қолданылды. Олар – атом бомбалары, ... ... ... ... ... ... және қалпына келтіру жолдары. Жануарлар
дүниесін қалпына келтірудің 4 негізгі шарты бар. ... ... ... салу,
тіршілік ортасын бұзбау, қолдан көбейтуге бейімдеу, лабораториялық ... ... ... қалу ... ... ... ең ... жолы – адам баласының ... ... ... және ... ... ... ззін туған
өлкесі мен оның байлығының иесі ... ... ... ... ... қатаң сақтаған жағдайда болашақ ұрпақ алдындағы ... ... ... ... ... экологиясы
Қазақстан бойынша орман қоры аумағының алып жатқан жер көлемі 25,6
млн. ... ... ... ... 9,7 ... ... ... цифрларға жүгінсек, бұл аралықта жылына орта есеппен кем ... ... өрті ... ... ... ... ... жерінің ауқымы 18,9 га
болып келеді. ... ... ... ... ... ... кем дегенде
300 мың га орман алқаптары бүлінді.
Бүгінгі күнге Қазақстан бойынша ... ... ... ... 5,4 ... болып отыр. Кейінгі 10 жылда сексеуіл екпе ... ... ... мың ... ... Бұл негізінен сексеуіл ормандары аумағында
ағашы кесілген жерлерде сексеуілдің табиғи ... ... ... табиғи өздігінен жетілу барысына тұрақты тексеру, бақылау ... ... ... ... ... төмендеуіне жол бермеу
мақсатында орман қоры жерлерінде сексеуіл ... себу ... ... ... іске асады. Сексеуіл ормандырының молаюына ... 1999 ... 29 ... ... ... ... ... да әсер етуде, қаулы бойынша 1999-2000 жылдары сексеуіл ... ... ... Және осы ... сәйкес Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл,
Қызылорда, Алматы облыстарында ... ... ... ... ... ... өңірі мен Павлодар облысындағы болған орман
өрттері салдарынан Ертіс жағасындағы қарағайлы ормандардың 230 ... ... ... ... және жер беті ... нәтижелеріне жүгінсек, бұл
ормандардың 40-50 пайызы өрттен, орман зиянкестері мен аурулары және ... кесу ... зиян ... ... кейінгі жылдары орманның санитарлық жағдайларын жақсарту
және өртенген жерлерді тазалау мақсатында бұл аймақтарда өз ... ... ... еді. ... салдарынан заңсыз ағаш кесу көбейіп
кетті. Ағаш дайындаушылар алаңсыз ағаш кесу үшін ... ... ... деп ... өрт жіберу жағдайлары да кездесті. Ағашқа сұраныстың
күрт көбеюіне тағы бір негізгі себеп Қытай мемлекетінде 20 жылға ағаш ... ... да ... отыр.
Осындай келеңсіз жағдайларды болдырмау үшін орман, балық және ... ... бұл ... ағаш ... ... түрлеріне тыйым
салды. Енді осы аймақтағы ағаштарды ерекше бағалы ... ... ... ... ... ... ол ... орманды күзету
ерекше режим бойынша жүргізіледі.
Оған қоса 2001-2005 жылдары Семей өңірі мен павлодар ... ... ... ... ... атап ... ... өрттерінің көбеюіне байланысты ағашты
рұқсатсыз кесу де белең алуда.
Әсіресе жыңа жыл қарсаңында ... ... ағаш ... саны
көбейіп, соның салдарынан шырша, самырсын, қарағай түрлерінің жас ағаштары
құрып барады. Қаражаттың тапшылығынан қосымша ағаш отырғызуға ... ... бұл ... кері ... ... аз орманды елдер қатарына жататындықтан, әр ағаштың бағалы
екендігі белгілі. Осы жағдайларды ескере отырып, ... ... ... ... қорғау министрлігі тәжірибе ретінде бір жылға жаңа ... ... ... ... ... ... тапсырыстары бойынша
жаппай жаңа жылдық шаралар өткізу үшін шыршалар министрліктің рұқсатымен
ғана бөлінеді.
Орман ... және ... ... ... ... ... ... мен жоспарлар көп жағдайларда барша ... ... ... осы және ... ... кейбір жұмыстарды көпшілік
біле бермейді.
Соңғы он жыл бойы өтпелі ... ... ... ... орман
шаруашылығы салаларын ерекше биік сатыға көтере алмаса да қолдан келгенді
аямай, барды сақтауға толық күшін салды.
Қазір ел ... ... ... ... ... бұл жұмыстар болашақта өз кемеліне келіп, дұрыс жолға қойылуына
күмән келтіруіне болмайды. Оған ... ... ... бар ... ... ... ... болады.
3.4. Қазақстанда қалыптасқан экологиялық мәселелерді шешу жолдары.
Экология қазіргі дәуірде адамзатты толғандырып отырған аса ... ... ... ... ... жою ... ... қоғамды,
тіршілікті жойып жіберуге болатынын көптеген елдер түсіне бастады. Біздің
өмір сүріп отырған ... ... ... қаруланған адамның жер
шарын аз уақытта айналып өтуіде, ... ... да ... ... ... ел ... ... байланыстырып, экологиялық апатқа
қарсы тұруы қажет. Қазақстан табиғатының өлшеусіз байлығын игере ... ... ... бүтіндігін сақтау да республикада шешуін күтіп
тұрған мәселе. Сырт қарағанда, оңай ... бұл ... ... де түсінуге болады. Ол үшін адамның менталитетін, ... ... ... өзгерту керек, табиғат пен адамның арасында
жаңа көзқарас ... ... ... ... ... құралған. Оның даму жолының
өзіндік заңдылығы бар. Қазіргі экологиялық ... ... ... осы
заңдылықты білмеуде, түсінбеуде, оған жөнсіз араласуда жатыр. Осыдан
табиғаттың зат және ... ... ... ... ... ... қоғам
мүшесі табиғат құбылыстары заңдылықтарымен ... ... да ... ... Экологиялық сауатсыздықты жою – үкіметіміздің ... ... ... ... айналуға тиіс.
Бүгінгі таңда халыққа экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесін
мемлекеттік деңгейде кең ... ... ... ... ... беру ... – адамзат қауымының, қоғамның, табиғаттың және
қоршаған ортаның ... және оны ... ... ... ... ... ... қазіргі заманғы ғылыми негіздері, оны жүзеге
асыру проблемалары мен ... БҰҰ мен ... ... ... Одан соң ... (1970), ... (1972) қалаларында өткен
халықаралық конференцияларда жалғасын тапты. Ал, Рио-де-Жанейрода ... ... ... ... ... беру мәселелерін қайта
қарап, ондағы негізгі бағыттарды айқындап ... Олар – ... ... үшін ... ... ... тұтас жүйесін
құру, экологиялық білім беруді тұрақты жүзеге асыру және жұртшылық арасында
экологиялық үгіт-насихатты күшейту. Экологиялық ... ... ... ... ... ... қорғау туралы заңда» (1997), «Қазақстан
Республикасының экологиялық қауіпсіздігін сақтау концепциясында» (1997),
«Қазақстан Республикасында ... ... мен ... ... ... (1998), ... білім ... ... шағы ... есею кезеңі басталды деген пікірмен
келісу керек сияқты. Енді қазіргі бар табиғат қоры шеңберінде өмір ... және ... ... ... ... ресурстары шығынының көлемін
өсіру жолымен емес, аз қалдық беретін және ... ... ... кен орны ... ... ... компоненттерді комплексті түрде
алу мен пайдалану, өндіріс қалдықтарын ... ... мен ... ... ластаудың алдын алатын қалдықсыз өндірістер мен технологияны енгізу,
энергия мен шикізаттың дәстүрлі түрлерін қазіргі заманғы және ... ... ... ... ... Экономика ғылымы «қоғам-өндіріс-
табиғи орта» жүйесінің даму проблемалары бойынша ... ... ете ... ... табиғи қорының үнеммен жұмсалуы және
сақталынуы мәселелерімен түбегейлі түрде айналысуы керек. ... ... бір ... ... ... егер ... принциптері экологияның
принциптерімен қайшы келетін болса, демек қоғамда және ... ... бар ... сөз, ... ... қажет.
Біздіңше техниканың өркениетті басты бағыт жасауда өте артық кетіп,
адамзат болмысының басқа да маңыздылығы бұдан да кем емес ... ... ... ... ... ... дүние екендігін және онда
жүріп жатқан процестерге ... ... ... ... болуы
дұрыс болар еді. Адамзат ақылы – ... ... ... шыңы және ... ең жақсы қатынас орнату тәсілін табатын сияқты.
Қорыта келгенде, қазіргі экологиялық дағдарыстар мен ... ... адам ... ... қарапайым даму, зат және энергия
алмасу заңдарын, оның ... ... ... ... экология
ғылымының негіздерін оқып-үйренбеуі болса керек.
Сондықтан да, Елбасының Қазақстан Республикасының тұрақты ... ... ... «2030» ... ... ... экологиялық
білім мен тәрбие беру, еліміздегі қалыптасқан экологиялық ... ... ... елдің экологиялық санасы мен ойлау қабілеті жоғары
мәдениетті ұрпақты тәрбиелеуді талап етуі осының айғағы болып табылады.
Қорытынды:
Еліміздің ... және ... ... ... ... көбі шөл мен ... тұратыны белгілі. Бір сөзбен
айтқанда, ел аумағының дені сазды, сулылығы, ... ... ... Ертіс өзені бар Солтүстік Шығыста су қоры ... мол ... ... оның ... ... ол мүлдем тапшы. Негізгі су
көздеріне байланысты Қазақстанда өзен бассейндері бойынша «Балқаш-Алакөл»,
«Ертіс», «Есіл», ... ... ... ... ... деп сегіз аймаққа бөлеміз. Сонымен қатар елімізде 80
мыңнан астам ірілі-ұсақты өзендер, 48 ... көл және 4 ... ... ... бар. ... болжамы бойынша Солтүстік Тянь-Шань тауларындағы
мәңгілік мұз қабаттары 1957 жылмен салыстырғанда 30 пайызға ... ... ... ... ол 50 пайызға дейін азаймақшы. Мұнай ... ... ... ... су ... ... ... жер бетінің
деградацияға әкеп соғады. Қазақстанда су қорлары жөнінде жүйелі түрде
бағдарлама ... ... Ал ... ... ... ... екенін
ескерсек (елдегі судың 76,5 %-ы) ауыл шаруашылығына тиесілі. Осы айтылған
мәселеге ... ... ... су ... арнайы
тұжырымдамасын жасап, осы салаға бірқатар реформа жүргізуі керек. Жер
бетінің ... яғни ... ... өріс алуына, сонымен қатар
антропогендік ... да ... әсер ... Өнеркәсіп орындарының, газ-
мұнай құбырларының салынуы ... ... ... әкеп ... ... қазіргі таңда 30 млрд. ғана қалдық жатыр. Оның 6,7 млрд
улы, 5 млрд тау-кен өндірісінің үйінділері. ... ... ... ... титан қалдықтарымен сонау Кеңес өкіметі кезінен бастап жыл сайын
көбейіп келеді. Маңғыстаудың Қошқарата жасанды көліндегі Уран қалдығы ... ... ... ... радиоактивті қалдық 45 млн тоннаға ... ... ... ... де ... ... Ал ... кенінің ішінен пайдасыз деп шығарылған қоқыстың биіктігі 630 метрді,
аумағы 60 шақырымды алып ... ... ... ... бүгінде
елімізде жиналып қалған қалдықтардың 10 %-ы ғана қайта өңделсе, 90%-ы сол
күйінде ... ... (ҒТП) ... – табиғи ресурстар қорының
азаюы мен ... ... ... ... ... ... ... жүруде. Дамудың жаңа сатысы: ҒТП негізіндегі жоғары
технологияға ауысу, табиғатты пайдаланудың жаңа ... ... ... ... Оның өзі өз ... ... және қоғамдық
экологиялық саясатты қалыптастырады.
Қоршаған ортының ... адам ... ... ортасын
сапасыздандырып, бүкіл қоғамның қалыпты ... кері ... ... Бүкіл
дүние жүзі қоғамдастықтарымен қатар Қазақстандықтар да қалыпты салт-тұрмыс
экологиялық ... ... ... ... ... ... елдегі экологиялық жағдайлар экономика тәуелсіздігіне де әсерін
тигізуде.
Экологиялық жағдайлардың нашарлай түсуі Қазақстан ... ... ... жаңа проблемалар тудыруда. Олар – ауа, су, топырақ,
ресурстары мен ... пен ... ... ... ... қысымдар табиғат ресурстарының барлық түріне тікелей
және жанама әсер ете отырып кейбір жағдайда ... ... ... ... ... ... ... жерінің (180 млн. га
60%) шөлге айналуы бүкіл мемлекеттік проблемалар тудырып отыр. Сол ... ... ... 30 млн. га ... ... ... ... елді мекендер, т.б. нысандар алып жатыр.
Солтүстік Қазақстан бойынша құнарлы жерлердің 25-30% ... ... ... ... өнімдерімен ластану 100 мың га
жерді, техногенді ластану 2,5 млн. га жайылымдардың ... ... ... га ... ... ... Каспий теңізінің 268 млн. га ... су ... ... ... ... одан әрі етек ... экологиялық шиеленістер Орталық Қазақстанды да қамтуда. Онда
– техногендік, өндірістік ластану, топырақтың құнарсыздануы, ... ... ... ... және ... ... ... жоғары деңгейге жетуде.
Оңтүстік Қазақстандағы экологиялық жағдайлар Арал өңіріне тән ... ... ... 2 млн. га жерін шөлге ... ... ... ... мен Арал ... тұздар экожүйелерді қайтымсыз
бүлдіруде. Осы өңірдегі қара сексеуіл орындарының 300 млн. га ... ... ... Балқаш-Алакөл аймақтарының да экологиясы мәз емес.
Әсіресе, Қапшағай, тасөткел су қоймаларының салынуы, суды көп ... ... т.б. ... ... ... ... суармалы жерлердің
тозуына әкеліп соқты. Әсіресе, Іле өзені суының 10-15 % ... ... алуы бұл ... ... ... туғызуы әбден
мүмкін.
Шығыс Қазақстан жағдайында да ... ... ... металлургия, вольфрам, уран, қорғасын, мырыш өнеркәсіптері ... мен қала ... ажал ... ... ... ... – Қазақстанның барлық ауыл шаруашылығына
орасан зор нұсқан ... ... ... топырақты
құнарсыздандырып, ауыл шаруашылық өнімдері өнімін кемітіп отыр. Жыл сайын
егістіктерден 2,5 млн. т ... ... ... ... Ол үшін
жыл сайын 1,8 млн. т фосфор, 1,1 млн. т азот, 0,4 т ... ... тиіс ... ол ... 60-70 % ... ... өзінде
Қазақстанның қара топырағының 22,5 % қарашірігі қайтымсыз жоғалды.
1949-1996 жылдар аралығында ... ... 503 ... ... Ол 20 млн. га жердің тоз-тозын шығарып, тіршіліксіз экожүйелерге
айналды. Соның нәтижесінде, 3,4 млн. адам ... елді ... ... әлі ... шегіп отыр.
Қазақстанда қазіргі кезде 20 млн. т ... ... ... ... ... бойынша Қазақстанда тұратын 2,6 млн. адам
мутагенез ауруына шалдығып отырғаны анықталды. Егерде ... ... ... ... қалдықтарын біздің жерімізде сақтауға
рұқсат етсек не ... ... ... жол беруге болмайды!!!
Қазақстандағы жоғарыда қысқаша тоқтаған экологиялық жағдайлар туралы
ақпараттар жайлы мәліметтер ... ... ... полигондар қамтып
отырған аймақтардың тұрғындары өзінің ауруының неден ... ... Оның өзі ... ... бұзғандық және үкіметіміздің жариялылық –
демократиялықмемлекетті құрудағы ... деп білу ... ... ... ... Кез келген
архитектуралық, шаруашылық обьектілерін, ірі ... ... ... кезінде олардың экологиялық шығынның бағасын есептеумен қатар,
табиғат ... ... ... ... ... Бұл ... бірнеше
назарда олардың жергілікті тұрғын халқының денсаулығына тигізетін зардабы
болуы тиіс.
Экологиялық жағдайлардың бәріне талдау ... ... ... ... ... қоғамдық пікір туғызу үшін көпшіліктің білімі мен
тәрбиесін, мәдениетін көтеру керек. Ол үшін ... ... ... ... ... яғни, көпшілікке үздіксіз экологиялық білім
беруді жүйелі түрде іске ... ... ... оқу ... ... ... мен ... беруді саяси әлеуметтік деңгейге көтере отырып
болашақ ұрпақтарды тәрбиелеуде аға ... ... ... ... керек.
Осы бағытта Абай атындағы ... ... ... ... ... атқарылуды. Университетте Одақта бірінші
болып география-экология факультеті ... ... рет ... ... ... ... ... жүздеген маман-экологтар орта
және жоғары оқу орындарында экологиялық білім беруде.
Елбасының қолдауымен 1999 жылы ... ... ... 2004 ... ... ... т.б. ... қабылданбақ.
Мектептер үшін экологиялық білім беру бағдарламасы, оқулықтар мен ... ... ... ... бәрі ... «2030» ... даму
бағдарламасын орындау бағытындағы орындалып жатқан игі істер ... ... ... ... ... ... ... көп жағдайда алдын-ала ескерілмеген себептерге негізделген.
Қарағандыдағы, Шымкенттегі, Жамбылдағы, Алматыдағы т.б. ... ... ... теріс әсерлері соған дәлел. Бұл орайда атом
станцияларын жобалау негізінде ... ... ... ... есептеу
қажет.
Шаруашылыққа байланысты болжаулардың қажеттілігі ірі су ... ... ... ... ... ... өзгеруі, техникалық фактор
негізінде топырақ, жер беті қабаттарының бүлініп, бұзылуы, биік ... ... ... мұздықтарымен байланысты жағдайлар, апатты
құбылыстар, мемлекет аралық өзендерді(Ертіс,Іле) пайдалану ... ... ... ... ... ... болады. Мемлекет аралық өзендерді
пайдалану мәселесі бойынша түрлі ұсыныстар мен болжаулар халықаралық,
мемлекет ... ... ... ... ... әрекеттерінің қоршаған табиғи ортада зиянды әсерін
болғызбауға арналған ... ... ... ... ... ... ... заңдардан көрініс алуы тиіс. Осы
экологиялық болжамның ең негізгі мақсаты қоғамды құрушы ... ... ... ... одан ... ... табу.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Чигаркин А.В., Таланов Е.А., Достай Ж.Д., Павличенко Л.М.
«Зонирования ... ... по ... ... на ... ... эколого-экономических данных».
«Хабаршы» геогр. Сериясы №1 Алматы
«Әль-Фараби атындағы Қаз ҰУ-і»
2. Под. Ред. А.А. ... ... ... ... ... ... Агентство РК по
статистике.
3. Бейсенова Ә. «Экология және ... ... ... 2006ж. 12 ... ... ... ... проблемалары. Экокурьер. 2006 ж. ... ... А.Ж., ... Г.Ә. ... оқу ... - ... ... 2003
ж.
2. Остановить пустыню «Борьба с опустыниваниям в РК». ... 2005 г. ... Е. ... Р. ... ... және топырақ географиясы мен
экологиясы». Оқу құралы Алматы: 2004 ... ... Ә.С., ... А.Б., ... Т.И., ... Ж.Б. ... табиғатты тиімді пайдалану», оқулық – Алматы: 2004 ж.
5. Биғанов А., Жамалбеков Е., Білдебаева Р. ... ... ... ... Алматы 1995 ж.
6. Бейсенова Ә.С., Ж.Б.Шілдебаев, Г.З. Сауытбекова. «Экология», оқулық ... 2001 ... ... Ұ.Б. ... және ... ортаны қорғау» оқу құралы. Алматы
2004 ж.
8. Төлегенұлы Ш. «Қазақстандағы жер асты сулары». Заман Қазақстан. 3 қазан
1991 ... ... ... ... Казахстана» Алматы мектеп. 1968 г.
10. Г.М. Жаналиева, Г.И. Будникова, Е.И. Веселев ... ... ... ... Ә.С. ... природы Казахстана» Алма-Ата 1979 г.
12. Под. Ред. В.А.Ковды, Б.Г. ... М. Выс шк. 1988 г. ... А.А. ... ... учеб. М. Выс шк. 1982 г. «Почвоведения»
14. В.В. Добровольский. М. Просвещение. 1976 г. «География почв с ... Ж. ... ... ... 1996 ж. Алматы
16. Ж. Достайұлы «Табиғат суларын ластанудан және сарқылудан сақтау».
Алматы 1993 ... ... С. ... ... мен көлдері» Алматы 1975 ж.
18. «Экология и экономика» Алматы, қаржы, қаражат, 1997 ж.
19. Бейсенова Ә.С. ... ... 2001 ... П.А. ... ... и ... изд. МГУ. 1988 ... Глазовская М.А. «Общая почвоведения и география почв», учебник. М.
Высшая школа. 1989 г.
22. Бродский, А.Константинович ... ... ... ... ... 1998 ... ... «Экология және ашық кен», Алматы Қазақстан. 1988 ж.
24. Ж. Шілдебаев «Қызықты экология», Алматы. Ы.Алтынсарин
2000 ж.
25. Ковшаров А.Ф. «Заповедники Казахстана» Алматы 1989 ... ... Ж.М. ... ... ... территории Казахстана:
экология, биоразнообразие и перспективы развития их ... ... 1980 ... ... А.В. ... ... ... Алматы 1980 г.
28. Чигаркин А.В. «Геоэкология и охрана природы Казахстана» Алматы 2003 г.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық Қазақстанның табиғат жағдайы27 бет
Экология ( лекциялар )100 бет
Қазақстан мен Қытай арасындағы экономикалық байланыс43 бет
Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмның индустриясы негіздері63 бет
Қазақстанның табиғат ресурстары67 бет
Батыс қазақстан облысының табиғат жағдайына қысқаша сипаттама108 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының табиғи – рекреациялық26 бет
Су ресурстарының экологиялық мәселелері .Табиғи суларды ластаудың негізгі көздері .Суды тиімді пайдалану. Сумен қамтамасыз етуге бөлек жүйелерді қолдану .Қазақстан Республикасында су ресурстарын пайдаланудың және қорғаудың мемлекеттік бақылауы12 бет
Қазақ қоғамындағы “билер институтының” құқықтық қызметi, бұл институттың қалыптасу кезеңдерi және құқықтық қатынастардағы орны, сондай-ақ, билердiң билiк шешiмдерiне ғылыми тұрғыда талдау жасау, оның құқықтық табиғатын айқындау және мән-мазмұнын ашып көрсету134 бет
Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдардың қалыптасуы мен даму тарихы75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь