Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерциясының қарым-қатынастары: тарихи аспект (1991-2009 жж.)


МАЗМҰНЫ



КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МЕН РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ АРАСЫНДАҒЫ ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ҚАТЫНАС ЭВОЛЮЦИЯСЫ

1.1 Қазақстан және Ресей мемлекеттері арасында саяси қатынастардың
даму тенденциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

1.2 Мемлекетаралық экономикалық және ынтымақтастық қатынастардың
дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

ІІ ҚАЗАҚСТАН ЖӘНЕ РЕСЕЙ: САЯСИ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ПРОБЛЕМАЛАРЫ ЖӘНЕ БОЛАШАҒЫ

2.1 Екі жақты қатынастағы Байқоңыр ғарыш кешенін пайдалану
мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

2.2 Қазақстан мен Ресейдің Каспий теңізі мәселесіндегі
саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектлігі. Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алған кезден бастап-ақ мемлекетіміздің жоғарғы басшылығы Ресеймен тату көршілік қатынастарды орнату қажеттігі туралы қорытындыға келді. Әңгіме шын мәнінде жаңа тарихи жағдайларда екі мемлекет арасындағы өзара қарым-қатынастың үлгісін жасау туралы еді. Басқаша сөзбен айтсақ, Қазақстанның сыртқы саяси стратегиясында Ресеймен ынтымақтастыққа бірінші дәрежелі назар аударылады. Қазақстанның пікірі бойынша, екі мемлекеттің әл-ауқаты көп жағдайда халықтар арасында қалыптасқан байланыстардың сақталуына, экономикалық, ғылыми-техникалық және гуманитарлық ынтымақтастықтың оң әлеуметінің нығайтылуына, қазіргі бар қарым-қатынасты кең ауқымды ынтымақтастыққа, үдемелі мемлекет аралық кооперацияға айналдыруға байланысты.
Сол себептен де, Қазақстан мен Ресейдің қарым-қатынасын, екі ел дипломатиясының дамуы мен болашағын зерттеу бүгнігі таңда өзекті тақырыптардың бірі болып табылады.
Қазақстан мен Ресейдің ынтымақтастығына жол ашатын көптеген факторлар бар. Бұл ортақ тарих, 7 мың км-ге ұзақтыққа созылатын ортақ шекара, ортақ тіл және ұқсас діл. Сондықтан тату көршілік пен тең құқықты ынтымақтастықтан басқа қандай да бір өзге саясат екі мемлекеттің түбірлі мүдделеріне қайшы келеді [1.5].
Оның үстіне екі елдің өзара іс-қимылының терең қатпарлы факторлары Астана мен Мәскеудің көптеген көкейтесті халықаралық проблемаларға көзқарастарының жақындығын айқындайды. Мұның өзі ғаламдық және аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған сыртқы саяси өзара іс-қимылға, бастамаларды екі жақты қолдауға жәрдемдеседі. Халықаралық сахнадағы ынтымақтастық өзара қарым-қатынастың сапалы жаңа деңгейіне – стратегиялық әріптестік деңгейіне көтерілуге мүмкіндік береді, бұл дегеніміз екі мемлекет басшыларының тұрақты байланыстарын қоса алғанда, барлық деңгейлердегі жан-жақты байланыстарды білдіреді [2.1;21].
Отандық және шетелдік тарихнамада Қазақстан-Ресей қарым-қатынастарын кезеңдерге бөлу мәселесіне қатысты бірнеше көзқарастар бар. Біздің көзқарасымызша төмендегідей кезеңдерге бөліп көрсету орынды секілді:
1. Мемлекетаралық қатынастардың құқықтық негіздерін қалыптастыру (1991 ж. тамыз – 1992 ж. мамыр);
2. Саяси экономикалық және әскери салаларда екі жақты ынтымақтастықтың негізгі бағыттары мен нысандарын белгілеу (1992 ж. мамыр – 1994 ж. соңы);
3. ТМД шеңберіндегі интеграциялық процестер арнасында екі жақты ынтымақтастықты кеңейту және тереңдету (1995 ж. бастап осы уақытқа дейін).
Бірінші кезеңде тараптардың күш-жігері шарттық-құқықтық құжатты әзірлеуге бағытталды. Мұндай құжат екі жаңа мемлекеттер арасындағы өзара қарым-қатынастардың негізгі принциптерін айқындайды.
1994 жылғы наурызда болған ҚР Президентінің Ресей Федерациясына жасаған тұңғыш мемлекеттік сапары екі жақты қарым-қатынасты кеңейту мен тереңдетуде елеулі рөл атқарды, оның барысында 22 ірі ауқымды құжаттарға қол қойылды. Олардың ішінде экономикалық ынтымақтастық пен интеграцияны одан әрі тереңдету туралы шартты бөліп көрсету қажет. Осы құжатқа сәйкес Тараптар экономикалық интеграцияны қамтамасыз етуде, ортақ рынокты қалыптастыруда, шаруашылық заңнамаларын жақындастыруда өзара тығыз үйлестіру ісі жүзеге асару туралы уағдаласты. Сол сапарда бір-бірінің аумағында тұрақты тұратын, Қазақстан мен Ресей азаматтарының азаматтығы мен құқықтық мәртебесіне байланысты мәселелерді шешудің негізгі принциптері туралы меморандумға, Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланудың негізгі принциптері мен шарттары туралы келісімге қол қойылды. Байқоңыр жөнінде, жалға алу шарты (жыл сайын 115 млн. доллар) мен ғарыш айлағын бірлесіп пайдалану туралы шешім қабылданды. 1994 ж. наурыздағы жоғары деңгейдегі Қазақстан-Ресей кездесуі мемлекетаралық қатынастардың серпінді дамуына қатысты берік шарттық базаны құруға әкелді. Бұл келіссөздер экономикалық, әскери-саяси, ғылыми-техникалық және мәдени-гуманитарлық салалардағы тығыз интеграцияның жаңа кезеңін ашты [1.8].
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде әлем картасында жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы және егеменді екі мемлекет Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасында тең құқықты байланыстардың қалыптасуы мен даму барысы ғылыми тарихнамада жоғарғы деңгейде зерттелген тақырыптардың бірі. Өйткені жаһандану кезеңіндегі экономиканың әлемдік интеграциялануы шеңберінде көршілес екі елдің дамуы мен өзара байланысы, екіжақты ынтымақтастықтың стратегиялық әріптестігі мәселелерін зерттеу екі ел қатынастарының келешегіне болжам жасауға мүмкіндік береді.
Жалпы, Қазақстан-Ресей қатынастары және екіжақты ынтымақ-тастықтың жекелеген салалары қазіргі таңда да ғалымдар тарапынан үлкен қызығушылыққа ие. Осы тақырыпта қазақстандық және ресейлік стратегиялық зерттеу институттары, ресейлік «Обозреватель», «Россия и мусульманский мир», «Восток» сараптамалық журналдары, ӘЭХҚИ баяндамалары, сондай-ақ «Саясат», «Қазақстан-Спектр», «Аналитик» және т.б. ғылыми-мерзімді басылымдарда жан-жақты қарастырылады [2.1;217].
Осы тақырыптағы зерттерулерді шартты түрде топтастыруға болады. Бірінші және ең үлкен топты Қазақстан мен Ресей қатынастары және Тәуелсіз мемлекеттер Достастығы аясындағы байланыстарына арналған әдебиеттер құрайды. Екінші топқа екіжақты байланыстардың жекелеген салалары мен өзекті бағыттары зерттелген монографиялар, авторлар тобымен жазылған жинақтар біріктірілген. Үшінші топқа екі ел арасындағы экономикалық ынтымақтастық, оның жекелеген салалары мен қазіргі жай-күйі мерзімді басылымдарды жатқызуға болады.
Екі ел арасындағы ынтымақтастықтың өзекті салалары мен бағыттарына талдау жасауда Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік органдарының мәліметтері, екіжақты ынтымақтастықты жүзеге асыру жөніндегі ақпарттары үлес қосты. Сонымен қатар, екіжақты қатынастардың қазіргі сипаты мен келшегі екі ел басшыларының түрлі жылдардағы Жолдауларында аталып өткен.
Негізгі әдебиетер қатарында Қазақстан-Ресей экономикалық байланыстары «Қазақстан-Ресей қатынастары. 1991-1995 жылдар», «Қазақстан-Ресей қатынастары. 1991-1999 жылдар», «Қазақстан-Ресей қатынастары. 2000-2004 жылдар» материалдар мен құжаттар жинақтарында қарастырылады. Еңбектің құндылығы белгіленген уақыт аралығында екіжақты деңгейде қабылданған құжаттар мәтіні, Қазақстан мен Ресейдің мемлекет және саясат қайраткерлерінің екі ел арасындағы ынтымақтастықтың жағдайы туралы мақалалары жарияланған.
Тақырыпты зерттеу барысында қолданылған негізгі әдебиеттер қатарында отандық авторлар Қ.Тоқаев, Т.Мансұров, Б.Сұлтанов еңбектерін атап өтуге болады.
Тәуелсіз дамудың алғашқы жылдарынан Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясаты алдындағы басымдылықтар, ондағы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының орны мен Ресей бағыты қарастырылған Қ.Тоқаевтың монографиялық еңбектері мен әр жылдары Қазақстан Республикасы сыртқы істер Министрлігі бастамасымен жарық көрген мақалалар жинағын ерекше атап өткен жөн [2.56, 2.57].
Тақырыпты зерттеу барысында негізге алынған әдебиет көзінің бірі Т.Мансұровтың «Өзгерістер кезеңіндегі Қазақстан-Ресей қатынастары. 1991-2001 жылдар» атты еңбегі. Жұмыста Қазақстан-Ресей қатынастары құжаттық-құқықтық негізде кезеңдестіріліп, әрбір кезеңге талдау жасалады. Екіжақты байланытың өзекті саласы ретінде Қазақстан-Ресей экономикалық ынтымақтастығы жеке қарастырылған. Осы ынтымақтастықтың жай-күйі Қазақстанда жүргізіліп жатқан экономикалық реформалар және оның алғашқы қорытындыларымен қатар талданады. Экономикалық ынтымақтастықтың өзекті салалары ретінде отын-энергетика, қаржы-несие және банк салаларындағы алғашқы байланыстар аталып өтеді [3.1;7].
Авторлар тобымен жазылған «Қазақстан Республикасының қазіргі кезеңдегі сыртқы экономикалық басымдылықтары» атты еңбек диплом жұмысын жазуға үлкен үлес қосты. Кітапта Қазақстан-Ресей экономикалық байланыстарының жекелеген салалары: сауда қатынастары, энергетика саласындағы ынтымақтастық, көлік-коммуникациялық байланыстар және ынтымақтастықтың өзге де салалары қарастырылады. Еңбектің құндылығы экономикалық байланыстарда екі ел арасында қол жеткізілген нәтижелермен қатар, кейбір кемшіліктер мен оларды шешу жолдары, өзара тиімді ынтымақтастықты әрі қарай дамыту әдістері келтіріледі.
Посткеңестік аумақтағы интеграциялық үрдістер Қазақстан-Ресей экономикалық байланыстарының дамуына зор үлес қосып келеді. Мәселен, Кеден одағы, ЕурАзЭҚ шеңберінде қабылданып жатқан құжаттар екі ел арасындағы кейбір экономикалық, кеден мәселелерін шешуге септігін тигізуде. Өз кезегінде, Қазақстан мен Ресей тарапынан көтерілген бастамалар интеграцияның тереңдеуіне үлес қосып келеді. Тіпті, қазіргі таңда Қазақстан мен Ресей интеграцияның қозғаушы күші ретінде танылады. Осы орайда, диплом жұмысының арнаулы бөлімін жазу барысында аталмыш сала мамандары – Н.Исингарин, Е. Жоламанов, В.Алесин, С.Прімбетов және т.б. авторлар еңбектерін атап өткен жөн [2;27].
Қазақстан-Ресей байланыстарының қазіргі таңдағы сипаты, энергетика, көлік, қаржы салаларындағы байланыстары мен сауда қатынастары, шекаралас аумақтар деңгейіндегі екіжақты байланыстар баспасөз беттері мен электронды ресурстарда жарық көрген Б.Сұлтанов, В.Амиров, Т.Мансұров, М.Лаумулин, А.Местоев және т.б. авторлар мақалаларында қарастырылады.
Қазақстан-Ресей байланыстары қарастырылған ресейлік авторларының еңбектері қатарынан «Внешняя политика и безопасность современной России. 1991-2002 годы» атты төрт томдық хрестоматиясын атап өтуге болады. Кітаптың негізгі бөлімі Ресей Федерациясының халықаралық және аймақтық деңгейдегі саясаты, екінші кітапта ТМД елдерімен байланысы қарастырылады. Арнаулы бөімде Қазақстанмен экономикалық байланысы талданады [2.1;217]..
Ресей стратегиялық зерттеу институтының авторлары тобымен жазылған «Қазақстан: тәуелсіз дамудың бүгінгі жағдайы мен келешегі» атты кітабы тәуелсіз Қазақстанның саяси-экономикалық дамуын зерттеген алғашқы еңбегі болып табылады. Жұмыста нарықтық қатынастардың дамуы негізінде Қазақстан-Ресей экономикалық байланыстары да қарастырылады.
Сондай-ақ, екіжақты сауда-экономикалық қатынастары Р.Андреещев, Л.Зевин, Е.Борисова және т.б. авторлар зерттеулерінде қарастырылып, ресейлік баспасөз беттерінде жарияланған. Дегенімен, кейбір мақалаларда Ресей мен Қазақстан арасындағы тең құқықты және өзара тиімді байланыстары жөнінде айтыла келіп, Орталық Азия аймағындағы көп жағдайда бір жақты пайда алып келетін Ресей мүдделері және оны жүзеге асыру жолдары ашық көрсетіледі.
Жалпы, Қазақстан-Ресей қатынастары тақырыбында жарық көрген әдебиеттердің көп болумен қатар, екіжақты экономикалық ынтымақтастықтың жекелеген салалары жете қарастырылмағанын аңғаруға болады. Мәселен, ауыл шаруашылығы мен өндіріс саласы екіжақты байланыстың басты бағыты саналатын отын-энергетика кешенімен саластыра алғанда зерттелу деңгейі төмен. Осы орайда, екі ел саясатын ДСҰ кіру ниеті аясында қарастырсақ, дайын өнім түрлерін өндіру мақсатында екі елдің өндірістік потенциялын дамыту өзектілігі туындайды. Бұл жағдайда бастамалық роль сала мамандарына берілуі тиіс.
Диплом жұмысының әдістемелік негізін халықаралық қатынастарды сараптаудың дәстүрлі теорияларылиберализм және саяси реализм бағыттары негізге алынды. Либералдыидеалистік көзқараста тұжырымдалған мемлекетаралық қатынастардағы халықаралық құқық нормаларының жетекшілік ролі, яғни ондағы демократиялық, әділеттілік принциптері мен жалпы адамзаттық құндылықтар приоритеті, егемендікті құрметтеу және өзара тиімді ынтымақтастық Қазақстан мен Ресей қатынастарының қазіргі сипаты болып табылады.
Ұлттық мүдде, күштер тепетеңдігі, басымдылық ұғымдарын негізге алған саяси реализм бағыты мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық байланыстарын зерттеуге үлкен үлес қосты. Бұнда ынтымақтастық мәселелері мемлекеттің ұлттық мүддесі шеңберінде қарастырылады. Мемлекеттер арасындағы ынытамқтастық қолайлы халықаралық орта құру қажеттілігінен туып, өзге елдермен достық, татулық қатынастар орнатуды көздейді. Саяси реализмнің көрнекті қайраткерлерінің бірі А.Уолферстің белгілеуінше, мемлекетаралық ынтымақтастықтың ішкі және сыртқы қозғаушы күші болады. Бірімемлекеттің өз ішіндегі жағдайын жақсартуға деген ұмтылысы болса, екіншісісыртқы қауіпке бірлесе қарсылық көрсету [2.61;245246]. Жоғарыда аталып өткен екі стимул ҚазақстанРесей қатынастарынан да байқалады.
Сондайақ, өзара байланыстылық теориясын ерекше атап өтуге болады. Бұл бағыт мемлекетаралық қатынастар кеңістігін ресми байланыстар, өзара әріптестік жиынтығымен қатар, бейресми қатынастар тұрғысынан да қарастырады. Бейресми қатынастарға сыртқы саяси элиталардың, үкіметтік және үкіметтік емес құрылымдар арасындағы тығыз байланыстармен сипатталады.
Сонымен қатар, тақырыпты зерттеу барысында жалпылау, сараптау, жүйелі тәсіл, салыстыру, хронологиялық және құжаттарды талдау әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының деректік негізі. Диплом жұмысының дерек көзі ретінде түрлі мұрағат құжаттары, мерзімдік баспасөз материалдары, Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлгі басқармасының мәліметтері, ғылыми еңбектердің мәліметтері сұрыпталып пайдаланылды.
Диплом жұмысының дерек көзін Қазақстан және Ресеймен қабылданған мемлекетаралық келісім-шарттар, декларациялар, ақпарттық мәліметтер және басқа да құжаттар құрайды. Осы орайда ерекше атап өтетіні екіжақты қатынастардың негізі ретінде 1992 жылы Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы Келісімі, 1998-2007 жылдарға арналған экономикалық ынтымақтастық туралы Келісім мен Бағдарлама, 1999-2007 жылдарға арналған шекаралық аумақтардағы ынтымақтастық туралы Келісімі [1.1].
Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстандағы дипломатиялық қатынастарға байланысты жалпы мемлекеттік мағынадағы құжаттар: Қазақстан Республикасының Ата Заңы, «Қазақстан – 2030. Қазақстандықтардың өркендеуі, қауіпсіздігі және игілігі» Стратегиясы, Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі даму жоспары, Қазақстан республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, Заңдар: Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы , «Жер кодексі», «Қазақстан Республикасының жергілікті мемлекеттік басқару туралы» Заңы, Мемлекеттік бағдарламалар: Мемлекеттік бағдарламасы, БҰҰДБ «Қазақстандағы кедейшілік: себептері мен жою жолдары, Адам туралы ұлттық есеп пайдаланылған [2.1].
«Дипломатия жаршысы», «Егемен Қазақстан», «Социалистік Қазақстан», «Заң» газеттерінде, «Ақиқат», «Жаршы», «Заң және заман» атты журналдарда Қазақстандағы дипломатиялық қатынастар және оның негізгі бағыттары туралы құжаттар, Қазақстан мен Ресей арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар, ғылыми мақалалар, статистикалық көрсеткіштер жарияланған [2,3,4,5;217].
Қолданыс тапқан дерек көздерін мұқият талдауға, ғылыми құндылығын ашуға ерекше мән берілген. Деректерді сұрыптау барысында салыстырмалы әдіс кеңінен қолданылған. Қазақстан мен Ресей арасындағы қарым-қатынасы бойынша күнделікті баспасөз беттерінен көптеген құжаттар, ғылыми мақалалар пайдаланылды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының мақсаты – Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы қарым-қатынасын талдау. Аталған мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді алдыға қойып отырмыз:
 Қазақстан Республика мен Ресей Федерациясы арасындағы дипломатиялық қатынас эволюциясы және саяси қатынастардың даму тенденциясын зерттеу;
 Мемлекетаралық қатынастардың құқықтық негіздерін қалыптастыру;
 Мемлекетаралық экономикалық және саяси ынтымақтастық моделін іздестіру;
 Экономикалық және басқа салаларда екі елдің кірігуінің кеңеюі мен тереңдеуін зерттеу (1994 жылғы наурыз - 1997 жылғы қыркүйек );
 Стратегиялық әріптестікті нығайту. Мәңгілік достық декларациясын талдау;
 Қазақстан және Ресей: саяси қатынастардың проблемалары және болашағына сараптама жүргізу;
 Екі жақты қатынастағы Байқоңыр ғарыш кешенін пайдалану мәселесі:
 Қазақстан мен Ресейдің Каспий теңізі мәселесіндегі саясатын анықтау және т.б.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері. Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алған жылымен қазіргі таңға дейінгі аралықты қамтиды. Яғни, 1991-2010 жылдар аралығы.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымша материалдардан тұрады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Барлыбайұлы А. Шекара түйіні шешімін таппақ //Дала мен қала.- 2005.- 4 ақпан.
2. Белдеубайұлы Д. Көршілердегі көтерілістердің негізгі себебі кедейшілік емес. //Ана тілі. - 2005. 2 маусым.
3. Елшібай Ғ. 26 мәрте атылған оқтың астарында не жатыр? //Жас Алаш. 2006.- 25 cәуір.
4. Шәріп Ә. Орта Азия кеңістігіндегі ең құлқыны кең жемқорлар Қазақстанда. //Айқын. – 2009. 12 тамыз.
5. Сейдін Н.Б. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасының қалыптасу тарихы. А., 1998.
6. Токаев К.К. Под стягом незовисимости. Очнрки о внешней политике Казахстана. А., 1997.
7. Тоқаев Қ.Қ. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. А., 2002.
8. Тукумов Е.В., Гусева Л.Ю. Казахско-русские отношения //Суверенный Казахсатн не рубеже тысячелетий. Сборник научных статей. А., 2001.
9. Алматы ақшамы, 13.ХІІ.2008.
10. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 8-том. А., 2006. 142-143-б.
11. Тоқаев Қ. Беласу. Дипломатиялық очектер. – Алматы, 2003. 163-167-б.
12. Внешняя политика Республики Казахстан: Учебник /Под общ.ред. К.И.Байзаковой. Алматы: Қазақ университеті, 2006. 14-б.
13. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Түсініктеме. Ред. басқарған Ғ.Сапарғалиев. – Алматы: «Жеті жарғы», 1999. 49-52 б.
14. Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – ЕҚ, 2 наурыз 2006 ж.
15. Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында. ҚР президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – ЕҚ, 1 наурыз 2006 ж.
16. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 2-том. А., 1999. 509 б.
17. Н.Назарбаев. Адам әлеуетінің дамуы – тәуелсіздіктің басты құндылығы. Тәуелсіздіктің 16 жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзінен. – Егемен Қазақстан, 15.ХІІ.2007 ж.).
18. Тоқаев Қ. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. Алматы, 2002. 330-336 б.
19. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 3-том. – Алматы, 2001. 448-449 б.
20. Ә. Амангелді, ЕурАзЭҚ Хатшылығы ұйымдастыру-талдау департаментінің консультанты. Экономикалық интеграция дамуға даңғыл жол ашады. - Алматы ақшамы, 20 қыркүйек 2008 ж.
21. Бірлескен іс табысты болады. ЕурАзЭҚ бас хатшысы Т. Мансұровпен сұхбат. - Егемен Қазақстан. 20 тамыз 2008 ж.
22. М.Тәжин, ҚР Сыртқы істер министрі, АӨСШК Сыртқы істер министрлері кеңесінің төрағасы. Азиякеңес – тұрақтылық пен қауіпсіздіктің шынайы кепілі. - ЕҚ, 23.08.2008 ж.
23. Дүниежүзі Қазақтары Қауымдастығы Төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашевтың сұхбаты. – Қазақ әдебиеті, 17.10.2008 жыл, № 42.
24. Сулейменов Т.С. Казахстан и страны Восточной Европы: основные направления и перспективы сотрудничества: Монография. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2008.
25. Шерьязданова К.Г. Центральная Азия в динамике современных интеграционных тенденций: Монография. – Астана: Академия государственного управления при Президенте РК, 2008.
26. История международных отношений и внешней политики. / Под общ. ред. проф. Ж.У. Ибрашева. – Алматы, 1998.
27. Лебедева М.М. Мировая политика. – М., 2000.
28. Арыстанбекова А.Х. Глобализация. – Алматы, 2008.
29. Системная история международных отношений / отв. ред. А.Д. Богатуров. – М., 2000.
30. Актуальные проблемы международных отношений в начале ХХІ века. / Под ред. Е.П. Бажанова. – М. 2002.
31. Киссинджер Г. Дипломатия. – М., 1997.
32. Казахстан и мировое сообщество. Под ред. М. Жолдасбекова. – Алматы, 2000.
33. Современные международные отношения. Учебник. Под ред. А.В. Торкунова. – М., 2004.
34. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Атамұра, 2003. –256 б.
35. Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік белестері. – Алматы: Атамұра, 2003. –336 б.
36. Назарбаев Н. Қазақстан-Ресей қатынастары: баяндамалар, сөйлеген сөздер, мақалалар, сұхбаттар. Алматы: Қазақстан, 1998.-с. 336.
37. Н.Ә. Назарбаев Ынтымақ пен татулықты нығайта түсу-басты міндетіміз.// Егемен Қазақстан, 2008ж., 16желтоқсан
38. Назарбаев Н.Ә Тарих толқынында. -Алматы: - Атамұра,-1999.-269 б.
39. Назарбаев Н.Ә Тарих тағылымдары және қазіргі заман. –Алматы: -Қазақстан,-1997.-127 б.
40. Назарбаев Н. Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде. –Алматы: ПО кітап, -1993.-32 б.
41. Назарбаев Н. Әділеттің ақ жолы. – Алматы, 1991.
42. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан - 2030. Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Алматы, 1997.
43. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы, 1992.
44. Назарбаев Н.Ә. Жүз жылға татитын он жыл. Президент Н.Назарбаевтың Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің он жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзі. //Егемен Қазақстан, 17 желтоқсан 2001 ж.
45. Назарбаев Н.Ә. Жаңа кезең - жаңа экономика. // Егемен Қазақстан, 16желтоқсан 2004 ж.
46. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. // Егемен Қазақстан, 19 ақпан 2005 ж.
47. Назарбаев Н.Ә. Қазақстандық жол: тұрақтылықтан – жаңару арқылы - өркендеуге. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 15 жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзі. – Егемен Қазақстан, 16 желтоқсан 2006 ж.
48. Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. Астана, 2007 ж. 28 ақпан. – Егемен Қазақстан, 1 наурыз 2007 ж.
49. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Егемен Қазақстан, 7 ақпан 2008 ж.
50. Тоқаев, Қасымжомарт. Қазақстан Республикасының дипломатиясы [Мәтін].- Алматы: ҒӨ Пбк "GAUHAR", 2002.- 568 б.: сурет.
51. Токаев, Касым-Жомарт. Свет и тень [Текст]. -Астана: Астана полиграфия, 2007.- с. 576 .
52. Токаев, Касым-Жомарт. Очерки дипломата [Текст]. Кн. 1. Преодоление.- Алматы: Жибек жолы, 2007.- с. 43.
53. Токаев, Касым-Жомарт. Векторы внешной политики [Текст]. Кн. 2. Европейское направление (девяностые годы ХХ века).- Алматы: Жибек жолы, 2008.- с. 208 .
54. Токаев, Касым-Жомарт. Векторы внешной политики [Текст]. Кн. 1. Восточное направление (девяностые годы ХХ века).- Алматы: Жибек жолы, 2008.- с. 270.
55. Токаев, Касым-Жомарт. Очерки дипломата [Текст]. Кн. 2. Подстягом независимости.- Алматы: Жибек жолы,2007.- с.288 .
56. Токаев, Касымжомарт. Преодоление [Текст]: дипломатические очерки.- Алматы: САК-CAUHAR, 2003.- 654 с.: ил.
57. Токаев, Касымжомарт. Под стягом независимости [Текст]: очерки о внешней политике Казахстана.- Алматы: Білім, 1997.- с. 736.
58. Токаев, Касымжомарт. Дипломатия Республики Казахстан [Текст].- Астана: Елорда, 2001.- с. 552 .
59. Тоқаев, Қасым-Жомарт. Слово об отце [Текст]=Әке туралы ой-толғау / [тех. ред. Р. И. Винокурова].- Алматы: Дәуір, 2008.- с. 256.
60. Тоқаев, Қасымжомарт. Слово об отце [Текст]=Әке туралы толғаныс / ред.: С. Иманасов, М. Жанұзақова.- Алматы: Парасат, 2005.- 248 с.: фото.
61. Тоқаев, Қасымжомарт. Беласу [Мәтін]: дипломатиялық очерктер.- Алматы: Дәуір, 2003.- 656 б.: фотосурет.
62. Тоқаев, Қасымжомарт. Беласу [Мәтін].- Алматы: Дәуір, 2008.- 552 б.: фотосурет.
63. Тоқаев, Қасымжомарт. Нұр мен көлеңке [Мәтін].- Алматы: Дәуір, 2008.- 576 б. [30 б. сурет.]: сурет.
64. Абдулпаттаев, Сапиулла Ибрагимұлы. Халықаралық қатынастар және Қазақстанның сыртқы саясаты [Мәтін] / Абай атын. Қазақ ұлттық педагогикалық университеті.- Алматы: Қарасай, 2006.- 216 б.
65. Тоқаев, Қасымжомарт. Қазақстан Республикасының дипломатиясы [Мәтін].- Алматы: ҒӨ Пбк "GAUHAR", 2002.- 568 б.: сурет.
66. Төреқұлов, Нәзір. Көп томдық шығармалар жинағы [Мәтін]. 1-том. Зерттеулер, мақалалар / [құраст.: Ы. Исмаил, С. Сахабат].- Алматы: Ел-шежіре, 2007.- 256 б.-(Алаш мұрасы/ ред. алқасы: М. Құл-Мұхаммед ж.б.])
67. Айдаров, Наурыз Губайдуллаевич. Степная дипломатия одевается во фрак [Текст]: (об известных и малоизвестных сведениях по казахстанской дипломатической практике).- Минск: Мастацкая літаратура, 1998.- с. 301.
68. Бадиков, Виктор. Новые ветры: Очерки современного литературного процесса Казахстана.- Алматы: Жибек жолы, 2005.- 334, [2] с.: ил.
69. Дипломатическая и консульская службы: сборник документов и материалов / сост. С. Г. Шеретов.- Алматы: Юрист, 2004.- с. 257.
70. Исиналиев, Михаил. Избранное [Текст]=Таңдамалы. Т. II. Записки дипломата. Хаким. Михаил Иванович. Маке / сост. М. Исиналиева и Г. Кабышулы; Фонд изучения наследия репрессированной интеллигенции Казахстана "Арыс".- Алматы: Арыс, 2007.- с. 564.
71. Мажиденова, Дариго Магауияновна. Дипломатическая служба в контексте эволюции мировой политики [Текст]: (с древнейших времен до Венского регламента).- Астана: Күлтегін, 2005.- с. 240 .
72. Николсон, Гарольд. Искусство дипломатии [Текст]: Лекции по истории дипломатического метода / общ. ред. А. Е. Абишева.- Астана: Свободное Общество, 2005.- с. 201.
73. Токаев, Касым-Жомарт. Свет и тень [Текст].- Астана: Астана полиграфия, 2007.- с. 576.
74. Токаев, Касым-Жомарт. Очерки дипломата [Текст]. Кн. 1. Преодоление.- Алматы: Жибек жолы, 2007.- с. 43.
75. Токаев, Касым-Жомарт. Векторы внешной политики [Текст]. Кн. 2. Европейское направление (девяностые годы ХХ века).- Алматы: Жибек жолы, 2008.- с. 208.
76. Токаев, Касым-Жомарт. Векторы внешной политики [Текст]. Кн. 1. Восточное направление (девяностые годы ХХ века).- Алматы: Жибек жолы, 2008.- с. 270.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 61 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТАРИХЫ КАФЕДРАСЫ

Қорғауға жіберілді:
2011 ж.
Кафедра меңгерушісі,
т.ғ.д., профессор
Алтаев А.Ш.

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МЕН РЕСЕЙ ФЕДЕРЦИЯСЫНЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАРЫ:
ТАРИХИ АСПЕКТ (1991-2009 ЖЖ.)

050203 – Тарих – мамандығы бойынша

Орындаған:
Қуанбай Ә.Е.
Ғылыми жетекші:
т.ғ.к., доцент
Рысбекова С.Т.

Алматы 2011
МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ...3

І Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы
арасындағы дипломатиялық қатынас эволюциясы

1.1 Қазақстан және Ресей мемлекеттері арасында саяси қатынастардың
даму тенденциясы
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ...10

1.2 Мемлекетаралық экономикалық және ынтымақтастық қатынастардың

дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

ІІ Қазақстан және Ресей: саяси қатынастардың проблемалары және болашағы

2.1 Екі жақты қатынастағы Байқоңыр ғарыш кешенін пайдалану

мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 25

2.2 Қазақстан мен Ресейдің Каспий теңізі мәселесіндегі

саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... .38

ҚОРЫТЫНДЫ
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ..52

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54

ҚОСЫМША
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... .58

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектлігі. Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алған
кезден бастап-ақ мемлекетіміздің жоғарғы басшылығы Ресеймен тату көршілік
қатынастарды орнату қажеттігі туралы қорытындыға келді. Әңгіме шын мәнінде
жаңа тарихи жағдайларда екі мемлекет арасындағы өзара қарым-қатынастың
үлгісін жасау туралы еді. Басқаша сөзбен айтсақ, Қазақстанның сыртқы саяси
стратегиясында Ресеймен ынтымақтастыққа бірінші дәрежелі назар аударылады.
Қазақстанның пікірі бойынша, екі мемлекеттің әл-ауқаты көп жағдайда
халықтар арасында қалыптасқан байланыстардың сақталуына, экономикалық,
ғылыми-техникалық және гуманитарлық ынтымақтастықтың оң әлеуметінің
нығайтылуына, қазіргі бар қарым-қатынасты кең ауқымды ынтымақтастыққа,
үдемелі мемлекет аралық кооперацияға айналдыруға байланысты.
Сол себептен де, Қазақстан мен Ресейдің қарым-қатынасын, екі ел
дипломатиясының дамуы мен болашағын зерттеу бүгнігі таңда өзекті
тақырыптардың бірі болып табылады.
Қазақстан мен Ресейдің ынтымақтастығына жол ашатын көптеген факторлар
бар. Бұл ортақ тарих, 7 мың км-ге ұзақтыққа созылатын ортақ шекара, ортақ
тіл және ұқсас діл. Сондықтан тату көршілік пен тең құқықты
ынтымақтастықтан басқа қандай да бір өзге саясат екі мемлекеттің түбірлі
мүдделеріне қайшы келеді [1.5].
Оның үстіне екі елдің өзара іс-қимылының терең қатпарлы факторлары
Астана мен Мәскеудің көптеген көкейтесті халықаралық проблемаларға
көзқарастарының жақындығын айқындайды. Мұның өзі ғаламдық және аймақтық
қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған сыртқы саяси өзара іс-қимылға,
бастамаларды екі жақты қолдауға жәрдемдеседі. Халықаралық сахнадағы
ынтымақтастық өзара қарым-қатынастың сапалы жаңа деңгейіне – стратегиялық
әріптестік деңгейіне көтерілуге мүмкіндік береді, бұл дегеніміз екі
мемлекет басшыларының тұрақты байланыстарын қоса алғанда, барлық
деңгейлердегі жан-жақты байланыстарды білдіреді [2.1;21].
Отандық және шетелдік тарихнамада Қазақстан-Ресей қарым-қатынастарын
кезеңдерге бөлу мәселесіне қатысты бірнеше көзқарастар бар. Біздің
көзқарасымызша төмендегідей кезеңдерге бөліп көрсету орынды секілді:
1. Мемлекетаралық қатынастардың құқықтық негіздерін қалыптастыру (1991
ж. тамыз – 1992 ж. мамыр);
2. Саяси экономикалық және әскери салаларда екі жақты ынтымақтастықтың
негізгі бағыттары мен нысандарын белгілеу (1992 ж. мамыр – 1994 ж. соңы);
3. ТМД шеңберіндегі интеграциялық процестер арнасында екі жақты
ынтымақтастықты кеңейту және тереңдету (1995 ж. бастап осы уақытқа дейін).
Бірінші кезеңде тараптардың күш-жігері шарттық-құқықтық құжатты
әзірлеуге бағытталды. Мұндай құжат екі жаңа мемлекеттер арасындағы өзара
қарым-қатынастардың негізгі принциптерін айқындайды.
1994 жылғы наурызда болған ҚР Президентінің Ресей Федерациясына жасаған
тұңғыш мемлекеттік сапары екі жақты қарым-қатынасты кеңейту мен тереңдетуде
елеулі рөл атқарды, оның барысында 22 ірі ауқымды құжаттарға қол қойылды.
Олардың ішінде экономикалық ынтымақтастық пен интеграцияны одан әрі
тереңдету туралы шартты бөліп көрсету қажет. Осы құжатқа сәйкес Тараптар
экономикалық интеграцияны қамтамасыз етуде, ортақ рынокты қалыптастыруда,
шаруашылық заңнамаларын жақындастыруда өзара тығыз үйлестіру ісі жүзеге
асару туралы уағдаласты. Сол сапарда бір-бірінің аумағында тұрақты тұратын,
Қазақстан мен Ресей азаматтарының азаматтығы мен құқықтық мәртебесіне
байланысты мәселелерді шешудің негізгі принциптері туралы меморандумға,
Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланудың негізгі принциптері мен шарттары туралы
келісімге қол қойылды. Байқоңыр жөнінде, жалға алу шарты (жыл сайын 115
млн. доллар) мен ғарыш айлағын бірлесіп пайдалану туралы шешім қабылданды.
1994 ж. наурыздағы жоғары деңгейдегі Қазақстан-Ресей кездесуі
мемлекетаралық қатынастардың серпінді дамуына қатысты берік шарттық базаны
құруға әкелді. Бұл келіссөздер экономикалық, әскери-саяси, ғылыми-
техникалық және мәдени-гуманитарлық салалардағы тығыз интеграцияның жаңа
кезеңін ашты [1.8].
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде әлем
картасында жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы және егеменді екі
мемлекет Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасында тең құқықты
байланыстардың қалыптасуы мен даму барысы ғылыми тарихнамада жоғарғы
деңгейде зерттелген тақырыптардың бірі. Өйткені жаһандану кезеңіндегі
экономиканың әлемдік интеграциялануы шеңберінде көршілес екі елдің дамуы
мен өзара байланысы, екіжақты ынтымақтастықтың стратегиялық әріптестігі
мәселелерін зерттеу екі ел қатынастарының келешегіне болжам жасауға
мүмкіндік береді.
Жалпы, Қазақстан-Ресей қатынастары және екіжақты ынтымақтастықтың
жекелеген салалары қазіргі таңда да ғалымдар тарапынан үлкен қызығушылыққа
ие. Осы тақырыпта қазақстандық және ресейлік стратегиялық зерттеу
институттары, ресейлік Обозреватель, Россия и мусульманский мир,
Восток сараптамалық журналдары, ӘЭХҚИ баяндамалары, сондай-ақ Саясат,
Қазақстан-Спектр, Аналитик және т.б. ғылыми-мерзімді басылымдарда жан-
жақты қарастырылады [2.1;217].
Осы тақырыптағы зерттерулерді шартты түрде топтастыруға болады. Бірінші
және ең үлкен топты Қазақстан мен Ресей қатынастары және Тәуелсіз
мемлекеттер Достастығы аясындағы байланыстарына арналған әдебиеттер
құрайды. Екінші топқа екіжақты байланыстардың жекелеген салалары мен өзекті
бағыттары зерттелген монографиялар, авторлар тобымен жазылған жинақтар
біріктірілген. Үшінші топқа екі ел арасындағы экономикалық ынтымақтастық,
оның жекелеген салалары мен қазіргі жай-күйі мерзімді басылымдарды
жатқызуға болады.
Екі ел арасындағы ынтымақтастықтың өзекті салалары мен бағыттарына
талдау жасауда Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік органдарының
мәліметтері, екіжақты ынтымақтастықты жүзеге асыру жөніндегі ақпарттары
үлес қосты. Сонымен қатар, екіжақты қатынастардың қазіргі сипаты мен
келшегі екі ел басшыларының түрлі жылдардағы Жолдауларында аталып өткен.
Негізгі әдебиетер қатарында Қазақстан-Ресей экономикалық байланыстары
Қазақстан-Ресей қатынастары. 1991-1995 жылдар, Қазақстан-Ресей
қатынастары. 1991-1999 жылдар, Қазақстан-Ресей қатынастары. 2000-2004
жылдар материалдар мен құжаттар жинақтарында қарастырылады. Еңбектің
құндылығы белгіленген уақыт аралығында екіжақты деңгейде қабылданған
құжаттар мәтіні, Қазақстан мен Ресейдің мемлекет және саясат
қайраткерлерінің екі ел арасындағы ынтымақтастықтың жағдайы туралы
мақалалары жарияланған.
Тақырыпты зерттеу барысында қолданылған негізгі әдебиеттер қатарында
отандық авторлар Қ.Тоқаев, Т.Мансұров, Б.Сұлтанов еңбектерін атап өтуге
болады.
Тәуелсіз дамудың алғашқы жылдарынан Қазақстанның көпвекторлы сыртқы
саясаты алдындағы басымдылықтар, ондағы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының
орны мен Ресей бағыты қарастырылған Қ.Тоқаевтың монографиялық еңбектері мен
әр жылдары Қазақстан Республикасы сыртқы істер Министрлігі бастамасымен
жарық көрген мақалалар жинағын ерекше атап өткен жөн [2.56, 2.57].
Тақырыпты зерттеу барысында негізге алынған әдебиет көзінің бірі
Т.Мансұровтың Өзгерістер кезеңіндегі Қазақстан-Ресей қатынастары. 1991-
2001 жылдар атты еңбегі. Жұмыста Қазақстан-Ресей қатынастары құжаттық-
құқықтық негізде кезеңдестіріліп, әрбір кезеңге талдау жасалады. Екіжақты
байланытың өзекті саласы ретінде Қазақстан-Ресей экономикалық
ынтымақтастығы жеке қарастырылған. Осы ынтымақтастықтың жай-күйі
Қазақстанда жүргізіліп жатқан экономикалық реформалар және оның алғашқы
қорытындыларымен қатар талданады. Экономикалық ынтымақтастықтың өзекті
салалары ретінде отын-энергетика, қаржы-несие және банк салаларындағы
алғашқы байланыстар аталып өтеді [3.1;7].
Авторлар тобымен жазылған Қазақстан Республикасының қазіргі кезеңдегі
сыртқы экономикалық басымдылықтары атты еңбек диплом жұмысын жазуға үлкен
үлес қосты. Кітапта Қазақстан-Ресей экономикалық байланыстарының жекелеген
салалары: сауда қатынастары, энергетика саласындағы ынтымақтастық, көлік-
коммуникациялық байланыстар және ынтымақтастықтың өзге де салалары
қарастырылады. Еңбектің құндылығы экономикалық байланыстарда екі ел
арасында қол жеткізілген нәтижелермен қатар, кейбір кемшіліктер мен оларды
шешу жолдары, өзара тиімді ынтымақтастықты әрі қарай дамыту әдістері
келтіріледі.
Посткеңестік аумақтағы интеграциялық үрдістер Қазақстан-Ресей
экономикалық байланыстарының дамуына зор үлес қосып келеді. Мәселен, Кеден
одағы, ЕурАзЭҚ шеңберінде қабылданып жатқан құжаттар екі ел арасындағы
кейбір экономикалық, кеден мәселелерін шешуге септігін тигізуде. Өз
кезегінде, Қазақстан мен Ресей тарапынан көтерілген бастамалар
интеграцияның тереңдеуіне үлес қосып келеді. Тіпті, қазіргі таңда Қазақстан
мен Ресей интеграцияның қозғаушы күші ретінде танылады. Осы орайда, диплом
жұмысының арнаулы бөлімін жазу барысында аталмыш сала мамандары –
Н.Исингарин, Е. Жоламанов, В.Алесин, С.Прімбетов және т.б. авторлар
еңбектерін атап өткен жөн [2;27].
Қазақстан-Ресей байланыстарының қазіргі таңдағы сипаты, энергетика,
көлік, қаржы салаларындағы байланыстары мен сауда қатынастары, шекаралас
аумақтар деңгейіндегі екіжақты байланыстар баспасөз беттері мен электронды
ресурстарда жарық көрген Б.Сұлтанов, В.Амиров, Т.Мансұров, М.Лаумулин,
А.Местоев және т.б. авторлар мақалаларында қарастырылады.
Қазақстан-Ресей байланыстары қарастырылған ресейлік авторларының еңбектері
қатарынан Внешняя политика и безопасность современной России. 1991-2002
годы атты төрт томдық хрестоматиясын атап өтуге болады. Кітаптың негізгі
бөлімі Ресей Федерациясының халықаралық және аймақтық деңгейдегі саясаты,
екінші кітапта ТМД елдерімен байланысы қарастырылады. Арнаулы бөімде
Қазақстанмен экономикалық байланысы талданады [2.1;217]..
Ресей стратегиялық зерттеу институтының авторлары тобымен жазылған
Қазақстан: тәуелсіз дамудың бүгінгі жағдайы мен келешегі атты кітабы
тәуелсіз Қазақстанның саяси-экономикалық дамуын зерттеген алғашқы еңбегі
болып табылады. Жұмыста нарықтық қатынастардың дамуы негізінде Қазақстан-
Ресей экономикалық байланыстары да қарастырылады.
Сондай-ақ, екіжақты сауда-экономикалық қатынастары Р.Андреещев, Л.Зевин,
Е.Борисова және т.б. авторлар зерттеулерінде қарастырылып, ресейлік
баспасөз беттерінде жарияланған. Дегенімен, кейбір мақалаларда Ресей мен
Қазақстан арасындағы тең құқықты және өзара тиімді байланыстары жөнінде
айтыла келіп, Орталық Азия аймағындағы көп жағдайда бір жақты пайда алып
келетін Ресей мүдделері және оны жүзеге асыру жолдары ашық көрсетіледі.
Жалпы, Қазақстан-Ресей қатынастары тақырыбында жарық көрген
әдебиеттердің көп болумен қатар, екіжақты экономикалық ынтымақтастықтың
жекелеген салалары жете қарастырылмағанын аңғаруға болады. Мәселен, ауыл
шаруашылығы мен өндіріс саласы екіжақты байланыстың басты бағыты саналатын
отын-энергетика кешенімен саластыра алғанда зерттелу деңгейі төмен. Осы
орайда, екі ел саясатын ДСҰ кіру ниеті аясында қарастырсақ, дайын өнім
түрлерін өндіру мақсатында екі елдің өндірістік потенциялын дамыту
өзектілігі туындайды. Бұл жағдайда бастамалық роль сала мамандарына берілуі
тиіс.
Диплом жұмысының әдістемелік негізін халықаралық қатынастарды
сараптаудың дәстүрлі теориялары(либерализм және саяси реализм бағыттары
негізге алынды. Либералды(идеалистік көзқараста тұжырымдалған
мемлекетаралық қатынастардағы халықаралық құқық нормаларының жетекшілік
ролі, яғни ондағы демократиялық, әділеттілік принциптері мен жалпы
адамзаттық құндылықтар приоритеті, егемендікті құрметтеу және өзара тиімді
ынтымақтастық Қазақстан мен Ресей қатынастарының қазіргі сипаты болып
табылады.
Ұлттық мүдде, күштер тепе(теңдігі, басымдылық ұғымдарын негізге алған
саяси реализм бағыты мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық байланыстарын
зерттеуге үлкен үлес қосты. Бұнда ынтымақтастық мәселелері мемлекеттің
ұлттық мүддесі шеңберінде қарастырылады. Мемлекеттер арасындағы
ынытамқтастық қолайлы халықаралық орта құру қажеттілігінен туып, өзге
елдермен достық, татулық қатынастар орнатуды көздейді. Саяси реализмнің
көрнекті қайраткерлерінің бірі А.Уолферстің белгілеуінше, мемлекетаралық
ынтымақтастықтың ішкі және сыртқы қозғаушы күші болады. Бірі(мемлекеттің өз
ішіндегі жағдайын жақсартуға деген ұмтылысы болса, екіншісі(сыртқы қауіпке
бірлесе қарсылық көрсету [2.61;245(246]. Жоғарыда аталып өткен екі стимул
Қазақстан(Ресей қатынастарынан да байқалады.
Сондай(ақ, өзара байланыстылық теориясын ерекше атап өтуге болады. Бұл
бағыт мемлекетаралық қатынастар кеңістігін ресми байланыстар, өзара
әріптестік жиынтығымен қатар, бейресми қатынастар тұрғысынан да
қарастырады. Бейресми қатынастарға сыртқы саяси элиталардың, үкіметтік және
үкіметтік емес құрылымдар арасындағы тығыз байланыстармен сипатталады.
Сонымен қатар, тақырыпты зерттеу барысында жалпылау, сараптау, жүйелі
тәсіл, салыстыру, хронологиялық және құжаттарды талдау әдістері қолданылды.

Диплом жұмысының деректік негізі. Диплом жұмысының дерек көзі ретінде
түрлі мұрағат құжаттары, мерзімдік баспасөз материалдары, Қазақстан
Республикасы Сыртқы істер министрлгі басқармасының мәліметтері, ғылыми
еңбектердің мәліметтері сұрыпталып пайдаланылды.

Диплом жұмысының дерек көзін Қазақстан және Ресеймен қабылданған
мемлекетаралық келісім-шарттар, декларациялар, ақпарттық мәліметтер және
басқа да құжаттар құрайды. Осы орайда ерекше атап өтетіні екіжақты
қатынастардың негізі ретінде 1992 жылы Достық, ынтымақтастық және өзара
көмек туралы Келісімі, 1998-2007 жылдарға арналған экономикалық
ынтымақтастық туралы Келісім мен Бағдарлама, 1999-2007 жылдарға арналған
шекаралық аумақтардағы ынтымақтастық туралы Келісімі [1.1].
Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстандағы дипломатиялық қатынастарға
байланысты жалпы мемлекеттік мағынадағы құжаттар: Қазақстан Республикасының
Ата Заңы, Қазақстан – 2030. Қазақстандықтардың өркендеуі, қауіпсіздігі
және игілігі Стратегиясы, Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі
даму жоспары, Қазақстан республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан
халқына Жолдауы, Заңдар: Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы ,
Жер кодексі, Қазақстан Республикасының жергілікті мемлекеттік басқару
туралы Заңы, Мемлекеттік бағдарламалар: Мемлекеттік бағдарламасы, БҰҰДБ
Қазақстандағы кедейшілік: себептері мен жою жолдары, Адам туралы ұлттық
есеп пайдаланылған [2.1].
Дипломатия жаршысы, Егемен Қазақстан, Социалистік Қазақстан,
Заң газеттерінде, Ақиқат, Жаршы, Заң және заман атты журналдарда
Қазақстандағы дипломатиялық қатынастар және оның негізгі бағыттары туралы
құжаттар, Қазақстан мен Ресей арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар,
ғылыми мақалалар, статистикалық көрсеткіштер жарияланған [2,3,4,5;217].
Қолданыс тапқан дерек көздерін мұқият талдауға, ғылыми құндылығын
ашуға ерекше мән берілген. Деректерді сұрыптау барысында салыстырмалы әдіс
кеңінен қолданылған. Қазақстан мен Ресей арасындағы қарым-қатынасы
бойынша күнделікті баспасөз беттерінен көптеген
құжаттар, ғылыми мақалалар пайдаланылды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының мақсаты – Қазақстан
Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы қарым-қатынасын талдау.
Аталған мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді алдыға қойып отырмыз:
➢ Қазақстан Республика мен Ресей Федерациясы арасындағы дипломатиялық
қатынас эволюциясы және саяси қатынастардың даму тенденциясын зерттеу;
➢ Мемлекетаралық қатынастардың құқықтық негіздерін қалыптастыру;
➢ Мемлекетаралық экономикалық және саяси ынтымақтастық моделін
іздестіру;
➢ Экономикалық және басқа салаларда екі елдің кірігуінің кеңеюі мен
тереңдеуін зерттеу (1994 жылғы наурыз - 1997 жылғы қыркүйек );
➢ Стратегиялық әріптестікті нығайту. Мәңгілік достық декларациясын
талдау;
➢ Қазақстан және Ресей: саяси қатынастардың проблемалары және
болашағына сараптама жүргізу;
➢ Екі жақты қатынастағы Байқоңыр ғарыш кешенін пайдалану мәселесі:
➢ Қазақстан мен Ресейдің Каспий теңізі мәселесіндегі саясатын анықтау
және т.б.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері. Диплом жұмысының хронологиялық
шеңбері Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алған жылымен қазіргі таңға
дейінгі аралықты қамтиды. Яғни, 1991-2010 жылдар аралығы.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымша
материалдардан тұрады.

І Қазақстан Республика мен Ресей Федерациясы

арасындағы дипломатиялық қатынас

эволюциясы

1.1. Қазақстан және Ресей мемлекеттері арасында саяси

қатынастардың даму тенденциясы

XX ғ. 90-шы жылдарында халықаралық саясатта елеулі өзгерістер орын
алды. Бұл өзгерістердің нәтижесінде Қазакстан және Кеңес Одағының құрамында
болған басқа республикалар тәуелсіздік алды. Қазақстанмен бір аймақта –
Орталық Азияда орналасқан мемлекеттер тәуелсіз дамудың бірінші мүшелінен
өтуде. Жетпіс жыл бойы Кеңестік Ресейдің ықпалында, ортақ, бірыңғай
әлеуметтік-идеологиялық жағдайда болып келгендеріне карамастан, қазіргі
Орталық Азия республикаларын экономикалық-әлеуметтік-саяси дамулары бойынша
түрліше сипаттауға болады [10;7]
Бұл мемлекеттердің арасында Қазақстан өзінің экономикалық және саяси
дамуы бойынша Батыс ұсынып отырған моделге жақын даму үстінде. Аймақтағы
келесі ірі мемлекет Өзбекстан, өтпелі кезеңнің бас жағында бола түра,
авториторлық билік пен жартылай нарықтық экономикасымен ерекшеленеді.
Қырғызстан нарықтык-демократиялық даму жолына нық аяқ басқанына қарамастан,
әлсіз экономика тұракты дамуға мүмкіндік бермей тұр. Азаматтық соғысты
бастан өткізген Тәжікстанның да болашағы экономикалык реформалардың
нәтижелілігіне тәуелді болуда. Қазақстаннан басқа республикаларға қарағанда
табиғи ресурстарға бай Түркменстан өзіндік ерекше жолмен дамуды жөн
көруде [12;21].
Әлемде болып жатқан жаһандық өзгерістер қауіпсіздік мәселесіне тек
әскери жағынан ғана емес, экономикалық, геосаяси мүдделер қақтығысы жағынан
да өзгеше қарауына себепші болды. Орталық Азия елдерінің әлемдік кауымдас-
тығына кірген мерзімінен бастап аймақтың келешегі мемлекеттердің
халықаралық еңбек бөлініс процесіне каншалықты дәрежеде қатысуына
байланысты болып отыр. Бүл әрине, қауіпсіздік және тұрақтылық қамтамасыз
етілген жағдайдың көрінісі ғана болмақ. Қазіргі таңда қауіпсіздіктің қауіп-
қатерлері көбейгені айқьн. Бір жағынан қарағанда, Орталық Азия
мемлекеттеріне тікелей кауіп жоқ, дегенмен, әлемнің саяси сахнасындағы
ойьншылардың күштер балансы өзгеріске ұшырағаны Орталык Азия
мемлекеттерінің жағдайына әсерін тигізбей қоймайды. Орталық Азия
мемлекеттерінің сыртқы субъекттермен қатынастары аймақтық тұрақтылык пен
қауіпсіздікке әсер етуші фактордың бірі. Орталық Азия мемлекеттерінің
қауіпсіздік қатерлеріне қарсы және тұрақтылықты теңселтуі мүмкін
бағыттардың алдын алу саясаты кейде уақытылы болмай жүр. Бүл жәйт саясаттың
тиімділігі жөнінде ой салатыны сөзсіз. Орталық Азияның қауіпсіздік жүйесін
қалыптастыру мүм-кіндіктерін қарастырсақ, аймақтың әлсіз функционалды
байланысын ескерген жөн. Белгілі бір мүдделердің бір-бірімен уақытша сәйкес
келуі шарты ұжымдық қауіпсіздік жүйесін қалыптастыру үшін жеткіліксіз.
Орталық Азия аймағының мемлекеттері ішінара аймақтық деңгейде тұрақтылық
күйін сақтау дәрежесі айтарлыктай жоғары емес. Сондықтан аймақтағы саяси,
экономикалық, әскери тұрақгылық сыртқы факторға байланысты екендігі жөнінде
қорытынды жасауға болады. Атап айтқанда, Орталық Азияның қауіпсіздігі,
тұрақтылығы сыртқы акторлардың аймаққа қатысты мүдделеріне және геосаяси
стратегаяларының жүзеге асырылу дәрежесіне тікелей байланысты болып отыр.
Демек, аймаққа қатысты қызығушылық білдіріп отырган мүдделі сыртқы
акторлардың саяси ұстанымдарын анықтап, талдау қажеттілігі туындап отыр.
Енді оларды талдап көрейік.
Орталық Азия елдері — Ресей Федерациясының мүдделсрі шоғырланған
аймаққа жатады. Геосаяси, эканомикалық және әскери мүдделер тұрғысьнда
ресейлік саясатының басты бағыттары келесідей факторларға негізделеді:
➢ Орталық Азияны Рссейдің оңтүстіктегі шекараларының кауіпсіздігін
камтамасыз ететін буфер ретінде қарастырады;
➢ мұнай факторы және Каспийде ықпалын сактау Рссей үшін маңызды;
➢ аймақтағы кақтығыстар пайда болған жағдайда күш ресурсын шоғырлану
сәйкесінше шара қолдану аймағы ретінде қарастырылады;
➢ аймақтың негізгі көлік байланыс жолдарын бақылауын қамтамасыз
етуіндегі сыртқы саяси экономикалық маңызға ие болу;
➢ Орталық Азиядағы өзінің геосаяси ықпал етуін сақтап қалу, АКШ, Қытай
секілді ойыншылардың әсерін болдырмау;
➢ Орталық Азия мемлекеттерінің Ресеймен байланысын, интеграциялық
процестердің аясын кеңейту.
Осыған орай 1992 жылдың 15-мамырында Ташкентте Армения, Белорусия,
Қазақстан, Қырғызстан, Ресей Федерациясы және Өзбекстан мемлекеттері қол
қойған Ұжымдық қауіпсіздік туралы келісімшарт (ҰҚК) дүниеге келді, ол
1994жылдың 20-сәуірінде ратификацияланып, оның күші кейінгі бес жылға
созылды. Сөйтіп тұңғыш рет геосаяси аренаға жаңа негізде – қатысушы мүше
елдердің аймағында олардың өз еріктерімен бейбітшілікті сақтауға және
қақтығыстарға тосқауыл қоюға бағытталған мемлекеттердің әскери-саяси одағы
пайда болды [13;218].
Кеңес Одағының ыдырауы және қорғаныс мәселесінің кенеттен қиындай
түсуі осындай ұйымның пайда болуына әкелді. Алғашқы кезеңде ұйымға
Өзбекстан да мүше еді. Келісімнің Ташкентте жасалуы сол кезде Ресейдің
Өзбекстанға ерекше маңыз артқанын көрсетеді. Өзбекстан да Ауғанстандағы
тұрақсыздыққа орай осындай келісім жасасуға мүдделі болатын. 90-шы
жылдардың бірінші жартысында Ресей Орталық Азияда өзінің ықпалын белгілеген
тәрізді болып, Батыспен жақындасу мәселелерімен айналысты. Бірақ бұл
бағыттағы сәтсіздік Ресейді бүрынғы Кеңес кеңістігіне қайта оралуға мәжбүр
етті. Мәскеудің Тәжікстандағы: мәселелерге араласуы арқылы Өзбекстанға
ықпал жасау шаралары және соңғысының геосаяси орналасуы Ташкентті ҰҚК-дан
шығуына әсерін тигізді. 1999 ж. тағы бес жылға ұзартылған келісімге
Өзбекстан қосылмағанмен, оның орнына Орталық Азиядан Тәжікстан кірді.
Осылайша ҰҚК-ға Орталық Азия аймағының үш мемлекеті - Қазақстан, Қырғызстан
және Тәжікстан мүше болды. Ресейдің Орталық Азия аймағындағы ықпалының
қазіргі шептері сол 1999 ж. белгіленіп, 2001 ж. 11 қыркүйегінде айқындалды.
2003 ж. сәуірінде ҰҚК-ның ұжымдық Қауіпсіздік Келісімі ұйымы деңгейіне
көтерілуін АҚШ ықпалының өсуіне символикалық жауап ретінде қарастыруға
болады. Бірақ 2001 ж. 25 мамырында ҰҚКҰ-ның шеңберінде құрылған Шапшаң
Орналастырылатын ұжымдық, Күштер туралы кұжат Ресейге Кырғызстан мен
Тәжікстанда әскери тұрақтарды сақтап қалып, орналастыруына қолайлы жағдай
жасады. Осы құжаттың негізінде және баска да себептерге байланысты Ресей
өзінің әскери әуе күштерін 2001 ж. 11 қыркүйегінен кейін Қырғызстандағы
Қант әскери әуежайына орналастыруға қол жеткізді [18;55].
ҰҚКҰ-ның Орталық Азияда толыққанды қызмет жасауы Қазақстанның ұстанған
позициясына байланысты дамып келді. Қазақстан басшылығының ТМД кеңістігінде
ұстанған интеграциялық берік көзқарасынан қорғаныс саласындағы ортақ
құрылымның кажеттігі де аңғарылады. Қазакстан мен Ресейдің қауіпсіздік
мәселелеріне қатысты ортақ көзқарастары бұл ұйымның өміршеңдігін анықтайды.
ҰҚКҰ Қазақстан үшін Қытай, АҚШ және Иран секілді мемлекеттердің алдында
корғаныс кепілдіктерін беріп, Ресейдің де әскери-стратегиялық ахуалын
жақсартады. Қазақстанның осындай Үйьмға мүдделілігі оның Ресеймен өзара
тығыз экономикалық байланыстылығынан да туындайды[14;211].
Қазақстан өзінің сыртқы саясатында ең жақын және ірі көрші мемлекет
– Ресеймен тығыз қарым-қатынас орнатуға
ерекше назар аударып келеді. ҚР Президенті Н.Назарбаев өзінің 2006 жылғы 1
наурыздағы Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында деген
Қазақстан халқына Жолдауында былай деп атап көрсетті: Қазақстан-Ресей
қатынастары сенім мен стратегиялық серіктестіктің жоғары деңгейінде тұр.
Ресейлік бағыт – Қазақстан сыртқы саясатының аса маңызды басымдығы.
Қазақстан мен Ресей арасында сындарлы үнқатысу жолымен және өзара
мүдделерді ескеру арқылы шешілмейтін проблемалар жоқ. Бұл саяси, сондай-ақ
экономикалық мәселелерге де қатысты. Қазақстан мен Ресейдің ұстанымдары
ұқсас әрі жақын [11;17].
Қазақстан мен Ресей арасында 1992 ж. 25 мамырдағы Достық, ынтымақтастық
және өзара көмек туралы шартқа қол қоюдың зор тарихи маңызы бар. Бұл
құжатта КСРО ыдырағаннан кейін болған іргелік өзгерістер және екі
мемлекеттің қарым-қатынасы сапалы жаңа геосаяси деңгейге көтерілгені
көрініс тапты. Шарт екі жақты ынтымақтастықтың берік құқықтық негізін
қалап, Қазақстан мен Ресейдің ресми мемлекетаралық өзара қарым-қатынасының
жаңа бетін ашты.
Шартта Қазақстан мен Ресей тарихи қалыптасқан байланыстарды негізге ала
отырып, өздерінің қарым-қатынастарын Одақтас мемлекеттер ретінде құратыны
айтылады. Екі жақты қатынастар мемлекеттк егемендікті, аумақтық тұтастықты
және қазіргі шекаралардың мызғымастығын өзара құрмет тұтуды, дауларды
бейбіт жолмен шешуді және қысым жасаудың экономикалық және өзге де
тәсілдеріне жол бермеуді, тең құқылықты және бір-бірінің ішкі істеріне
араласпауды, адам құқығын сақтауды, сондай-ақ негізгі бостандықтарды,
міндеттемелерін адал ниетпен орындауды қоса алғанда, күш қолданбау және күш
қолдану қауіпін туғызудан бас тарту принциптеріне негізделеді [16;27].
1994 ж. наурызда болған, Қазақстан Президентінің Ресей Федерациясына
жасаған тұңғыш мемлекеттік сапары екі жақты қарым-қатынасты кеңейту мен
тереңдетуде елеулі роль ойнады, оның барысында 22 ірі ауқымды құжаттарға
қол қойылды. Олардың ішінде экономикалық ынтымақтастық пен интеграцияны
одан әрі тереңдету туралы шартты бөліп көрсету қажет. Осы құжатқа сәйкес
Тараптар экономикалық интеграцияны қамтамасыз етуде, ортақ рынокты
қалыптастыруда, шаруашылық заңнамаларын жақындастыруда өзара тығыз
үйлестіру ісін жүзеге асыру туралы уағдаласты. Сол сапарда бір-бірінің
аумағында тұрақты тұратын, Қазақстан мен Ресей азаматтарының азаматтығы мен
құқықтық мәртебесіне байланысты мәселелерді шешудің негізгі принциптері
туралы меморандумға, Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланудың негізгі
принциптері мен шарттары туралы келісімге қол қойылды [15;217].
Осы келісімдер тату көршілік рухындағы ынтымақтастықты дамытуда төтенше
маңыз алды. Осыған байланысты Азаматтық және Байқоңыр ғарыш айлағының
мәртебесіне байланысты құжаттарды айырықша бөліп көрсету қажет. Қол
жеткізілген уағдаластықтардың әлемдік практикада ұқсас нұсқалары жоқ. КСРО
ыдырауынан туындаған күрделі проблемаларды шешу екі жақты қатынастардың
ерекше достық сипатына, олардың тұрақтылығына және болжай білуге
болатындығына байланысты [8;21].
Байқоңыр ғарыш айлағының мәртебесіне қатысты құжаттардың тарихи маңызы
ТМД аумағында болған оқиғалардың тұрғысында осы күндері айырықша көзге
түседі. Қара теңіз әскери флоты бойынша Ресей мен Украинаның тайталасы,
Әзірбайжан мен Армения арасындағы жанжал, Кавказдағы жағдай – мұның бәрі
жоғары деңгейде қабылданған, жалға алу шарты мен ғарыш айлағын бірлесіп
пайдалану туралы саяси шешімнің ұтымдылығын көрсетеді (жыл сайын 115 млн.
доллар). Қазақстан мен Ресейдің ғана емес, бүкіл адамзаттың игілігі болып
табылатын Байқоңыр ғарыш айлағының мәртебесі жөнінде басқаша шешім
қабылдануы мүмкін емес еді. Қалай болғанда да осы күрделі проблемаға өзгеше
көзқарас екі елдің ұзақ мерзімді мүдделеріне қайшы келіп, әлемдік
космонавтиканың болашағына қатысты қолайсыздық туғызатыны айдан анық.
Бірқатар құжаттар екі жақты ынтымақтастықтың әскери-саяси аспектілерін
қозғады, олар: Қазақстан Республикасының аумағында уақытша орналасқан
стратегиялық ядролық күштер туралы келісім, әскери ынтымақтастық туралы
шарт; Семей сынақ алаңы жабылғанға дейін онда қаланған, ядролық құрылғыны
бөлшектеу жөніндегі әскери-техникалық ынтымақтастық туралы келісім, сондай-
ақ әскери-техникалық ынтымақтастық мәселелері жөніндегі өзге де құжаттар.
Екі елдің мәдени-гуманитарлық байланыстарына да үлкен назар аударылды
[9;217].
Тараптар үкіметтік деңгейде қаржы-өнеркәсіптік топтар құрудың негізгі
принциптері туралы келісімге қол қойды. Тап осы 1994 жылғы наурызда екі
елдің арасындағы экономикалық ынтымақтастыққа қозғау салынды, дегенмен
кейінірек қаржы-өнеркәсіп топтары олардан талап етілетін рольді ойнай алған
жоқ. Ал екі елдің үкіметтері арасындағы кеден ісіндегі ынтымақтастық пен
өзара көмек көрсету туралы келісім Кеден Одағын құру ісіндегі алғашқы қадам
болатын.
1994 жылғы наурыздағы жоғары деңгейдегі Қазақстан-Ресей кездесуі
мемелекетаралық қатынастардың серпінді дамуына қатысты берік шарттық базаны
құруға әкелді. Шын мәнінде мемлекеттер басшыларының келіссөздері
экономикалық, әскери-саяси, ғылыми-техникалық және мәдени-гуманитарлық
салалардағы тығыз интеграцияның жаңа кезеңін ашты. Бұдан бөлінбейтін
еуразиялық кеңістікте ғасырлар бойы тұрып жатқан екі ел халықтарының достық
пен өзара тиімді іс-қимылдың әлеуетін сақтауға және еселеуге деген ұмтылысы
көрінді [10;417].
1995 жылы Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы жемісті түрде дамуын
жалғастырды. Жыл ішінде Қазақстан мен Ресейдің Президенттерінің екі
кездесуі өтті. Жоғарғы деңгейдегі келіссөздер барысында проблемалардың кең
ауқымы қаралды және саяси, ғылыми-техникалық және мәдени-гуманитарлық
салалардағы тығыз интеграцияның жаңа кезеңін ашты. Бұдан бөлінбейтін
еуразиялық кеңістікте ғасырлар бойы тұрып жатқан ел халықтарының достық пен
өзара тиімді іс-қимылдың әлеуетін сақтауға және еселеуге деген ұмтылысы
көрінді.
1995 жылы Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы жемісті түрде дамуын
жалғастырды. Жыл ішінде Қазақстан мен Ресей Президенттерінің екі кездесуі
өтті. Жоғары деңгейдегі келіссөздер барысында проблемалардың кең ауқымы
қаралды және саяси сондай-ақ экономикалық сипаттағы маңызды құжаттарға қол
қойылды [10;217].
1995 жылғы 20 қаңтарда екі елдің Президенттері аса маңызды үш құжатқа
қол қойды, олар: Ресей-Қазақстан ынтымақтастығын кеңейту және тереңдету
туралы декларация; Ресей Федерациясының аумағында тұрақты тұратын Қазақстан
Республикасы азаматтарының және Қазақстан Республикасының аумағында тұратын
Ресей Федерциясы азаматтарының құқықтық мәртебесі туралы шарт; Ресей
Федерециясына тұрақты тұру үшін келген Қазақстан азаматтарының және
Қазақстан Республикасына тұрақты тұру үшін келген Ресей Федерациясы
азаматтарының азаматтық алуының жеңілдетілген тәртібі туралы келісім.
Азаматтық мәселелерін реттейтін құжаттар айрықша назар аударуды қажет
етеді. Келіссөздер процесі басталғаннан кейін бастап Ресей тарапы
қосарланған азаматтық тұжырымдамасын тануды және оны іс жүзінде екі жақты
қарым-қатынастарда қолдануды талап етті. Қазақстан тарапы біздің елімізде
қосарланған азаматтықты қоданудың орынсыздығы туралы өз дәлелдерін
келтірді. Түпкі нәтижесінде үкіметтік деңгейде азаматтық алудың
жеңілдетілген тәртібі туралы уағдаластыққа қол жеткізілді [10;317].
Осындай жолмен тұңғыш рет әлемдік практикада тиісті елдердің
азаматтығын алу үшін мейлінше қолайлы жағдайлар туғызу туралы мәмілелер
жасалды. Басқаша сөзбен айтсақ, Ресей азаматтығын алғысы келген
қазақстандық азаматтар мұны күрделі бюрократиялық рәсімдерді аттап өтіп,
оның ішінде Мемлекеттер Басшыларына өтініш жазбастан істей алады.
Азаматтардың құқытық мәртебесі туралы шарт сондай-ақ бі елді екінші елдің
аумағында тұрақты тұратын азаматтары үшін олардың заңды құқықтарына қысым
жасамастан қолайлы жағдайлар туғызуды көздейді.
Мұндай келісімдер тараптардың шынайы ынтымақтастыққа және тату көршілікке
өзара ұмтылысының нәтижесінде мүмкін болды [11;21].
Ресей басшысының 1996 жылғы сәуірдегі Қазақстанға сапары Қазақстан-
Ресей қарым-қатынастарында қол жеткізілген сапалы жаңа деңгейдің жарқын
айғағына айналды. Н.Назарбаев пен Б. Ельцин Каспий проблемаларына айрықша
мән берді. Кездесудің қорытындылары бойынша Мемлекеттер басшылары Каспий
теңізін пайдалану жөніндегі ынтымақтастық туралы бірлескен мәлімдемеге қол
қойды. Ол құжатта жаңа саяси жағдайларда Каспий проблемаларын әділетті
түрде шешудің аймақтағы бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуде
шешуші маңызы болатындығы атап көрсетілді. Тараптар Каспийдің құқықтық
мәртебесі туралы мәселені шешуде және теңіздің минерелдық, биологиялық
ресурстарын пайдалануда тығыз ынтымақтасуға уағдаласты. Сөз болып отырған
уақытта Теңіз кен орнынан Новороссийскіге дейін мұнай құбырының құрылысын
салу туралы (Каспий құбыр желісі концорциумының жобасы) түпкілікті шешім
қабылданды [12;27].
Содан кейін екі жыл бойы Қазақстан және Ресей тараптары жоғары саяси
деңгейде қарқынды келіссөздер жүргізді Келіссөздерде Қазақстан мен Ресейдің
өзара іс-қимылына үздіксіз сипат беруге, екі жақты ынтымақтастықтың қарқыны
мен көлемін ұлғайтуға айрықша назар аударылды [13;117].
Осы бағыттағы күш-жігер табысты аяқталды. ХХІ ғасырға бағдарланған
мәңгілік достық пен одақтастық туралы декларацияға қол қойылды. Бұл
құжаттың үлкен саяси мәні бар. Екі жақты қарым-қатынастардың тарихында
бұрын-соңды болмаған осы құжатқа 1998 жылғы 6 шілдеде қол қойылып,
Қазақстан мен Ресейдің басшылары екі мемлекет те мәңгілік достық
байланыстармен сипатталатын әріптестер және одақтастар болып табылатынын
қуаттады [14;127].
Н.Назарбаетың туған күнінде өткізілген жоғары дегейдегі кездесудің
айрықша жемісті болғанын атап өту керек. Осы 6 шілде күні Каспий жөніндегі
келіссөздер процесінде жаңа тұрпатты жаңалық болды. Президенттер жер
қойнауын пайдалануға арналған егенменді құқытарын жүзеге асыру мақсатында
Каспий теңізі солтүстік бөлігінің түбін межелеу туралы келісімге қол қойды.
Тараптар теңіздің түбі бойынша жетілдірілген орта сызықты жүргізу туралы
принципті уағдалысқа қол жеткізді.
Қазақстан Ресей қарым-қатынастарының тағы бір жемісі ретінде РФ Президенті
Б.Ельциннің 1998 жылғы 12 қазанда Алматыға жасаған мемлекеттік сапарының
қорытындыларын айтуға болады, оның нәтижесінде 1998-2007 жылдарға арналған
экононмикалық ынтымастық туралы кең ауқымды шартқа қол қойылды, осы құжатты
іске асыру жөнінде нақты іс-шаралардың бағдарламасы жасалады. Бұл құжат
экономиканың нақты секторының негізгі салаларындағы өндірістік
инвестициялық, ғылыми-техникалық ынтымақтастықты дамытудың нақты бағыттары
мен үйлестіруші тетіктерін белгілейді. Шаруашылық жүргізуші субьектілердің
арасында яғни тікелей экономикалық деңгейде байланыстарды кеңейтуді
көздейді.
Екі халықтың достығы мен ынтымақтастығын нығайтуда 1996 ж. 27-ші
сәуірде Ресей Федерациясының Президенті Б.Ельцин мен Қазақстан Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың Алматыда кездесіп, Қазақстан мен Ресей бірлескен
Декларациясына қол қоюының маңызы өте зор болды. Онда Қазақстан мен Ресейде
жүргізіліп жатқан демократиялық қайта құрулар мен саяси-экономикалық
реформалардың екі ел халықтарының болашағы үшін үлкен мәні бар екендігі
атап көрсетілді. Екі мемлекет басшылары Каспий проблемаларына айрықша назар
аударды. Кездесудің қорытындылары бойынша Каспий теңізін пайдалану
жөніндегі ынтымақтастық туралы бірлескен мәлімдемеге қол қойылды. Тараптар
Каспийдің құқықтық мәртебесі туралы мәселені шешуде және теңіздің
минералдық, биологиялық ресурстарын пайдалануда тығыз ынтымақтасуға
уағдаласты [15;21].
Ресей мен Қазақстан арасында ынтымақтастықтың одан әрі дамуында 1998 ж.
6-шілдеде Мәскеуде қол қойылған мәңгілік достық пен ынтымақтастық туралы
Декларация маңызды рөл атқарды. Оның негізінде екі мемлекет арасындағы
қаржылық өзара келіспеушіліктерді реттеу және Байқоңыр космодромын
бірлесіп пайдалану мәселелері шешілді. Ресей өзінің ғарыштық
бағдарламасының 70 пайызын Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланып жүзеге
асырады. Байқоңырда Қазақстан Ресеймен бірлесіп, өзінің ұлттық ғарыштық
бағдарламасын жүзеге асыруда. Осы кездесуде Каспий жөніндегі келіссөздер
процесінде жаңа тұрпатты жаңалық болды. Президенттер Каспий теңізі
солтүстік бөлігінің түбін межелеу туралы келісімге қол қойды. Тараптар
теңіздің түбі бойынша жетілдірілген орта сызықты жүргізу туралы принципті
уағдаластыққа қол жеткізді [16;211].
2000 ж. 25 қаңтарында Қазақстан Елбасы Н.Ә.Назарбаев пен Ресей
Президенті В.Путиннің кездесуі болды. Онда екі жақты қарым-қатынасты одан
әрі жетілдіре түсуге жете мән берілді. Ресей Федерациясының Президенті
В.Путиннің 2000 жылғы 9-10 қазанда болған Қазақстан Республикасына ресми
сапары екі мемлекеттің тату көршілік және стратегиялық әріптестігі
бағытының сабақтастығын, сондай-ақ екі жақты ынтымақтастықтың нақты
проблемаларын шешуде ілгері жүрудің өзектілігін көрнекі түрде паш етті. Ал
2002 ж. желтоқсанда Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Мәскеуге ресми
сапары барысында екі ел арасында қалыптасқан достық байланыстарды барынша
тереңдетуге күш салынатыны баса айтылды. Сондай-ақ, аймақтық және
халықаралық көкейкесті проблемалар төңірегінде жан-жақты пікір алмасылды.
Екі жақты деңгейдегі, ТМД, ЕурАзЭқ, ШЫҰ шеңберлеріндегі ынтымақтастық қарым-
қатынастар аймақтағы елдер қауіпсіздігінің, интеграциялануының басты кепілі
болып табылатыны атап көрсетілді [17;21].
Әскери-саяси салада Қазақстан мен Ресей арасындағы қарым-қатынас екі
жақты келісімдерге ғана емес, сонымен бірге ТМД елдерінің ұжымдық
қауіпсіздік туралы шартына (ҰҚШ) негізделеді. 2001 ж. 25 мамырда Ереванда
Шартқа қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің кезекті
сессиясының мәжілісі өтті. Кездесу кезінде әскери-саяси ынтымақтастықты
нығайту қажеттілігі атап өтілді. Орталық Азия аймағы үшін жедел
өрістетілетін ұжымдық күштерді құру бандалық құрылымдар мен терроризмге
қарсы іс-қимылдың нақты акциясы болды (ЖӨҰК). Осы ұжымдық күштерді
қалыптастыруға ҰҚК-ның төрт мүшесі – Қазақстан, Ресей, Қырғызстан және
Тәжікстан қатысты.
Қазақстан Достастықты тиімді мемлекетаралық бірлестікке айналдыру
мақсатында ТМД-ны реформалау мәселелерінде Ресеймен тығыз ынтымақтастықта
жұмыс істейді. Сонымен бірге осындай жұмысты жүргізе отырып, Қазақстан ТМД-
да талқыланатын барлық проблемалар бойынша шешім қабылдаған кезде, сөз жоқ,
басымдық берілетін өзінің ұлттық мүдделерін дәйекті түрде қорғап келеді
[18;17].
Қазақстанның сыртқы саясатындағы басты көңіл аударып отырған
мәселелердің бірі – елдің шекаралық қауіпсіздігін сақтау. Бізбен
солтүстікте бірнеше мың шақырым шекараласатын Ресеймен, оңтүстік-шығыста
Қытаймен шекараны тұрақтандырып бекіту өте қажет іс еді. Шекара –
мемлекеттік егемендіктің басты белгілерінің бірі. Сондықтан бұл маңызды
саяси проблема Ресей мен Қазақстан үкіметтері арасындағы кездесулерде
әлденеше рет әңгіме арқауы болды. Осының нәтижесінде екі ел арасында 1992
ж. 15 мамырда ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа және 1999 ж. 28 наурызда
Қазақстан мен Ресей арасындағы Әскери ынтымақтастық туралы шартқа қол
қойылды. Бұл шарттар бойынша Қазақстан мен Ресей әрі қарай да аймақтық
қауіпсіздікті бірлесіп нығайту және қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты
дамыту, сөйтіп сыртқы саясат саласында өзара бірлесіп әрекет ету көзделген.
Ресей мен Қазақстан арасындағы қауіпсіздік және сыртқы саясат мәселесі екі
ел арасындағы 1998 жылы шілдеде қабылданған “Мәңгі достық және одақтастық
туралы декларацияда”, сондай-ақ, экономикалық ынтымақтастық туралы алдағы
10 жылға (1998-2007 жж.) арналған экономикалық бағдарламада өзінің даму
көрінісін тапты. Осы келісімдер негізінде Қазақстан-Ресей шекара
белдеулерінде делимитациялау шаралары жүргізіле бастады. Ал 2000 жылы
қаңтарда Мәскеуде өткен екі мемлекет басшыларының кездесуінде басты үш
бағыт туралы келісім жасалды. Біріншісі – екі ел саясатындағы қарым-
қатынастың сабақтастығы. Екіншісі - қауіпсіздік мәселесіндегі
ынтымақтастық. Үшіншісі – шекараны нақтылау мәселесі [19;33].
Қазақстанның көрші мемлекеттермен шекарасының жалпы ұзындығы 15 мыңға
жуық шақырымды құрайды. Соның ішінде Қазақстанның Қырғыз Республикасымен
мемлекеттік шекарасы шамамен 1050 шақырым, Ресей Федерациясымен – 7,5
мыңнан астам шақырым, Туркменстанмен – 400 шақырым, Өзбекстанмен – 1660
шақырым. Ресеймен шекараны делимитациялау мәселесі 1998 жылғы 6 шілдеде екі
ел басшыларының бірлескен мәлімдемесінен және сол жылғы 12 желтоқсандағы
мемлекеттік шекараны делимитациялау жөніндегі хаттамадан басталды. Алты жыл
аралығындағы құжаттарды әзірлеумен тыңғылықты айналысқан сарапшылар
шекаралық сызықтың барлық нүктелері бойынша ортақ келісімге келді.
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев пен Ресей президенті В.Путин 2005 жылғы
18 қаңтарда Қазақстан-Ресей мемлекеттік шекарасы туралы шартқа қол қойды.
Шын мәнінде, тарихи деп бағалауға болатын осы құжат бойынша екі ел үшін де
айрықша маңызы бар шекара мәселесі халықаралық нормаларға сәйкес шешімін
тапты. Елбасы атап өткендей, “қадым замандардан қазақ-орыс елдері арасында
шекара бірінші рет заңды түрде тартылып отыр”. Әлемдегі жерүстілік ең ұзын
саналатын, жалпы аралығы 7591 шақырымды құрайтын бұл шекара сызықтары
белгіленіп және мойындалып, екі мемлекет арасындағы мызғымас достықтың
сенімді кепілі ретінде бағаланды [21;217].
Қазақстан мен Ресей арасындағы екіжақты ынтымақтастықта сауда-
экономикалық байланыстардың мәні зор, маңызы ерекше. Өйткені, Ресей
Қазақстанның аса ірі сауда әріптесі болып табылады. Оны мынадан көруге
болады: 2004 жылы екі мемлекет арасындағы тауар айналымы 7 млрд. долларға
жетті, мұның өзі 2003 жылғы сондай көрсеткіштен 40% дерлік көп (Егемен
Қазақстан, 12.01.2005). 2005 жылдың басында Қазақстанда тұтастай жарғылық
қоры 250 миллион АҚШ долларынан асатын, Ресеймен бірлескен 1100 кәсіпорын
болды. Бүгінде Қазақстанның сыртқы саудадағы жалпы үлесінің 18 пайыздан
астамын Қазақстан-Ресей арасындағы екіжақты тауар айналымы құрайды. Екі
мемлекет арасындағы тауар айналымы өткен жылы 16,3 млрд. АҚШ долларына
жеткен болса, үстіміздегі жылдың бірінші жарты жылында ол 9,6 млрд. АҚШ
долларын құрады. Міне, бұл жарты жыл ішінде елдер арасындағы өзара тауар
айналымы 31,1 пайызға артқанын білдіреді.
Екі ел арасындағы экономикалық байланыс нығайып келеді. Үстіміздегі
жылғы 7 айдағы тауар айналымы 12 млрд. АҚШ долларын құрады. Бұл өткен жылғы
осы кезеңмен салыстырғанда 32 пайызға артық[19;213].
Мәдени-гуманитарлық саладағы ынтымақтастық жемісті түрде дамуда. Білім
беру және ғылыми-техникалық ынтымақтастық саласындағы өзара тиімді
байланыстар өнімді сипатта дамып келеді. 1998 ж. маусымда М.Ломоносов
атындағы мемлекеттік университеті мен Ғылым министрлігі – Қазақстан Ғылым
академиясы арасында бірлескен ғылыми-зерттеу мекемесін
– Тянь-Шань астрономиялық обсерваториясын құру жөніндегі шартқа қол
қойылды. Қазақстандық мамандарды Ресей Федерациясында даярлау шеңберінде
МГУ-дің түрлі факультеттерінде түрлі қазақстандық жоғарғы оқу орындарынан
арнайы іріктелген бір мың студенттер оқуда. Жалпы, қазіргі уақытта Ресейде
16 мыңнан астам қазақстандықтар оқиды. Олардың ішінде 2 мыңға жуық
студенттер, аспиранттар және докторанттар Мәскеудің жоғары оқу орындарында
білім алуда. Астанада МГУ-дің филиалы ашылды. Мәдениет пен ғылым
қайраткерлерінің Қазақстан мен Ресей арасындағы мәңгілік достық үшін
қоғамдық қауымдастығының жұмысы екі елдің халықтарын біріктіруге
бағытталған [21;217].
2003 жыл Ресейдегі Қазақстан жылы, 2004 жыл Қазақстандағы Ресей жылы
ретінде мемлекеттік деңгейде аталып өтті. Екі жақтың шешімі бойынша 2006
жыл Ресейде Абай жылы, ал Қазақстанда Пушкин жылы болып аталып өтті. Осы
жылы Мәскеуде Абайға, ал Алматыда Пушкинге ескерткіш орнатылды. Ресейде
Абай мұрасына арналған халықаралық конференция өткізілді. Мәскеуде және
Ресейдің басқа қалаларында қазақстандық театрлардың гастрольдері болып
өтті. Тиісінше, ресейлік шығармашылық және өнер ұжымдары біздің елде өз
өнерлерін көрсетті [23;47].
Қорыта келе, Қазақстан мен Ресей арасындағы тұрақты тату көршілік
қатынас Еуразияның ұлан-ғайыр кеңістігіндегі ұзақ мерзімді және берік
қауіпсіздіктің салмақты факторы болып табылады. Оның үстіне көршілес екі ел
арасындағы ынтымақтастық ірі аймақтық бірлестік ретінде Тәуелсіз
Мемлекеттер Достастығының тұрақтылығын елеулі деңгейде қамтамасыз етеді.

1.2 Мемлекетаралық экономикалық және ынтымақтастық қатынастардың дамуы

Қазіргі Қазақстан-Ресей қатынастары Еуразия кеңістігінде өмір сүріп,
ғасырлар бойы адамзат қызметінің барлық салаларында өзара байланысқан қазақ
және орыс халықтарының қатынастарынан бастау алады. Екі халықты ортақ
тарих, жеті мың шақырымға созылған әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекара мен
көршілес орналасқан кең аумақ біріктіреді.
Екі халықтың тығыз байланысының тұтас бір кезеңді қамтыған тарихы, бір
мемелекет құрамындағы өзара байланысы жаңа егеменді мемлекеттер-Қазақстан
Республикасы мен Ресей Федерациясының тең дәрежелі әріптестік пен достық
қатынастарының қалыптасуына негіз болды.
Тәуелсіз дамудың алғашқы жылдарынан-ақ Қазақстанның сыртқы саясаты
алдында экономикалық және саяси ынтымақтастықтың аймақтық және субаймақтық
құрылымдарына ену мақсаты тұрды. Дәстүрлі шаруашылық байланыстарды сақтау
мен ТМД елдерімен интеграциялану Қазақстанның сыртқы экономикалық
саясатының негізгі бағыты болды. Осы бағыттағы басты басымдылық Ресей
Федерациясымен көпсалалы, өзара тиімді экономикалық ынтымақтастықты дамыту
болатын.
Республика Президенті атап өткеніндей: Екіжақты байланыс саласында
Қазақстан алдындағы приоритетті бағыт - Ресей Федерациясымен қарым-
қатынасаты дамыту. Бұл әлем қауымдастығы алдындағы Ресей Федерациясының
саяси және экономикалық ролімен және ұзаққа созылған ортақ шекарамен
шартталады. Ресей - республикамыздың ең ірі сауда серігі. Көптеген
халықаралық мәселелер бойынша біздің ұстанымымыз ортақ. Оның үстіне, екі ел
азаматтары арасындағы достық, туыстық қатынастар. Бұл Ресейді Қазақстанның
табиғи әрі заңды одақтасы етеді [2.1;217].
Сонымен қатар, Қазақстан мен Ресей арасындағы өзара тиімді
экономикалық қатынастардың жандануы бірқатар факторлармен шартталады.
Біріншіден, екі ел экономикаларының құрылымдық ұқсастығы мен өзара
тәуелділігі. Екіншіден, Қазақстан мен Ресей иелігіндегі бай табиғи
ресурстарының ұқсастығы. Үшіншіден, екі ел арасындағы сауда көлемінің
үлкендігі. Сондай ақ, ерекше атап өтетіні, әлемдік экономикалық жүйеге ену
шарттарының ұқсастығы. Осы бағыттағы Қазақстан мен Ресей алдындағы негізгі
басымдылық әлемнің 150 елін біріктірген беделді Дүниежүзілік сауда Ұйымына
мүше болу ниеті. Қазақстан ұйымға ену жөніндегі келіссөздерді 1996 жылы, ал
Ресей 1993 жылдан жүргізіп келеді. Қазіргі таңда Қазақстан келіссөздерді
аяқтауға таяп, ішкі заңнамалық негізді жетілдіруді жүзеге асырып келеді.
Дегенімен, Қазақстан мен Ресей ұстанымы ұйымға бірлесе ену. Өйткені
қазақстандық және ресейлік мамандардың белгілеуінше, Қазақстанның шет
елдермен тауарайналым көрсеткішін алғанда, еліміздің басты сауда серіктері
ДСҰ мүшелері емес, бұрынғы кеңес мемлекеттері. Ресей көрсеткішінде де
Қазақстан Украина және Беларусь Республикасымен қатар алдыңғы орынға
шығады. Яғни, Қазақстан мен Ресей екі елдің көлік-коммуникациялық
мүмкіндіктерін және тығыз байланысқан жүйені дайын тауар өндіретін біртұтас
өндіріс орны ретінде тиімді пайдалануы қажет.
Қазақстан мен Ресей байланыстарына талдау жасай отырып, посткеңестік
аумақта интеграциялық үрдістерді дамытуға деген екі ел ұстанымының ортақ
болуын ерекше атап өткен жөн. Жалпы, Еуразия кеңістігіндегі геосаяси
орналасуы, экономикалық және әскери-саяси мүдделер Қазақстан мен Ресейді
қауіпсіздікті қамтамасыз ету, территориялық тұтастық және егемендікті
құрметтеу принциптері негізінде өздерінің айналасында тату көршілік аумағын
құруға мүдделі мемлекеттер етінде ерекше ролін анықтап берді. Осы бағытта
Қазақстан мен Ресей бірінің көтерген бастамасын екіншісі қолдап келеді.
Қазіргі таңда Қазақстан мен Ресей ТМД аумағындағы бірқатар
интеграиялық бастамаларды көтеріп, оны жүзеге асыруда жетекші орынға шығып
отыр. 90-шы жылдары құжаттық негізде ресімделген Кеден одағы, біртұтас
экономикалық кеңістік бастамалары бұның айғағы. БҰҰ-мен мойындалып, мүше-
елдерінің дамуы мен экономикалық интеграцияның жоғарғы деңгейіне қол
жеткізуді мақсат етіп отырған Еуразиялық экономикалық Қоғамдастығы жоғарыда
аталып өткен үрдістердің қазіргі таңдағы жалғасы.
Тәуелсіз даму жылдарында Қазақтан мен Ресей өзара ынтымақтастықтың бай
құжаттық-құқықтық негізін қалыптастырды. Бірінші кезекте бұл 1992 жылы
қабылданған Достық, ынтымқтастық және өзара көмек туралы келісімі. Екіжақты
байланыстың негізгі принциптерін бекіткен бұл құжат ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
АҚШ - Қазақстан қарым-қатынастары (1991-2007 жж.)
1991-2000 жылдардағы Қазақстан-Ресей қарым-қатынастары
Қазақстан-Ресей қарым-қатынастары
Тәуелсіз Қазақстан мәдениеті (1991-2009 жж.)
Қазақстан-Ресей қарым-қатынастары туралы
Қазақстан мен Қытай Халық Республикасының экономикалық байланысы (1991-2009 жж.)
ҚР посткеңестік елдермен саяси-экономикалық қарым-қатынастары (1991-2007 жж)
ХХІ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН-РЕСЕЙ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАРЫ: МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН КЕЛЕШЕГІ
Ресей Федерациясының Орталық Азиядағы геостратегиясы (1991-2009)
Қазақстан – Ресей қарым – қатынастары туралы ақпарат
Пәндер
Stud.kz
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рақмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Жабу / Закрыть