Ұлт зиялысы мен зиялылық


1 Ұлт зиялысы мен зиялылық: тарихи негіздер
2 Қазақ зиялысы, оның зиялылық қасиеттері
зерттеулердегі қилы-қилы байлам-тұжырым бір арнаға саймайтыны бүгінгі күннің ғана ақиқаты емес, ғасырлардан бері желісі үзілмей келе жатқан үдеріс. Мәсе¬лен, Абай поэзиясы мен қара сөздерінде ғалым, ұстаз, дәрігер, болыс, старшын, дін ие¬лері, билер қауымы, әскери маман, ақын, адвокат, тілмаш жайлы ХІХ-ХХ ғасырлар ме¬жесіндегі қоғамдық және ғылыми пікірлердің озығы ұлықталып, тозығы аяусыз сыналғанын исі қазақ баласы жақсы біледі. Ал одан да әріге көз жіберсек, дәстүрлі қазақ қоғамы тұсында халықтың рухани-интеллектуалдық, саяси-идеологиялық, әскери көсемдері “ер¬лер”, “ел ұстайтын ұл”, “жақсылар”, “жұрт иесі”, “ел иесі” тәрізді ұғым-түсініктермен айдар¬лағанын көреміз. Әрқайсын даралап қана қоймай, несімен жақсы, қайткенде жаман атанатынын дәйектей де алған екен. ХХ ғасыр басында осынау әлеуметтік қауымның қысқа да нұсқа классикалық атауы орнықты. Енді бұларды “зиялы” деген сөзбен айшықтау тілдік қорымызға енді. М.Әуезов осыдан бір ғасырға жуық уақыт бұрын былай деп жазған екен: “Жә, қазақтың сол баста деп алдына салып отырған көсемі кім? Ол – қазақтың оқыған азаматтары, зиялылары”.
Әрине, бұдан қазақ зиялылары ХХ ғасыр басында қалыптасқан екен деген қорытынды тумаса керек. Зиялы қауымның бастау-бұлағы этнос тарихының қойнауында жатыр. Қандай этнос болмасын тарих сахнасына төл зиялы¬сымен шығады, өз этносынан ерте немесе кеш туған зиялылардың болуы да мүмкін емес. Себебі, халыққа тән саяси, мәдени, эко¬номикалық, әдет-ғұрыптық, тағы басқа толып жатқан әлеует пен қасиет алғашқыда табиғи-географиялық орта, тіршілік қисыны, сыртқы фактор әсерімен қалыптасса да, осылардың бәрін өміршең, бәсекеге қабілетті дәрежеге көтеретін құдірет – этнос зиялысы.
Адамзат баласының өткенін көктей шолып бағамдасақ, жүздеген, бәлкім мыңдаған этностардың жойылып, тарих сахнасынан түсіп қалғанын жоққа шығара алмаймыз. ХVІІІ ғасырда Орталық Азияның жойқын мемлекетін құраған жоңғарлар қайда, ХІІІ ғасырда жарты әлемді ашса алақанында, жұм¬са жұдырығында ұстаған моңғолдардың бүгінгі әлеуеті кімді қызықтырады? Мәскеулік ғалым Мұрад Аджи күйзеле жазғандай, дін қызметі VІІІ ғасырға дейін Византияда, ХІІІ ғасырға дейін Римде, ХVІІ ғасырға дейін Мәскеуде түркі тілінде жүргенін бүгінде кәсіби тарих¬шы¬лар да білмейді. Кезінде айдарынан жел ес¬кен мемлекеттер мен халықтардың мұнша¬лықты күйреуінің себебін тізіп шығу мүмкін емес. Дегенмен солардың ішінде зиялы қауым қа¬телігінен, берекесіздігінен, қарымсызды¬ғы¬нан, сатқындығынан туындағаны ең басты орында тұрмаса да, соңғысы, елеусізі еместі¬гіне күдік жоқ. Зиялысыз халық тас дәуіріндегі тобырға тең, халқынан кіндігін үзген зиялы қауым — әркімге жем болатын бүлдіргі. Баба¬ла¬рымыз халық пен зиялылардың жарасымды қатынас-байланысы тағдыр анықтағыш маңызға ие екенін Күлтегін тасына бекер қашап жазбаған. “Игі, білгіш кісілерді, игі, батыл кісілерді қозғалта алмады, – дейді тастағы жазулар. – Бір кісі жаңылса, рухы, халқы тұқымына дейін қалмас еді”.
Иә, тарихи тамыры тереңге тартқан арғы қазақтар мен түркі әлемінің заңды мұрагері – қазақтың зиялысы халқына қызмет етудің, ұлтты ұйыстырудың, жаһандық, аймақтық бәсекеге төтеп берудің қатал сынағынан абыроймен өткенін биік ғылыми өремен, мақтанышпен айтатын уақыт келді. Тұмар ханым жайлы аңыздардың, Қорқыт Ата күйлерінің, Қ.А.Ясауидің даналық сөздерінің, Асан Қайғы, әз Жәнібек, Қасым, Есім, әз Тәуке, Бұқар, Абылай сынды хандар мен жыраулардың зердеден өшпеуін далалық ауызша тарихнама мұрасы ретінде ғана қабылдамай, жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар шыққан зиялы қауым өкілдеріне көрсетілген халық құрметі мен ұлықтауы мәртебесінде де бағалаған жөн шығар. Халық санасында кездейсоқ есімдер мен құндылықтарға орын жоқ. Олар не мақтауға, не даттауға лайық. Әрқайсы ұрпақтан ұрпаққа тағылым, үлгі болу үшін тиісті бағасын алған.
Сонымен, ғылыми анықтамасын айтар болсақ, зиялылар дегеніміз қоғамның, уақыт¬тың, халықтың объективті төл перзенті. Бұлар елі мен халқының құрамында (ерекше жағдай¬да диаспора мәртебесінде де) прогресс жолы-мен ілгерілеуге немесе қиын-қыстау сәтте қамал-қорғандай пана болуға ақыл-ойымен, ұйымдастырушылық және басқарушылық іс-әрекетімен қол жеткізуге лайықты үлесін қос¬қанда ғана тарихи миссиясын атқарды деуге негіз бар.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






2007-07-26:
Ұлт зиялысы мен зиялылық: тарихи негіздер
Ұлт зиялысының тарихы мен тағдыры, қоғамдағы орны мен міндеті төңірегіндегі алуан пікір, ғылыми зерттеулердегі қилы-қилы байлам-тұжырым бір арнаға саймайтыны бүгінгі күннің ғана ақиқаты емес, ғасырлардан бері желісі үзілмей келе жатқан үдеріс. Мәселен, Абай поэзиясы мен қара сөздерінде ғалым, ұстаз, дәрігер, болыс, старшын, дін иелері, билер қауымы, әскери маман, ақын, адвокат, тілмаш жайлы ХІХ-ХХ ғасырлар межесіндегі қоғамдық және ғылыми пікірлердің озығы ұлықталып, тозығы аяусыз сыналғанын исі қазақ баласы жақсы біледі. Ал одан да әріге көз жіберсек, дәстүрлі қазақ қоғамы тұсында халықтың рухани-интеллектуалдық, саяси-идеологиялық, әскери көсемдері “ерлер”, “ел ұстайтын ұл”, “жақсылар”, “жұрт иесі”, “ел иесі” тәрізді ұғым-түсініктермен айдарлағанын көреміз. Әрқайсын даралап қана қоймай, несімен жақсы, қайткенде жаман атанатынын дәйектей де алған екен. ХХ ғасыр басында осынау әлеуметтік қауымның қысқа да нұсқа классикалық атауы орнықты. Енді бұларды “зиялы” деген сөзбен айшықтау тілдік қорымызға енді. М.Әуезов осыдан бір ғасырға жуық уақыт бұрын былай деп жазған екен: “Жә, қазақтың сол баста деп алдына салып отырған көсемі кім? Ол – қазақтың оқыған азаматтары, зиялылары”.
Әрине, бұдан қазақ зиялылары ХХ ғасыр басында қалыптасқан екен деген қорытынды тумаса керек. Зиялы қауымның бастау-бұлағы этнос тарихының қойнауында жатыр. Қандай этнос болмасын тарих сахнасына төл зиялысымен шығады, өз этносынан ерте немесе кеш туған зиялылардың болуы да мүмкін емес. Себебі, халыққа тән саяси, мәдени, экономикалық, әдет-ғұрыптық, тағы басқа толып жатқан әлеует пен қасиет алғашқыда табиғи-географиялық орта, тіршілік қисыны, сыртқы фактор әсерімен қалыптасса да, осылардың бәрін өміршең, бәсекеге қабілетті дәрежеге көтеретін құдірет – этнос зиялысы.
Адамзат баласының өткенін көктей шолып бағамдасақ, жүздеген, бәлкім мыңдаған этностардың жойылып, тарих сахнасынан түсіп қалғанын жоққа шығара алмаймыз. ХVІІІ ғасырда Орталық Азияның жойқын мемлекетін құраған жоңғарлар қайда, ХІІІ ғасырда жарты әлемді ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстаған моңғолдардың бүгінгі әлеуеті кімді қызықтырады? Мәскеулік ғалым Мұрад Аджи күйзеле жазғандай, дін қызметі VІІІ ғасырға дейін Византияда, ХІІІ ғасырға дейін Римде, ХVІІ ғасырға дейін Мәскеуде түркі тілінде жүргенін бүгінде кәсіби тарихшылар да білмейді. Кезінде айдарынан жел ескен мемлекеттер мен халықтардың мұншалықты күйреуінің себебін тізіп шығу мүмкін емес. Дегенмен солардың ішінде зиялы қауым қателігінен, берекесіздігінен, қарымсыздығынан, сатқындығынан туындағаны ең басты орында тұрмаса да, соңғысы, елеусізі еместігіне күдік жоқ. Зиялысыз халық тас дәуіріндегі тобырға тең, халқынан кіндігін үзген зиялы қауым — әркімге жем болатын бүлдіргі. Бабаларымыз халық пен зиялылардың жарасымды қатынас-байланысы тағдыр анықтағыш маңызға ие екенін Күлтегін тасына бекер қашап жазбаған. “Игі, білгіш кісілерді, игі, батыл кісілерді қозғалта алмады, – дейді тастағы жазулар. – Бір кісі жаңылса, рухы, халқы тұқымына дейін қалмас еді”.
Иә, тарихи тамыры тереңге тартқан арғы қазақтар мен түркі әлемінің заңды мұрагері – қазақтың зиялысы халқына қызмет етудің, ұлтты ұйыстырудың, жаһандық, аймақтық бәсекеге төтеп берудің қатал сынағынан абыроймен өткенін биік ғылыми өремен, мақтанышпен айтатын уақыт келді. Тұмар ханым жайлы аңыздардың, Қорқыт Ата күйлерінің, Қ.А.Ясауидің даналық сөздерінің, Асан Қайғы, әз Жәнібек, Қасым, Есім, әз Тәуке, Бұқар, Абылай сынды хандар мен жыраулардың зердеден өшпеуін далалық ауызша тарихнама мұрасы ретінде ғана қабылдамай, жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар шыққан зиялы қауым өкілдеріне көрсетілген халық құрметі мен ұлықтауы мәртебесінде де бағалаған жөн шығар. Халық санасында кездейсоқ есімдер мен құндылықтарға орын жоқ. Олар не мақтауға, не даттауға лайық. Әрқайсы ұрпақтан ұрпаққа тағылым, үлгі болу үшін тиісті бағасын алған.
Сонымен, ғылыми анықтамасын айтар болсақ, зиялылар дегеніміз қоғамның, уақыттың, халықтың объективті төл перзенті. Бұлар елі мен халқының құрамында (ерекше жағдайда диаспора мәртебесінде де) прогресс жолымен ілгерілеуге немесе қиын-қыстау сәтте қамал-қорғандай пана болуға ақыл-ойымен, ұйымдастырушылық және басқарушылық іс-әрекетімен қол жеткізуге лайықты үлесін қосқанда ғана тарихи миссиясын атқарды деуге негіз бар.
Ал зиялылық дегеніміз не? Біздің ойымызша, қоғамның, уақыттың, халықтың алдындағы перзенттік борышын риясыз өтеу барысында зиялы қауымның өмір салтына айналған жағымды қасиеттер жиынтығы – зиялылық. Нағыз зиялылықтың қалыптасуына ғасырлар қажет. Оның негізінде туған халқының арғы-бергі тарихы, болмыс-бітімі, тірнектеп жиған қазынасы жататыны рас. Дей тұрғанмен, шыққан тегінің мәртебесі мен миссиясына сәйкес зиялылық қасиеттерде ерекшелік, қалың бұқараны өрге сүйрейтін әлеует болуы шарт.
Мәнді белгілері адам әрекетімен ажырағысыз байланыста өрілетіндіктен зиялылық қасиеттерді үш топқа жіктеуге болатын тәрізді. Біріншісі — әлеуметтік-кәсіби, екіншісі – мәдени-этикалық, үшіншісі – ұлттық. Айталық, билерге тән шешендік, тапқырлық, құқықтық кемелдік, батырларға жарасқан аңғалдық, жауын санамай соғысқан жүректілік, толарсақтан саз кешкен төзімділік, сал-серілерді ерекшелендіретін сегіз қырлы, бір сырлы өнерпаздық, еркіндік, еркелік жылқышы, қойшы, дихан, ұста, мұраб қауымының игілігіне айналғанмен сол ортадан әрқашан туындай бермейді. Әрине, батыр — кешегі жылқышы, би – кезіндегі қойшы, серінің әкесі ұста болуы әбден мүмкін. Бірақ жаңа әлеуметтік сатыға көтерілген бұлар атасының баласы болудан қалып, ел ұстайтын ұлға лайық зиялылықтың көзіне айналады. Саф алтындай зиялылық ізгілігімен, өміршеңдігімен барша қоғамға тарап, әлеуметтік субъектілердің санасын ашатыны, рухын шыңдайтыны, ұлттық мақтанышын қалыптастыратыны сөзсіз. Қазақ: “шешеннің тілі ортақ, шебердің қолы ортақ” деген қағидатты осы мағынада айтқан.
Зиялы қауым мен зиялылық статикалы күйде қала алмайды. Олар кеңістік пен уақыттағы, ел ішіндегі ахуалға қарай түрлі күйде тағдыр кешуі заңды құбылыс. Бірде – табиғи-ырғақты даму заңдылықтары сақталған ортада динамикалы-сабақтасты мазмұн мен пішінде көрінеді, келесі жолы — жаулап алумен, отарлаумен (сыртқы фактор) немесе елдегі реакциялық күштердің өктемдігімен (ішкі фактор) табиғи — ырғақты даму бұзылғандықтан дағдарысты-деформациялы күй кешуге мәжбүрленеді, ең соңғысы – дағдарысты – деформациялы дәуір жойдасыз ұзаққа созылғанда халқымен қоса ұлт зиялысы мен зиялылық ыдырайды, бөтеннің қанжығасында кетеді.
Қазақ зиялысы, оның зиялылық қасиеттері де, алғашқы екі тағдырды бастан кешті. Әсіресе ХV-ХVІІІ ғасырлардың орны бөлек. Қазақ хандығы шаңырағын тіктеді, аумағын кеңейтті, алыс-жақын елдермен байланысқа түсті, әз Тәукенің тұсында классикалық биігіне көтерілді. Зиялы мен зиялылықтың мейлінше кемелденгені, ұлттық даралығының түпкілікті орныққаны осы кезең. Ерлердің, ел ұстайтын ұлдардың, жақсылардың, билер мен батырлардың уақыт үдесінен шыға алуы халықтың дәулетін тасытты, оптимизмін асқақтатты. Төрт құбыласы түгел болғандықтан өзі батыр, өзі жырау Ақтамберді:
Салпаң да салпаң жортармын,
Сары азбанға қосымды артармын,
Торлаусыз өскен құланмын,
Мезгілсіз жусап өрермін,
Байраққа біткен құрақпын,
Саусағым жерге түсірмен,
Жапанға біткен терекпін,
Еңсемнен жел соқса да теңселмен,
Қарағайға қарсы біткен бұтақпын,
Балталасаң да айрылман,
Сыртым құрыш, жүзім болат,
Тасқа да салсаң майрылман! – деп неге шалқып таспасын. Бірақ тар жол, тайғақ кешулер алда еді.
Ресей бодандығына өту арпалысқа толы болғанмен ХІХ ғасырдың 60-шы жылдарында ол толығымен аяқталды. Енді отарлаушы империя өз ойындағысын жүзеге асыруға ашығынан кірісті. Жерді тартып алу дағдыға ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Н.Құлжанованың мұраларының зерттелуі
Философияның даналық және адамзат қоғамының дамуы
Нұрғали және Нәзипа Құлжановтардың қоғамдық өмірі мен қызметі
Алашорда
Жыраулар
Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысының мәселелері қазақ зиялылары еңбектерінде
Мағжан Жұмабай (Әбілмағжан) Бекенұлы туралы ақпарат
Қазақстан мемлекеті – Мәңгілік ел!
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында
Қазіргі заманғы құқықтық мемлекет пен діни бірлестіктер қарым-қатынасының негізгі үлгілері
Пәндер