Бастауыш мектеп оқушыларын мәтін құрастырудағы дағдысын қалыптастыру

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 2.4

2. Негізгі бөлімі
I .тарау Бастауыш мектеп оқушыларын мәтін құрастырудағы дағдысын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.8
1.1 Мәтінге берілетін сипаттама мен анықтама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.16
1.2 Мәтіннің мазмұндық құрылымы мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.23

ІІ.тарау Оқушылардың мәтінмен жұмыс жасаудың дағдыларын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24.25
II.1 Мәтінмен жұмыс істеу әдістері ... ... ... ... ... ..26.30
II.2 Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту ерекшеліктері
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31.34
3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35.37

4. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38.39
Диплом жұмысының көкейтестілігі
Бүгінгі таңда бастауыш мектепте ойлау және сөйлеу әрекеттерін қалыптастыру өзінің өзектілігін жоғалтқан жоқ. Осыған орай, мектеп оқушыларының жазбаша білім, білік және дағдыларын, икемділіктерін дамыту қазақ тілі мен әдебиеті пәні арқылы жүзеге асады. Яғни, мектепте баланы жазбаша сөйлеуге үйрету мәтін құрастырудан басталады. Сондықтан, оқушының сөйлеу тілін дамыту - мәтін туралы түсінік пен оны құрастыра білу икемділіктері мен дағдылары қалыптастыру болып табылады.
Мәтін құрастыра білу дегеніміз – мектеп оқушыларының сөйлеу икемділіктерін дамыту.
Тақырыптың теориялық қолданылымы
Бастауыш мектеп оқушыларының ана тілінде еркін, мүдірмей сөйлетіп үйрету үшін оқыту әдістемесін жетілдіре түсу - бүгінгі күн тәртібінде ең басты мәселе. Еліміздің әлеуметтік тілек-талабы тұрғысынан білім мазмұнын жаңарту, қоғамдық тапсырыстың талабына сәйкес дамыта оқыту, оқытудың интерактивті әдіс-тәсілдерін енгізе отырып, өмір талабына сай жұмыс жүргізу оқытушыларға қойылатын талаптың күрделілігін сипаттайды. Сондықтан:
а) ғылыми әдебиеттердің негізінде мәтіннің ерекшелігін ашу;
ә) мәтіннің құрылымын анықтау;
б) сөйлем қайырым ерекшелігін, мәтіннің жасалу жолдары және оның құрамды элементтерін көрсету;
в) мәтіннің түрлері туралы мәлімет беру;
г) оқушылардың мәтін құрастыру икемділіктері мен іскерлік, білім, білік дағдыларын шығарма жаза білу қабілеттерін арттыру.
Осыған орай, оқушылардың мәтін түзе білу икемділігін арттыру - мәтін туралы жүйелі білім, теориялық негіздің болуын қажет етеді.
Тақырыптың практикалық қолданылымы
Төменгі сыныптан ауызша және жазбаша сөйлеу дағдылары басталады. Олай болса, оқушының бойында сөйлеу тілін мәтін арқылы жаттықтырып, жаттығулар жүйесін дамыту - өзекті мәселе. Балаға тілді үйретіп, дамытуға қатысты А.Байтұрсынұлының ұсынып отырған тиімді әдіс-тәсілдер мен қағидалары:
1. Оқушыға арналған материалдар аса түсінікті болуы шарт.
2. Мәтін көрнекілік, иллюстративтік материалдар қазақ баласының
ұғымына таныс және жақын болуы керек.
3. Тілді оқытуда мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, мысалдар, қызық
әңгімелер маңызды орын алуы қажет.
4. Тілді оқытуда тіл ұстартуға көркемсөзге де ден қойғаны дұрыс.
Қазақ тіл ғылымының негізін салуына А.Байтұрсынұлының қағидалары мен тиімді тәсілдерін кәдеге жаратып, жас ұрпаққа тіл нақыштары мен сөйлеу мәнерін үйрете білсек, ойы озық болып, тілі дамиды, сөздік қоры байи түседі.
Диплом жұмысының ғылыми болжамы
Қазақ мектептерінің мұғалімдері мен оқушылары ана тілінің қасиеті мен байлығын бірі игертуге, екіншісі білуге ұмтылып отырса ғана ана тіліміздің алдындағы перзенттік борыштарымызды өтей аламыз.
Бастауыш сыныптарда тіл дамыту жұмыстары мынандай бағытта жүргізілсе:
1. Мұғалім сабақты түсіндіру барысында баламен қарым-
қатынас жасағанда әсерлі сөйлеп, тыңдаушысын өзіне
қаратып баулып алуы яғни тіл мәдениетінің жоғары болуы
шарт.
2. Баланың тілін дамыту үшін өзі қажет деген әдісті пайдаланса.
3.Өтілетін мәтіндер, жаттығу жұмыстар қазақ баласының
халықтық ұғымына таныс және жеңіл болуы.
4. Лексикалық жұмыстарды жиі жүргізу.
5.Сөздік жұмысын жүргізу, жаңа сөздерді үйрете отырып, оны
іс жүзінде қолдана білу.
6.Баланы әдеби тілде ауызша сөйлетуге және жазбаша сауатты
жазуға үйрету.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті
Қазіргі қазақ тіл білімінде мәтін мәселесіне айрықша көңіл бөлінуде. Сондықтан қазіргі мәтін туралы білім негізін беру мектеп бағдарламасында қарала бастады. Яғни, мәтіннің құрылымдық, мазмұндық ерекшеліктер туралы мәліметтер беріле бастады. Демек, мәтін туралы мәселе қазіргі тіл білімінде маңызды мәселе болып табылатындықтан, диплом жұмысы өзекті тақырыпқа арналған.
Жұмыстың мақсаты: - "Бастауыш сыныптарда мәтін құрастыруға дағдыландыру".
Осы мақсатқа сәйкес мынадай міндеттер қойылды:
1. Мәтіннің сипаттамасы.
2. Мәтін, оның құрылымын анықтау.
3. Бастауыш сыныптарда мәтінмен жұмыс істеу.
4. Сөздік қорды бастауыш сыныптарда дамыту ерекшеліктері.
Диплом жұмысын жазуда мына төмендегі зерттеу әдістері пайдаланылды: тиісті әдебиеттерді талдау, салыстыру, жинақтау, бақылау, қорыту.
Диплом жұмысының зерттелу объектісі әдебиеттерді талдау барысында мәтіннің анықтамасы туралы бір тұрақты пікір қалыптаспағандығы анықталды.
Біздің елімізде XX ғасырдың 2-ші жартысынан бастап лингвистердің, әдіскер-ғалымдардың назарын аудара бастады.
Мәселен, А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, А.Айғабылов, Х.Арғынов, Б.Шалабаев, Т.Қордабаев, А.Жаппаров сынды ғалымдар еңбегін ерекше атауға болады. Яғни, мәтіннің кейбір мәселелері өз шешімін тапқан деп айта аламыз.
Әйтсе де, мәтін синтаксисіндегі оның құрылымдық, мазмұндық ерекшеліктері туралы мәліметтер қазақ тіл білімінде әлі де маңызды мәселе болып табылатындықтан диплом жұмысының зерттелу объектісіне арналған.
Диплом жұмысы кіріспеден, 2 тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттердің тізімі және сілетемелерден тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Жапбаров А., Тілеубердиев Б. «Оқушыларға мәтін құрастыру
мен шығарма жаздыру әдістемесі» Ш.2002 ж., 16-бет
2. Әбдікаримов Т.М. «Бастауыш сыныпта мәтін арқылы тіл
дамыту» А.1993ж, 20-бет
3. Арғынов Х.К. «Қазақ тілі синтаксисі методикасының
негіздері» А., 1987 ж, 205 бет
4. Айғабылов А. «Тіл ұстарту» Қазақстан мектебі 1995, №8
5. Ысқақов Б. «Тіл дамытудың психолингвистикалық негіздері»
А.1996ж
6. Жапбаров А. «Тіл дамыту». А. 1989, 85-бет
7. Базарбекова Г. «Сөздік жұмысы». А. 1999, ЗОбет
8. Жолдашқызы Р. «Мәтінмен жұмыс істеу», «Бастауыш мектеп»
2001ж,45-бет
9. «Сөздік қорды дамыту ерекшеліктері», «Қазақстан мектебі»
2002, №5, 47-бет
10. Отар Әлі Бүркіт. «Көркем мәтіннің семантикасы» Қазақ тілі мен әдебиеті, 2001, №8, 25-бет
11. Аманжолов С, Әбілқаев А., Ұйықбаев М. «Қазақ тілінің гр амматикасы» А. 1977. 236-бет
12. Аханов А., Катембаева Г. «Қазақ тілі» А. 1982. 23-бет
13. Исаев К., Бектұров С. «Сөйлемдегі грамматикалық
талдаудьщ тәсілдері» А. 1985
14. Г.Абхунов «Қазақ тілі синтаксисі» А. 1990.
15. Қ.Жұбанов «Қазақ тілі» А. 1996
16. «Бастауыш мектеп» журналы. «Сөздік қорды дамыту».
2000№3.4-бет
17. «Бастауыш мектеп» 2001 № 17 40-бет
18. Қазақ тіл мен әдебиеті. 2001 ж. №8. 25-бет
19. «Бастауыш мектеп» 2001. № 1 -2 45 –бет
20. «Балдырған» журналы. №6. 2000 ж.
21. «Бастауыш мектеп» 2001 ж №245-бет
22. «Бастауыш мектеп». 2001 ж. №1-27 43-бет
23. Қазақстан мектебі 2002ж. №5 47-бет
24. Хасенов Ә. Тіл білімі А. 199ІЖ
25. Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі А. 1999, А.
26. Болғанбаев Қазіргі қазақ тілі. 1999, М.
27. Байтүрсынұлы А. Тіл ғылымы А. «Ана тілі» 1992,448бет
28. Балақаев М.Б. Қазақ әдеби тілі А.,1987
29. Бектүрғанов Ш., Серғалиев М., Қазақ тілі А,-1994
30. Оразбаева Ф. «Тілдік қатынас теориясы мен әдістемесі А.2000
31. Әбілақов Ә., Исаев С, Агманов Е.,«Қазақ тіліндегі барыс жалғаулы сөз тіркестері» А., 1973ж
32. Балақаев М.Б. «Қазақ тілі грамматикасы» А., 1949ж
33. Сайрамбаев Т. «Етістіктердің сөз тіркесін құраудағы рөлі.
Қазақ тілінің мәселелері» ҚазМҮУ, М. 1983ж
34. Сайрамбаев Т., «Сөз тіркесінің арнайы курсының
бағдарламасы». Университеттер мен пединституттар үшін
арналған. А., 1987ж
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
......................................... 2-4
2. Негізгі бөлімі
I -тарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жасаудың ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту ерекшеліктері
............................................................................
............................................31-34
Қорытынды
............................................................................
...............35-37
Пайдаланылған
әдебиеттер.................................................................3
8-39
Диплом жұмысының көкейтестілігі
Бүгінгі таңда ... ... ... және ... ... ... ... жоғалтқан жоқ. Осыған ... ... ... ... ... және дағдыларын, икемділіктерін дамыту
қазақ тілі мен әдебиеті пәні арқылы жүзеге асады. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, оқушының
сөйлеу тілін дамыту - ... ... ... пен оны ... білу
икемділіктері мен дағдылары қалыптастыру болып ... ... білу ... – мектеп оқушыларының сөйлеу
икемділіктерін дамыту.
Тақырыптың теориялық қолданылымы
Бастауыш мектеп оқушыларының ана ... ... ... ... үшін оқыту әдістемесін жетілдіре түсу - бүгінгі күн тәртібінде ... ... ... ... тілек-талабы тұрғысынан білім мазмұнын
жаңарту, қоғамдық тапсырыстың талабына сәйкес ... ... ... ... ... ... өмір ... сай жұмыс жүргізу
оқытушыларға қойылатын талаптың күрделілігін сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің құрылымын анықтау;
б) сөйлем қайырым ерекшелігін, мәтіннің жасалу жолдары және оның құрамды
элементтерін ... ... ... ... ... ... ... мәтін құрастыру икемділіктері мен іскерлік, білім, білік
дағдыларын шығарма жаза білу қабілеттерін арттыру.
Осыған ... ... ... түзе білу ... ... - ... ... білім, теориялық негіздің болуын қажет етеді.
Тақырыптың практикалық қолданылымы
Төменгі сыныптан ауызша және жазбаша сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... мәтін арқылы жаттықтырып,
жаттығулар жүйесін дамыту - өзекті мәселе. ... ... ... дамытуға
қатысты А.Байтұрсынұлының ұсынып отырған ... ... ... ... ... аса ... болуы шарт.
Мәтін көрнекілік, иллюстративтік материалдар қазақ баласының
ұғымына таныс және жақын болуы керек.
Тілді оқытуда мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, ... ... ... орын алуы ... ... тіл ... көркемсөзге де ден қойғаны дұрыс.
Қазақ тіл ғылымының негізін салуына А.Байтұрсынұлының қағидалары мен
тиімді ... ... ... жас ... тіл ... мен ... үйрете білсек, ойы озық болып, тілі дамиды, сөздік қоры байи
түседі.
Диплом ... ... ... ... ... мен ... ана тілінің қасиеті мен
байлығын бірі игертуге, екіншісі білуге ұмтылып отырса ғана ана ... ... ... өтей ... ... тіл дамыту жұмыстары мынандай бағытта жүргізілсе:
1. Мұғалім сабақты түсіндіру ... ... ... жасағанда әсерлі сөйлеп, тыңдаушысын өзіне
қаратып баулып алуы яғни тіл ... ... ... ... тілін дамыту үшін өзі қажет деген әдісті пайдаланса.
3.Өтілетін мәтіндер, жаттығу ... ... ... ... ... және жеңіл болуы.
4. Лексикалық жұмыстарды жиі жүргізу.
5.Сөздік жұмысын жүргізу, жаңа сөздерді үйрете отырып, оны
іс жүзінде қолдана білу.
6.Баланы әдеби тілде ауызша ... және ... ... ... ... мен міндеті
Қазіргі қазақ тіл білімінде мәтін мәселесіне айрықша көңіл ... ... ... ... ... ... беру ... бағдарламасында
қарала бастады. Яғни, мәтіннің құрылымдық, мазмұндық ... ... ... ... ... ... ... мәселе қазіргі тіл білімінде
маңызды мәселе болып табылатындықтан, диплом жұмысы өзекті ... ... - ... ... ... ... ... мақсатқа сәйкес мынадай міндеттер қойылды:
Мәтіннің сипаттамасы.
Мәтін, оның ... ... ... ... ... ... қорды бастауыш сыныптарда дамыту ерекшеліктері.
Диплом жұмысын жазуда мына ... ... ... пайдаланылды:
тиісті әдебиеттерді талдау, салыстыру, жинақтау, бақылау, қорыту.
Диплом жұмысының зерттелу объектісі әдебиеттерді ... ... ... ... бір ... ... қалыптаспағандығы анықталды.
Біздің елімізде XX ғасырдың 2-ші жартысынан ... ... ... ... аудара бастады.
Мәселен, А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, А.Айғабылов, Х.Арғынов, Б.Шалабаев,
Т.Қордабаев, А.Жаппаров сынды ғалымдар еңбегін ерекше ... ... ... ... ... өз ... ... деп айта аламыз.
Әйтсе де, мәтін синтаксисіндегі оның құрылымдық, мазмұндық ерекшеліктері
туралы мәліметтер қазақ тіл ... әлі де ... ... ... ... жұмысының зерттелу объектісіне арналған.
Диплом жұмысы кіріспеден, 2 тараудан, қорытынды мен ... ... және ... ... ... ... мектеп оқушыларын мәтін құрастырудағы дағдысын
қалыптастыру
1.1. Мәтінге берілетін сипаттама мен ... ... ... ... беру ... ... ... сипаты, онда дама жай зерттеу объектісі ретінде ғана
емес, ең ... ... пен ... ... құдіретті мәдениет
үлгілерін дүниеге әкелген әрі ... ... ... ... ... ... ... ретінде бедерленеді", - делінген. Бұл айтылғандар
оқытудың басты ... ... ... ... ... ... аңғартады. Сабақ үрдісінде оқушының ... ... ... ... ... ... даналығында әдеп, нақыл сөздер ... ... ... көрсең - көзін аш", "Оқу өрге тартады, надандар жерге
тартады", "Тіл - ақылдың өлшемі", ... ... ... - шешен, қолы
жеткенше сөйлеген - көсем" деген этикалық ережеге ... ... ... ... аша отырып оқыту бастауыш мектеп оқушыларын
тілге, ғылымға құрметпен қарауға үйретеді.
Қазіргі кезде мектеп ... ... мен ... ... ... ... өткір қойылуда. Ал сөйлеу ауызша және жазбаша болатын ... ... ... ... икемділіктерін дамытуда қазақ тілі мен
әдебиеті пәнін ... ... ... ... баланы жазбаша сөйлеуге
үйрету мәтін құрастырудан басталады. ... ... ... дамыту үшін
баланың мәтін туралы түсінігі мен оны құрастыра білу икемділіктері ... ... ... бір сөздер мен сөз тіркестерін байланыстырып, сөйлем арқылы
жасалатыны белгілі. Сөйлем - синтаксиситің қарастыратын нысаны. Сөйлем ... ... ... Яғни ... сөйлемнің анықтамасы: "Екі я бірнеше жай
сөйлемдерден құралып, күрделі ойды ... ... ... ... ... ... ондаған сөйлемнің мәні де сол сөзбен түсіндіріліп, оны
қайырым (абзац) деп, мәтіннің мәні ... жүр. ... ... ... ... ... мектеп оқулықтарында мәтін туралы түрліше
түсіндіру байқалады. Мәселен, мәтін түзетуі қайырымды белгілі бір ... ... ... ... ... сол ... ... деп те жүр.
Бұл пікірлерге қарағанда мәтін дегеніміз ... ... ... ... ... немесе мазмұнды өлшемі екендігін байқаймыз. ... ... ... түзе ... ... үшін мәтін туралы жүйелі
білім, теориялық негіз берілуі керек.
Бастауыш мектеп бағдарламасында балалардың жас ... ... ... ... ... Сол сияқты тіл дамыту жұмыстары
мәтіндерді оқу, оны ... ... ... жауап беру және ... ... ... ... ... Тіл дамыту жұмыстары мынандай
бағытта жүргізілсе:
1. Мұғалім сабақты түсіндіру барысында баламен қарым-қатынас ... ... ... ... ... баулап алуы яғни тыңдаушысын тіл
мәдениетінің өте жоғары ... ... ... дамыту үшін өзі қажет деген әдісті пайдаланса;
Өтілетін мәтіндерді, ... ... ... ... ... ... ... таныс және жеңіл болуы;
Тіл дамытуда мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... сөздер іріктеп алыну керек;
Лексикалық жұмыстарды жиі жүргізу;
Сөздік жұмысын жүргізу, жаңа сөздерді үйрете отырып, оны ... ... ... ... түрімен сөйлемдер ... ... ... ... ... әдеби тілде ауызша сөйлетуге және жазбаша сауатты
жазуға үйрету.
Демек: мәтін түзе білу үшін, ең ... ... ... ... құралатыны туралы білім қалыптастырылады.
Ал мектеп оқушыларының сөйлеу икемділіктерін ... ... ... ... ... Сондықтан баланы шығарма жазуға үйретуден бүрын мәтін
құрастыра білу икемділігі мен дағдысы қалыптастырылады. Ол үшін:
Ғылыми әдебиеттердің ... ... ... ... ... ... жасалуы үшін оны құрайтын элементтерді, сөйлем
қайырым ерекшелігін көрсету:
Мәтіннің түрлері туралы мәлімет беру;
Мәтін құрастыру туралы икемділіктері;
Сондықтан бұл ... ... ... өз ойын ... ... білу ... нәтижесі мәтін құрастыру дағдылары мен ... ... ... ... табиғаты жайында бірнеше көзқарастар
белгілі. Зерттеулердің бір тобы ... ... ... ... ... бар ... ретінде қарастырады. Ал, екінші тобы арнайы
мәтін теориясын құрылудың қажеті жоқ деп, ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз бір тақырыпқа
енетін мағыналық тұтастығы бар бірнеше сөйлемнің ... Ол ... ... ұзақ та, ... да болуы мүмкін», - деп, мектеп оқушыларына
лайықты анықтама келтіреді.
Соңғы кезде көпшілік ғалымдар ... ... - ... ... ... байланыстылығы мен мазмұн бірлігі. Олай болса,
мәтіннің ... ... ашу ... бұл ... ... тек ... он ... ғана қолға алынып, зерттеле бастады.
Сондықтан мәтіннің құрылымдық және мазмұндық жағынан ... ... ... ... ... ... бастады. Ал, лингвистикалық
зерттеулердің аясының кеңеюіне ... осы жаңа сала ... ... елімізде де 60-жылдардың екінші жартысынан бастап лингвистердің
назарын аудара бастады.
Мәтін ұғымы соңғы ... ... ... ... нысаны бола
отырып, сөйлемдердің ... және ... ... сөйлемдердің жиынтығы деген мәселемен ... ... ... ... бүтіндік, тұтастық жағынан, оның сөйлемдер
бойынша құрылысындағы ортақ байланыстылық, заңдылықтары мен ... ... ... мәтіннің байланыстылық, тұтастық қабілеті осы
терминнің этимологиясынан да ... textum - ... ... тоқу» дегенді білдіреді.
Тілді үйретіп, дамытуға қатысты Ахмет Байтұрсынұлы төмендегідей ... мен ... ... ... ... материалдар аса түсінікті болуы шарт.
2. Мәтін көрнекілік, иллюстративтік ... ... ... ... және ... ... шарт.
3. Тілді оқытуда мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, мысалдар, өлең-
жырлар, қызық әңгімелер маңызды орын алуы қажет.
4. Тілді ... тіл ... ... де ден қойғаны
дұрыс.
Ахмет Байтұрсынұлы тілді дамытуда тиімді тәсіл ... ... ... ұсынған. Әдіскер ғалым А.Байтұрсынұлының қағидалары мен ... ... ... жас ұрпаққа тіл нақыштары мен сөйлеу мәнерін
үйрете білсек, ойы озық болып, тілі дамиды, сөздік қоры байи ... ... ... ана тілінде еркін, мүдірмей сөйлетіп үйрету үшін оқыту
әдістемесін жетілдіре түсу - бүгінгі күннің аса ... ... ... ... ... білім мазмұны жаңарту, өмір талабына орай
дамыта оқыту, оқытудың жаңаша әдіс-тәсілдерін қолданып, ... ... беру ... ... ... ... ... дегеніміз - өзін құрайтын сөйлемдер мен ... ... ... Оның ... ... жүйесі, сипаты, формасы, мазмұны
өлшемдері мен құрылысы бар өте ... ... ... Яғни ... өзіндік құрылымдық жүйесі бар. Яғни мәтін болу үшін ... ... ... бір-бірімен байланыстылығын, яғни тұтас
мазмұнын, жасалу құрылымын ажыратуымыз керек.
I. 2 Мәтіннің мазмұндық ... мен ... ... ... ... (құрылысын) үш бөлікке бөледі. Олар:
кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды деп Х.Арғынов мәтіннің кіріспе бөлімінде
сөз етілейін деп ... ... ... ... мүны ... себептер
айтылады. Негізгі бөлімінде сөз етіп ... ... ... түсінігін,
фактілерді, іс-әрекеттерді баяндайды, ал ... ... сөз ... ... ... ... ... өз пікірін білдіруі тиіс
деп жүктелейді.
Мәтіннің негізгі белгілерін анықтауға ғалымдардың пікірлері түрліше. Егер
ауызша және ... ... ... ... деп ... ... тек
жазбаша сөйлеуді мәтінге жатқызады. Алайда мәтіннің мүшеленуі, бөлшектенуі,
мағыналық тұтастық және құрылымдық ... ... ... ... ... Б.Шалабаев - оның тақырыбының болуы белгілі бір ойды
хабарлауы ... ... ... ... ... ... жалпы бір ортақ пікірге бағынуы, логикалық жүйеде құрылуы,
мәтін бөліктерінің, ... ... оның ... бірлікте болуы
деген пікір айтады. Біздің ойымызша - мәтіннің жоғары айтылған белгілеріне
мына төменгі белгілерді ... ... ... Олар: мәтіннің жүйелі
басталып, жүйелі аяқталуы, оны мәтін құрайтын ... ... ... ... және ... байланыстар қамтамасыз
етеді. Мәтіннің көлемдік құрылымы - тіл құралын пайдалана отырып, оның ... ... ... ... сол ... ... ... Б.Шалабаев - мәтіннің универсал мағынасына кеңістік пен уақытты
жатқызады. Кеңістікті бейнелеу үшін мәтінде белгілі бір ... ... ... ... ... тобы ... Олар: топонимдер, географиялық
терминдер, этнонимдер, табиғаттың не үй ... ... ... ... ... ... ... білдіретін сөздер және
кісі аттары.
Сөздікте бұлардың біреуі емес, тек ... ... ... мәтінде олардың мекендік көрсеткіштердің аясы кеңиді.
Шындыққа жүгінсек, тәжірибеде көрсеткендей орыс ... орта ... ... сыныптардан ауызша баяндау, яғни сөйлеу ... ... ... ... әңгімелеу дағдысы жетілмей, мәтінді әңгімелеп,
баяндап бере алмайды. Мұның себебі орыс ... ... тілі ... орыс тілді оқушылардың мәтінмен ... ... ... ... ... да қазақ тіліне мән бермейді, мәтінге үрке
қарайды. Оқушылардың ... ... тілі ... бай және ... көркем
болуы үшін мәтін арқылы жаттықтыруды енгізу қажет. Бұл орайда мәтін арқылы
жаттықтыру - тартымды тәрбие. Себебі, ... ... орыс ... ... үйретуде мәтіннің алатын орны, атқаратын қызметі ұшан-теңіз, жалпы
ауызша сөйлеу, тілді дамыту төменгі ... ... ... Ал ... ... бұл мәселелер күрделене түсуге тиісті. Сондықтан сөйлеу
тілін мәтін ... ... ... жүйесінде дамытып, тілдің
негізін қалыптастыру үшін мына төмендегі жағдайларды қарастырдық:
Мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... білу
Жоспар бойынша мәтін мазмұнын әңгімелеу.
Уақыт та материяның өмір сүру формасы ... ол ... ... ... бірі болып табылады. Шығарма мазмұнның ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрініс табады. Ең
алдымен оларға уақытты білдіретін сөздер тобы жатады (жыл, ай, күн ... ... ... ... ... тарихи болмыс, қызмет,
адамның әлеуметтік жағдайларының атаулары, мекен-ұйым, қоғамының ... ... ... немесе аталып қана өтетін тарихи оқиғаларды
да уақыт көрсеткіштері ... ... ... ... ... 3 түрлі:
өткен шақтық, осы шақтық, келер шақтық болып келеді. Бұлардың әрқайсысының
да жеке-жеке ... ... ... ... ... негізін қарауы
мүмкін. Мәселеде сөз болатын оқиға, іс-әрекет баяндау ... сай келу ... ... өтуі де, ... кейін өтуі де мүмкін.
Немесе нақтылы шығарманы бейнелейтін уақыт түрлерінің ... ... ... кездестіреміз.
Мәтіннің құрылымдық тұлға бірліктеріне сөйлем, күрделі синтаксистік
тұтастық, ... ... ... ... ... логикалық,
грамматикалық және себеп-салдарлық жүйе арқылы іске асады. ... ... ... ... Мыс: ... ... ... Күн батып бара жатқан кез. Аспан бұлтсыз, ашық. Таң алдында
жауған қар, үрлетіп ... соң, әлі сол ұлпа ... ... ... беті ... ... ... жылтылдап көз ұялатады. ... ... тау да ... ... ... Ертеңгі әбден дайындалғаннан
кейін, осындай әдемі, ашық кеште сырғанақ тебуді өте ... ... ... ... ... үй ... үйілген биік қарға сырғанақ тебу
үшін әдемілеп шыққан еді.
Шана үстінде отырып, танымаған аңға күдіктене қарай ... ... ... ... емес. Жан-жағына жалтақтай, аяғын еппен басып, қардан басы
ғана көрінетін сояу шөптердің арасынан ... бара ... ... көз ... ба ... ... ... Бұл мәтінде тақырыбына орай баланың
қырағылығы туралы ақпарат беру үшін ... ... ... ... сөйлемдер баланың бір қасиетін анықтау үшін бір-бірімен
байланысқан.
Мәселен, бірінші ... ... яғни ... ... мен ... 2-і қайырымда баланың тынығу, ойнау әрекетін ... ... ... ... 3-і қайырымда аңғарғыштық, байқампаздық қасиетін
хабарлайды.
Нәтижеде баланың бір кеште болған әрекеті ... оған ... ... ... ... мәтіндер ең алдымен шағын мәтін, көлемдік мәтін,
(микромәтін, макромәтін) болып ... Ал ... ... ... ал олар қайырымға жіктеледі. Сонымен мәтін дегеніміз - сөйлеудің
нәтижесі, яғни қарым-қатынастың мақсаты, түрі, стиліне ... ... ... ... ... Егер 1 сөйлем құрмалас сөйлем болып,
өте жайылыңқы болса да, оны біз мәтін деп айта алмаймыз. Мұнда ... ... ол ... бола ... бар болғаны - сөйлем. Ал, бұл сөйлем
синтаксистің құрмалас ... ... ... ... яғни ... ... Бұл ... сөйлемді жеке, тиянақты сөйлемге
бөлшектеуге болмайды.
Мәтіндегі ... де ... ... ... ... ... келмейді. Осыған орай, мәтін ... екі, ... ... ... деуге болады. Сондай-ақ көлемді мәтін бірнеше сөйлемнен
түратын қайырым өзімнің бастауы - ... ... және ... ... ... ... ... мағына мен формасы жағынан тізбектеле
байланысқан сөйлемнің сөйлемде аяқталған интонация мен ұзақ ... ... ... ... әдетте бірнеше сөйлемдерден тұратын жеке-жеке
маңызды ... ... ... әр ... жаңа ... басталады, яғни
жолдың басқа жағында оңға қарай бос орын қалдырылады. Бұл ... ... - ... ... және ... ... үшін ... ретінде түсінуден бастаймыз. Яғни, бір ... ... ... ... ... ... формасы бар бөлшегі болып
табылады.
Пікір айту негізінен үш басқыштан тұрады:
нақтылау
дәлелдеу
қорытынды жасау
Нақтылау дәлелдеудің алдындағы ... ... ... ... ... ... түрінде айтылады. Ал дәлелдеу - пікірдің ең
негізгі түйіні. Дәлелдеу үшін материал жеткілікті ... ... ... баяндалуы тиіс. Қорытынды бөлімде ең негізгі пікірді жинақтап бере
білу керек. Кейде ... өте ... ... ... ... ... ... да мүмкін. Пікірлеу мәтіні деп - бір нәрсені
дәлелдеу, бекіту мақсатында мысалдар, ... ... ... ... ой ... ... арналған түрі. Пікір айту мәтіннің қиын
формасы, сондықтан ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің жүйесі мынандай, тезис, тезистің
дамуы, қорытынды жасау. Міне осындай жүйеде жоғарғы ... ... ... ... ... Ең ... болжам айтылады,
проблеманың ... ... ... ... ... ... ... ме, жоқ па сол туралы ой қорытындысы жасалады.
Мәтіннің түрлері
1. Хабар - ... ... ... ... ... оқиғаларды
еске түсіріп айтып шығу. Мұндағы баяндау, негізінен оқиғаның өту
тәртібі мен уақытын, оның көрсету жолымен іске ... ... ... басталуы
ә) дамуы
б) аяқталуы болып 3-ке бөлінеді.
Мәтіннің хабарлау түрі белгілі бір ... ... ... түскен оқиғалар жөнінде баяндалады.
Бұл да көркем-әдеби жанрына жататын әңгіме сияқты сюжеттер жиынан тұрады.
Хабарлау мәтінінде персонаждардың ... ... ... ... ... Тағы бір ... ... - Мұнда ең
басты оқиғалар мен фактілерге көңіл бөлінеді. ... бұл ... ... мен ... көп ... ... мәтінде сипаттау мен пікір
айту ... ... Мыс: ... кейпі, түр-тұлғасы, табиғат
суреттері сипаттауға ... ... ... ой қорытынды пікірлеуге
жатады.
2. Сипаттау - ... ... ... ... бір
мекен-жайды бейнелеп (жазып) шығу. Мұндай мәтін көбінесе
бейнеленетін заттың, ... ... ең ... белгілерін, өзіндік
ерекшеліктерін саралайды. Сипаттау мақсатымен жазылған мәтіндерге көбінесе:
1. Алғаш алынған әсері. 2. Сол зат не ... ... ... ... Сипаттауда көбірек белгіні, сынды аңғартатын сөздер (сын есім,
есімше) жиі ... ... ... ... ... ... Табиғат көрінісі заттар мен құбылыстарды суреттейді. ... және ... ... ... сөз ... Сондықтан бұл мәтінде
сын есім көп қолданылады.
Мәтін туралы білім беру мына ... ... ... деп ... Атап
айтқанда тіл білімінде: сөз, сөздің тіркесуіне түсуі, тіркес, тіркестен
сөйлем жасалатындығы, қайырым, қайырымнан ... ... ... ... ... ең алдымен қайырымның түзілуі ерекшелігіне байланысты
құрастырылуына, одан қайырым ... ... ... ... ... қарым қатынас жасағанда жеке-жеке сөйлемдермен ғана емес, тұтас
бір пікірді білдіретін, ... ... ... ... өзара
байланыстыра келіп, жүйелі мәтінмен де жүргізіледі. Мысалы:
Мәтін әр жақты лингвистиканың объектісі болумен қатар, қазіргі кезде оның
анықтамасы әдебиеттерде әр ... ... ... ... ... түсінік беру ойдың сөйлемге қарағанда күрделі
бөлшегін игеруге, ал сай ... ... ... ... ... дегеніміз
не? Ол синтаксистің қарастыратын ... не? ... ... ... үшін өте қиын да ... ... Сондықтан стилистиканы оқытуда,
тіл дамытудаосы мәселелердің басын ашып алуға тиістіміз. Ой белгілі ... мен сөз ... ... Оны ... дейміз. Сөйлем
синтаксистің қарастыратын объектісі. Сөйлем жай және күрделі болады. Яғни
құрмалас сөйлемнің анықтамасы «екі, я одан да көп ... ... ... ... деп көрсетеді. Ал бірнеше емес ондаған сөйлемнің беретін
мәнін не демекпіз? Лингвистикалық зерттеулерде осы мәселе, ... ... ... ... ... ... ... жүр. Тек оны
көркем шығармаларға байланысты түрліше түсіндіру байқалады. Атап ... ... бір ... жаңа ... басталуы десе, мәтінді ... ... ... ... ... деп ... Яғни, мәтін
дегеніміз - шығарманың ... ... ... ... ... ... ... элементтері өзара тығыз байланыста мағыналық
бірлікте келеді. Көркем мәтін – ... ... Оның ... ... зерттеуде көптеген лингвистикалық ... ... ... ... қамту үшін осы әдістерді өзі азшылық
етуі мүмкін. Мәтіннің табиғатын тану үшін оны ... ... ... деңгейінде қарастыру әдісі тиімді. Мәтін
лингвистикасында бұл мәтіннің интерпретациялануы деп ... Кез ... ... сай, мағыналық және сюжеттік мақсаттарға орай үлкенді-
кішілі бөлшектер жиынтығынан құралады. Бұл құбылысты ... ... ... деп түсіндіріледі.
Мәтін бөлшектерінің мәтін түзіміндегі рөлі бірдей дәрежеде ... ... осы екі ... ... тағы бір ... туындайды.
Оны И.В.Арнольд "мәтін иерархиясы" деп атайды.
Мәтін ерекшеліктеріне төмендегідей ... тән ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердің барлығы мәтіннің семантикалық сипаты ұғымымен тығыз
байланысты болып келеді. Қазіргі әлемдік ... ... ... ... ... ... болып келуі, қамтамасыз ететін құралдар бар.
Солардың қатарында қайталамалар аталады. Қайталамалрдың мәтін түзу ... ... ... туралы айтқан кезде, ең алдымен, мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... талдайық:
1. Мәтіннің біртұтастығы. Мәтіннің семантикалық жағынан ... ... ... орын алатын мәселенің бірі ... ... ... ... ... ... Кез-келген
мәтін бір бүтін категория болып есептеледі. ... ... тек ... ғана ... Оған ... бөлшектерінің, яғни микромәтіндердің
бір мағынаға бірігуі де кіреді. ... ... ... ... тән мағыналық дербестікпен дараланады. ... ... ... ... ... ... бір бөлігін
құрайды.
2. Мәтіннің байланыстылығы. Мәтін бірнеше микромәтіндер
мен микромәтіндердің жиынтығынан ... да, ... ... ... ... болады. Ол байланыс
түрлі тілдік құралдар арқылы жүзеге ... ... ... бір ... ... байланыс
қүрайды. Микромәтіндердің мазмұндас келуі олардың араға
бірнеше микромәтіндер, тіпті кейде бірнеше микромәтіндер
тастап ... ... ... ... ... ... ... Мәтіннің бөлектігі. Мәтін – ең ... ... ... ... ... микромәтін
мен микромәтінді бөлек-бөлек құрылымға жатқызуға болады.
Себебі, бұл бірліктердің әрқайсысының басы мен аяғы онда
баяндалатын сюжет ... ... ... бірі - оның осы ... Мәтіннің
бөлектігінің бір белгісін микромәтіндердің семантикалық
дербестігі қүрайды. Бір микромәтін - бір мағына, ал ... - бір ... ... ... ... ... ... соңғысын
микромәтіндердегі мағыналар құрайды. ... олар ... ... ие ... ... метареференттілігі. Мәтіннің ... ... ... автор мен оқырманның арақатысы,
оқиғаның болған жері мен уақыты, ол ұғымдардың авторлық
позициясы, автордың сюжет жемісіне көзқарасы саналады. Бұл ... де ... да ... ... ... тығыз байланысты.
Қайталамалар экспрессивті синтаксистің көркемдегіш құралына жатады.
Олардың ... ... ... ... ... ... сұрақ-жауап түріндегі құрылымдар және инверсиялы
қолданыстар кіреді. ... ... осы ... ... ... ... және құрылымдық-стильдік атқаратын ортасы -
мәтін.
Қайталау кезінде сөздің мағынасы өзгермейді, тек оның ... ... ... ... екі бағытта қүрылады: тізбекті (цепное)
құрылым және қапталдас (параллельное) құрылым.
ІІ-тарау Оқушылардың мәтінмен жұмыс жасаудың ... ... ... ... ... жұмыс істеу әдісі
Бастауыш сыныпта ана ... ... ... ... ... ... ... ауызша және жазбаша сөйлеу тілін, ... ... ... ... да ... ... ... мектеп мұғалімдері оқушылардың
сөздік қорын ... сол ... ... ... отырып, айтайын деген
ойын анық жеткізіп сөйлеуіне зор ... ... ... орай, өз
сабақтарымызда оқушының дұрыс сөйлеу ... ... ... ... сөйлеу тілін дамытуға ерекше назар аударып отырамыз.
Сабақ барысында бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... көңіл бөлсек, баланың сабақ үстінде айтайын ... анық ... ... яғни ... ... ... ... бір
деректі айтып бітпей жатып басқасына ауысып кетуі ... ... ... ... ... ... ... яғни, сөйтіп, т.б.) сияқты ауызша
сөйлеу тіліндегі қатерлерді көптеп кездестіреміз.
Байқалған кемшіліктерді ескере ... ... ... мен сөйлеу
дағдыларын жетілдіру жолдарындағы ізденістерімізді оның тірі тіл неғүрлым
түсінікті, жинақты, нақыт болғанын талап етіп, өз ойын дәл ... ... ... ... ынта-ықыласын, қызығушылығын жойып алмау
мақсатында кез-келген тапсырманы берер кезде:
Біріншіден, оның бала ... ... ... ... ескереміз.
Себебі, «баланың түсінбей қалған сөзі топтастықтың бастамасы» деген нақыл
сөз бар. Мысалы: калькуляторда бір сан қате ... сол ... ... ... де қате ... ... тап осы ... оқушының түсінбеген сөзге қате мағына немесе
балама тауып, нәтижесінде сөйлемді қате түсінуі жиі ... ... ... - ... кесу ... ... ... аралау - жүру деген
мағынамен шатастырады).
Екіншіден, берілетін тапсырманың тәрбиелік ... ... ... қандай да болсын берілген тапсырма бала бір қызығушылығын
оятатындай ... бөлу ... ... Егер бала бір ... онда оның ... тән ... ... айтсам деген сөйлеуге
деген талпынсты күшейте түседі де, ... ... ... ... мағынасын бұзбай мәтін құрастыруды үйрету ... ... ... ... бір ... ... грамматикалық
және лексикалық жақтарын талдауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан баланың
сөйлеу дағдысын қалыптастырудың ... ... ... ... ... (3 ... ... жұмыс кезінде мынадай
тапсырмалардың пайдаланамыз.
1 -тапсырма.
Қате ... ... ... ... ... логикалық
жүйелікті сақтап қайта құрастыру. Мысалы: Тышқан не айтарын білмейді де,
жылды кім ... сол жыл басы ... деп бір ... ... ... ... хайуандар жыл басы болуға таласыпты. Өзі түйенің үстіне ... ... ... ... ... соң тышқан жылды бәрінен бұрын көріп,
хабар беріп, жыл басы болыпты.
Бұл ... ... ... жеті ... ... ... отыр.
Мұның себебі, оларға ертегінің қалай басталып, қандай оқиға болатынын,
осы немен аяқталатынын білетіндіктен, сөйлемдерді орын-орнына қойып, жүйелі
түрде ... беру ... ... ... ойды ... жалғастырып айту. Мысалы:
қоңырау соғылып, балалар үзіліске шықты. Келесі сабақ математика ... үйге қиын ... ... еді. ... ... ... қалған жоқ. Ол
Айдостың отырған партасына барып, сөмкесін ақтара бастады.
Оқиғаны әр бала бірін-бірі қайталамауға тырысып, өз ... ... ... ... құрастырып айту. Ертегіні қалай бастап, немен аяқтар ... П □ ... биік ... ... да, ... ... Ағаш ... бір алтын қүс
шыға келеді. Құс адамша тіл қатады: -D D D D ... ... айту ... ... ... ... ... сөздер
беруге болады. (шал мен кемпір, үш тілек, бәз-баяғы қалпына түсіру). 4-
тапсырма.
Негізгі білімі жоқ ертегі ... ... ... ... ... ... ағайынды үш баласы болыпты. Олар ылғи да болмашы ... ... қала ... екен. Бірде үшеуі ауыл шетіндегі орманға жиде
теруге барады. Қайтар кезде басқа ... ... ... де, ... ... П D D П...?
D D D D D...?
Осыдан кейін үш ұлы бірін-бірі сыйлап, тату-тәтті өмір сүріпті.
5-тапсырма.
Мазмұнын ... ... ... ... ... (екі түрлі вариант
беріледі қайсысы тақырып, қайсысы негізгі ойды білдіреді?)
Кішкентай құмырсқалар.
Құмырсқа илеуін бұзба.
Мысалы: Құмырсқа - ұйымдаса, ... ... ... ... Құмырсқалар
кішкентай болғанымен өте ұйымшыл болып келеді. Орманда жүріп ... ... ... ... ... анықтап алуға болатын
көрінеді. Өйткені құмырсқалар өз илеуін тек ... ... ... Олар ... ... басқа да зияндарды жеп, қоршаған ортаны
тазартып, ... көп ... ... ... олардың
илеуін бұзбаған, баспағаны дұрыс. Қайта оларды қорғау сауап ... ... ... ... оны ... Хабарландыру.
Менің өте әдемі, ақылды итім жоғалды. Тапқан адам ... ... ... ... ойлайсыңдар, иесі жоғалған итті осы хабарландыру арқылы таба ... Бұл ... тағы нені айту ... ... ... ... т.с.с ... керек.
3-сыныпта қазақ тілінен өткізген мұғалімнің "Мәтін" ... ... ... ... ... бойынша әңгімелесу, дұрыс сөз
тауып, орынды қолдану.
2. Тапқырлыққа баулу, көргеніні түйіндеп айту.
3. ... ... ... ... арттыру.
4. Жаңа сабақты И.Крыловтан Абай ... ... мен ... ... көрсетуден басталады. Сынып оқушылары күшімен
дайындалған. Анық мәнерлеп ... ... ... ... ... ... бұл кімнің шығармасы?
6. Қандай шығарма түріне жатады?
7. Құмырсқа қандай?
Енді осы көргендері ... ... ... осы ... ... ... балалардың өздеріне ереже шығару арқылы ой түйіндетеміз.
II Тақтаға. "Еңбекқор құмырсқа" жаз бойы өзіне азық ... ... үй ... ... етуді құмырсқадан үйрену керек сөйлемдерін
жазғызамыз.
Еңбекқор ... ... ... қай сөз ... ... ... 2 түрі болатынын
Сипаттау, теңеу.
Әңгімелеу.
Сөздік жұмыс.
Сөздік жұмыс оқушының тілін байыту жолдарының бірі екені белгілі.
Сөздік ... ... жаңа ... үйренуден бүрын білетін ... ... ... анықтауда маңызы зор. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуге,
әңгіме айтуға, шығарма жазуға көмектеседі.
Сондықтан да кез-келген сабақта сөзбен жүргізілетін ... ... ... ... қатысты түрлі ойындар, сөзжүмбақтар,
басқатырмалар беріледі. Бұл ... ... бір ... ойлануға
жетелесе, екінші жағынан, қызығушылығын ... ... ... ... ... сөзбен
жүргізілетін ... ... ... ... ... ... ... оқылса да, солдан оңга қарай оқылса да
өзгермейтін, 5 әріптен ... 7 сөз ... ... Мына сөздердің ішінен солдан оңга қарай оқығанда жаңа сөз ... ... ... Сөз ... ашу.
Екі сөзді сызықпен қосып, бір сөз шығару.
Қолқанат Тымақ Нағашы ішік есек түс қыран ... ... ... ... ... оң ... бір бөлігі, сол жақта екініиі бөлігі берілген. Екі
бөлікті қосып, күрделі сөз жасау. Сөз мағынасын ... ... ... ... ... |
|Саңырау |аяқ ... ... ... ... ... ... |
5. Оңнан оқылса да, соңынан оқылса да ... 3 ... ... 10
сөз ойлап жазу (а-дан басталмайтын болсын).
Нан қақ көк тұт ... кек тот сұс ... ... сөз ... ... ... ... Мысалы: Кек алу Қақ алу
тұт жинау тот басу
сұс көрсету құқ қорғау
6. «Сөзден сөз» шығару
|кемпір |қос ... |сақ ... |ақ ... ... |ем ... |
дөң - қырат ең - көрік ел - ... еле – ... ... - айналу лек –
(лек-легімен) ек - егін ек кел
7. Берілген ... сөз ... ... |де |ре ... |те |ғай ... |ла |за |
| ... |0 |лау ... |¥Р |рын ... |ше |кө ... ... |көше |
|Терезе ... ... ... | | |
8. ... ... ... кездесетін і әрпі мына ... ... ... Адамның сәні Онсыз жоқ ... ... ... ... ... ... ... сайраған. (Тіл)
3. Жұдырықтай тұрқы Ошағанға ұқсас сырты Бұл не? (Кірпі)
4. Іртік-іртік сүттен ... ... ... дәмі бар Кім бар оны ... ... Сөз ... шешу және жұмбақ шешуінен жаңа сөз табу.
1. Табылады құлақтан 3. Үлкендердің ... заты ... ... ... ... орнын өзгертсек Буын орнын өзгертсек
Жүз жылға уақыт не десек Нан пісіріп береді.
Жаңылмайсың ... ... Ақ ... ... 4. ... бәрі ... мамықпын Ортасында мұзы бар
(мақта) ... ... ... орны ... Ортаңғы буын алынса
Тірі жанға азықпын Таяныш боп қалармын
(тамақ) (балдақ)
II.2 Бастауыш сынып ... ... ... дамыту ерекшеліктері
Тілдің негізгі элементі - сөздік қор. Ал сөздік қор дегеніміз -тілдің
құрамының ішіндегі ең тұрақты, талай ғасырлар бойы өмір ... келе ... ... ... ... ... ... ортақ сөздер жиынтығы.
Тілдің негізгі сөздік қоры - ... ... ... ең ... ... қор ... ... бойы сақтай отырып, тілдегі жаңа,
туынды ... мен жаңа ... ... ұйытқы болады. Сөздердің негізгі
сөздік қорда кең қолданылуы мен ұзақ ... ... сөз ... ... ... қордың тұрақтылығы тіл бірлігін ... көне ... ... ұғынуға, тануға мүмкіндік туады. Қазақ тіл ғылымының негізін
салушы А.Байтұрсынұлы «Сөздік құрамының ең басты және тұрақты ... ... ... қор. НСҚ — ... ... байлықтың басты тұлғасы, негізгі
ұйытқысы» деген болатын.
Ғалымдардың сөздік қор ұғымына берген ... өте ... ... - ғасырлар бойы дамып жетілген, қолдану аясы кең, бай ... ... ... саны ұлан-ғайыр көп. НСҚ тірек болатын - халықтың
байырғы сөздері.
Біздің ана ... ... ... тілі ... ... мәртебесін
абыроймен ақтарып, міндет жүгін қиналмай көтере алатын аса бай, оралымды да
сұлу тіл. ... ... ... жай ... өзі өлең боп ... ... ... халықтарының ішіндегі ең суретшіл, бейнелі тіл -
қазақ тілі» (Мавлов) деп, айтқыш та ... сүлу да ... ... ... біз ... ... ... көркемдігі мен бейнелігін жас
ұрпаққа таныта отырып, сөзге тапқыр, сөздік қоры мол, тіл ... ... ... ... ... жолдарын оқу-тәрбие есінде қолдану
туралы сөз естімекпіз.
Бала тілінің дамып қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... танып, білімдегі басты жәрдемшісі
- тіл. Ал ... ... оның ... ... ... да
психологиялық үрдістің жетіле түсуіне негіз болады.
Бастауыш сынып ... ... ... байытуда сөздерді
үйретудегі ұстанымдары:
сөздің оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... ұғымына сөз мағынасының сай
келуі;
сөздерді оқытылатын тақырыптармен байланысты таңдап алу;
сөздердің мағыналық ерекшеліктерін ескеру;
сөздердің тәрбиелік, ізглілік ... ... ... ... ... ... мынадай талаптар қойылады: мазмұнды ... ... ... ... және ... ... ... «О литературе» деген
еңбегінде «Тілдің нағыз әдемілігі, сөздің дәлдігі, оның айқындығы, естілуі,
айтылуы арқылы көрінеді» деп, ана тілінің бай ... ... ... ... ... еді.
Қазақ мектептерінің мұғалімдері мен оқушылары осы байлықты бірі игеруге,
екіншісі меңгеруге ұмтылып ... ғана ана ... ... перзенттік
борыштарымызды өтей аламыз. Ана ... ... оның ... ... үлкен патриоттық іс.
Адамның сөздік қоры екі жағдайда жетіліп отырады: бірі - сөзді ... ... - ... ... ... ... ... түсіндіру, түсіне білу керек. Сөйлеу түрінде сөз
мағынасының алатын орны зор.
Бүкіл оқыту ... ... ... ... сөз ... ... - ең
маңызды жұмыстардың ... Бұл, ... ... ... бастап
оқушылармен үзбей жүргізілетін ... ғана іске ... ... ... ... ... ой дербестігін, оқу-танымдық
қабілеттерін үнемі дамытып отыруды көздейді. Бұл әр ... ... іске ... ... ... әдістемесі бағытында мол да ... ... ... бірі ... ... Оның ... тілін ширатушыларды таң
қалдырған әдістемелік ... ... ... ана тілі» оқулығы. Бұл кітабы
арқылы бастауыш мектепке ана тілін ... тіл ... ... ... аңғарылады.
М.Жұмабайұлының әдіскер-ғалым ретінде төртжылдық бастауыш мектептің әр
жылына ... ана тілі ... бала ... ... үшін ... ... ... кешенін жасап ұсынған.
Пікірлерді жинақтай келгенде оқушы тілін байытуда сөйлеумен ... ... ... қажеттіліктер туындайды:
- Оқушылардың сөздік қорын ... ... ... ... ... ... ... қолану, құрастыру арқылы ойын жүйелі айта
білуге дағдыландыру;
- ... ... ... бір ... ... ... сөйлеуге жаттықтыру;
Оқыту ісінде сөздік қорды дамытуда қойылатын талаптар мен қажеттіліктерді
естен шығармай, орынды іске ... ... ... ... қорларын
байытып, қазақ тілінде еркін де шебер сөйлеуге машықтандыруға болады.
Сөздік жұмысының ең маңызды міндет ... ... ... ... ... ... сөздік беленді ету.
Жаңа сөздерді есте сақтаудың тәсілдері мен жаттығулары да бар. Олар
мыналар:
Тақтаға сөз жазып, оны ... ... ... ... ... ... ... (жаттығу жұмыстары).
Жаңа сөзді кірістіре сөйлем құрастырып, мағынасын ашу.
Жаңадан ... ... ... ... ... ... ... т.б.) жүргізу.
Орфографиялық жаттығуларға жаңа сөздер енгізу.
Сөздік жасату (түсіндірмелі, алфавиттік немесе тақырыптық
сөздіктер, оқушы сөздігі).
Оқушылардың ... ... ... ... біріншіден оқушылардың меңгерген
сөзі, сөз байлығы қаншалықты дәрежеде екендігін; екіншіден оқушыда сөз
байлығының, сөз ... аз ... ... ... ... тілін байыту мен дамытуда тиімді әдіс-тәсілдерін алдын ала
анықтап белгілеу ... ... ... ... ... ... ... байқату, аңғарту;
арнаулы тілдік жаттығулар жүргізу
сыныпта және сыныптан тыс өту ... ... ... ... ... ... дамыту жұмыстарын дұрыс ұйымдастыру-оқушылардың ойлау қабілеті мен
сауаттылығын ьарттыруды ойлау қабілеті мен сауаттылығын арттырудың бірден-
бір тиімді жолы. Олай болса, тіл ... ... өзі - ... ... әр ... ... ... сөйтіп, оны жүйелі түрде
білдіре ... ... ... ... үшін мәтінді бірлік ретінде
түсінуден бастаймыз. Яғни бір шығарманың ... ... ... бір
хабарлаудың ой-пікірді жеткізудің мазмұнды формасы бір бөлшегі болып
табылады. Мәтіннің ең тиісті ... мына ... ... мазмұны мен құрылымдық бүтіндігі;
Мәтін құрайтын бірліктердің ... ... ... ... өңделуі;
Мазмұнды байланыстылық, тұтастық;
Хабарлаудың жазбаша формада берілуі.
Қазіргі лингвистикалық ғылымда пайда болған Мұндай териндер: күрделі,
синтаксистік бүтін ... ... ... ... ... ... (құрылымдық стилистикалық құрал ретінде), сөйлемдерді байланыстыру
құралдары және мәтіннің бөлшектері тағы ... ... ... ... ойын ... да ... арқылы, жазбаша да) жазу арқылы білдіреді.
Демек, адамдар арасындағы тілдік ... екі түрі бар: ... ... ... ... тілде адамдар ойын, пікірін сөйлеу арқылы жеткізеді. ... ... ... бір ... ... ... ... қатаң бағындырылып әдеби тіл ... ... ... тіл мен ... тілдің өздеріне тән ауызша айтылуы
немесе жазбаша берілу тәсілі (стилі) ... Сол ... ... ... ... хат т.б. тәрізді мәтіннің өзіне тән ... ... ... бар. Мысалы: «Керқүла атты Кендебай»
ертегісіндегі мынадай текстерді диалогты ... ... ... ... ... - дейді.
Датың болса айт, - дейді хан ақырып.
Мен ... ... ... ... ... ... көрінбей,
биені де күзеттім. Түн ортасы кезіңде екі балаңыз үйықтап қалды.
Таң алдында бие алтын қүйрықты, қүндыз жүнді қүлын туады. Сол
кезде аспаннан бір бұлт ... ... де, оны ... ала жөнелді.
Мен қүйрықтан шап беріп, үстай алдым. Бұлтпе араласқан үлкен
дәу қүлынды алып кетті де, қүйрық менің қолымда қала берді, ... ... ... күтпей: қүйрық қайда? - деді хан.
№2 мәтін.
Тіл - өзінше қалыптасқан, ... ... ... бар қоғамдық құбылыс. Тіл
жүйесін заңдылықтарын айқындап зерттейтін, соған орай анықтамалар, ережелер
шшығаратын қоғамдық ғылымдардың бір түрлі тіл ... деп ... ... мынадай мәселеге көңіл аударылады. Мәтіннің құрылымын анықтап,
оларға тілдік құралдардың ... ... ... ... ... ... мәтін композицицсын (құрылысын) үш бөлікке бөледі.
Олар: кіріспе, негізгі бөлім және қорытынды деп ... ... ... сөз ... деп ... оқиғаның қашан болғаны, мұны тудыратын
себептер айтылады. Негізгі ... сөз етіп ... ... жөнінде
түсінігін, фактілерді, іс-әрекеттерді баяндайды, ал қорытынды бөқлімінде
сөз етіп оырған тақырыптан алған әсерін, тілек-мақсатын өз ... ... деп ... ... ... үш түрі бар деп ... ... хабар,
сипаттау, пікір айту. Сонымен бірге мәтіннің кіріспе, негізгі бөлім және
қорытындыдан түратындығын айтады. Мысалы: «Алтын ... үсті ... Дәу ... айыр ... ... жатыр.
Электромолотилка дән боратып жатыр. Бункерлерден қүйылған меруернт дән төбе
- төбе ... ... ... ... ... ... қимылдаған
үлкендердің арасындба мектеп оқушылары да жүр. ... ... ... ... ... дәл ... ... өзгенің бәрін үмытқан
секілді.
Бұл мәтіннің кіріспесі, негізгі ... ... бар. ... үсті қүйын) бірінші сөйлемі әңгіменің не туралы болатынын көрсетіп
кірспе ... ... Ал ... ... - ... ... ой дәннің бастырылуы.
Үлкендер мен мектеп оқушылары жөніндегі хабар осы жеті сөйлемде берілген.
Ал (ұжымшар ... дәл ... ... ... бәрін ұмытқан секілді)
соңғы сөйлем ... ... ... мәтінде негізінде не субстанция (зат) немесе зат пен құбылыстың
атрибуты ... ... ең ... олардың бір-бірімен қатынасы жайында
сөз болады. Зат пен ... ... ... ... ... сол заттың сапасын, қимылын және күйін біз жалпы бір ... ... деп ... бір нәрсені екінші бір нәрсеге ... ... ... ... ... ... бір заттың екінші бір заттан үлкен
болуы мүмкін, бір зат ... ... ... ... ... бір зат екінші
заттың мекені болуы мүмкін, бір заттың екінші ... ... ... болуы
мүмкін т.б.
Мәтінде сөз болатындар осы үш категориялардың біреуіне сәйкес
келтіріліп ... не ... ... ... ... ... не зат, не ... не қатынасы жайында болмақ. Міне сондықтан мәтіннің кіріспесінде
зат (не құбылыс) атауы, не ... ... ... пен ... сөз ... ... пен кеңістік үнемі қозғалыста болып отыратын материяның ... ... ... ... ... кіріспесі оқиғалар жүйесінің уақытты
қатынасын білдіреді. Мәтін ... ... беру мына ... ... ... ... Атап айтқанда, тіл білімінде сөз, сөздің тіркесіне түсуі, тіркес,
тіркестен ... ... ... ... мәтін құралатындығы.
Сондықтан мәтін туралы білім ең ... ... ... ... ... мәтіннің құрылымдық ерекшелігі оны ... ... сай ойды ... ... ... одан
қайырым жасалатынына назар ... ... ... ... ... ... сөйлемдермен ғана емес, тұтас бір пікірді
білдіретін бірнеше ... де ... ... бірнеше ой-
пікірді білдіретін сөйлемдерді өзара байланыстыра келіп, жүйелі мәтінмен де
жүргізіледі. Мысалы:
Сен маған атыңды айтпадың ... ... ... жоқсыз ғой?
Ал сүрайық.
Атым - Сағат.
Сағат, мына суретіңді көрейінші.
Көріңіз - деген ... ... яғни екі ... ... ... ... ғана ... түр.
Немесе: бір кезде арыстанның ақырған дауысы естіледі ілгері ... бір леп ... ... ала ... ... ... ... аузын көреді. Кендебай алты қүлаш алмас қылышын көлденең
үстай қояды.
Алмас қылыш арыстанды екі ... ... ... ар ... келтіреді. Кендебай арыстанның аузын ... алып ... ... ... ... ... қүлынды тауып алып аман-есен ханның үйіне
қайтып келеді.
Хан қуанып, үлкен той жасайды. Той үстінде түк таба ... ... ... ... ... болып, азып-тозып ханның екі ... - ... ... үш қайырым бар.
Атап айтқанда, бірінші қайырым Кендебайдың арыстанмен күресін
баяндаса, екінші қайырымдағы ... ... одан ... іс-әрекетін
баяндайды. Яғни Кендебайдың алтын құйрықты тауып, ханға ... ал ... ... ... ... бірге, әр қайырымдағы сөйлемдердің бір-бірімен ... бір ... ... ... мазмұнға бағынатындығын
анықтауға болады. Ал, бұл құбылысты әр ... ... ... ... ... ... бойынша байқауға болады.
Мысалы:
Әрбір қайырымдағы бір тиянақты ойды білдіретін сөйлемдердегі
іс-әрекеттер бір ... ... ... Кендебайдың
арыстанның даусын есітіп, айқасқа түсуі бір мезгілде іске асады.
Әрбір қайырымдағы ... ... ... ... ... Кендебайдың арыстанмен айқасы
туралы іс-әрекеттер бір-бірімен байланысты.
Сөйлемдегі ой-пікірлер бір-бірімен ... ... ... ... ... төмендегіше
қорытуға болады.
Айтылатын ой-пікірлердің, әңгімелердің қағаз бетінде жазу ... ... деп ... ... ... ой, мазмұнның көлеміне қарай
шағын да, ... ... Ал ... мен ... ... ... тараулар
мен бөлімдерге және тақырыпшаларға бөлінеді, немесе ой-пікірдің берілуі
бойынша қайырымға ... ол ... ... байланысқан
сөйлемдердени тұрады, құралады.
Сөйлемдер мәтіннің түріне байланысты да болады. Мәселен, ауызекі сөйлеу
стиліндегі сөйлемдер ... ... ... орын ... сақтала
бермеуі мүмкін. Ал кітәби жазба стильдердегі бұл ерекшеліктер кездеспейді,
негізінде ой ... ... ... ... ... ... ... жасыңыз қаншада?
Он жетіде.
Қайда түрасыз?
Ауылда - деп толымсыз ... ... ... ... ... қайырымға топтаса алмайды.
Сөйлемдердің әрқайсысы бір ойды, не күрделі ойды білдіреді. Ал ол ойлар
бір-бірімен байланысты ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі ойлар бір-бірімен жеке-жеке де болады.
Міне, осы ерекшелігіне қарай сөйлемдер бір-бірімен ерекшеленеді.
Егер сөйлемдегі ... ... ... болып, жүйелі түрде
жасалса, онда ол қайырым қүрайды. Ал ... ... ... ... ... жаңа бөлек ой болады да, белгілі жүйе түзе
алмайды. Онда ол сөйлемдер бір қайырым бола алмайды.
Мысалы:
Түйелер көтерісшілерге жол ашып ... Жүз ... тізе ... ... Олар үзікті жағалап, қылыштасып, жолдастарын өткізе бастады деген
мәтінде үш сөйлем бар. ... оның ... ... бір ... өтіп
жатқанын байқатады, мезгілдік байланысын көрсетеді.
Ал осы сөйлемдегі енді басқа жердегі Исатайдың сарбаздарының іс-әрекетіне
байланысты сөйлем құрасақ, онда жаңа жолдан ... тура ... ... жаңа ... жаңа пікір айтылатын болады. Мысалы:
Қоршаудың үздігінен бірнеше болып шыққан ... қос ... ... ... ... Садық қарт еді. Одан соң жігіттердің қорғауындағы
әйелдер мен бала-шаға шықты.
Исатай мен махамбет басқаларды ... ... өз ... ... тіккен
жүз батырмен бірге соғысып жүр.
Міне, Мұнда қайырым бар. Біріншісі, жау қоршауды бұзу әрекеті, екіншісі,
қоршаудағы шығу ... ... ... алты ... осы екі ... ... желісін баяндауда осы қайырымдар да бір-бірімен байланыста
болады.
«Жамбыл - ұлы - ақын» - деп ... ... ... ең негізгі
категорияның бірі, заттың атауынан басталып түр.
Мәтіннің мазмұны объективті шындықты білдіретін пікірлер жиынтығынан
құралады. Ал ... ... ... ... ... ... бір нәрсе
туралы бірдеңе айтылады. Онда не туралы сөз болса, ол бастауыш деп аталады,
ал сол заң ... ... ... деп ... ... әрқашанда субъект пен предикаттың қосылуынан болады.
Сөйлемдегі бастауыштың өзгеруіне байланысты ... не ... не ... мүмкін. Бастауыш анық сөйлемдер - дара, ішінара және жалпы болып
бөлінеді. Дара - бір ғана жеке ұғым ... ... ... Мысалы:
Мүхатр Әуезов - қазақтың үлы ... ... ... ... бөлшегі ғана бастауыш заттардың, не құбылыстардың класын көрсететін
сөйлем. Мысалы: үй жануарлары - сүт ... Ал ... ... - жақсыз сөйлем болады. Мысалы: Шомылғым келеді. Сөйлемді ... ... ... ... ... ... деп бөлуге болады.
Хабарлы +сөйлемнің баяндауышы — оқиғалар ... ... ... ... Мұнда әрқашанда нәрсенің күйінен, ұғымынан және
хабарланатын нәрселер ... ... ... ... ... ... аулада райхан гүлдеп түр. Бұл сөйлемді хабарлы сөйлем деп ... ... ... ... ... ... ... келген соң, тайынан басқа Көркемтайдың үйреткен көкбесті мен бір-
екі бұзаулы сиыры ғана ... ... ... ... ... ... ... көре алмайтын.
Менің арқамда жетімдіктің не екенін білмеуші ең, ешкімнің баласынан кем
қылғанын жоқ еді.
Бүрын Ысқақтың үйіне қалай ... да, ... ... ... ... ... Көркемтай көрген жоқ еді. Соның үшін де ол өзін бақытты
санап, ... ... еді. ... ... ... оған ... ... Бұл микромәтіндегі әрбір қайырымдағы ... ... ... мазмұнына орай және қайырымдағы пікірдің мәніне байланысты
өзіндік ой ерекшеліктерін білдіреді.
Қорытынды.
Бастауыш сыныптарда мәтін құрастыруды дағдыландырудың негізгі әдіс-
тәсілдері және ... ... ... ... түзе білуге жаттықтыру үшін мәтін
туралы жүйелі білім, теориялық негіз ... ... ... ... ... ... ... мақсаттарының бірі -оқушылардың сөздік қорын, ауызша
және жазбашасөйлеу тілін, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру болып табылады.
Сондықтан да қазіргі кезде бастауыш ... ... ... ... молайтып, сол үйренген сөздерін қолджана отырып, айтайын деген
ойын анық ... ... зор ... ... ... ... өз
сабақтарымызды оқушының дұрыс сөйлеу мәдениетін жоғары деңгейге ... ... ... ... ... назар аударылып отыр. Мәтін туралы білім
беру мына жүйеде болуы қажет деп санаймыз. Атап ... тіл ... ... ... ... тіркес, тіркестен сөйлем жасалатындығы, қайырым,
қайырымнан мәтін құралатындығы. Жазушы ... ... ... ... сөйлемдерді пайдалана отырып, субъет пен предикаттың
қатынасы баяндайды, хабарлайды, ... Бұл ... ... ... ... салыстыра, талдай отырып жеке не ... ... ... ... ... үш түрлі ой қорытныдысының бірін жасауы
мүмкін. Олар: индуктивті, дедуктивті және ... ... ... деп жеке ... мен ... ... ... отырып жалпы заңдылықтар мен ережелер жасау жолын айтады.
Мысалы:
Түйе мен түлкі.
Түйе өзен ... ... ... Өзен ... ... ... - Уа
түйе, су терең бе екен? Мен де ... ... ... ... жүзе ... ... рахат табамын деп ойлама.
Сақалды басыңмен неге жалған сөйлейсің? Терең емес, сенің
тізеңнен ғана келіп түрған жоқ па?
Әркімнің өз ... өз ... бар. ... ... ... ... де
төмен. Қолың жетпегенге кеңірдегіңді озып қайтесің?
Мен сенің өтірігіңді ... - деп ... ... ... ... суға ... су жүтып, ... бара ... ... ... бауырым қүтқара гөр, суға кеттім, - деді.
Менің айтқанымның шындық, жан ашыр сөз ... ... - деп ... түйе ... ... ... ... соң айтайын,
тезірек қүтқара гөр» - деп жалында түлкі шашалып-қақалып.
Бұл ақымаққа не дерсің, - деп түйе түлкіге ренжіді, су ... бара ... та ... ... ... ... ... суға батып та кетті, - өзі ... ... ... саған сол керек, - деп шағалар шу-шу етті. (М.Төреханов)
Бұл мәтінде ... ... ... ... ... ... (түлкіні мысалға ала отырып, жалпыға қарай) өзі білмейтін,
білгеннің тілін алмайтын ой қорытындысын шығарған.
Дедукция ... - ... ... ... жасалынатын ой қорытындысы.
Мысалы: Бір уыс мақта.
Бір кішкентай қыз әкесінің шапанын жамап отыр екен, шешесі қасына
отырып, ақыл ... ... ... ... жануарлардың
ешқайсысының да керексіз болып жерде қалатыны ... Сол ... ... қыз бала ... ... болып, жердегі мақтаның қиқымын терезеден
лақтырып тастады.
- Әже осы қиқымның еш нәрсеге ... бола ... - ... Әжесі: -
Балам, ол да жерде қалмайды, - деді.
Осылайша сөйлесіп отырғанда, манғы мақтаны бір кішкентай торғай ... Қыз ... ... ... ... бір ... алып ... оны не
қылады? - деді. Әжесі:
Көрдің бе балам, күн айналмай манағы сөздің келгені. ... ... ... да ... жарағанын. Оны торғай үясына төсеп, жас
балапандарына мамық етеді, - ... ... ... ... ... ... ой ... өйткені
«Дүниедегі жаратылған жанды-жансыздардыңешқайсысы да керексіз болып, жерде
қалатыны болмайды» деген жалпы ой ... ... ... ... ... жеке ой қорытындысы туындайды.
Аналогия дегеніміз - ұқсастық бойынша ой қорытындыларын жасау.
Мәтіннің түрлері:
1. Хабар - ... ... ... (көрген, естіген) оқиғаларды еске
түсіріп айтып шығу. ... ... ... ... өту ... ... орнын көрсету жолымен іске асады.
Мәтін құрылыс:
а) Оқиғаның басталуы; ә) Оқиғаның дамуы; б) Оқиғаның аяқталуы болып үшке
бөлінеді.
Мәтіннің ... түрі ... бір ... ... ... ... ... жөнінде баяндалады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Жапбаров А., Тілеубердиев Б. «Оқушыларға мәтін ... ... ... ... Ш.2002 ж., ... Т.М. «Бастауыш сыныпта мәтін арқылы тіл
дамыту» А.1993ж, 20-бет
Арғынов Х.К. «Қазақ тілі синтаксисі ... А., 1987 ж, 205 ... А. «Тіл ... ... ... 1995, ... Б. «Тіл дамытудың психолингвистикалық негіздері»
А.1996ж
Жапбаров А. «Тіл дамыту». А. 1989, ... Г. ... ... А. 1999, ЗОбет
Жолдашқызы Р. «Мәтінмен жұмыс істеу», «Бастауыш мектеп»
2001ж,45-бет
«Сөздік қорды дамыту ... ... ... №5, ... Әлі ... ... ... семантикасы» Қазақ тілі мен әдебиеті,
2001, №8, ... С, ... А., ... М. «Қазақ тілінің гр амматикасы» ... ... А., ... Г. «Қазақ тілі» А. 1982. 23-бет
Исаев К., Бектұров С. «Сөйлемдегі грамматикалық
талдаудьщ тәсілдері» А. 1985
Г.Абхунов «Қазақ тілі синтаксисі» А. 1990.
Қ.Жұбанов ... ... А. ... ... ... ... ... дамыту».
2000№3.4-бет
«Бастауыш мектеп» 2001 № 17 40-бет
Қазақ тіл мен ... 2001 ж. №8. ... ... 2001. № 1 -2 45 ... ... №6. 2000 ... ... 2001 ж №245-бет
«Бастауыш мектеп». 2001 ж. №1-27 ... ... 2002ж. №5 ... Ә. Тіл ... А. ... Т. Жалпы тіл білімі А. 1999, А.
Болғанбаев ... ... ... 1999, ... А. Тіл ... А. «Ана ... 1992,448бет
Балақаев М.Б. Қазақ әдеби тілі А.,1987
Бектүрғанов Ш., Серғалиев М., ... тілі ... Ф. ... ... ... мен ... А.2000
Әбілақов Ә., Исаев С, Агманов Е.,«Қазақ ... ... ... сөз
тіркестері» А., 1973ж
Балақаев М.Б. «Қазақ тілі грамматикасы» А., 1949ж
Сайрамбаев Т. «Етістіктердің сөз тіркесін ... ... ... мәселелері» ҚазМҮУ, М. 1983ж
Сайрамбаев Т., «Сөз тіркесінің арнайы курсының
бағдарламасы». Университеттер мен пединституттар үшін
арналған. А., 1987ж

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
"Мәтіндік редакторде кесте құру."18 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
Microsoft Office Word мәтіндік редакторы24 бет
Microsoft Word мәтіндік процессорының көмегімен мәтіндік құжаттарды даярлау5 бет
MS Word мәтіндік редактор, MS Excel кестелік процессор10 бет
MS Word мәтіндік редакторы10 бет
StaticText,Label,Pаnel компоненттерінде мәтіннің жазылуы5 бет
WORD 97, WORD 2000 Мәтіндік редакторлар11 бет
Word мәтіндік редактор11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь