Іле ойысы


M A 3 M Ұ H Ы:
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1. Іле ойысының географиялық орыны. геотектоникалық құрылысы
1.1 Іле ойысының физикалық.географиялық орыны. Зерттелу тарихы ... ..6
1.2 Іле ойысының геолотектоникалық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.3 Іле ойысының жер бедерінің геомофологиялық типтері ... ... ... ... ... .12

2. Іле ойысының климаты мен органикалық дүниесі
2.1 Іле ойысының климаты мен ішкі сулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19

2.2 Іле ойысының топырағы мен органикалық дүниесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

2..3 Іле ойысының антропогендік ландшафтлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
К I P I С П Е

Іле ойысы – Жетісу Алатауы, Іле Алатауы,Ұзынқара және Шу-Іле тауларының аралығында ендік бағытта созылып жатқан кең көлемді тау аралық тектоникалық ойыс. Ойыс батысында биік емес Қапшағай горстына (776 м) келіп тіреледі. Бұл горст ойысты Балқаш ойысынан бөліп тұрады және Жоңғар Алатауын Шу - Іле тауларымен қосады. Ал, шығысында Қытай террриториясына кіріп Талкин және Чапчаль жоталарына дейін созылған.
Барлық жоталар, сонымен қатар Қапшағай горсты беткейлерімен Іле ойысына қарайды, олар жер бедерінде тік беткейлермен кемерлер түрінде көрінетін жарылу сызықтармен шектелген.
Ойыстың таумен көмкерілген жағалаулары полеозойдың күрдслі дислокацияланған массивті кристаллды жыныстарынан тұрады.
Іле өзенінің оң жағалауындағы Қалқан және Ақтау тауларында көрінеді. Іле ойысының басқа аумақтары ұзақ тектоникалық майысуды дәлелдейтін мезозой -
кайнозойдың шөгінді жыныстарымен борпылдақ шөгінділерінен тұрады.
Курстық жұмысымның өзектілігі: Курстық жұмыс Іле ойысының географиялық орыныныуң, жер бедерінің геотектоникалық құрылысының климаты мен органикалық дүниесінің негізгі ерекшеліктерін анықтауымен өзекті.
Курстық жұмысымның мақсаты:
- Іле ойысының геогфиялық орынының ерекшелігінің климаты мен органикалық дүниесінің таралуына ;түзетін әсерін;
- аумақтың табиғатының қалыптасу тарихындағы әртүрлі геологиялық кезендердегі палео климаттық, палеоэкологиялық, және палеогеографиялық жағдайларының негізгі ерекшеліктерін;
- Геотектоникалық құрлысымен жербедерінің геоморфологиялық типтерінің арасындағы өзара байланыстарды;
- аумақтық табиғат кешендерінің қалыптасуына әкелетін негізгі факторларды анықтап,табиғи тепетеңдіктің бұзылу, себептерін ашып көрсету.
- аумақтық климаты мен табиғат кешендерінің қалыптасуына әкелетін негізгі факторларды анықтап, табиғи тепетеңдіктің бұзылу, себептерін ашып көрсету.
Бітіру жұмысымның міндеттері:
- Физикалық ,географиялық орынының негізгі ерекшеліктерін;
- Аймақтың зерттеу тарихын;
- Геологиялық даму тарихымен геотектоникалық құрылысының негізгі ерекшеліктерін;
- Жер бедерінің түзілу жолдары мен аумақта таралуын;
- Климаттың түзілу зандылықтарынымен ішкі суларын;
- Топырағымен өсімдіктер жамылғысының негізгі ерекшеліктерін;
- Табиғат қорғау мәселелерін жанжақты талдап,ой қорытындыларын шығару.
Курстық жұмысытың әдістемелік методологиялық негіздері:
Бітіру жұмысының теорялық негізі ретінде М.Н Давидова мен Э.М Раковскаяның физическая география СССР Жанашеваның редакциялық басшылығымен шыққан Қазақстан Республикасының физикалық географиясы, В. Чупахиннің отпустын до снежных вершыин оқулықтары басшылыққа алынып, салыстыру, талдау, синтездеу әдістері қолданылады.
Курстық жұмысытың практикалық манызы: Бітіру жұмысының нәтижесінде жинақталған дәйектіті матерялдарды география мамандығының студенттері,орта мектептің мұғалімі мен оқушылар Іле ойысының табиғатын жан-жақты оқып үйрену үшін, туристік фирмалармен өңдірістің жеке салаларының мамандары білім көзі ретінде пайдалана алады.
Курстық жұмысытың құрылымы мен мазмұны:
Курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан, падаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші тарауда Іле ойысының гографиялық орыны, геотектоникалық құрылысы, жер бедері мен климатының негізгі ерекшеліктері жан-жақты ашып көрсетілген.
Екінші тарауда ішкі сулары, топырағы мен органикалық дүниесі, табиғат байлықтарын игеруге байланысты туындаған түйінді мәселелермен оны шешу жолдары көрсетілген.
Курстық жұмысытың мазмұныны ашу үшін, географиялық карталар, графиктік кестелер пайдаланылған.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Бірмағамбетов А.А. Қазақстанның физикалық географиясы
А.,2004, 16 б.
2. Абдуллин.А.А. Геология Казахстана А., 1981
3. Джаналиев К. М, Будникова Т.И. Физическая география Р. К. 39-43 с.
4. Афоничев.Н.А Новейшая тектоника и рельеф северного склона Джунгарского Алатау. Вопросы географии Казахстана., 1960
5. Бірмағамбетов А.А Қазақстанның физикалық географиясы
А.,2004, 62 б
6. Афоничев.Н.А., Азбель. К.А., Борукаев.М.Р. Геологическая карта СССР М., 1978
7. Т.К.Айтуаров., Р.Т.Ахметова. Подземные воды фосфоритного бассейна Каратау. Алма-Ата, «Наука» КазССР, 1977
8. Макунина А.А. Физическая география СССР. М., 1985
9. У.М.Ахмедсафин. О подземном питании озера Балхаш. – «Вестник АН Каз ССР», 1955,№10
10. У.М.Ахмедсафин. Ресурсы подземных вод засушливых районов Казахстана и пути их использования для орошения.- «Вестник АН Каз ССР», 1957, №4
11. Джабасов М.Х., Карагодин П.Ф., Ошлаков Г.Г. Геолого- гидрогеологические условия Южно-Прибалхашской впадины в свете новых данных.-«Труды ИГГ АН КазССР»,1971,т.4
12. Беспалов В.Ф. Геологическое строение Казахской ССР. М., 1968
13. Савричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азии Л., 1965
14. У.М.Ахмедсафин, Джабасов М.Х., Шлыгина В.Ф. Классификация региональных ресурсов подземных вод аридных районов Казахстана. – «Вестник АН Каз ССР», 1974,№10
15. Усмайнов У.У. Географо – генетические исследование и
качественный учет земель Казахстана. А., 1975
16. Атлас Каз.ССР,1982. Том 1
17. Бочкарев В.П., Медеуов А. Склоновые процессы в горных районах Юго-Восточного Казахстана. Инженерная геология. 1990.
18. Берлянт A.M. Разложение поверхностей на составляющие как метод структурно-геоморфологического анализа. Журнал Геоморфология. 1971.№3
19. Веселов В.В., Мирлас В.М., Паничкин В.Ю. Геоэкоинформатика. Системно-информационный подход к задачам моделирования гидрогеологических объектов. Алматы.1991.
20. Веселов В. В. Управление модерированием гирогеологических объектов и процессов. Алматы. 1989.
21. Веселова Л.К., Ульман А.А. Моделирование
геоморфологических процессов. Алматы. 1997.
22. Герасимов И.П. Современные проблемы геоморфологии Казахстана. 1943 г.
23. Жандаев М.Ж., Абдрасилов С.А. Формирование дельты р. Или. Эрозионные и русловые процессы. Луцк. 1991г.
24. Кассин Н.Г. Материалы по палеогеографии Казахстана. 1947 г.
25. 10. Кассин Н.Г. Геологические исследования континентальных отложений Илийской долины. 1931 г. том 50. В. 46.
26. 11.Кузеубаев Г.М. Картографо-матеметический анализ ландшафтной структуры Балхаш-Илийского района. Географий основы устойчивого развития республики Калахстан. Алматы. 1998 г.
27. Куанышбаев СБ. Особенности строения платформенного рельефа Или-Балхашского региона. Географические основы устойчивого развития республики Казахстан. Алматы 1998 г
28. Куанышбаев СБ. Оценки влияния хозяйственной деятельности на развитие экзогенных рельефообразующих процессов (на примере НБР). Алматы, Поиск, 1995 г.
29. Құсаинов С.А. Жалпы геоморфология. Алматы 1999 ж.
30. Ломонович М.И. Илийская долина, ее природа и ресурсы.Алма-Ата. 1963. –
31. Нурмамбетов Э.И., ПотаповаГ.Н., Акшимова Ф.Ж., Медеу А.Р.Карта современных природно-антропогенных
рельефообразующих процессов Казахстана. Географические основы устойчивого развития республики Казахстан. А. 1998 г.
32. Рельеф Казахстана, т.1. Алматы, 1991.
33. Салищев К.А. Картографический метод исследования.Картоведение. Москва. 1975.
34. Сваричевская З.А Основные этапы рельефообразования Восточной части Казахстана и Средней Азии. Алматы.1996.
35. 21. Спиридонов А.И. Геоморфологическое картографирование. Москва. 1975.

Пән: География
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат




M A 3 M Ұ H Ы:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1. Іле ойысының географиялық орыны. геотектоникалық құрылысы

1.1 Іле ойысының физикалық-географиялық орыны. Зерттелу тарихы ... ..6
1.2 Іле ойысының геолотектоникалық
құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.3 Іле ойысының жер бедерінің геомофологиялық
типтері ... ... ... ... ... .12

2. Іле ойысының климаты мен органикалық дүниесі

2.1 Іле ойысының климаты мен ішкі
сулары ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ...19

2.2 Іле ойысының топырағы мен органикалық дүниесі
... ... ... ... ... ... ... ... ... .22

2..3 Іле ойысының антропогендік
ландшафтлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... 27

К I P I С П Е

Іле ойысы – Жетісу Алатауы, Іле Алатауы,Ұзынқара және Шу-Іле
тауларының аралығында ендік бағытта созылып жатқан кең көлемді тау аралық
тектоникалық ойыс. Ойыс батысында биік емес Қапшағай горстына (776 м) келіп
тіреледі. Бұл горст ойысты Балқаш ойысынан бөліп тұрады және Жоңғар
Алатауын Шу - Іле тауларымен қосады. Ал, шығысында Қытай террриториясына
кіріп Талкин және Чапчаль жоталарына дейін созылған.
Барлық жоталар, сонымен қатар Қапшағай горсты беткейлерімен Іле ойысына
қарайды, олар жер бедерінде тік беткейлермен кемерлер түрінде көрінетін
жарылу сызықтармен шектелген.
Ойыстың таумен көмкерілген жағалаулары полеозойдың күрдслі
дислокацияланған массивті кристаллды жыныстарынан тұрады.
Іле өзенінің оң жағалауындағы Қалқан және Ақтау тауларында көрінеді.
Іле ойысының басқа аумақтары ұзақ тектоникалық майысуды дәлелдейтін мезозой
-
кайнозойдың шөгінді жыныстарымен борпылдақ шөгінділерінен тұрады.
Курстық жұмысымның өзектілігі: Курстық жұмыс Іле ойысының географиялық
орыныныуң, жер бедерінің геотектоникалық құрылысының климаты мен
органикалық дүниесінің негізгі ерекшеліктерін анықтауымен өзекті.
Курстық жұмысымның мақсаты:
- Іле ойысының геогфиялық орынының ерекшелігінің климаты мен
органикалық дүниесінің таралуына ;түзетін әсерін;
- аумақтың табиғатының қалыптасу тарихындағы әртүрлі геологиялық
кезендердегі палео климаттық, палеоэкологиялық, және
палеогеографиялық жағдайларының негізгі ерекшеліктерін;
- Геотектоникалық құрлысымен жербедерінің геоморфологиялық типтерінің
арасындағы өзара байланыстарды;
- аумақтық табиғат кешендерінің қалыптасуына әкелетін негізгі
факторларды анықтап,табиғи тепетеңдіктің бұзылу, себептерін
ашып көрсету.
- аумақтық климаты мен табиғат кешендерінің қалыптасуына әкелетін
негізгі факторларды анықтап, табиғи тепетеңдіктің
бұзылу, себептерін ашып көрсету.
Бітіру жұмысымның міндеттері:

- Физикалық ,географиялық орынының негізгі ерекшеліктерін;
- Аймақтың зерттеу тарихын;
- Геологиялық даму тарихымен геотектоникалық құрылысының негізгі
ерекшеліктерін;
- Жер бедерінің түзілу жолдары мен аумақта таралуын;
- Климаттың түзілу зандылықтарынымен ішкі суларын;
- Топырағымен өсімдіктер жамылғысының негізгі ерекшеліктерін;
- Табиғат қорғау мәселелерін жанжақты талдап,ой қорытындыларын шығару.

Курстық жұмысытың әдістемелік методологиялық негіздері:
Бітіру жұмысының теорялық негізі ретінде М.Н Давидова мен Э.М
Раковскаяның физическая география СССР Жанашеваның редакциялық басшылығымен
шыққан Қазақстан Республикасының физикалық географиясы, В. Чупахиннің
отпустын до снежных вершыин оқулықтары басшылыққа алынып, салыстыру,
талдау, синтездеу әдістері қолданылады.
Курстық жұмысытың практикалық манызы: Бітіру жұмысының нәтижесінде
жинақталған дәйектіті матерялдарды география мамандығының
студенттері,орта мектептің мұғалімі мен оқушылар Іле ойысының табиғатын
жан-жақты оқып үйрену үшін, туристік фирмалармен өңдірістің жеке
салаларының мамандары білім көзі ретінде пайдалана алады.
Курстық жұмысытың құрылымы мен мазмұны:
Курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан, падаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші тарауда Іле ойысының гографиялық орыны, геотектоникалық
құрылысы, жер бедері мен климатының негізгі ерекшеліктері жан-жақты ашып
көрсетілген.
Екінші тарауда ішкі сулары, топырағы мен органикалық дүниесі, табиғат
байлықтарын игеруге байланысты туындаған түйінді мәселелермен оны шешу
жолдары көрсетілген.
Курстық жұмысытың мазмұныны ашу үшін, географиялық карталар, графиктік
кестелер пайдаланылған.

1. Іле ойысының географиялық орыны. геотектоникалық құрылысы

1.1 Іле ойысының физикалық-географиялық орыны. Зерттелу тарихы

Іле ойысының физикалық-географиялық орыны. Іле ойысы – Жетісу Алатауы,
Іле Алатауы,Ұзынқара және Шу-Іле тауларының аралығында ендік бағытта
созылып жатқан кең көлемді тау аралық тектоникалық ойыс. Ойыс батысында
биік емес Қапшағай горстына (776 м) келіп тіреледі. Бұл горст ойысты Балқаш
ойысынан бөліп тұрады және Жоңғар Алатауын Шу - Іле тауларымен қосады. Ал,
шығысында Қытай террриториясына кіріп Талкин және Чапчаль жоталарына дейін
созылған.
Барлық жоталар, сонымен қатар Қапшағай горсты беткейлерімен Іле ойысына
қарайды, олар жер бедерінде тік беткейлермен кемерлер түрінде көрінетін
жарылу сызықтармен шектелген.
Ойыстың таумен көмкерілген жағалаулары полеозойдың күрдслі
дислокацияланған массивті кристаллды жыныстарынан тұрады.
Іле өзенінің оң жағалауындағы Қалқан және Ақтау тауларында көрінеді.
Іле ойысының басқа аумақтары ұзақ тектоникалық майысуды дәлелдейтін мезозой
-
кайнозойдың шөгінді жыныстарымен борпылдақ шөгінділерінен тұрады.
Іле ойысын Солтүстік-шығысын мен шығысында герцин қатпарлы белдеуіне
жататын Жетісу Алатауы, Ұзынқара таулары, оңтүстігі мен оңтүстік-батысында
каледон қатпарлығында түзілген Іле Алатауы Шу-Іле тауларымен шектеседі.
Географиялық орынының ерекшеліктеріне сай Іле ойысының өзіне ғана тән
ерекшеліктері бар.Олар:
• Материктің ішкі бөлігіндегі 43-450 с.е. аралығындағы орынының;
• дүние жүзілік мұхиттан бірнеше мың шақырым қашықта орналасуы;
• оңтүстігі мен солтүстігінен биік таулы белдеулердің қоршап жатуына
байланысты ауа массаларының трансфориациялануына сәйкес климатының
аридтілігі мен жауын-шашынның аздығы;
• Тропиктік жоғарғы қысымды белдудің солтүстік шетімен Воекоов білігінің
оңтүстік бөлігі арқылы өтуінің климатының шұғыл континентігін
арттыруы;
• транзитті Сырдария мен Амудариядан басқа өзен торларының болмауы;
• Құрғақ дала және шөл зоналарына тән өсімдіктермен жануарлар дүниесінің
таралуы.
Іле ойысының жоғарыда аталған ерекшеліктері климаты мен табиғатының
барлық компоненттерінің қалыптасуына тікелей әсеретеді.
Іле ойысының ортасында Қапшағай су қоймасыі орналасқан біртұтас ірі
ағынсыз тұйық аймақ болып табылады. Жербедерінің ерекшеліктеріне сай жа-
жағын қоршап жатқан таулардан орасан зор мөлшерде бос жыныстары шөгеді.
Ағынсыз тұйық алқапқа жатуымен теріс радиациялық баланс жағдайнда көп
мөлшердегі тұздың жинақталуы үрдісінің жүруі байқалады.Географиялық
орынымен климатының ерекшеліктеріне сай Евразияның қоңыржай белдеудегі ең
аз мөшердегі жауын-шашын жауады. (150- 200 мм. шамасында) тұтастай алғанда
тұран жазығының табиғатына аридтілік тән осыған орай шөлдерде жыл бойы ашық
күнді құрғақ ауарайы басым болып, жербедерін түзуде желмен температураның
әсерінен жүретін физикалық үгілулер жетекшіл орын алады.3
Іле ойысының физикалық-геоеграфиялық тұрғыдан зерттеу тарихы. Іле
ойысы туралы алғашқы тарихи жазба деректер ежелгі грек ғалымдары
Герадоттың, ортағасырдағы араб саяхатшылары Аль-Идриси мен Аль-Истрахидің,
Абдулафтың еңбектерінде кездеседі.

XlX ғасырдың 50-60 жылдарынан бастап Іле ойысының табиғатын кешенді
оқып үйрену мәселелеріне баса назар аударылып арнайы ғылыми экпедиция
ұйымдастырыла бастады. Осы кезеңде Іле ойысын П.П. Семенов – Тяншаньский,
Ш.Ш. Уалиханов басқада ғалымдар зерттеді.
1873, 1874, 1875 жылдары Орыс география қоғамы ұйымдастырған
экспедицияға Мушкетов басшылық жасады.Зерттеу нәтижесінде аумақтың
геологиялық құрылысы, пайдалы қазбалары жөнінде маңызды деректер жиналды.
. 1925 жылы Қарақұмдағы күкіртті төбелерді зерттеу жұмыстарын белгілі
геолог А.Е.Ферсман мен Д.И.Щербаковтың экспедициясы жүргізді. Іле ойысының
табиғатымен табиғат байлықтарын Ұлы Отан соғысына дейін белгілі ғалымдар
Б.А.Федорович, И.П.Герашмов, А.Г.Доскач, С.Ю.Гемер, А.Е.Ферсман,
Д.И.Щ.рбаков, А.С.Кель, В.Н.Кунин, Е.В.Лобова, Э.М.Мурзаев, М.К.Граве
зерттеді.
Қазіргі кезенде Іле ойысының табиғат жағдайлары мен байлықтары
біршама жақсы зерттелген

2. Іле ойысының геолотектоникалық құрылысы

Пермь кезеңінен бастап Іле ойысында негізінен өте тығыз тұнбалық
жыныстар дамыған.
Пермьдік жүйе Іле ойысының ең шеткі шығыс бөлігіндегі ҚХР
шектескен мемлекеттік шекара маңындағы терең бақылау
скважиналарының кесінді бөліктерінде ғана көрсетілген. Бұл жүйенің төменгі
бөлігі эффузивтік тұнбалық түзілістерден яғни
порфирмдерден, туфоқүмтастардан, туфокүлдерден құралған. Олар
скважиналарда аралығындағы тереңдіктерде байқалған.
Триас жүйесінің тек қана жоғарғы бөлігі ғана анықталған. Бұл
шөгінділер кең таралмаған және олар тек қана ойыстың Құлжат ауданындағы
аймағында, сондай-ақ Кетмен өзенінің солтүстік баурайында ғана байқалған.
Бұл жерлерде жұмыр тастар және түрлі түсті батпақтар түрінде таралған.
Жалпы қалындығы 170 м- ге жуық.
Юралық шөгінділердің беткейлік анықталуы жалпы Іле ойпатында атап
айтқанда оңтүстік және солтүстік бөліктерінде, тау бөктерлерінде біздің
елімізде анықталмаған.Іле ойысының орталық бөлігінде Іле өзенінің оң
жағалауында юралық шөгінділер анықталған. Бұл жердегі юралық шөгіділер сұр
құмтастардан, сазтастардан және көмір, сланец қабаттары бар құмдақтардан
тұрады.Мураковский кезіндегі споралар мен тозаңдарды зерттей келіп, бұл
кесіндідегі юралық тұнбаларды төменгі юралық (қалындығы 308 м) және орта
юралық (қалындығы 227 м) деп шартты түрде бөлген. Олардың аралығы
литологиялық монотондық пен төменгі бөліктен ортаңғы бөлікке споралар мен
тозандар комплексінің біртіндеп өтуі себепті нақты анықталмаған. Триастық
шөгінділерге қарағанда юралық шөгінділер қалындығының екі есе көп болуы юра
кезеңінде Іле ойысының орталық бөлігіне көп салмақ түскендігін көрсетеді
15.
Жоғарғы бор шөгінділері Іле ойысының шығыс және батыс бөлігінде де
анықталған. Жер бетінде табиғи шығулар ойысты көмкеретін немесе оның
аумағьшдағы аласа көтерурілулер де байқалады. Кіші қалқан тауларының батыс
бөліктерінде бор шөгінділері кварцтық құмдардан, өзіне тән сирек
түйіртпектері бар малтатастардан, динозаврлардың бөлшектенген сүйектерінен
тұрады.
Іле ойпатының шығыс болігінде жоғарғы бор шөгінділері тек қана
бұрғылау арқылы терең скважиналарда кездеседі.
Неогендік кезенде Іле ойысында түйіртпекті жыныстардың көп бөлігі
жиналмаған. Бұл құбылыс Қазақстанның оңтүстік және Оңтүстік батыс
бөлігіндегі барлық тау бөктеріндегі үстірттерге тән, бұл жерлерде неогендік
тұнбалар қалындығы 200-1750 м. Мұндай қалың тұнбалар өте үлкен аудандарда
тараған яғни неогендік кезеңде құрғақ жерлерден түйіртпекті массалар
көшкен. Бұл әсіресе таулы үстірттерде болған құбылыс.
Неогендік кезеңде Іле және Жоңғар Алатауы етегінде, көл тәріздес су
қоймаларьшда континенталдық режим және үстірттердің біртіндеп кетерілу
жағдайларьшда көл балшықтары, тасты гипс және мергель линзалары,
делювиалдық жұмыртас ерекше жиналған. Неогенге 1900 м қабатты да жатқызуға
болады. Олар негізінен құм және балшықтармен алмасып отыратын ұсақ дәнді
тұнбалардан тұрады, төменгі бөлігінде балшықтар қоңыр түсті, жоғарғы
белігінде жасыл және сұр түс болып араласып кеткен.
Іле ойысының төрттік шөгінділер мен кезеңдегі геологиялық тарихы,
төрттік шегінділер мен Іле және Жоңгар Алатауларының қазіргі жер бедерінің
түзілуінің геологиялық тарихымен тығыз байланысты. Бұл үстірттердің
геологиялық тарихындағы манызды құбылыстар болып тектоникалық процесстер
және процесстер алмасуын туғызушы климаттық өзгерістер эрозия, аккумуляция
процесстері есептеледі.
Үзілмелі тектоникалық көтерілулер және төрттік кезендегі дислокацияның
дезюнктивтік ойпаты үстірттер және олардың бөктерлерінің құрылымдық
геоморфологиялық мүшеленуіне алып келеді. Жайылма үстілік террасалар
түзілеіін жазықтар пайда болған жоқ.
Климаттық өзгерістердің негізгі көрінісі үстірттерді 4 рет мұз басу
(бірінші -шабындық, екінші жартылай шабындық, және екі алқаптық) және соған
сәйкес мұз басу және аралық ғасырларының кезектесуінен байқалады. Үстірттер
үшін мұз басу ғасырлары аккумуляция кезеңдері болып, ал мұз басу аралық
ғасырлары- шайылу этаптары болып табылады.
Іле Алатауы және Іле ойысының төрттік кезеңдегі тарихын басты төрт
аккумулятивтік этаптарға бөлуге болады:
Аккумулятивтік кезендер, алғашқы екі мұз басу уақытымен (шабындық және
жартылай шабындық) және бірінші мұз басу аралық ғасырмен тығыз
байланысты. Бұл кезеңге теңіздік және флювиогияциалдық
дөңбектасты - малтатасты нашар іріктелген және нашар сомдалған шөгінділер
тән, оларды лесс және лесс төріздес саз топырақтар басқан.
Екінші аккумулятивтік кезең екінші мұз басу аралық ғасырмен және үшінші
мұз басу уақытымен байланысты. Бұл уақытқа флювиогияциондық
жақсы іріктеліп, жақсы сомдалған дөңбектасты малтатасты шөгінділер тән,
оларда лесс және лесс тәріздес саз топырақтармен көмкерілген.
Олар Іле ойысы жазықтарында кездеседі және де екінші кезеңге екінші
жайылма үстілік террасалардағышөгінділер сай келеді.
III. Үшіншілік этап үшінші мұз басу аралығы мен төртінші мұзбасу
уақытына байланысты. Бұл кезеңге флювиогияциондық нашар іріктелген
ысырынды конустарындағы дөңбектасты-малтатасты шөгінділер, олар
морфологиялық белгіленген және анықталған этапта ысырынды конустарының ұшар
бөліктерін қалдықтармен көмкереді.
IV. Төртінші этап, мұз басу аралығынан бастап мұз басу ғасырымен
аяқталады. Іле ойысы аумағында әрбір мұз басу аралық ғасырының басында
тауларда мұздар қарқынды еру нәтижесінде өзендер өте күшті ағынға ие болып
ысырыңды конустарында қалың дөңбектасты-малтатастар, ал гипсометриялық
төмен түрде жазықтарда құм және ұсақ малтатасты шөгіндер жиналады.
Аталған аккумулятивтік кезендерге сәйкес Іле ойысындағы барлық төрттік
шегінділер қабаттан төрт бөлікке белуге болады: 1. ежелгі; 2. ортаңғы;
3. жоғарғы; 4. қазіргі.

1.3 Іле ойысының жер бедерінің геомофологиялық типтері

Іле ойысын қоршап тұрған Іле және Жоңғар Алатаулары ойысқа өте үлкен
сатылар түріндегі сатылы жылжымалар мен кертпештер есебінен еңістейді.
Жекелеген сатылар жер бедерінің түрлі типтерімен сипатталатын вертикалдық
аймақтықпен тығыз байланысты. Аймақтын жалпы орографиялық кескінінде Іле
ойысының жазықтары айқын бейнеленген, орта есеппен теңіз деңгейінен 800 м
төмен орналасқан төменгі немесе жазықтық қанаттан тұрады.
Жазық аумағында екі геоморфодогиялық аймақтар белгіленеді:
1. ысырынды конустар аймағы
2. тау бөктеріндегі аккумулятивтік жазық аймағы.
Сулы аккумулятивтік жер бедері. Ысырынды конустар аймағы. Тау
сағаларында, Іле ойысында өтетін өзендер және ұсақ өзендердің көп
бөлігінде, қоршаған таулар мен Іле Алатауының Кетмен өзенінің солтүстік
баурайындағы үстірттерде, веер тәріздес кеңейтін, жігі кірігіп кететін және
ойыстың барлық тау көтерілулер етегінде үлкен шлейф түзейтін ысырынды
конустар орналасқан.
Ысырынды конустар тау бектеріндегі жазықтың ең биік және тік құлама
бөлігі болып табылады. Іле Алатауының етегіндегі, Іле өзенінің сол жақ
жағалауындағы ысырынды конустар аймағының абсолюттік биіктігі 700-800 м,
орташа еңістенуі 3°, Жоңғар Алатауының етегіндегі, Іленің оң жақ
жағасындағы шығару конустарының келбеті мүлде бөлек, бұл жерде абсолюттік
биіктік 600 м-ден 1400 м-ге дейін төмендейді, бұл біршама құрғақ климаттық
жағдайлармен және оң жақ жағалаудың біршама жоғары гипсометриялық жағдаймен
байланысты. Бұл жерде сонымен бірге беткейдің еңістенуі де сол жақ
жағалауға қарағанда артық.
Айтарлықтай ежелгі ысырынды конустар өте күшті су шаюға ұшыраған және
қазіргі кездегі конустар астынан бой көтерген, терраса тәрізді беттер
түрінде сақталған, олар төменгі прилавкалар деген атпен белгілі. Қазіргі
ысырынды конустардағы шөгінділер өз кезінде жаңа төрттік кезенде салынған
және біршама ежелгілермен салыстырғанда алға жылжыған, осы көрінісі бойынша
су және дельтаң миграцияларын бақылауға болады.
Ысырынды конустар аталған аймақта өзіндік және жалғыз ғана рельеф
типін құрайды. Ірі конустар дамыған жерде бұл сүйрелме сәл доңесті жазық
Дерлік жер бедеріне ие, ал кішкене және кірікпейтін ысырынды конустар
дамыған жерде сүйрелмелер ірі толқынды, дөңес, бет көрінісі қарапайым
бөктер түрінде ие, аласарулармен, кейде көршілес конустардың бүйір
бөліктеріндегі көлбеу баурайлармен бөлінген болады.
Конустың жоғарғы бөліктеріндегі беткей келбеулігі 5 тен 8°-қа дейін,
түп негізіне қарай бөлбеулену 3-4° дейін азаяды. Бұл жерде конустар
біртіндеп тау етегіндегі көлбеу жазықтарға ауысады.
Тау етегіндегі аккумулятивті жазықтық. Іле ойысына тән және негізгі
жер бедер түрі болып аккумулятивтік жазық есептеледі. Ол өзінің әр түрлі
бөліктерінде толық мәнінде біртекті түзілістерден құралмаған және жасына,
гипосометриялық жағдайына, жыныстар литологиясына байланысты морфологиялық
айырмашылықтары бар. Ол ысырынды конустардан төмен орналасқан және Іле
ойысының есіне еңкіш жатыр, абсолюттік белгілер бұл жерлерде 500-480 м-ге
дейін төмендейді 21.
Екінші аккумулятивтік кезең шөгінділерінен кейін үшінші мұз басу
аралық ғасырында жазықтың орталық және шығыс бөлігіндегі өзендер мен
кішкене өзендерге таң емес таралу нәтижесіндесу шаю басталды. Осының
нәтижесінде аккумуляияның үшінші этапындағы кейінірек жиналған тұнбалар
арасынан шаю өнімдерінің жинақтары топтасты. Соңғыларын ертерек пайда
болған аккумуляцияның екінші этапындағы алқаптар толтырды.
Төрттік шөгінділердің қалындығы Іле ойысының өсіне қарайғы бағытта
қоршаған таулардан алыстаған сайын біртіндеп азаяды және Іле өзенінің
маңайында жергілікті жыныстардың шығуы байқалады.
Кіріккен төрттік жыныстардың жасына сәйкес тау етегіндегі көлбеулік
жазықты бірден және морфологиялық айыруға болатын шартты түрдегі жасы
бойынша 3 топқа бөлуге болады:
1. Тас бөктерлі жер бедерлі аккумуляцияның бірінші кезеңіндегі
немесе ежелгі төрттік тау бөктеріндегі көлбеу жазық.
2. Тегіс, мүшеленген жартасты жер бедерлі аккумуляцияның
екніші кезеңіндегі немесе ортаңғы төрттік тау бөктеріндегі
көлбеу жазық.
3. Жартасты жер бедерлі, аккумуляцияның үшінші кезеңіндегі
немесе жаңа төрттік тау бөктеріндегі көлбеу жазық.
Бүтіндей алғанда жазық жер бедері генетикалық тұрғыдан эрозиялық-
аккумуляцияның, морфологиялық тұрғыда әлсіз бұйратты, аса үлкен емес
төбелі және терең емес сайлы болып келеді. Кей жерлерде
беткейлі тегіс, бірақта жаңа көтерілулер салдарьшан жас эрозиялық
кесінділермен сипатталады.
Іле езеніншің алқаптары мен террасалары. Іле өзенінің алқабында бір
жайылмалық және екі жайылма үстілік яғни үш террасалар байқалады. Алқаптың
шығыс бөлігінде екі ежелгі көл террасалары бар. Жайылма алқаптың оң бойына
ұласады, ал жайылма үстілік террасалардың кей жерлері шанылған, сондықтан
да жырақталынады 22.
Іле өзенінің жайылмалық немесе қазіргі террасалары сатылы құрылымға
ие, биіктік жағдайы мен, беткейі мен өсімдіктерінің сипатына қарай
ажыратылатын биік және аласа жайылмалар бар.
Аласа жайылма шаюдың төменгі сатысын көрсетеді. Өзендегі су деңгейінен
0,5-0,8 метр биік. Оның беткейі тегіс дерлік, өзенге қарай сел көлбеулігі
бар. Жайылма типтік шалғындық өсімдіктермен көмкерілген, олардың арасында
сортандар дақтар түрінде кездеседі.
Биік жайылма қазіргі терраса көрінісі, оларды тасқын сулар айтарлықтай
биік жағдайда және деңгейде ғана баса алады. Аласа жайылмадан кертпеш
күйінде көтеріледі, Іле деңгейінен 0,8-1,5 метр, ал өте биік болғанда 1,3-
1,8 метр биіктікте жатыр. Биік жайылма беткейі әлсіз толқынды, кейде ұсақ
дөңді, сондай-ақ өзенге сәл көлбеу, жуықпен барлық жерде үлпілдек
сортандармен көмкерілген.
Жалпы Іле ойысына ескі көлдер мен биік қамыс басқан батпақты
аймақтардың болуы тән. Жайылмалық ландшафт элементі болып тал-жиделі
тоғайлар есептелінеді.
Жайылманың жалпы ені үлкен ауқымды яғни бірнеше ондаған метрден екі
километрге дейін, кейде тіпті ірі салалардың құяр сағаларында бес
километрге дейін жетеді.
Іле алқабындағы бірінші жайылма үстілік немесе жаңа төрттік терраса
сол жақ скибне түрлі алқаптардың жекелеген бөліктерінде орналасқан.
Олар астында малтатасты-құмды шөгінділер төселінген, құм және құмдақтардан
құралған. Террасаның жайылмадан биікігі 4-5 метр, кей жерлерде жалаң
кертпештермен үзіледі.
Көлдік террасалар. Іле алқабының шығыс бөлігінде (Шарын өзенінің
шығыс дельталары) төрт террасамен шектескен төрт кертпеш байқалады. Бұл
жерде жайылмалық және бірінші өзендік жайылма астылық, біршама жоғарғы екі
көлдік террасалар аталған.
Алғашқы кертпеш бірінші жайылма үстілік террасаға тән. Сол жақ
жағалауда Іле өзеніне жақын жатса, оң жақ жағалауда өзеннен 5-7 км қашық
жатыр. Бұл жерде жайылмадан 20-30 метр көтеріледі. Бұл кертпеш Қытай
жерінде басталады да, біртіндеп аласарып біздің еліміздің аумағына енеді.
Бірінші кертпештің абсолютті белгілері нышандай: Акдолян өзенінде — 573 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы
Іле өзенінің су режимі
Іле Алатауының физикалық – географиялық жағдайы
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы
Іле атырауында арналық процестердің гидроморфологиялық дамуы
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті
Іле Алатауының кіші алматы шатқалындағы көрікті жерлер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь