Рынок шаруашылықты ұйымдастырудың тиIмдI жүйесI ретIнде

ЖОСПАР

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I РЫНОК ШАРУАШЫЛЫҚТЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ТИIМДI ЖҮЙЕСI РЕТIНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

1.1 Рынок туралы жалпы түсiнiк ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1.2 Рыноктың түрлерi және қызметтерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

1.3 Рыноктың қызмет ету қағидалары және рыноктың артықшылықтары мен кемшіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА РЫНОКТЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ДАМУ НЕГIЗДЕРI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

2.1 Қазақстан Республикасында рыноктық қатынастарды қалыптастырудың өзiндiк ерекшелiктерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

2.2 Елiмiзде рыноктық қатынастардың тиiмдiлiгiн арттырудың маңызы мен болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
КIРIСПЕ

Қазақстан Республикасының өз егемендiгiн алып, рыноктық экономикаға өтуiне байланысты экономикамызда күннен-күнге рыноктық қатынастар күрделенiп, олардың қызметтерiнiң сан-салалы бағыттары пайда бола бастады. Елiмiздiң бүгiнгi таңдағы дамуы мен оның болашағының көрiнiсi осыдан 16 жыл бұрын бүкiл шаруашылық және экономикалық құрылымын жоспарлы экономикадан рыноктық қатынастарға өткiзiп және осы аралықтағы рыноктық қатынастардың қалыптасуы және оның дамуын одан әрi жандандыруға байланысты екендiгi белгiлi болып отыр.
Елiмiздiң рыноктық қатынасқа өтуi, ұлттық экономикада жаңа ұғымдар пайда болып, рынок инфрақұрылымдарының әр түрi қалыптасып және олардың қызмет ету механизмi күрделене түстi.
Рыноктық механизмдi жалпы түрде экономиканың мәселелерiн шешу мақсатында өндiрушiлер мен тұтынушылардың рынок арқылы тәуелсiз түрде өзара әрекет ететiн шаруашылықты ұйымдастыру формасы деп анықтауға болады.
Бүгiнде елiмiзде көрiп отырғанымыздай қаржы рыногы, еңбек рыногы, валюталық рынок, бағалы қағаздар рыногы, тауар мен қызметтер рыногы, капиталдар рыногы және т.б. рыноктары қалыатасып, олар өз қызметтерiн әр түрлi формада iске асыруда. Алайда қандай рынок болса да, оның нақты түрiне байланыссыз, рынок экономикасы қызмет етуi, оның негiзгi үш басты элементтерiне сүйене отырып көрiнiс табады: баға, сұраныс пен ұсыныс және бәсекеге байланысты.
Осы элементтердiң жиынтығы рынок жүйесiн құрайды. Жоғарыдағы барлық экономикалық жүйелер басты үш сұрақты қажет етедi. Оларға: Не өндiру керек? Қалай өндiру керек? Кiм үшiн өндiру керек? Рыноктық экономикада бұл сұрақтар рыноктық механизмнiң көмегiмен тиiмдi әрi тұтынушыларды басты орынға қойып, олардың сұранысын максималды қанағаттандыруға және өнiм өндiрудi тиiмдi жүргiзу мақсатында шешiледi.
Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын елiмiз дамуы үшiн маңызды болып табылатын “Рынок, оның қызметтерi және қызмет ету қағидалары” деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi рыноктық қатынастардың қызмет ету ерекшелiктерiн талдап, оның ұлттық экономиканың тиiмдi дамуындағы орнын көрсету болып табылады. Сонымен қатар экономикалық теория негiзiнде рыноктық қатынастардың қызмет ету ерекшелiктерiн талдап, оның ұлттық экономиканың тиiмдi дамуындағы орнын көрсету болып табылады.
Жұмысты орындаудағы негізгі мақсатым рыноктық экономиканың мәнін жан-жақты ашып, рыноктың экономиканың тиімді дамуындағы қызметтерін талдау арқылы, рыноктық экономиканың қызмет ету қағидаларын талдау болып табылады. Сондай-ақ Қазақстан Рсепубликасының өзінің егемендік алған жылдардан бастап экономикалық құрылымын рыноктық қатынастарға бейімдеуін, рыноктың еліміздегі қалыптасуы мен дамуын, рыноктық экономиканың тиімді қызмет етуінің ұлттық экономиканың бәсекеге қабілетті дамуына қосар үлесін анықтау болып табылады.
Аталғанг мақсатқа жету барысындағы мiндеттер:
• Рыноктық экономиканың мәнi мен түрлерi және соған байланысты жалпы шаруашылықтағы қызметтерiн талдау;
• Рыноктық механизмнiң экономикалық мәнiн және оның қызмет етуiндегi басты принциптерiн қарастыру;
• Рыноктың экономикадағы артықшылықтары мен кемшiлiктерiн атап өту және олардың елiмiздегi көрiнiсiн сипаттау;
• Рыноктың негiзгi элементтерiн және олардың бiр-бiрiмен өзара байланыстарын анықтау;
• Қазақстан Рсепубликасында рыноктық қатынастардың қалыптасу ерекшелiктерi мен оның дамуын сипаттау;
Бүгiнгi Республикамызда экономиканы рыноктық қатынаста қайта құру жолында оның негiзi болып табылатын рыноктық қатынастарды және рыноктың қызмет ету механизмiн, рыноктық ортаны дамытып, оны жандандыру және оларды мемлекеттiк және халық болып қолдау мен iске асыру бүгiнгi күн тәртiбiндегi өзектi мәселелердiң бiрi.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Әубәкiров Я. Ә. Байжұманов Б.Б. / Экономикалық теория. Оқу құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
2. Әубәкiров Я. Ә. Экономикалық теория негiздерi. Оқулық. – Алматы, “Санат”, 1998. – 479бет.
3. С.Әкiмбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А. Жанайдаров / Экономикалық теория. Оқу құралы. – Астана: 2002. – 446 бет.
4. Мұхамедиев Б.М. Микроэкономика: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университетi, 2003. – 219 бет.
5. Мамыров Н.Қ., Есенғалиева Қ.С., Тлеужанова М.А. Микроэкономика / Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2000 ж. – 420 бет.
6. Жұмамбаев С.К. Еңбек рыногы экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университетi, 2003 – 171 бет.
7. Н. Ә. Назарбаев. “Бәсеке қабiлеттi Қазақстан”, “Бәсекеқабiлеттi экономика” және “Бәсекеқабiлеттi халық” деген Қазақстан халқына Жолдауы. // Егемен Қазақстан, 19 наурыз, 2004 ж.
8. Кожахмедов Д.Б. “Машиностроение как основа формирования конкурентспособной экономики Қазахстана” // Аль-Пари , №1.2004 г.
9. Қуат Бораш “Инновация, оның елiмiз экономикасы үшiн маңызы қандай” // Егемен Қазақстан, 23 ақпан, 2004 ж.
10. Стратегия «Қазақстан Республикасының Индустриялы-инновациялы дамуының 2003-2015 жылдарға арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясы» – Алматы, 2003 ж
11. Кенжеғали Сағадиев “Бәсекеге қабiлеттiлiктi өзiмiз жасауымыз керек” // Егемен Қазақстан, 2004 ж.
12. Н. Ә. Назарбаев. «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» Жолдауы, Астана, 2006 жыл, 1 наурыз.
13. Статистический ежегодник. Алматы. – 2006г.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
...........................................3
I РЫНОК ШАРУАШЫЛЫҚТЫ ... ... ... ... ... ... ... түсiнiк
....................................................................
5
2. ... ... және ... ... ... ету ... және рыноктың артықшылықтары мен
кемшіліктері
.......................................................................
......................15
II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ... ... ДАМУ ... ... Республикасында рыноктық қатынастарды қалыптастырудың
өзiндiк ... ... ... ... ... арттырудың маңызы мен
болашағы
.......................................................................
...........................22
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..............................27
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... өз ... ... рыноктық экономикаға
өтуiне байланысты экономикамызда ... ... ... ... ... сан-салалы бағыттары пайда бола бастады.
Елiмiздiң бүгiнгi таңдағы дамуы мен оның ... ... ... 16 ... бүкiл шаруашылық және экономикалық құрылымын жоспарлы экономикадан
рыноктық қатынастарға ... және осы ... ... ... және оның ... одан әрi ... ... екендiгi
белгiлi болып отыр.
Елiмiздiң рыноктық қатынасқа өтуi, ұлттық экономикада жаңа ұғымдар
пайда болып, рынок инфрақұрылымдарының әр түрi ... және ... ету ... ... түстi.
Рыноктық механизмдi жалпы түрде экономиканың мәселелерiн шешу
мақсатында өндiрушiлер мен тұтынушылардың рынок ... ... ... өзара
әрекет ететiн шаруашылықты ұйымдастыру формасы деп анықтауға болады.
Бүгiнде елiмiзде көрiп отырғанымыздай ... ... ... ... ... бағалы қағаздар рыногы, тауар мен ... ... ... және т.б. ... ... олар өз ... әр
түрлi формада iске асыруда. Алайда қандай рынок болса да, оның нақты түрiне
байланыссыз, ... ... ... етуi, оның негiзгi үш ... ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныс және
бәсекеге байланысты.
Осы элементтердiң жиынтығы ... ... ... ... барлық
экономикалық жүйелер басты үш сұрақты қажет етедi. Оларға: Не ... ... ... ... Кiм үшiн ... ... Рыноктық экономикада бұл
сұрақтар рыноктық механизмнiң көмегiмен тиiмдi әрi ... ... ... олардың сұранысын максималды қанағаттандыруға және өнiм
өндiрудi тиiмдi жүргiзу мақсатында шешiледi.
Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын ... ... үшiн ... табылатын “Рынок, оның қызметтерi және қызмет ету қағидалары” деп
алдым.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi ... ... ... ... ... оның ұлттық экономиканың тиiмдi дамуындағы орнын
көрсету болып ... ... ... экономикалық теория негiзiнде
рыноктық қатынастардың қызмет ету ерекшелiктерiн талдап, оның ... ... ... орнын көрсету болып табылады.
Жұмысты орындаудағы негізгі мақсатым рыноктық экономиканың мәнін жан-
жақты ашып, рыноктың экономиканың ... ... ... ... ... ... қызмет ету қағидаларын талдау болып табылады.
Сондай-ақ Қазақстан Рсепубликасының өзінің егемендік алған жылдардан бастап
экономикалық құрылымын ... ... ... ... ... мен дамуын, рыноктық экономиканың тиімді қызмет
етуінің ұлттық экономиканың бәсекеге қабілетті дамуына қосар ... ... ... ... жету ... ... Рыноктық экономиканың мәнi мен түрлерi және соған байланысты жалпы
шаруашылықтағы қызметтерiн талдау;
... ... ... ... және оның ... ... принциптерiн қарастыру;
• Рыноктың экономикадағы артықшылықтары мен кемшiлiктерiн атап өту және
олардың елiмiздегi көрiнiсiн сипаттау;
• Рыноктың негiзгi ... және ... ... ... ... ... Рсепубликасында рыноктық қатынастардың ... мен оның ... ... ... ... ... қатынаста қайта құру
жолында оның негiзi болып табылатын ... ... және ... ету ... ... ... ... оны жандандыру және оларды
мемлекеттiк және халық болып қолдау мен iске асыру бүгiнгi күн ... ... ... ... ... ... ТИIМДI ЖҮЙЕСI РЕТIНДЕ
1.1 Рынок туралы жалпы түсiнiк
Рынок әлемдiк өркениеттердiң жетiстiктерiнiң бiрi. Рыноктық қатынастар
мәнiн анықтауда ... ... екi ... ... бар ... шығу керек.
Бiрiншiден, рынок өз мағынасында айырбас, айналыс ... ... ... бiлдiредi. Екiншiден, рынок – бұл өндiру, бөлу, айырбас
пен ... ... ... адамдар арасындағы экономикалық қатынастар
жүйесi.
Рыноктық механизмдi жалпы түрде экономиканың ... ... ... мен ... ... арқылы тәуелсiз түрде өзара
әрекет ететiн шаруашылықты ұйымдастыру формасы деп анықтауға болады.
Рыноктық экономикада экономикалық теория ... ... ... ... ... етудi көздеген, адамдар мен
топтардың материалдық игiлiктер мен қызметтердi сұраныс пен ұсыннысқа, баға
мен ... ... ... ... ... ... ... айырбастау
және тұтынушылардың талғамын тәуелсiз, еркiн жағдайда ... ... ... болады.
Экономикалық байланыстар өнiмдердiң өндiрушiлерден ... ... бiр ... өндiрушiлер, басқа жақтан тұтынушылар
арасында көп түрлi айырбас жүрiп отырады. Осындай ... ... ... ... ... Бұл бiр ... өндiрушiлердi
ажыратады, еңбек әрекеттерiне сәйкес оларды бiр-бiрiнен оңашаландырады.
Екiншiден, олардың арасында ... ... ... ... ... ... әр ... шаруашылық жүргiзуде экономикалық
тұрғыдан жекешеленуiне, тәуелсiздiгiне ұласады, сөйтiп рынок қатынастарының
субъектiлерiнiң қалыптасуының экономикалық ... ... ... ... ... ... ... негiзде жүрiп отыратын айырбастар
процестерiнде көрiнiс табады. Осы кезде өндiрушiлер ... ... және ... ... ... ... ... және жетiлдiрудi –
барлығын өз еркiмен дербес шешедi. Тауар – ақша ... ... ... рыноктық қатынастар формасында болады.
Экономикалық теорияда осыған ең қарапайым түрдегi жауап: рынок
адамдардың сатушы және ... ... ... бiрiн-бiр тауап кездесетiн жерi.
Неоклассикалық экономикалық ... жиi ... ... ... ... ... мен ... А.Маршал бередi. Олар рынокты:
“рынок заттар сатылатын және сатып алынатын белгiлi нақты ... ... ... ... ... ... ... өте еркiн жағдайда келiсiмге
келетiн, кез-келген жалпы ... ... ... ...... көп ұзамай тез арада теңелiп отырады”. Бұл ... ... ... ... ... ... ... деп
көрсетiлген.
Ағылшын экономисi У.Джевонс рыноктың критериi деп сатушылар мен ... ... ... ... ... назар аударады.
Бұның айтуы бойынша, тығыз iскерлiк қатынасқа түскен және ... ... ... ... ... жасасқан кез келген адамдардың тобы ол рынок
болып табылады.
Рыноктың мәнiн анықтағанда, оның екi жақты мағынасы бар ... ... ... ... ... ... түсiнiк өзiндiк мағынада
өткiзу деген түсiнiктi қалыптастырады, бұл айырбас, ... ... ... ... ... - ... бөлу, айырбас және тұтыну процестерiн
қамтитын, адамдар арасындағы экономикалық ... ... Бұл ... ... ... ... байланыстарын, қаржы-несие ... ... ... ... ... ... ... бөлек рынок қатынастарына келесiлер жатады:
• Екi субъектiнiң өзара байланыстары рынок негiзiнде ... және ... ... құрылымдарды жалға алумен
байланысты қатынастар;
• Еңбек рыногы арқылы жұмыс күшiн жалдап пайдалану процесi;
• Белгiлi бiр пайызға несие ... ... ... жиынтығы;
• Шетел фирмалары мен бiрлескен кәсiпорындардың айырбас процестерi;
• Тауар, валюта, қор биржалары мен ... да ... ... ... ... ... рыноктық қатынастардың бiздiң экономикада тез орын алуына жол ... ... ... ... ... жалпы шаруашылық құрылымдар
мен қызметтерге қолайлы орта қалыптастыруымыз керек. Экономикада ... ... ... ... iске ... Меншiктiң алуан түрлi формаларына (жеке меншiкке кооперативтiк,
акционерлiк, мемлекеттiк меншiкке) жол ашу. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... жайлап өту керек;
• Мемлекттiк реттеулердi сақтай отырып, өндiрiстi демократияландыру. Бұл
шартта есте болатын жағдай: ... ... ... ... ... алатын жүйе болып табылмайды. Рыноктық қатынастарда белгiлi
дәрежеде реттеп отыруды қажет етедi.
• Рыноктың үш негiзгi ... ... ... мен ... өндiрiс факторларының рыногын, қаржы рыногын бiрiктiретiн
рыноктық инфрақұрылымды жасау және оның қызметiн жақарту;
Рыноктық факторлардың екiншi ... ... ... ... ... ... және ... жүргiзудiң рыноктық әдiсiне көшу
туралы экономикалық заңдар мен тәртiптердi қабылдау жатады. ... пен ... ... ... формалары қалыптасу үшiн және
орынсыз пайдалануға жол бермейтiн, нақты шаралардың болуы қажет. ... ... ... ... өзгерiстер жүргiзiп тапшылықты
жою керек. ... ... ... ... және ... құру ... экономикалық ашық жүйеге айналдыру болы
птабылады.
Сондай-ақ рыноктық қатынастардың дамуы ең алғашында жекелеген тауарлар
айырбасы негiзiнде ... асып ... ... бiр қап ұнға бiр ... және
тағы сол сияқты айырбас формалары сипатында болды. Ал ... ... ... оның салаларының және салаiшiлiк құрылымының әр
түрлi формаларының дамуына байланысты және ... ... ... ... ... ... ... қатынастарда күннен-күнге
күрделене түсуде.
Рынок экономикасы қызмет етуi, оның белгiлi ... ... ... Осы ... жиынтығы рынок жүйесiн құрайды.
Рынок қатынастардың бiрiншi ... және өте ... ... ... мен тұтынушылар. Бұлар қоғамдық еңбек бөлiнiсi процесiнде
қалыптасады – бiреулерi тауарды өндiредi, ... оны ... ... ... мен ... ... байланысы, әрқайсысының
әрекеттерiнiң нәтижелерiн айырбастау арқылы жүрiп ... ... бұл ... ... болады, мамандануға негiзделедi және
рыноктар қатынастар негiзiнде iске асып ... ... ... ... өздерiнiң өндiрiс көлемiнде пайдасын максималдап, өндiрiс
шығындарын минималдауға ұмтылады. Ал тұтынушылар өздерiнiң бюджеттiк сызығы
мүмкiншiлiгiне ... ... ... өтеуге ынталы болады.
Рынок экономикасының екiншi элементi – баға. Бағаны жеке ... Бұл ... тек екi ... ... ... баға рынокта
сұраныс пен ұсыныс нәтижесiнде қалыптасады, яғни бұл жетiлген немесе еркiн
бәсекелестiк ... орын ... ... жеке бiр фирманың немесе бiрнеше
фирманың, мемлекеттiң және сыртқы факторлар әсерiнен баға рыноктан бағадан
өзгеше ... ... Бұл ... ... ... жетiлмеген
бәсекелестiк жағдайына сәйкес келедi. Мысалы, рыноктық баға ол осы рынокқа
қатысушы көптеген фирмалардың орта ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Осы рыноктық бағаның қалыптасуын және
рыноктың тепе-теңдiгiн келесi 1-шi суреттен көре ... ... ... ... ... ... пен ... орын
алады. Олар өздерiнiң заңдылықтарына байланысты рынокта белгiлi бiр орынға
ие болады. Ал осы ... пен ... ... ... ... баға
(Р0) және тиiмдi өндiрiс көлемi (Q) қалыптасады. ... ... ... ... ... (Е) деп ... Бiр шын өмiрде мұндай
тепе-теңдiк қолайлы жағдай орын алуы бола бермейд. Ол ... бiр ... ғана ... ... ... ... Е
Сұраныс (D)
Q0 Өнiм ... ...... ... және ... бағаның қалыптасуы
Көбiнесе рыноктық жағдай осы тепе-теңдiк жан-жағында орын алып
отырады. Мысалы, мемлекет кейбiр ... ... ... баға ... ... онда ... жағдай орын алады:
рынокта баға өсуiне байланысты ұсыынс заңына орай ... ... ... ... ал ... ... заңына байланысты бағаның
өсуiне негiзделiп сол заттарды сатып алуын азайтады. ... ... өсуi және ... ... ... оырндарының шығарған
өнiмдерiне сұраныс болмай, олар дағдарыстық жағдайға душар ... ... ... орындары бағаны қайтадан төмендетуге немесе ... ... ... ... ... ынталы болады. Яғни,
қаншалықты тепе-теңдiк бзылғанымен, ол белгiлi бiр мерзiмнен ... ... ... ... ... Бiр ... ... рыноктың тиiмдiлiгi де
сол, ол өз өзiн реттеп ... ... ... ... ... бiрi – ... сұраныстан және ұсыныстан тұрады. Рынокта сұраныс тауарларға
қажеттiлiк ... ... ... ... ... ... табылады. Рыноктық қатынастарда сұраныс өндiрудiң ең тиiмдi әдiсiн
қолданудың және ресурстарды тиiмдi пайдаланудың стимулы болып табылады.
Кез ... ... ... ... ұнатымдылығы мен артық
көруiне сүйену және өзiнiң табысы мен бағаға сүйенуi ... ... ... ... Осы ... iске ... ол ... өзiнiң қажетiн ең
жоғарғы деңгейде қанағаттандыратын едi. Тұтынушылық мiнез-құлығы ... ... осы ... ... ... алып талдау
жасайды.
Сұраныс заңы - тауар бағасы неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... яғни Q = QD (p) тәуелдiлiгi керi ... Бұл ... ... ... керi ... бар деген сөз. Ол
(D) сұраныс қисығы деп ... Оны ... 2-шi ... көре ... ... функциясының керi тәуелдiлiгi, егер баға Р1 ден Р2-
ге дейiн өссе, сұраныс ... ... Q2-ге ... ... ... ... түрде түсiнiктеме беруге болады. Бiрiншiден адамдар
қымбаттаған тауарды басқа ... ... ... ... ... байланысты өздерiн кедей сезiнiп олар осы тауарды тұтынуын
қысқарта бастайды.
Тауардың пайдалылығы ... ... ... ... бiр адам үшiн ... болған жағдайда ол пайдалылықтың деңгейi қандай, демек ... ... ... қажетiн тұтынушының қажетiн орындайды. Осыны әрбiр
тұтынушы өзiнше субъективтi анықтайды. Осыған сәйкес рынокта рыноктық ... ... ... (D)
Q2 Q1 Өнiм ...... ... ... ... өз кезегiнде өндiрушiлермен тығыз байланыста және олар
рыноктық экономика дамыған қатынастарда сұранысқа бағытталып ... ... ... пен ... материалдық игiлiктердi өндiрушiлер ... ... ... байланыстарды қамтамасыз ететiн, рынок
механизмiнiң өте ... ... ... ... заңы ... ... өсуiмен ұсыныс көлемi де өсiп ... яғни баға өсiмi ... өсуi ... байланыста болып табылады.
Рынок механизмiнiң қызмет етуiнде бесiншi элементi – бәсеке. Бәсеке
қоғамға экономикалық ... ... ... ... ... ұсынады. Немiс экономикасының белгiлi экономист
ғалымы Людвиг Эрхард бәсекелестiктiң экономика үшiн қажеттiлiгiн келесi
жолдармен ... “... ... ... және оның ... ... ... бәсекелестiктен ажырап қызмет етуi ... ... ... ... жеке ... қатынастармен тғыз
байланыста болады.
Бұл пайданың жоғары болуын және ... ... ... ... ... ... Бәсеке рынок субъектiлерiнiң өзара әрекетiнiң
және ... ... ... ... ... табылады.
Экономиканың белгiлi өкiлi А.Смит бәсекенi рыноктың “көрiнбейтiн ... Оның мәнi ... өз ... ... өздерiнiң қара басының
қамын ойластырып әрекет етедi. Осы ... ... ... ... ... олар осы ... бара отыра қоғам экономикасын
жандандырады. Бәсекенiң басты қызметi экономиканың реттеушiлерiнiң ... ... ... ... және т.б. ... ... болып табылады.
1.2 Рыноктың түрлерi және қызметтерi
Экономикада рыноктың түрлерi өте күрделi болады және ол экономиканың
барлық сферасында ... ... ... ... ... ... ... Меншiк формаларымен (мемлекеттiк, жеке, аралас, ұжымдық);
• Шаруашылық субъектiлерiнiң әр түрлi формаларының ... ... ... ... ... ... ... кооперативтiк, жеке меншiк кәсiпорындар);
• Тауар айналымы сферасының ерекшелiктерiмен;
... ... ... ... иелiгiнен алыну және
жекешелендiру дәрежесiмен;
• Осы елде ... ... ... ... құрылымы жөнiнен келесiдей критериилер арқылы ... ... ... объектiлерiнiң атқаратын экономикалық ... ... мен ... рыногы;
• Өндiрiс құралдарының рыногы;
• Ғылыми-техникалық жұмыстар рыногы;
• Құнды қағаздар рыногы;
• Жұмыс күшi ... ... ... және т.б. ... ... сонымен қатар тауарлық топтар бойынша жiктеуге болады:
• өндiрiстiк қызметке бағытталған ... ... ... тұтынатын тауарлар; азық-түлiк тауарлар рыногы;
• шикiзат пен материалдар ... ... ... ... азық-түлiкке және ауыл
шаруашылық шиiзаттарына қажеттiлiктердi қамтамасыз ... ауыл ... ... ... ... тауарларының рыногының қалыптасуы ... ... ... ... дәрежеде өсуiн тiлейдi, сатып
алушылық сұранысты қанағаттандыру үшiн бәсекелестiктiң кең ... ... ... ... Бәсекенiң шектеулi дәрежесi бойынша мынадай рыноктар болады:
• Монополиялық рынок;
• Олигополиялық рынок;
• Салааралық рыноктар.
4. ... мен ... ... ... ... ...... және азық-түлiк емес
тауарлар рыногы;
• Қызметтер рыногы – тұрмыстық, көлiк, коммуналдық қызметтер рыногы.
• Тұрғын үй немесе өндiрiстiк емес ... ... ... факторларының рыногы.
• Жылжымайтын мүлiктер рыногы;
• Еңбек құралдарының рыногы;
• Шикiзат пен материалдардың рыногы;
• Қуаттық ресурстрардың рыногы;
• Пайдалы қазбалардың рыноктары.
6. ... ... ... ... ... ... Несие рыноктары;
• Құнды қағаздар рыноктары;
• Валюта-ақша рыноктары жатады.
• Одан шығуына тосқауылдар көптеген салалар ... жоқ, яғни ... ... қалыптасқан.
Нарық құрылымының ерекшелiктерiн сипаттайтын ең басты көрсеткiштердiң
бiрi, осы қарастырылып отырған ... ... саны боп ... мәнi оның ... ... толыңғырақ анықталады. Рынок
мынадай маңызды қызметтер атқарады:
• Тауар өндiрiсiнiң және қызмет көрсетудiң өзiн-өзi ... ... ... ... ... ... тауарға немесе қызметке сұраныс өскенде
өндiрушiлер өздерiнiң өндiрiс көлемiн ... ... ... ... ... ... ... өндiрiс немесе қызмет
көрсету қысқара бастайды;
... ... баға ... ... ... азайтады,
осымен қатар, олар жаңа ... ... ... ... ... ... шығыдарды азайту мүмкiндiгiн
iздестiредi;
• Өндiрiлген өнiм мен еңбек шығындарының қоғамдық ... ... ... бұл қызмет тек тапшылық оқ өндiрiс жағдайында жүзеге
аса алады. Сатып алушылардың ... бар ... ... ... ... көптеген өндiрушi болып олар өзара
бәсекелес болғанда;
• Реттеу ... ... ... ... ... ... айырбастағы негiзгi микро және макропропорциялар белгiленiп,
оларды рынок механизмi реттеп ... ... ... ... ... ... принциптерiн
жүзеге асыру қызметi. Рыноктық құралдар әсерiмен қоғамдық өндiрiс
экономикалық жағынан қолайсыз ... ... ... және
осының арқасында тауар өндiрушiлер әркелкi түрге, буындарға бөлiнедi,
яғни дифференцияланады;
• Рыноктық қатынастар негiзiнде экономиканың тиiмдi дамуын ... ... ... экономика қалыптасады.
Бәсеке жалпы экономикалық құндылықтар мен ... ... ... ... табылады. Бәсекелiк рынокта қызмет етушi фирмалар мен
кәсiпорындар қоғамның әр ... ... ... ... ... ... арқылы ғылыми-техникалық прогреске
ұмтылады, өндiрiстiк және қосымша шығындарды азайта ... ... ... көлемiн арттыруға ынталы болады.
Осылайша әрбiр кәсiпкердiң бәсекеқабiлетi жоғары болуының нәтижесiнде
әлемдiк экономикалық рынокта ұлттық ... ... ... ... ... ... үш ... қағидаға
негiзделедi:
• маржиналдық (шектi) талдау;
• балама талдау шығындары;
• экономикалық ... ... ... ... ... субъектiлер мiнез-
құлқы құрылады, оған орташа емес, шектi шамалар ... әсер ... ... толуы, рыноктық бағалардың өзгеруi ... ... бiр ... ... өтуi бiр ... ... Бұл ... субъектiнiң сұраныс немесе ұсыныс түрiнде рыноктық экономикаға әсер
етпеуiнен болады. ... ... ... үлкен немесе сұраныс пен
шаруашылықты жүргiзушi ... ... саны ... ... осылардың
әрқайсысы шексiз шағын үлес салмағына ие ... ... жол ... ... қызмет етуiн қамтамасыз еткендей болып, сұраныс пен
ұсыныстың кенеттен ... ... ... ... болдырмайды, тауар
өндiрушiлер мен тұтынушылар арасындағы ... ылғи да ... ... ... ... қағидасы. Балама талдау шығындары
ресурстарды ... ... ... ... кәсiпкерлер қызметiне
байланысты туындаған тiкелей шығындар мен ... ... ... ... ... ... құру жiберiп алынған мүмкiндiктер
iшiнен аз, бiрақ кепiлдi табыс беретiн ең ... ... ... алуына
негiзделедi. Балама талдау шығындары принципi өндiрушiлердi қолда ... ... ... ... ... итермелейдi.
Экономикадағы рыноктық қатынастардың шектелуiне байланысты бәсекенiң
келесiдей ... орын ... ... ... ... ... бәсекелi рыногы;
Мұндағы жетiлген бәсеке рыногында ... ... ... ... қанды қызмет етедi және ол барлық рыноктық қатынастарды,
сұраныс пен ... ... ... ... бағаларын реттеушi
қызмет атқарады. Яғни, экономиканың бәсекеге қабiлетiн ... ... ... ... орын алуы ел ... ... дамуына үлес
қосып, инновацияларды, ғылыми-техникалық прогрестi, ... ... ... жол ... ... ... түрi ол ... бәсекелi рынок болып
табылады. Егер нарықта жеке өндiрушiнiң монополиялық немесе олигополиялық
билiгi орнықса, онда ондай ... ... ... ... ... ... жағдайа қоғам жалпы белгiлi шығындарға ұшырайды, себебi тұтынушылар
тауарды ... ... ... отырып, тауарға жоғары баға төлейдi, олар
барлық рынокқа немесе жекелеген салада немесе ... бiр ... ... ... Сондықтан да көптеген елдерде нарықты монополиялауды
шектейтiн монополияға қарсы ... ... iске ... ... ... оның ... қағидалары арқылы да
анықтауға болады.
Бәсекенiң рыноктың элементi ретiндегi негiзгi қағидаларына келесiлер
жатады:
• рынокқа ... ... ... ... ... және ... абсалюттi еркiн болуы. Бұл қағида кәсiпкерлiк қызметтiң
еркiндiгiн, олардың өндiрiстiң бiр ... ... ... ... еркiн талғамын, әрбiр тұтынушы өзiнiң қажеттiлiгiн ең
жоғары деңгейде қамтамасыз етуiн талап етедi;
• материалды еңбек, қаржылық және басқа да ... ... ... ... өнеркәсiптiң тиiмдi салаларының дамуына,
қосымша ресурс ... ... ... комбинациясын неғұрлым
тиiмдiрек қолдануға мүмкiндiк беру;
• сұраныс пен ұсыныс ... ... ... ... ... ... рыноктағы баға өзгерiсiн, пайда деңгейiн дер кезiнде
қадағалап отыруы керек;
• өнiмдердiң бiртектiлiгi, сапасының, ... ... ... келуi.
Ерекше маркалардың болмауы, ондай ... ... ... жену үшiн ... ... қолданылады;
• рыноктағы жекелеген қатысушылардың әсер теу мүмкiншiлiгiнiң ... ... ... ... ... қатысушының белгiленген
бағасымен сәйкес келiп отыруы мiндеттi шарт емес.
Сондай-ақ рыноктық қатынастардың дамуы ең алғашында ... ... ... ... асып ... ... бiр қап ұнға бiр балта және
тағы сол ... ... ... ... ... Ал ... таңда
экономиканың күрделенiп, оның салаларының және салаiшiлiк құрылымының әр
түрлi формаларының дамуына байланысты және ... ... ... ... ... ... ... қатынастарда күннен-күнге
күрделене түсуде. Осы рыноктық ... ... ... келесi модельден көруге болады.
Шығындар
Компания пайдасы
• Фирмалар сатады
• Үй шар. Сатып алады
• Үй шаруашылығ сатады
• Фирмалар сатып алады
Өндiрiстiк факторлар Үй ... мен ... ... ... – Рынок қатынастарының схемасы
1.3 Рыноктың қызмет ету қағидалары және рыноктың артықшылықтары мен
кемшіліктері
Роноктық экономика қызмет ... ... үш ... ... ... ... талдау;
• балама талдау шығындары;
• экономикалық рационалдылық;
Маржиналдық талдау принципi ... ... ... ... ... оған орташа емес, шектi шамалар шешушi әсер етедi. Рыноктың
тауарларға толуы, рыноктық ... ... ... ... бiр ... екiншiсiне өтуi бiр деңгейде жүредi. Бұл жаңа,
шектi субъектiнiң ... ... ... ... ... ... ... болады. Жетiлген рынок жағдайында үлкен немесе ... ... ... ... ... саны ... кезде, осылардың
әрқайсысы шексiз шағын үлес салмағына ие болады. Маржиналды жол рыноктық
кеңiстiктiң ... ... ... ... еткендей болып, сұраныс пен
ұсыныстың ... ... ... ... ... ... тауар
өндiрушiлер мен тұтынушылар арасындағы рынок ылғи да ұстап ... ... ... ... ... талдау шығындары
ресурстарды пайдаланбаудың басқа тәсiлдерiнен немесе кәсiпкерлер ... ... ... ... мен ... пайдалардың сомасы
түрiнде болады. Рыноктық экономиканы құру ... ... ... аз, ... ... ... ... ең нашар нұсқа таңдап ... ... ... шығындары принципi өндiрушiлердi қолда бар
ресурстарды тиiмдiрек пайдаланудың жолын iздеуге итермелейдi.
Экономикалық ... ... ... мен шығындарды салыстыруға
негiзделедi. Рационалды таңдау кепiлдi табысты пайданың ең төменгi ... ... ... ... болып табылатын өзгермелi нұсқалардың
бiрiнде iске ... ... ... ... ... құқықпен
анықталады. Капиталды шектеулi ... ... ... ... ... ал ... өз игiлiгiн барынша жақсартуға, яғни
бюджеттiк шектеулiгiне ... ... ... ... ... ... негiзiнде рыноктық экономиканы құру бiр жағынан
сұраныс пен ұсыныс сияқты қарама-қарсы ... ... ... ... ... негiзделетiн рыноктық механизмнiң орталық проблемасы
болып табылатын тепе-теңдiк жағдайға қол жеткiзуге мүмкiндiк бередi.
Рыноктар жүйесі – ... ... мен ... барлық рынок түрлерінің жиынтығы.
Рынок әртүрлі деңгейде, қызметтің барлық сфераларында, ... ... ... ... ... да ... ... күрделі
және алуан түрлі. Заңдылыққа сәйкес рыноктың келесі түрлерін атап ... ... ... ... ... рынок – көлеңкелі экономиканың заңға қайшы, тіркелмеген
қызмет ... ... ... бөлінбейтін элементі.
Әрбір рыноктың ерекшелігіне қарамастан олардың ... ... ғана ... сонымен қатар өзара шарттасылған.
Әрбір өнім өндіруші өзінің өндірісін кеңейту үшін сәйкес рынок
мүмкіндік беретіндей ... ... ... ... және
жұмысшыларға сенім арта алады. Оның ... өз ... ... орын ... ... пен ... ... алынады. Қоғамдағы
экономикалық өмір екі деңгейде дамиды:
• микроэкономикалық, ол шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... ... ... шарушылық (ұлттық экономика)
масштабында өндірістің жүргізілуімен сипатталады (рыноктық ... ... ... ... формалар, шаруашылық субъектілердің
еркін іс-әрекеті және ... өз ... ... өнім ... еркін баға белгілеуі, бәсекесі,
рыноктық процестерді сәйкес ... ... ... ... ... ... ... тиімді жұмыс істейді.
Бiзге белгiлi әр экономикалық құрылымның өзiнiң артықшылықтары мен
кемшiлiктерi болады. Ал осы орын ... ... ... ... ол ... дамуына үлкен жол ашып отырады. Сондықтан да рыноктық
экономиканың да өзiндiк қызмет етуiнде артықшылықтары мен ... ... ... ... ... ... төмендегiдей қоғам дамуына тигiзер артықшылықтары
болдаы:
1. Экономика ғылымының басты нысаны болып табылатын шектеулi ресурстарды
тиiмдi бөлу мен ... ... ... ... заманында өндiрiстiң жылдам өзгерушi жағдайларына
икемдi жауап берiп, оған тез бейiмделедi;
3. Рынокта тұтынушылар мен өндiрушiлердiң де ... ... ... ... ... ... ҒТР жетiстiктерiн, өндiрiстi ұйымдастыру мен тиiмдi басқарудың жаңа
технологиялары, ... ... үшiн ... ... ... ... ... өздерiнiң өндiрiсiн сұранысқа бейiмдейдi, яғни
тұтынушылар қажеттiлiктерiн толық қанағаттандыруға және тауарлар мен
қызмет көрсетулер сапасын ... ... ... ... ... ... ... кемшiлiктерi де бар:
1. Тұрақты және тәуекелсiз табыс алуға кепiлдiк бермейдi;
2. ... ... ... ... ... ... бермейдi;
3. Қалпына келтiрiлмейтiн ресурстарды сақтауға көмектеспейдi;
4. Қоршаған ортаны қорғау жөнiндегi шараларды әлсiз ынталандырады;
5. қоғамдық игiлiк болып табылатын ... мен ... ... ... ... ... ... қатынастар жағдайында тұтынушының артықшылығы басым.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер мен ресурстарды жеткізушілер артық
шығындардан ... ... ... ... сай ... етуге
мәжбүр.
Шаруашылықты жүргізудің рыноктық жүйесі өз механизмі ... ... ... ... аз ... ... өнімділігі жоғары технологияларды
пайдалану;
• Сұраныстағы өзгерістері туралы ресурстарды ... ... ... ... ол өз ... ... ... жүзеге асырады;
• Жеке және қоғамдық мүдделердің үйлесімділігі. «Көрінбейтін ... ... мен ... ... ... ... ... әсер ете отырып, ... ... ... ... ... ... жүйенің негізгі артықшылығы – бұл оның
өндірістің тиімділігін үнемі ынталандырып отыруы. ... тек ... ... отырып, тұтынушы талап ететін өнімді ғана өндіреді.
Рыноктық жүйе үкіметің ... ... ... ... яғни ... ... ... автоматты түрде
қызмет етеді және түзетіледі».[1]
Жоғарыда ... ... ... ... жасауға
мүмкіндік береді:
• Рыноктық экономика – бұл ... ... ... ... мен ... үш негізгі проблемаларының (не,
қалай және кім үшін ... ... ... рынок және оның
механизмдері әсерінен жүзеге асатын ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшелігі оның қайта құрылуы мен ... ... ... бейімделе алуында.
• Рыноктық жүйе ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін пайдалануға,
өндірісті қарқындандыруға, нәтижесінде қоғамның қажеттіліктерін толық
қанағаттандыруға ... ... ... бейімделген.
Кез келген рыноктық жүйе үшін мынандай шарттардың болуы қажет: жеке
меншік ... ... ... ... ... ... ... және мамандықты, оқу орны мен жұмыс орнын таңдаудағы еркіндік.
Ұзақ ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеген осы жүйенің негізі рынок болып есептеледі.
Рыноктың позитивті қызметтері оны айтарлықтай тиімді жүйе етеді.
Алайда, бұл ... ... ... ... жетілгендігін және
барлық жағдайда қоғамның ұдайы дамуын қамтамасыз ете ... ... ... оңашалануы, олардың мүдделерінің
толық сәйкес келмеуі, ал көп жағдайда антогонизмдері ... өмір ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтардың пайда болуы мен
асқынуына әкеп соқтырады. Рыноктық шаруашылықтың өзіне тән туа біткен
кемшіліктері бар.
Біріншіден, ... ... ... етуі ... ... ... ... негізделген. Шарасыз пайда болған
диспропорциялар бірден ... және бұл ... ... рыноктық орта қадағаланбаған жағдайда еркін бәсекені
шектейтін монополиаланған құрылымдар пайда болады.
Үшіншіден, рыноктың стихиялы ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыратын күйге
келтірмейді және бизнеспен тікелей байланысы жоқ фондылардың ... ... Ең ... бұл ... ... ... жәрдемақы) қалыптасуы, білім, ғылым, өнер, ... ... ... және т.б. сфераларды қолдауы.
Төртіншіден, рынок еңбекке жарамды халықты тұрақты жұмыспен
қамтамасыз ете ... ... ... кепілдік бермейді. Әркім
қоғамдағы орнының қамын ойлайды, ал бұл ... ... ... мен ... ... ... Рыноктық қатынастар спекуляция,
коррупция, рэкет, есірткі саудасы мен қоғамға қарсы құбылыстарын ... ... ... жасайды.
Рыноктың бұл жағымсыз қасиеттері, Қазақстанның тәжірибесі
көрсеткендей, ... ... ... ... ... ... кемшіліктері жүйелі экономикалық саясаттың
жүзеге ... ... Бұл ... ... ... ... көздермен қамтамасыз етіле алмайтын қоғамдық өмірдің ... бөлу ... ... ... және ... ... ... өте
маңызды.
II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА РЫНОКТЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ДАМУ ... ... ... ... ... қалыптастырудың өзiндiк
ерекшелiктерi
Қазақстан Республикасы XXI күрделi өзгерiстермен аяқ басты. Он ... ... ... елiмiздiң тәуелсiздiгiмен қатар жүргiзiлiп келе жатған
экономикалық реформалардың маңыздылығы мен қолданбалылығына тоқталар кез
жеттi. Осы реформалардың ... үшiн ең ... және ел ... ... ... экономиканы жоспарлы экономикадан рыноктық қатынастағы
экономикаға толық қанды ауыстырып, ... ... ... Бұл реформада ел iшiнде негiзiнен 1985 жылдардан бастап Кеңес
Одағы ыдырамай тұрған кезден бастап өзiнiң қызмет ... ... ... елiмiз экономикасының толықтай түрде рыноктық қатынастарға өтуi
1991 жылдан бастап iске аса ... Осы ... ... ... етуiнiң ортасы болып табылатын жеке меншiктi ... ... ... ... туындады. Яғни, елiмiзде жаппай
жекешелендiру iске ... Ал бұл өз ... ... жемiсiн берiп,
ұлттық экономикамыз рыноктық қатынастары дамыған, ... ... ... ... ... ... ... даму үстiнде.
Елiмiз рыноктық экономикаға өтуiне байланысты нарықтық ... ... ... ... ... ... бола ... тәжiрибе бойынша экономиканың өтпелi ... ... ... ... ... ал оны ... бiр ... келтiрiп
отыратын мемлекеттiң саясаттары мен реформалары болып табылады.
Елiмiздегi жағдайға ... ... 1991 ... ... ... ... байланысты экономикада мемлекеттiк күшпен ... ... жүйе ... ... ... ... ... төмендедi, әлеуметтiк жағдай нашарлады, жұмыссыздық деңгейi өстi.
Қазақстан Республикасы он төрт ... ... ... ... ... келе ... экономикалық реформалардың маңыздылығы мен
қолданбалылығына тоқталар кез жеттi. Осы ... ... үшiн ... және ел ... ... ... табылатын экономиканы жоспарлы
экономикадан рыноктық қатынастағы экономикаға ... ... ... ... ... ... Бұл ... ел iшiнде
негiзiнен 1985 жылдардан бастап Кеңес Одағы ыдырамай тұрған кезден ... ... ... ... ... елiмiз экономикасының толықтай түрде рыноктық қатынастарға өтуi
1991 жылдан ... iске аса ... Осы ... рыноктық экономиканың
қызмет етуiнiң ортасы болып табылатын жеке ... ... ... жекешелендiру қажеттiгi туындады. Яғни, елiмiзде жаппай
жекешелендiру iске ... Ал бұл өз ... ... ... ... ... рыноктық қатынастары дамыған, кәсiпкерлiк қызметтiң
үлесi толықтай экономиканы қамтып, бәсекелiк жағдай даму үстiнде.
Елiмiз рыноктық экономикаға ... ... ... ... ... ... сан-салалы бағыттары пайда бола бастады.
Әлемдiк тәжiрибе бойынша экономиканың ... ... ... ... бұзылып отырады, ал оны реттеп, бiр жүйеге келтiрiп
отыратын мемлекеттiң саясаттары мен реформалары болып ... ... ... ... ... рыноктық қатынастардың
артықшылықтары айқын көрiнуде. Ал оның кемшiлiктерiн мемлекет және ұлттық
экономика салалары болып бiрлiкте өз мойындарына ... ... шешу ... ... артықшылқтары елде жаппай жекешелендiрудiң
жүргiзiлуi, соның нәтижесiнде халықты жұмыспен қамтудың және ... ... ... өсудiң кепiлi болып табылатын кәсiпкерлiк
қызметтiң формалары даму үстiнде.
Кәсiпкерлiк ... ... ... iске ... ... ... өтпелi кезеңiндегi кәсiпкерлiк ең алдымен рыноктың тауармен
толығуына және жаңа жұмыс орындарының ... ... ... Жалпы
алғанда, кәсiпкерлiк экономикада нақты белсендi, бәсекелес ортаны ғана
қалыптастырып қоймайды, сонымен қатар, ... ... ... тұрақталығының индикаторы есептi қоғамда орта тапты жасақтайды.
Кәсiпкерлiктiң экономикалық мiндеттерiне келесiлердi жатқызуға болады:
• Рыноктық ... ... ... ... тиiмдi пайдалану;
• Экономиканың бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру;
• Жаңа жұмыс орындарын ашу;
• Рыноктағы сұранысты қамтамасыз ету;
• Экономикалық активтi халықты барынша ... ... ... салаларға тарту;
• Инновациялық жаңалықтарды ашып оны өндiрiске енгiзу;
... ... ... ... қатынастардың дамуы;
• Өнiмдердiң сапалылығының жоғары болуы;
• Тұрақты экономикалық өсудi қамтамасыз етiп, ЖIӨ-нiң негiзгi ... ... күнi ... және орта ... ... кешiрiп
отырған қатынастарға қарамастан, экономиканың серпiндi дамып келе ... ... ... Ең ... ... ... саны өсiп ... Өсiм
соншалықты жоғары да емес, небәрi пайыздық бөлiгi ғана. Оның ЖIӨ-де өзiндiк
үлесi бар. Ол 30 % құрайды. Қазiргi кезде ... ... ... ... орын ... таңда Республикамызда экономиканы нарықтық қатынаста қайта
құру жолында оның негiзi болып табылатын кәсiпкерлiк ... ... ... және ... ... қолдау күн тәртiбiндегi өзектi
мәселелердiң бiрi. Сондықтан елдiң ... ... ... ету ... ... ... болып табылатын кәсiпкерлiк қызметтi қолдау
және ... ... ... iске асырылу қажеттiгi туындап отыр.
Сонымен қатар, елiмiзде ... ... ... етуi ... қанды
жүргiзiлу үстiнде. Бұл шараларға мемлекет тарапынан қолдау ... ... ... бөлiгiн елдегi заңдар мен құқықтық актiлерден ... ... ... ... даму жағдайында келесiдей
мәселелер орын алуда:
1) Өнеркәсiптiң жаппай шикiзат бағыттылығы;
2) Отандық ... ... ... өте ... ... ... құралдарының 80% тозуы;
4) Әлеуметтiк мәселелердiң әлi де болса кейбiр тұстары (жұмыссыздық,
жалақы мәселелерi) шешiлмеуi;
5) ... ... ... және ... ... ... және
газ саласында жұмыс iстейтiндер мен қаржыгерлердiң және ... ... ... ... көп ... ... ... кезеңде мемлекет өз мойнына алып және оны
рыноктық экономика ... ... оны әр ... саясаттар мен реформалар
жүргiзу арқылы шешудi қолға алып келедi. Әрине ол саясаттар бiр ... ... олда ... ... ... Осы ... ... өтуiмен және елдiң тұрақты экономикалық өсуiн қамтамасыз ету ... ... ... және жүргiзiлу үстiнде. Ол реформаларға:
1) Экономиканы жекешелендiру;
2) Ұлттық экономикаға инвестиция тартуды ынталандыру;
3) ... ... ... ... ... ... ... 2003-2015 жылдарға арналған
қабылданды;
2.2 Елiмiзде рыноктық қатынастардың ... ... ... ... ... ... әлемдiк бәсекедегi орны айтарлықтай
емес. Елiмiз шикiзат бағытындағы дамушы елдер қатарында. ... ... ... ... экспорттаушы елдер даму жағынан артта қалған
немесе дамушы елдерге тән экономика болып табылады. Ал ... ... ... әлем ... алдыңғы қатарлы елдер қатарына
қосылуы керек” деп атап ... ... ... ... ... ... ... қосылуы үшiн тұрақсыз экономикалық дамуға әкелетiн шикiзат
бағытынан қол үзiп, қазiргi заманғы ... ... ... ... ... ... Ал осындай дамудың тиiмдi жолы болып
рыноктық экономиканың қызмет етуiнiң ... ... ... ... тиiмдi ортасы болып табылатын кәсiпкерлiк ... ... ... ... ... ... ... бiзге белгiлi тұрақсыз, тиiмсiз болып келедi.
Осы жағдай бүгiнде елiмiздiң дамуында ... ... бiрi, ... ... ... ... алатын үлесi өте көп және елiмiзге
импортталған ... 20% ғана ... ... бар ... мен
жабдықтар болып отыр. Ал елiмiздiң бәсекеге қабiлеттi болып дамуы үшiн ... 80% ... ... ... мен ... болуы керек. Ендi
келесi суреттен елiмiздiң өнеркәсiптiк ... ... ... ... мен ... үлес ... көре аламыз:
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ...... ... саласының 2001-2004 жылдардағы импорты мен
экспортының үлес салмағы
Суреттен көрiп ... ... ... ... ... негiзгi сала болып табылатын өнеркәсiп саласында
импорттың ... өте көп және осы ... ... ... ... ... ... Осы мәселенi шешу үшiн мемлекетiмiз шетелдiк
және отандық ... ... ... ... ... шараларын жүзеге асыруы керек.
Дегенмен, осы бiзде iстелiп жатқан шаралар баршылық, ал шешуiн ... ... одан ... бiз ... ... ... қана ... оны жан-жақты
дамытып жатқан елмiз. Ал ... ... ... ... ... ауылды жаңғырту, ауылдық мекендердi жақсарту бағдарламасын
жүзеге асырып жатырмыз. Бұл ауыл ... ... ... ... сөз. Үшiншiден, 2003-2015 жылдарға арналған Инновациялық-
индустриялық бағдарлама қабылдадық, оны орындай ... ... ... үшiн ... зор, себебi бәсекеге қабiлеттiлiктi
анықтайтын, инновацияға жетекшi ... ... бiр сала - ... тас және ... ... ... ... жүйесiн жаңартып
немесе күрделi жөндеуден өткiзiп жатырмыз.
Осындай маңызды шаралар соңғы үш-төрт ... ... ... ... бiрден-бiр дәлелi соңғы жылдары iшкi ұлттық өнiм жылдан жылға ... ... ... әлi де болса шикiзат бағытында болып отыр. Ал
әлем тәжiрибесi көрсеткенiндей дамыған және жаңа ... ... ... ... ... ... ... өндiрiске
көшiп кеткен.
Қазақстан бүгiн әлемдiк рынокта бәсекеге тек қана шикiзаттық ресурстар
арқылы ғана түсе ... ... ... ... және ... ... ғана жоғары сапада болып, олардың өндiрген өнiмдерi ... ... Ал ... ... ... 80% ... және физикалық
жағынан тозған құралдар екенi белгiлi.
Экономиканың негiзгi секторы болып ... ... ... ... ... уақыт талабы болып отыр. Себебi, өнеркәсiп кез-
келген ... ... түп ... ... ... оны ... ... үшiн инновациялық-инвестициялық ресурстармен қамтамасыз ету
бәсекеге қабiлеттi тауар ... ... ... ... ... осы мәселелердi шешiп жоғары бәсекеқабiлеттi
алдынғы ... ... ... қосылуы үшiн, тұрақты экономикалық өсудi
және экологиялық тиiмдi өндiрiстi қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... ... ... ұзақ ... стратегиясын қабылдады және ол алғашқы жылдан бастап
оң нәтижелер бере бастады. Сондай-ақ ... ... жылы ... ... ... ... және ... деген Қазақстан халқына Жолдауында, елiмiз үшiн өзектi ... ... ... ... ... атап
көрсеттi.
Стратегияның негiзгi мақсаты – бәсекелестiкке шыдайтын, импорт
алмастырушы және ... ... ... ... ... құрып,
қызмет көрсету саласын мығымдау. /8/
Индустриялық-инновациялық даму бағдарламасына сәйкес бiз ... ... ... ... индустрияландыруының тездетуге,
машина жасау мен өнеркөсiп жабдықтарын ... ... ... ... ...... ... күш болмақ.
Ендi осы тұрақты экономикалық өсудiң ... ... ең ... ... болып отырған Индустриялы-инновациялы даму стратегиясының
мақсаты мен ... ... ... ... ... ... шикiзат бағытынан қол үзуге ықпал ететiн
экономика ... ... ... ... ... дамуына қол
жеткiзу; ұзақ мерзiмдi жоспарда сервистiк-технологиялық экономикаға өту
үшiн ... ... ... ... ... және ... ... саласында бәсекеге түсуге
қабiлеттi және экспортқа негiзделген тауарларды , ... және ... ... ... индустриялық-инновациялық саясаттың басты
нысанасы болып табылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... өсу қарқынын жылына 8,8-9,2% қамтамасыз етедi. Бұл 2000 жылмен
салыстырғанда 2015 жылы ЖIӨ ... 3,5-3,8% ... ... ... Бұдан басқа өңдеушi өнеркәсiпте орташа жылдық өсу қарқынын 8-8,4%-
ке дейiн жеткiзуге, 2000 жылмен ... 2015 жылы ... ... 3 есе ... және ЖIӨ ... ... 2 есе ... бередi. ЖIӨ құрылымында ғылыми және ғылыми инновациялық қызметтiң
үлестiк салмағын 2000 жылғы ... 2015 жылы ... ... ... ... стратегия жүзеге аспағандағы және асқандағы ЖIӨ-
нiң құрылымының ... ( % ... ... қызметке бөлiнетiн ЖIӨ көлемiнiң
стратегияны жүзеге асырғанда және оны жүзеге асырмағандағы үлесi. (%)
Осындай маңызды шаралар соңғы ... ... ... ... алынуда.
Оның бiрден-бiр дәлелi соңғы жылдары iшкi ... өнiм ... ... ... Бiрақ экономикамыз әлi де болса шикiзат бағытында болып отыр. Ал
әлем ... ... ... және жаңа ... ... ... ... шикiзаттық бағытынан сервистiк-технологиялық өндiрiске
көшiп кеткен.
Қазақстан бүгiн әлемдiк рынокта бәсекеге тек қана шикiзаттық ресурстар
арқылы ғана түсе алады. Бүгiнде ... ... және ... ... ғана ... ... ... олардың өндiрген өнiмдерi ... ... Ал ... ... ... 80% моралдық және физикалық
жағынан тозған құралдар екенi белгiлi.
Экономиканың негiзгi секторы болып саналатын ... ... ... ... ... талабы болып отыр. Себебi, ... ... ... ... түп қазығын құрайды десек, оны жоғары
деңгейге ... үшiн ... ... қамтамасыз ету
бәсекеге қабiлеттi тауар өндiруге мүмкiндiк берерi сөзсiз.
Елiмiзде рыноктық қатынастардың дамуымен ... ... ... ... де орын ... Атап ... жетiлген бәсекелi рынок және
монополистер мен олигополистер ... ... ... ... ... тоқталатын
болсақ, олар келесiдей сипат алады:
Нарықта өнiм ұсынатын тәуелсiз сатушылар саны ... көп ... ... ... келетiн рыноктарға азық-түлiк рыноктары,
коммуналдық қызмет рыногы және т.б. рыноктар ...... ... ... ... сату үлесi мемлекеттiк маңызы
бар өнеркәсiптерде, өндiрiстiң ... ... ... саласында “Қаазқтелеком ААҚ” ретiнде көрiнiс тауып
отыр. Сондықтан, бұл рыноктардың өнiм ... ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Сондықтан бұл кәсiпорындар рыноктағы жалпы ұсынысқа ықпал етпейдi,
соған орай ... ... ... да әсер ете алмайды;
• Елiмiзде рыноктың дамуымен байланысты бағалар, ... ... ... ... ... ... ... дамуда;
• Жаңа фирмалардың салаға кiруiне немесе одан ... ... ... ... жоқ, яғни ... рыноктық бәсеке қалыптасқан.
Рныоктық экономикадағы еркiн бәсекенiң алатын орны және оның ... ... ... ... ... ... ... Бұл бәсекелес
экономиканың өзiндiк артықшылықтары мен кемшiлiктерi болады:
Артықшылықтары:
• Қоғамға қажет тауарларды ... ... ... ... ... Тез ... ... өндiрiс жағдайларына икемдi болып, оларға тез
үйлесуге көмектесе алатындығы;
• Тауарлардың жаңа түрлерiн жасау ... жаңа ... мен ... өндiрiстi ұйымдастырып басқарудың жетiлген әдiстерiн
қолдануға, ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... көптүрлi қажеттiлiктердi қанағаттандыруға, тауарлар мен
қызметтердiң сапасын жоғарлату мақсаттандыруы.
Кемшiлiктерi:
• ұдайы ... ... ... ... ... ... мұхит қоймалары) сақтауға көмектеспейдi;
• қоршаған ортаны қорғауда негативтiк бағытта болады;
... ... ... ... мен ... ... қоғамдық көлiк) өндiрiсiнiң дамуын қамтамасыз етпейдi;
• фундаменталдық ғылымның, ... бiлiм беру ... ... көп ... ... ... жасамайды;
• еңбек, табыс, демалу құқықтарына кепiлдiк бермейдi;
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, елiмiзде жүргiзiлген барлық ... ... ... берiп, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзу үстiндемiз деп ... ... ... ... ... ... өткен рыноктық
қатынастардың дұрыс ... ... ... және оны одан ары ... iске ... ... ел қатарына қосылу үшiн әлем жүрiп өткен
жолдарды саралап, ... ... ... ... ... алу және ... үшiн рыноктық қатынастардың заңдылықтарын, ... ету ... ... ... ... ... қолдана бiлсек, бұл бiздiң дамып
келе жатқан елiмiз үшiн маңызды болып табылады.
Елiмiздiң рыноктық экономикаға өтуне ... ... ... ... ... ... ұлттық экономикамызда атап өтетiн болсақ,
соңғы он төрт жылда экономиканы ... ... ... ... ... ... қызмет ететiн кәсiпкерлiк қызмет даму үстiнде және
экономиканың тұрақты және тиiмдi дамуын қамтамасыз ... ... ... да ... емес. Сонымен қатар, елiмiзде бүгiнгi таңда қаржы рыногы өте
жақсы дамып, ол ТМД елдерi ... ең ... ... және ... ... қаржы рыногы болып табылады.
Жалпы алғанда рынок – бұл өндіріс процесінен, тауар айырбасы мен
бөлуден, ақша қаражатының ... ... ... ... Рынок тауарлы өндірістің дамуымен қатар дамиды, ол айырбасқа тек
өндіріс өнімдерін ғана емес, еңбек ... ... ... ... да ... Рыноктық байланыстардың үстемдігі жағдайында қоғамдағы
адамдардың қатынастары алып-сатумен қамтылған. Рынок өндіруші мен ... пен ... ... ... ... сфераны көрсетеді. Рынок
өндіріске, айырбасқа, бөлуге және тұтынуға қызмет етеді. ... үшін ... ... ... және ... ... өткізіп, оған деген
сұранысты анықтайды. Айырбас үшін рынок тауарлар мен қызметтерді өткізетін
және сатып алатын негізгі арна ... ... ... ... – сатылатын
ресурстардың иелері үшін олардың табысын ... ... ...... ... ... ... бөлігі түсетін арна. Рынок
– бағаның анықталатын орны, ол өз кезегінде рыноктық экономиканың бас
индикаторы болып ... ... ... ... ... ... ... мәнiн анықтауда рынок түсiнiгiнiң екi жақты маңызы бар
екенiнен шығу керек. Бiрiншiден, рынок өз ... ... ... iске ... өткiзудi бiлдiредi. Екiншiден, рынок – бұл
өндiру, бөлу, айырбас пен тұтыну ... ... ... ... ... жүйесi.
Жалпы түрде рыноктық механизмдi жалпы түрде экономиканың мәселелерiн
шешу мақсатында өндiрушiлер мен тұтынушылардың рынок арқылы тәуелсiз түрде
өзара ... ... ... ... ... деп ... болады.
Рыноктың экономикадағы мәнiн оның экономикада атқаратын қызметтерiнен ақ
көруге болады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... бар:
• Тұтынушылар мен өндiрушiлер;
• Сұраныс пен ұсыныс;
• Рыноктық баға;
• Бәсеке.
Бұлардың әрқайсысының экономиканың ... ... ... ... екенiн жұмыс барысында нақты дәлелдедiк.
Экономиканың негiзгi секторы болып саналатын өнеркәсiптi қайта және
жанама индустрияландыру уақыт ... ... ... ... ... кез-
келген мемлекет экономикасының түп қазығын құрайды десек, оны ... ... үшiн ... ... ... ... қабiлеттi тауар өндiруге мүмкiндiк берерi сөзсiз.
Осындай ... ... ... ... ... ... қосылу үшiн, тұрақты экономикалық өсудi және
экологиялық тиiмдi өндiрiстi қамтамасыз ету ... ... ... ... ... жылдарға
арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясын қабылдады. Стратегияның негiзгi мақсаты
– бәсекелестiкке шыдайтын, импорт алмастырушы және ... ... ... өнеркәсiптер құрып, қызмет көрсету саласын мығымдау.
Осылайша бүгiнгi таңда экономиканың жан-жақты және ... ... ол ... ... ... рыноктық қатынастарды
тиiмдi ұйымдастыруына байланысты болып табылады.
Сонымен жұмысты аяқтай келе, Қазақстан алдағы жылдары елбасымыздың өз
Жолдауында атап ... ... ... ... бәсекеге қабілетті 50
елдің қатарына қосылу үшін ұлттық экономиканы жан-жақты дамыту, өнеркәсіп
салсын ... және ... ... ... ... деңгейде
ынталандыру шараларының маңызы зор болып табылады. Осы аталған даму
бағытының іске ... ... ... ... ... орны ерекше болып
табылады. Өйткені, Қазақстанда бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... Ал рыноктық экономика өз
қағидаларының еркін іске ... ... ... ынталы негізде дамыту
арқылы ғана қарыштап дамуға бет алады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Әубәкiров Я. Ә. ... Б.Б. / ... ... Оқу ... Алматы. Қазақ университетi.
2. Әубәкiров Я. Ә. Экономикалық теория негiздерi. Оқулық. – Алматы,
“Санат”, 1998. – ... ... ... У.А. ... / Экономикалық теория.
Оқу құралы. – Астана: 2002. – 446 бет.
4. Мұхамедиев Б.М. Микроэкономика: Оқу ...... ... 2003. – 219 ... ... Н.Қ., Есенғалиева Қ.С., Тлеужанова М.А. Микроэкономика / Оқу
құралы. – ... ... 2000 ж. – 420 ... ... С.К. ... ... экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ
университетi, 2003 – 171 бет.
7. Н. Ә. ... ... ... Қазақстан”, “Бәсекеқабiлеттi
экономика” және “Бәсекеқабiлеттi халық” ... ... ... // ... ... 19 наурыз, 2004 ж.
8. Кожахмедов Д.Б. “Машиностроение как ... ... ... ... // Аль-Пари , №1.2004 г.
9. Қуат Бораш “Инновация, оның елiмiз ... үшiн ... ... ... ... 23 ... 2004 ж.
10. Стратегия «Қазақстан Республикасының Индустриялы-инновациялы дамуының
2003-2015 жылдарға арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясы» – Алматы, ... ... ... ... ... өзiмiз жасауымыз керек” //
Егемен Қазақстан, 2004 ж.
12. Н. Ә. Назарбаев. «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50
елдің ... кіру ... ... ... 2006 жыл, 1
наурыз.
13. Статистический ежегодник. Алматы. – 2006г.
-----------------------
-----------------------
Тауарлар мен қызметтер рыногы
Үй ... ... мен ... ... ... және ... Өндiрiс факторларын иеленетiн және оны сатуға шығаратын.
Фирмалар:
- Тауарлар мен қызметтердi өндiретiн және сататын;
- Өндiрiс факторларын қолданатын
Өндiрiстер факторлары ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы патенттеу жүйесі38 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Шаруашылық жүргізуші субъектісінің кірісі мен шығысының теориясы24 бет
Қазақстан Республикасында ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлердің құқықтық жағдайы53 бет
Қазақстан Республикасындағы шаруа (фермер) қожалығының құқықтық жағдайы51 бет
Қазақстан Республикасындағы шаруа қожалығығының қызметін реттеу85 бет
Алматы облысы Көксу ауданы «Үйгентас» ЖШС топырақтары және оларды ауылшаруашылығында пайдалану55 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Ауыл шаруашылық дақылдарынан жоғары өнім алуды қамтамасыз ететін агротехникалық шараларды жоспарлау17 бет
Ақша қаражаттарының есебінің аудиті28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь