Ауызекі сөйлеу стилі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 Ауызекі сөйлеу стилінің жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... 6

2 Ауызекі сөйлеу стилінің лингвистикалық белгілері ... ... ... ... 12
2.1 Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 12
2.2 Ауызекі сөйлеу стилінің лексикасы мен фразеологиясы ... ... . 15
2.3 Ауызекі сөйлеу стилінің морфологиясы ... ... ... ... ... ... ... 27
2.4 Ауызекі сөйлеу стилінің синтаксисі ... ... ... ... ... ... ... ... . 34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44
Кіріспе

Ауызекі сөйлеу – адамдар арасындағы коммуникативтік қатынастың басты әрі жиі көрінетін формасы. Осыған байланысты лингвистикада тіл-тілдің ауызекі сөйлеу ерекшеліктері арнайы зерттеу обьектісі болып келеді. Сонымен бірге ауызекі сөйлеу тілін зерттеудің бағыт-бағдары, әдіс-тәсілдері де алуан түрлі. Бірқыдыру еңбектерде лексикология, грамматикалық тұрғыдан ауызекі тілдің лексикалық, грамматикалық ерекшеліктерін тану мақсат етілсе, басқа, мәселен, психолингвистикалық зерттеулерде ауызекі сөйлеудегі сөзді құрау, түсіну процесстерінің психикалық астарын ашу мақсат етіледі.
Қазақ тіл білімі о баста ауызекі сөйлеу тілінің фактілерін зерттеуден басталған. Бұлай болуы, бір жағынан, ол кездегі жазбаша әдебиеттің шама-шарқына байланысты болса, екінші жағынан, ғалымдардың қазақ тілінің таза халықтың көзін, негізін тауып, сол фактілерге сүйеніп, зерттеуге талпынуына да байланысты еді. Қазақ тілін алғаш зерттеушілердің бірі – белгілі ғалым Н.И.Ильминскийде осы бағытты ұстады. Ол қазақ тілін осы тілде сөйлеушілердің өз аузынан жазып алынған фактілер негізінде зерттеу қажет, қазіргі кітаби материалдарда қазақ тілінің өз заңдылықтарына сай келе бермейтін шағатай тілінің элементтері көп деп үнемі ескертіп отырды. Н.И.Ильминский қазақтардың сөзді өнерге балап, оған ерекше талап қойып, мән беруін жоғары бағалады. Ол: «Қазақтың шешен кісілерін тыңдау бір рақат нәрсе: олардың сөзі ұйқасты, сымбатты, анық, көркем» деп жазды. Қазақ тілі жөнінде алғаш толық, жүйелі лингвистикалық еңбек жазған П.М. Мелиоранский де өзі, негізінен, ауызекі сөйлеу тілінің фактілеріне сүйенетінін ерекше атап отырады. Алайда революцияға дейінгі зерттеулер ауызекі сөйлеу тілін арнайы қарастыра да, жан-жақты қамти да алмады.
Қазақ тіліне арналған алғашқы бұл зерттеулерде оның басты фонетикалық, грамматикалық жүйесін анықтауға ғана баса мән беріліп, стильдік тармақтарын даралап тану міндет етілді.
Революциядан кейін қазақ тілін зерттеудің бағыт, мазмұны мүлде өзгерді, ол тарихи ұлы міндетке – қазақ халқының социалистік жаңа мәдениетін жасау, соған жол ашу мүдделеріне қызмет ету мақсатын көздеді. Сондықтан да бұл кездегі қазақ тіл білімі баса көңіл бөлген мәселелер - әдеби тілдің қалыптасуы, дамуы, жазуды жетілдіру, әдеби тіліміздің фонетикалық, грамматикалық жүйесін тану болды. Ауызекі сөйлеу тілінің ерекшеліктері, ауызекі сөйлеу тілі мен жазба әдеби тілдің арасындағы өзара қатынастың сыры ашылмады. Ауызекі сөйлеу тілі – қазақ тілінің қайнар көзі, негізі дегеннен аса алмады.
Қоғам мүшелерінің білім, мәдениет дәрежесінің өсуі, олардың қоғамдық өрісінің ұлғаюы, творчестволық белсенділігінің артуы ауызекі сөйлеу тілінің рөлін көтерді. Ауызекі сөйлеу тілінің жұмсалу аясы да орасан кеңіді, тақырыбы кеңейіп, мазмұны да күрделенді. Сондықтан жұртшылықтың ауызекі сөзге қоятын талабы да өсті. Тіл білімі саласында ауызекі сөйлеу тіліне ден қою осы қоғамдық, әлеуметтік талапқа байланысты. Ауызекі сөйлеу тілін зерттеу оның коммуникативтік (пікір алысу) сипатын анықтап, фонетикалық, грамматикалық тәсілдерді қолдану, пайдалану ерекшеліктерін ашуды көздейді, мұның өзі қоғамдық коммуникацияны жетілдіру, мәдени дәрежесін өсіруге көмектеседі.
Жұмыстың өзектілігі. Функционалдық стильдердің ішінде ауызекі сөйлеу стилі қазақ әдеби тілінің жіктелуінде айрықша орын алады. Ауызекі сөйлеу стилінде прагматикалық фактордың қатарына жататын тыңдаушыға айрықша көңіл аударуды қажет етеді. Ауызекі сөйлеу стиліндегі прагматикалық фактор деректі ситуацияны білдірмейді, бірақ коммуникативтік актінің маңызды бөлігі болып саналатын тілдік емес ситуацияны өзара әрекеттестік үстінде толық есепке алып отырады. Олай болса, ауызекі сөйлеу стилі ерекше стиль түріне жатады. Ауызекі сөйлеу стилі функционалдық стилдердің ішінде өзіне тән фонетика, лексика, грамматикасы бар күрделі әрі әмбебап стиль түрі болып саналады. Осы фонетикалық, лексикалық, грамматикалық ерекшеліктерін көрсету бұл жұмыстың өзектілігін айқындайды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Бітіру жұмысының негізгі мақсаты табиғаты күрделі саналатын ауызекі стилінің функционалдық стильдердің ішіндегі өзіне ғана тән фонетикалық, лексикалық, грамматикалық ерекшеліктерін зерттеу болып табылады. Ауызекі сөйлеу стиліне тән белгілерін көрсету мүддесі алға қойылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1 М.Балақаев, Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаев. Қазақ тілінің стилистикасы. Алматы, 1974. –185 б.
2 Д.Е.Розенталь. Практическая стилистика русского языка. М.: «Высшая школа», 1987.
3 М.Н.Кожина. Стилистика русского языка. М.: «Просвещение», 1977. –276 с.
4 Земская Е.А., Китайгородская М.В., Ширяев Е.Н. Русская разговорная речь: Общие вопросы словообразовная Синтаксис. М.: Наука, 1981. –276 с.
5 Лаптева О.А. Устная разговорная речь. М.: Наука, 1983. –136 с.
6 Сыздықова Р. Ауызша әдеби тіл. Абай Энциклопедия. Алматы: Атамұра, 1995. –720 б.
7 Серғалиев М.С., Нургожина Ш.И. Эмоционально – экспрессивная лексика казахского разговорного языка. Алматы: ПКО «Казснабобразования», 1995. –131 с.
8 Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы: Мектеп, 1985. –125 б.
9 Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Алматы: Ғылым, 1995. –176 б.
10 Қалиев Б. Ауызекі сөйлеу тілінің ерекшеліктері // жинақ: Сөз өнері. Алматы, 1985. –25-42 бб.
11 С.Омарбеков, Н.Жүнісов, Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі, Алматы: «Мектеп», 1985. –206 б.
12 М.Балақаев. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. Алматы: «Ғылым» баспасы, 1984. –181 б.
13 Р.Сыздықова Қазақ әдеби тілінің тарихы ХVІІ-ХІХ ғғ. Алматы: «Мектеп» 1984. –245 б.
14 Қазақ диалектологиясы. Алматы: «Ғылым» баспасы, 1965. –292 б.
15 А.Тасымов. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 2005. –158 б.
16 Б.Сағындықұлы. Қазіргі қазақ тілі. Лекискология. Алматы, 2003. –100 б.
17 Ғ.Қалиев, Ш.Сарыбаев. Қазақ диалектологиясы. Алматы: «Ана тілі», 1991. –199 б.
18 Авалиани Ю.Ю. К изучению разговорной фразелогии. // Исследования по рус. и слаыианскому языкознанию. Самарканд: СамГУ, 1971. –109-123 с.
19 Калашникова А.Ф. Учебный словарь наиболее употребительных фразеологизмов современного русского языка. Минск: «Вышэйшая школа», 1991. –208 с.
20 Быстрова Е.А., Окунева А.П., Шанский Н.М. Краткий фр-й словарь руского языка СПб.: «Просвещение», 1994. –271 с.
21 Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы: «Мектеп», 1996. –128 б.
22 Қожахметова Х. Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы. Алматы: «Мектеп», 1971. –112 б.
23 Жуков В.П., Жуков А.В. Школьный фразеологический словарь русского языка. М.: «Пресвещение», 1994. –431 с.
24 Жуков В.П., Сидеренко М.И., Шкляров В.П. Словарь фразеологических синонимов русского языка. М.: «Русский язык», 1987. –448 с.
25 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. Алматы: Ғылым, 1998.
26 Дегтерева Т.А. «Выразительная сила слова. // Язык и стиль. М.: «Мысль». 1965.
27 Баранникова А.И. Просторечие как особый социальный компонент языка. // Язык и общество. Саратов, 1974.
28 Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиялық мәселелері. Алматы, 1960.
29 М.Серғалиев. Синтаксис және стилистика оқу құралы. Алматы: «Қазақ университеті» баспасы, 1997. –148 б.
30 Р.Әміров, Ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері, Алматы: «Мектеп» баспасы, 1977.
        
        БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
АУЫЗЕКІ СӨЙЛЕУ СТИЛІ
Жұмыстың тақырыбы: Ауызекі сөйлеу стилі.
Жұмыстың құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден, екі ... және ... ... ... тұрады.
Жұмыстың көлемі: 45 бет.
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 30.
Зерттеу нысаны: Қазақ тіліндегі ауызекі сөйлеу стилінің лингвистикалық
белгілерін айқындау.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: ... ... ... ... ... ... ... жүйесі мен белгілерін түсіндіру. Ауызекі
сөйлеу стиліне тән фонетикалық, лексикалық, грамматикалық ... Осы ... ... мысалдарды келтіре отырып, оның мән-
мазмұнын ашып көрсету.
Жұмыста қолданылған дерек көздер: Ауызекі сөйлеу стиліне ... ... ... әдебиеттер мен жергілікті тіл ерекшеліктерінен
мысалдар алынды. Сонымен қатар, стилистика саласы ... ... ... ... және Қ.Қ. ... ... диссертациялары
қаралды.
Тірек сөздер: стиль, эмоционалды-экспрессивті, прагматикалық ... фон, ... ... ... ... жаргон, арго, табу,
эвфемизмдер, варваризмдер.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе ………………………………………………………………... 4
1 ... ... ... жалпы сипаттамасы …………………… 6
2 Ауызекі сөйлеу стилінің лингвистикалық белгілері ……………. 12
2.1 Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі ... ... ... ... стилінің лексикасы мен фразеологиясы ……… 15
2.3 Ауызекі сөйлеу стилінің морфологиясы ………………………. 27
2.4 Ауызекі сөйлеу стилінің синтаксисі ... ... ... ... ... ... ... 44
Кіріспе
Ауызекі сөйлеу – адамдар арасындағы коммуникативтік қатынастың басты
әрі жиі көрінетін ... ... ... ... тіл-тілдің
ауызекі сөйлеу ерекшеліктері арнайы зерттеу обьектісі болып келеді. Сонымен
бірге ауызекі сөйлеу тілін ... ... ... ... ... ... ... лексикология, грамматикалық тұрғыдан
ауызекі тілдің лексикалық, грамматикалық ерекшеліктерін тану мақсат ... ... ... ... ... ... ... түсіну процесстерінің психикалық астарын ашу мақсат етіледі.
Қазақ тіл білімі о баста ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... бір ... ол ... жазбаша әдебиеттің шама-
шарқына байланысты болса, ... ... ... ... тілінің таза
халықтың көзін, негізін тауып, сол фактілерге сүйеніп, зерттеуге талпынуына
да байланысты еді. Қазақ тілін алғаш ... бірі – ... ... осы ... ... Ол ... тілін осы тілде
сөйлеушілердің өз аузынан ... ... ... ... ... ... ... материалдарда қазақ тілінің өз ... сай ... ... ... ... көп деп ... ескертіп отырды.
Н.И.Ильминский қазақтардың сөзді өнерге балап, оған ерекше ... ... ... ... ... Ол: ... ... кісілерін тыңдау бір рақат
нәрсе: олардың сөзі ұйқасты, сымбатты, анық, көркем» деп ... ... ... ... ... ... лингвистикалық еңбек жазған П.М. Мелиоранский
де өзі, негізінен, ауызекі сөйлеу тілінің фактілеріне сүйенетінін ... ... ... революцияға дейінгі зерттеулер ауызекі сөйлеу тілін
арнайы қарастыра да, жан-жақты қамти да ... ... ... ... бұл ... оның ... ... жүйесін анықтауға ғана баса мән беріліп, стильдік тармақтарын
даралап тану ... ... ... ... ... зерттеудің бағыт, мазмұны мүлде
өзгерді, ол ... ұлы ...... ... ... жаңа
мәдениетін жасау, соған жол ашу мүдделеріне қызмет ету мақсатын көздеді.
Сондықтан да бұл кездегі ... тіл ... баса ... ... мәселелер -
әдеби тілдің қалыптасуы, дамуы, жазуды жетілдіру, ... ... ... ... тану ... ... сөйлеу тілінің
ерекшеліктері, ауызекі сөйлеу тілі мен жазба әдеби тілдің арасындағы ... сыры ... ... ... тілі – ... тілінің қайнар көзі,
негізі дегеннен аса алмады.
Қоғам мүшелерінің білім, мәдениет дәрежесінің ... ... ... ұлғаюы, творчестволық белсенділігінің артуы ауызекі сөйлеу тілінің
рөлін көтерді. Ауызекі сөйлеу тілінің жұмсалу аясы да ... ... ... ... да ... ... ... ауызекі
сөзге қоятын талабы да өсті. Тіл білімі ... ... ... ... ... осы ... ... талапқа байланысты. Ауызекі сөйлеу тілін
зерттеу оның коммуникативтік (пікір алысу) сипатын ... ... ... ... пайдалану ерекшеліктерін ашуды көздейді,
мұның өзі қоғамдық коммуникацияны ... ... ... ... ... ... стильдердің ішінде ауызекі сөйлеу
стилі қазақ әдеби ... ... ... орын ... ... сөйлеу
стилінде прагматикалық фактордың қатарына жататын тыңдаушыға айрықша көңіл
аударуды қажет етеді. ... ... ... ... ... ... ... бірақ коммуникативтік актінің ... ... ... ... емес ... ... әрекеттестік үстінде
толық есепке алып отырады. Олай ... ... ... ... ... стиль
түріне жатады. Ауызекі сөйлеу стилі функционалдық стилдердің ішінде өзіне
тән фонетика, лексика, грамматикасы бар ... әрі ... ... ... ... Осы фонетикалық, лексикалық, грамматикалық ерекшеліктерін
көрсету бұл жұмыстың ... ... ... мен ... ... жұмысының негізгі мақсаты
табиғаты күрделі саналатын ауызекі ... ... ... ... ғана тән фонетикалық, лексикалық, грамматикалық
ерекшеліктерін зерттеу ... ... ... ... ... ... көрсету мүддесі алға қойылады.
1 Ауызекі сөйлеу стилінің жалпы сипаттамасы
Функционалдық стильдердің ішінде ерекше тілдік ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің жіктелуінде айырықша орын алады.
Тұрмыстық қарым-қатынаста ауызекі сөйлеу тілі қолданылады. Оның өзіне
тән фонетикалық, лексикалық, морфологиялық, ... ... ... ... ... ... тілі болса да, ... ... ... ... Ауызекі сөйлеу стилінің ... ... ... ала ... қажет етпейтіндіктен, еркін қолданысқа
түседі, сондықтан ауызекі сөйлеу тілімен тығыз байланысты жұмсалады.
Ауызекі сөйлеу стилін Е.А.Заемская және т.б ... ... ... ... ... тіл деп санайды [4; 7]. Ал басқа ғалымдар тобы,
мысалы, О.А. Лаптева ауызекі сөйлеу ... ... ... стильдердің ауызша түрінің бәрінде ұшырасатындығын айтады [5;
7].
Қазақ ғалымдарының ішінде Р.Сыздықова ауызекі әдеби тіл, ауызша әдеби
тіл деп екіге ... ... ... тілге қазіргі функционалдық стильдердің
ресми, ғылыми, ... ... ... ... ... ... ауызекі әдеби тілге Р.Сыздықова былайша анықтама береді:
“Ұлттық әдеби тілдің жазу ... ... ... ... сөз ... ... ... ерте дәуірдегі қазақ елінің қоғамдық-әлеуметтік реттеу үшін
тұтынылған бейнелі, асқақ стильге құрылған сөз саптау ... [6; 10]. ... ... ... ... жазбаша түрі шыққанға дейін дамыған түрі бүгінгі
ауызекі сөйлеу стилінің негізі болып табылады.
Ауызекі ... ... ... ...... және ... ... пен адресант прагматикалық факторға жатады, ерекше стиль
түзуші тәсіл болғандықтан прагматикалық орталық ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерді адресатқа
ықпал етіп жеткізу үшін жаңа білім қорын игеру қажет, ол ... фон ... ... ... ... ... қатарына жататын
тыңдаушыға айырықша көңіл аударуды қажет етеді. ... ... ... ... шөлдедің бе деп, айтушының айтқысы келген сөзін айтып бере алады.
Ауызекі сөйлеу ... ... ... деректі ситуацияны
білдірмейді, бірақ комуникативтік актінің ... ... ... ... емес ситацияны өзара әрекеттестік үстінде толық есепке алып ... ... ... ... стилі ерекше стиль түріне жатады.
Ауызекі сөйлеу силінде стилистикалық бейнелі лексика жиі ... ... ... ... ... коннотативті мағынаға
ауысуы тек қана ... ... ... ... тілдік
бірлік ретінде алынбайды, эктролингвистикалық факторлармен қоса стиль
жасайтын мәнерлі форма тудыратын қызметіне, ... де ... ... ... ортасы, оның тақырыптық өзегі, жанрлары, сөйлеудің
мазмұны мен мақсаты, сөйлеуші мен ... ... ... ... пен ... ... ... т.б. тілдік қатынасына да
байланысты.
Ауызекі сөйлеу стилі негізгі тілдің қызметімен ... ... ... ... берудің айырықша формасын құрайды.
Ауызекі сөйлеу тілінің тілдік ... оның ... ... ... ... бастылары мыналар:
- бейресмилік;
- сөйлеу еркінділігі;
- сөйлеу қарым-қатынасының ... ... ... ... ... сөйлеудің автоматтығы;
- сөйлеудің мазмұны: диалогтық форма мен қарапайымдылық.
Ауызекі сөйлеу стиліне ерекше ықпал ететін ралды ситуация, ... ... ... ... сөйлеудің шегін қысқартып отырады.
Сөйлемнің кейбір компоненттері қатыса алмайды, бірақ ... ... ... ... ... ... қабылдауға еш кедергі
жасамайды. Мысалы, Астанаға екі билет, бір адамға екі ... бір ... ... ... тілінің материалдарынан).
Ауызекі сөйлеу стилінің күнделікті қарым-қатынасында сөйлеу ... ... ... ... ойлау қабілетінен туындайды,
сондықтан ауызекі сөйлеу стилі стилистикалық коннотацияның ерекше формасын
беріп ... ... ... ... тән стильдік белгілер оның
композициялық ... ... ... ... мүмкіндіктері мына
мәселелерге тікелей қатысты болып келеді: сөйлеудің ... ... ... тоны оның астарындағы ашық және жасырын
прагматикалық ... ... ... ... ... ерекше тобын құрайды.
Ауызекі сөйлеу стилінде ерекше реңк атқаратын сөйлеудің дыбыстық жағы.
Ауызекі сөйлеу стилінде ... рөлі ... ... ... әрекеті,
орфоэпиялық норманы бұзу, керісінше орфоэпиялық норманы сақтау, орфоэпиялық
норманы безендіру немесе әсем ... ... ... ... ... ... сөздердің
қатарын құрайтындығы М.Серғалиев еңбектерінде қарастырылып жүр ... ... ... ... ирониялық, эротикалық сөздер т.б.
жиі ұшырасады. Ауызекі сөйлеу стилінде хабарлаудағы ең ... сөз ... ... айтылады: Компьютер алдым, ақша керек, ақша ең ... ... тұр, ең ... айтпайын, немесе Сіз домбырада ... ... ... ... өте ... деген формада беріледі.
Ауызекі сөйлеу стилінде тілдік тәсілдерді ... заңы ... ... ... ретінде қолданылады: келдім, жарайды, ат, ... ... ... ... ... ... ... стильдердің ішінде өзіне тән
фонетика, лексика, ... бар ... әрі ... стиль түрі болып
саналады.
Ауызекі сөйлеу стилі лексикасында сөйлеушілердің ең ... ...... ... ... ... тілде, көркем әдебиет тілінде де сөйлеу ... тән ... ... ... тобы жиі ... Олар ... ... стильдік
қызмет атқарады”- дейді.
Ауызекі сөйлеу стилінде сөздік ... ... ... ... қатысады,
фразеологизмдер де, метафора да ұшырасады. Шошақай үйде тұрмас; қаңғыбас
қайда қаңғып жүр; ақымақ, өзі кінәлі; көк ... ... ... ... ... ... еңірегенде етегі толады; көрсем көзім шықсын; ... ... ... ... аш өзегіне түсуге айналды; қалтасы ... ... ... ... ... ... жүру; жүйкесі тозу; жүйке
тамыры солқылдау; зықысы шықты; еті тірі; қойдан жуас; өлермен екен; ... ... жүр; амал жоқ; ... ... ... ба екен ... тілден
жиналған материалдардан).
Р. Сыздық ауызша функционалды стиль деп ... ... ... яғни ол ... тілдің ауызша жұмсау түрі, айталық, көпшілік алдында
ауызша ұсынылатын сөздерді айтады. Осы пікірлерді жинақтай ... ... ... ... стильдердің ауызша түрінің де стильдік қызметіне ортақ
деп тануға болады.
Ауызекі сөйлеу стилінде сөздердің ... ... ... жағымсыз
эмоцияға тікелей қатысты. Сөйлеуші әр уақытта өзі ... ... ... өзінің әр түрлі көзқарасын, ниет-пиғылын, ойын, көңіл-күй сезімдерін
айтатындықтан ... ... күй ... ... ... ... ... молынан ұшырасып отырады.
Ауызекі сөйлеу стилінің әдеби тіл формасына қайшы ... ... ... ... бір ғана ... ... сөзді алайық, бұл сөз ... ... ... әрі көп ... өз ойын ... жеткізе алмаған
уақытта жиі қолданылатын сөзі, мысалы, әр жерден ауызекі сөйлеуде жиналған
мәліметтер бойынша орфоэпиялық қатемен айтылатын ... ... ... ... жаңанеке, жаңеғы, жанеғы, жаңғы, жаңақы, жәнегі т.б.
Ауызекі сөйлеу стилінде кейбір грамматикалық тұлғаларының ... ... ... ... ... ... кештетіп,
кешкілік, кешкісін жолығармын, кештетіп ... ... ... таң ... ... таң ... ... таңертеңгілік
деген сияқты грамматикалық тұлғалардың әдеби ... ... ... ... ... ... ... қайталаулар да молынан ұшырасады. Қайталаулар
– көркем әдебиет стилінде суреткердің стильдік ерекшелігі ретінде танылатын
стилистикалық тәсіл, ауызекі сөйлеу стилінде ... ... ... ... ... түзу үшін пайдаланылады.
Қазір бәрі өзгерді, өмір өзгерді, ... ... мода ... адам ... ... де ... ... да өзгерді немесе заман жақсарды, өмір
жақсарды, бәрі де ... ... ... ... ... өзгерді
сөзін сөйлеуші бірнеше рет қайталап айтады, сол ... ... ... баян ... ал ... ... қайталау болып тұрған сөз жақсарды, ол
бар-жоғы екі-ақ рет ... ... ... мен өмірге ортақ ... ... ... үшін ... ... ... ... өзіне тән сөйлеу мәдениеті болады. Сөйлеу
мәдениеті деп ... ... ... ... ... және ... ... меңгеруде қол жеткен табыстарын айтуға ... ... ... ... ... эрудициясы, ақыл парасаты, киімі, жан-
дүниесімен сөзді, сөйлемді мәдениетті түрде яғни мәдениетті тілмен жеткізуі
болып табылады. Тіл ... сөз ... сөз ... ... ... әсем етіп ... ұстанымдары, яғни коммуникативтілік қажеттілік
пен эстетикалық ... ... ... ... ... ... сөйлеу стилі тілдің лексикалық-семантикалық құрылысында
еркіндікпен қолданылатын сөздер тобы, сөз тіркестері ... ... ... бір ғана амандасу сөзінің өзі әр түрлі орфоэпиялық немесе
орфографиялық жақтан әр ... ... ... қолданылады. Бұл ежелгі
ауызша әдеби тілдің ... ... ... болып саналатын қазақтың қара
өлеңдерінде көптеп ұшырасады. Қазақтың қара өлеңінде амандасудың өзі ... ... ... ... ... ... ... көрмесем де
жүрмісің аман-есен бұраң белім, жүрмісің аман-есен, сау-саламат. Аман-
саударсыздар ма, ... ... ... ... ... ... қалай? Барсың ба аман-есен қарашығым! Аман ба, ... ... ... ма ... Еліңнің есен-сау ма батырлары. Әріптес
мал-жаныңыз тегіс аман, Халайық ел-жұртыңыз есен-сау ма? Сен аман ... ... ... ба, өзің ... асыл затым? Аман-есен жүрсің бе сау-
саламат ... ... түрі ... бе, әр ... ... ... сәлематсыз ба, сәләмәтсіз бе, саламатсыз бе, сәлеметсыз ба т.б.
түрлері ауызекі сөйлеу ... ... ... жатады. Амандасудың
сәлеметсіз бе деп айтылу мәнерінде дауыс тонына қарай әр ... ... ... ... бе? ... тонының айтылу мәнеріне қарай әр түрлі
көңілді, сезім-күйді аңғартады, бірде асқақ ... ... ... ... көкіректікті білдіреді, сынау мәні де, қуанышты үнмен,
бірде жарқын, шырайлы көңілмен айтылуы ... ... ... ... ... ілтипатты көңілдің шынайы ниетін танытатын стильдік мәнер де
айтылады.
Ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... коммуникативтік-этикалық қызмет атқаратын
эмоционалды-экспрессивті тәсіл болып саналады.
Ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... күші, дауыс
жылдамдығының әр түрлі қызметінің арқасында стильдік ерекшелігі айқындалып
тұрады.
Ауызекі сөйлеу стилінде эмоционалды-экспрессивті ... ең ... бірі ... ... ... сипаттың ең озық
үлгілері (тіпті сөзбен айтып білдіре ... ... ... ... ... ... стилінде дауыс ырғағы, дауыс тонының айтылу мәнерінен
бір ғана сөздің өзінің астарында алуан түрлі ... ... ... ... Бұл ... ... сөйлеу стилінің
еншісіне ғана тиетін қасиет ... ... ... әдемісін-ай – сұлулықты
паш ету мағынасында; өткірін-ай – оның ... ... үшін ... - ... ... білдіреді; шіркін-ай – аңсау немесе ... ... ... кекету мағынасына қарай айтылады; күлкісін-ай – сүйсіну;
сұлуын-ай – ... ... ... сүйсіну, таң қалу, тамсану, қызығу, құмарту;
толассыз жаууын-ай – ... пен ... ... ...... білдіреді. Ерекшелік тек оқшау сөздерде ғана емес, кез ... ... ... ... ... қою арқылы сөздің прагматикалық-
стилистикалық қызметін жан-жақты тереңдетіп сөздің ... ... өріс ... ... ... сөзін алайық. Өмір, өшір деп
қайталап айтылғанда өмірдің бар тауқыметін түсіну, соны бағалау, ... ... ... мойынсұну, кейде шарасыздық мағынасын танытса, сол
арқылы адресатты белгілі ... ... ... еһ ... аһ өмір деген
тіркестерді айтқанда дауыс тонына қарай әттең өмір өкінішін толық сезіну,
өкіну, бармағын ... ... ... ... түсіну сияқты
мағыналық реңкін білдіреді, өмірде не болмайды көндігуі өмірге ... ... ... ... таныту мақсатында айтылады; өмір көрсетеді -
тағдырына ... өз ... ... ... ... ... ... алда – үміттену, үмітін жоғалтпау мағынасын береді. Ауызекі сөйлеу
тілінің дауыс тонының жылдамдығы, созылыңқылығы, үнділігі де ... ... да ... ... әсерге бөлейді.
Ауызекі сөйлеу стилінің бір-біріне ұқсамайтын дауыс тоны, дауыс ырғағы
болса, көркем әдебиет стилінде осы қызметті автор өзі ... ... ... жаным. Жүрегіңді балталасаң да өшпейтін сөз (Ш.Мұртаза).
Бұл келтірілген мысалдағы автордың жүрегіңді балталасаң да өшпейтін сөз ... ... ... ... ... қойшы, жаным сөздің айтылу стилі
мәнері бойынша келші, жаным! Деген жасырын мағынасын беріп тұрғанын ... ... да ... сөз деген пайымдау арқылы түйіндейді.
Ауызекі сөйлеу тілінде грамматикалық құрылымдардың экспрессивтілік не
стилистикалық қызметі жазба ... ... ... ... ... ... бар.
Ауызекі сөйлеу стилистикалық ерекшеліктері жазба әдеби тіл нормасынан
өзгеше стильге құрылады. Мысалы жалғаулық шылаулар сирек қолданылады. ... ... ... ... ... тұлғалармен қолдану жиі
ұшырасады.
Ауызекі сөйлеу стилі синтаксисінің экспрессивтік және ... ... сан ... ... ... бұл ... ... сөйлеу стилінде клише сөздер көп ... ... ... ... клишелердің, сөйлеу стереотипінің көмегімен
сөйлейді және жаза алады.
Клише ауызекі сөйлеу тіліне ғана тән ... ... ... ... ... де ... ... стилінде белгілі әлеуметтік топтардың арасында
қолданылатын жаргон ... ... көп ... ... ... ... бар, ... балқаймақ,
крышасы бар.
Ұрылардың жаргондары: хирург, доцент, шапка.
Ауызекі сөйлеу стилінде дөрекі сөздер қарапайым, ... ... ... ... жиі ұшырасады. Бөгде тілдік элементтер орыс ... ... табу мен ... жиі ... табу мен эвфемизмдер ауызекі сөйлеу стилінің сөздік қорынан ... ... мен ...... ... лексикалық және семантикалық
жағынан баюдың бір ... ... ... ... ... ... жатқызады [8]. Ал «табу мен эвфемизмдерді қолдану ауызекі
сөйлеу стиліне тән ерекшелік болып табылатындығын ... ... ... [9; 117].
Ауызекі сөйлеу стилі қоғамдық ортаның барлық саласында қолданылады. Екі
адамның қарым-қатынас әңгімесінде, телеэкранда жүргізушінің сөзі, ... ... кез ... ... топ ... ... сатушы мен
сатып алушы, көлікте жолаушы, сотта ... мен ... ... ... ... ... ғалым мен студент, ауруханада ... мен ... бәрі ... ... ... ... ... Ауызекі сөйлеу стилінің лингвистикалық белгілері
2.1 Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі
Әдеби тіліміз нәр алып ... сан ... ... бар, ... ең бір ... деп ... тілін атасақ лайық. Талғауы тоқсан
қызыл тілді шын қастерлеп, оны өнер ... ... ... сөз ... ... ... ... көкейіне түйе білген, кейінгі нұсқа ... ... ... бойы ... ... ... бірге жасасып келе жатқан ана
тіліміз ұзақ-ұзақ тарихы бар, ежелден ірге теуіп орныққан дәстүрі бар ... ... тілі деп атап ... «тілімізді» әр өлкенің жергілікті
жергілікті ... ... тән ... ... мен ... ... ... халық диалектілері мен говорларын білдіретін,
ауызекі тілді білдіретін, бірақ ауызекі тіл ... да оның тек ... ... ... ғана ... ұғым деп түсінген дұрыс.
Халық тілі деген ұғымның бұл жердегі терминологиялық мәні әдеи ... ... ... ... тіл деп, әлбетте, белгілі бір жүйеге түсіп
қырлалған, жанылған, ел-жұрттың бәріне ... ... ... бар ... ... халықтық сипаты болғандықтан әдеби тілдің нормаларын сақтай ... ... ... ... саналатын әрбір адам үшін парыз. Ал халық тілі ... ... ... бұл ... ... ... бірдей міндетті норма деген
болмайды» [11; 4].
Диалект, говор, наречие атаулының қай-қайсысын асақ та, ол – ... ... ... тілінің, адамдардың күнделікті тұрмыстағы бір-
бірімен сөйлесіп қарым-қатынас жасайтын тілінің жемісі. Бірақ ... ... ... де шеңбері аса кең ұғым. Мұның ауқымына осындағы біз айтып
отырған әр өлкенің жергілікті ... тілі де ... ... ... осы ... ... ... бәріне бірдей ортақ қызмет ететін,
белгілі нормаға, жалпы ... ... ... ... әдеби тілдің
ауызша формасы да қоса сыйып кетеді. Ауызекі тілді халықтың ... ... ... атап ... өзі, ... жергілікті халықтың тілін әдеби
тілден ажырата білу ... ... ... сөз құрамында, грамматикалық құрылысында, сөздердің
айтылуында белгілі жүйе болғанмен, олардың жетілу, тұрақтану жағдайы халық
өкілдерінің бәріне ... ... ... ... ... ... Тілдің жүйелілік негізінде пайда болған грамматикалық нормалар
ауызекі тілде белгілі бір қалыпта жұмсалмай, ауытқып отырады» [12; 29].
Қазақ ... ... тіл ... ... бір ...
дыбыстық ерекшеліктер. Бұл шағын құбылыстың өзі қазақтың әдеби тіліндегі
әрбір дыбыстың өзіндік ... ... ... ... ... ... дыбыстардың бірінің орнына бірінің қолданылуы бұл ... ... ... ерекшеліктің негізі болып саналады.
Енді осы айтылғандарымызды дәлелдейтін ... ... ... мысал келтіріп көрейік[14; 105].
Көкшетау облысында тұратын қазақстардың тіліндегі ... ... ... ... ССР ... ... Тіл мен
әдебиет институты 1958 жылы май-июль айларында диалектологиялық экспедиция
ұйымдастырылған болатын. Көкшетау ... ... ... ... ... тұрғындардың тіл ерекшелігін зерттеу
барысында мынандай фонетикалық ерекшеліктер байқалған.
1. Орыс тілінен ... ... ... ... а ... кейде
түсіріліп айтылады. Мысалы: Машин жөнді жүрмеді. Кімде карт бар ... ... ... ... де бар ... ... әдеби тілде
және қазақ тілінің басқа говорларында а ... ... ... бұл
жердегі тұрғындардың сөйлеу тілінде түсіп қалады.
2. «ұ» дыбысы ... ... «о» ... ... ... шорайлы -
шұрайлы. Мына жер шорайлы екен, қандай жақсы.
3. Сөз басында келетін «ұ» дыбысы кейбір ... ... ... ... ... ... (ұшықтау). Баламды бақсыға шұқтаттым, -
депті.
4. Сөздің ... ... ... ... «б» ... «в» ... Това-тоба, тава-таба, жова-жоба, төве-төбе, бава-баба.
Тавадағы ... ... сал, тағы да ... нан салу ... ... ... м/б, п/м, м/н ... алмасады. Меш-пеш, қынтау-
қымтау, ұмтақ-ұнтақ, банағы-манағы. Үйдің іргесін қынтау керек.
6. Кейбір сөздерде қ, ғ, г ... ... ... ... ... шылғи-шыли, суғар-суар. Қадиша, баланы емгіз жылап
кетті ғой.
7. Кейбір сөздерде ң/г дыбыстары алмасады: неңізі-негізі, ... Әлгі ... атты ... көз ... таба ... ... ... д/т, т/д дабыстары алмасады: тастарқан-дастарқан,
бадырақ-батырақ, дұзақ-тұзақ, дәрелке-тәрелке. ... ... ... ... ... с/ш, ш/с дыбыстары алмасады: секер бал-шекер ... ... ... Ол ... мұрса бермеді.
Сөйлеу тілінің фонетикалық ерекшеліктері әр түрлі болады. Мысалы,
дыбыстардың амасуы, ауысуы, ... ... мен ... ... ... ішінара бірде ашық, бірде қысаң дыбысқа бейімдеу
айтылуы, кейде «о» дыбысының «а» ... жуық ... ... дыбыстарда
регрессивтік ықпалдың олуы, дифтонг дыбыстардың ұшырауы, буынның түсіріліп
айтылуы, сингармониз ... ... ... ... ... соңғы буындарда сақталу), дауыс екпінінде де ... ... т.б. [15; 147]. Осы ... ... ... ... ... шын-чын, шекпен-чекпен, шығу-чығу, т.б.;
б/п: бал-пал, бұтақ-пұтақ, бітіру-пітіру, т.б.;
м/с: тұрмыс-тұрмыш, ... ... ... ... өлең-өлен, өлеңдету-өлендету, т.б.;
ж/й: қай жаққа-қайаққа, бұ жерде-бұ йерде, келе жатыр-келе атыр, т.б.;
ж/ш: ешкім-ежкім, былжырақ-былшрақ, т.б.;
з/ж: нәзік-нәжік, төзу-төжу, т.б.;
н/м: ... ... ... ... ... ... ... бітіру-біткіру, емізу-емгізу, бөтеге-бөтеке,
нөкернөгер, т.б.;
ң/ғ, г: төңірек-төгірек, маңыз-мағыз, т.б.
п/б-у: кебек-кеуек, шалапшын-шылаушын, т.б.;
б/в: төбе-төве, ... ... ... ... ... ... зындан-зымдан, сену-сему, құрау-мұрау, т.б.;
л/д: мандай-манлай, дуадақ-дуалақ, анда-анла, т.б.
Кейбір дыбыстардың түсіріліп айтылуы: келген-кеген, болған-боған, ... ... ... ... ... ... айтылуы ұрығ-ұру (ру),
жамақ-жамау, суару-суғару, т.б. ... ... ғ ... ... айтылуы:
қараңғы-қараңқы, жоғары-жоқары, т.б.
Бұл айтылғаннан ... да ... ... ерекшеліктер бар.
Мысалы: й//у дыбысының алмасуы (оқтау-оқтай); р//л дыбысының алмасуы (елең-
ерен, т.б.); р-дыбысының түсуі (жоқырышқа-жоқышқа, т.б.); н ... ... ... ... т.б.).
Дауысты дыбыстардағы ерекшеліктер:
а/ы: сайыз-сайз, айқыра-айқара, арқылы-арқалы, т.б.;
о/ұ: домалақ-дұмалақ, қодау-құлдау, сұрау-сорау, ... ... ... ... ... ... шүберек-шіберек, сүмбіл шаш-сімбіл шаш, т.б.;
ұ/ы: бұлақ-былақ, бұқтыру-бықтыру, ... ... ... ... зәмбіл-зембіл, т.б.;
ө/е: көңіл-кеуіл, көбе-кебе, т.б.;
ү/е: күкірт-кеуірт, күдір-кедір, т.б.;
е/і: ешкім-ішкім, кәне-кәні, бәйге-бәйгі, т.б.
ұу-ұо: Ұуал – жабайы тырма, Ұот – ... ... ... ... (қауын), абысын (абысын), ащы (ащы), т.б.
Ерін үндестігі: үймүй (үй сайын), үстүн (тіреу), шөлөркеу ... ... ... ... да ... ... ... бұйда-пидә, бүйтіп-битіп, әдірй-әбдіре, т.б. Жергілікті салықтың
тілінде метатещалық құбылыстар да бар. ... ... ... т.б.
Сөйлеу тілінде интонацияның маңызы ерекше, өйткені ... ... ... ... ... тізбегімен тұрады да, қысқа, тұжырымды
болып келеді. Мұнда сөйлеуге қатысушы екі ... Бірі – ... ...... ... Олар бірінің айтқанын бірі естіп, тез түсінеді.
Тез түсінісу сөйлеудің қандай жағдайда өтуіне, дауыс ырғағы ... ... дене ... ... байланысты. Интонация арқылы
сөйлеушінің көңіл-күйі, сезімі ... ... ... оңай ... ... сөйлеу стилінің лексикасы мен фразеологиясы
Адамдардың күнделікті қарым-қатынаста, қызмет ... ... неше ... ... ... ... ... да ретте) стильдік
болуы әр түрлі сөздердің ... да ... ... Мысалы қай тілде
болмасын ғылыми стильде, ресми-кеңсе стилінде негізінен ... ... ... пен ... ... ... де онша ... қайта бұларға қарағанда сөйлеу стилінде жиірек айтылатын
белгілі бір ... тобы ... ... тілі лексикасы міне осындай сөздерді
қамтиды. Алайда мынадай жағдай есте болғаны жөн. Сөйлеу стиліне тән ... ... ... ... ... болмайды. Бірақ сөйлеу
стиліндегідей дәрежеде емес. Олардың өз ... ... тілі ... ... ... – қолдану аясына байланысты. Сөйлеу лексикасына функционалдық
сөйлеу стиліне тән ... ... ... лексикасының өзіндік ерекшелігі
бар. Оған қатысты сөздер:
1) ... ... ... ... ... ... ... үйтінде қолданылады;
2) алдын ала ойланылып сұрыпталмай, сөйлеу үстінде әңгіменің желісіне
қарай туып отырады;
3) ... аясы өте кең, яғни ... ... шек ... ... адам ... ... жағын да қамтуы мүмкін.
Сөйлеу стилінің лексикасы лексика-семантикалық, ... ... ... өз ... ... емес. Сондықтан іштей
мынадай топтарға бөлінеді:
1. Тұрмыстық-қарапайым лексика;
2. Варваризмдер;
3. Әдеби-сөйлеу лексикасы.
1. Тұрмыстық-қарапайым лексика. Бұған күнделікті ... ... ... ... ... ... ... сөздер жатады. Тұрмыстық-қарапайым сөздердің ішінде ... ... ... ... ... ... қолданылатын,
стилистикалық бояуы бар сөздер, дөрекі, ... ... ... ... сөздер көп кездеседі.
Кемсітіп, мұқатуды, жаратпауды білдіретін сөздер: қортық, мыртық,
қатын, су мұрын, салпаң құлақ, шүйкебас, ... ... ... ... бөз ... ... ... таз, шойнақ, тажал, жаман неме, байғұс, қылқию,
шілтию, тәлтию, жалжию, жалпию, талтию т.б.;
Мысқал-мазақ ... ... ... ерке ... бос ... ... құлқын сары, аттеріс, қайным, О қасқа!, үрит, соқсоқ, домалақ арық,
тәйірі, кәкір-шүкір, ... ... ... ... ... ... дөрекі мәнді сөздер: қақбас, ит неме, иттің күшігі, ... бет, ... ... кет ары, ... ... кетті, қызыл танау
болды, сазайын берді, қарны қабақтай, бұты таяқтай т.б.
Қарғыс ... ... ... ... атың өшкір, бықпырт жегір, тіліңе
шоқ түскір, көзің шықсын, құрдым кет, өз обалың өзіңе, атаңа нәлет, ... ... ... садағаң кетсін, пышаққа іліңгір, топалаң келгір,
қасқыр жегір, шаңырағың ортаңа түссін ... ... ... жолың болғыр, көп жасағыр, тәңір жарылқасын,
тілеуің берсін, жасың ұзақ болсын, көсегең көгерсін, бала-шағаңның игілігін
көр, Алла жар ... ... ... ... ... О тоба, жарылқай ... ... мен ... ... бір-біріне өте ұқсас., бұлардың
арасына шек қойып ажыратудың өзі кейде тым қиынға ... ... ... үш тиын ... көшеде сатылатын көгәлжім судың стаканы үш
болғанда, көшеде сатылатын көгәлжім судың ... үш тиын ... не ... ? (Ғ.Мүсірепов). Әйтеуір бала-шағаға нәпақа іздеп ... ... Ұры, жас ... ... ... ... балаларымыз үйіміздегі
нанды ұрлайтын болды (С.Адамбеков). Мен шақырады деп, ... ... ... ... ... ... судың, нәпақа, шпаналармен,
ырым-жырымын, ұят-сұятын сияқты сөздердің бәрі сөйлеу стиліне жатады. Бұл
тәріздес сөздерді әдеби ... ... ... ... ... ... қайсысы қарапайым сөздер екендігін ажырату онша оңай
шаруа емес, сол себепті бұлар бірге қаралып ... ... ... ер ... келгенде – бұтында шалбары бар, бөрік киген, әйелді кеміткенде –
басында ... бар ... ... ... орнына бұт артар немесе аяқ
артар, ... ... ... ... жабу, өтпейтін пышақты қырғыш, ...... арақ ... ... ... ... су, көк су, ... қолынан ештеңе келмейтін адамды – қарақшы, бойы аласа адамды – ... ... өте ... атты – ... ... шыққан, әбден жүдеген
адамды – тірі аруақ, жас баланы – шикі өкпе, жас әйелді – шүйке бас, ... ұзын етек ... бәрі де ... ... ... сөздердің
нұсқалары. Бұлардың бірде-біреуі әдеби тілде қолданылмайды. ... мен ... ... ... ... ... ... де
баршылық. Мысалы: ауыз шайымға келмейді, сіңбіруге қол ... ... ... кірі бес елі, түк ... ... арын бес ... соқырға
таяқ ұстатқандай, жылан жалағандай т.б. ... ... ... ... ... да ... неғұрлым стильдік мәні жағынан бейтарап деген
синонимдер жұмсалады.
2. Варваризмдер тілге етене болып сіңбеген соншалықты ... ... ... сөзі ... ұғымды білдіреді. Варваризмдерді қолданудың ... ... ... ... бір ... ... ... тұрмыс-салтын суреттеп көрсетпек
болғанда, сол елдің ұлттық ерекшелігін бейнелеу иақсатымен варваризмдер
саналы ... ... ... ... ... халқының өмірін суреттегенде
фрау, кухен, кайзер ... ... ... ... ... ... ... сөздерді, француз өмірін суреттенде мадам, франк, мосье
сияқты сөздерді, Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... сөздерді қолдану орынды деп есептеледі.
Тыңдаушыға ерекше әсер етіп, күлдіру үшін ... ... ... ... ... кари глаз екі көзің,
Никогда не забуду айтқан сөзің.
Третий, второйлар толып жатыр,
Ойласам как родился сенің өзің ... ... Өзге ... ... ... аударуға қиын тиген ... сол ... еш ... алынады. Мәселен, Абай
шығармаларында қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... ... уезный начальник, военный губернатор,
назначение, закон, судья, дознание, элемент, счет, такт т.б. Сол ... ... ... ... тән сөз ... де ... Мысалы: ағләмләнған фичлы құда (алланың салған ақ ісі), алла
тәбарака уә ... ... және ұлы ... саллалаһу ғәләйһи уәссалам
(алланың сәлемі мен рахметі ... ... нас ... ... - ... пайда келтірген) т.б.
4. Варваризмдер кейде қоғамдағы жағымсыз типтерді халыққа мазақ етіп
келемеждеу үшін де ... ... мен ... ... жұрт ... ... сұрқия
Көп пияншік нені ұғар (Абай)
Нәпіл түгіл, намазы
Бәрі желге кетеді
«Еннатайына кәлкаусар»
Пошал дереу күнәкар,
Аяғын ойлап айтқаны,
«Әні-шашы күләптар» (Абай)
Абайдың алғашқы ... ... ... ... орыс ... ел ... салып, қулық-сұмдықты кәсіп еткен сұрқияларды мысқылдап, жұртқа ... ... үшін ... ... ... ... ... ұлы ақын құранның ең оңай деген бір ауыз сүресін де жаттай алмай,
бірді-бірге батыстырып, өз ... әлек ... ... ... байларды сықақ
етпек болған. Мұндағы еннатайыңа кәлкаусар деген сөз – арабша инна ... ... ... суын ... ... ... сөзінің әбден бұзылған түрі.
Әні-шаны күлаптар дегені арабша иннә шәниана куәл ... ... ... ... бос ... ... бұрмаланған түрі. Бұлардың арасында
орыстың пошал сөзінің жүруі бірді ... ... ... ... қас ... көрсету еді. Абайдағы мәліш (мелочь) сөзі де ... ... ... ... мән бермей, оған жүрдім-бардым қарап, тіл
шұбарлаушыларды келемеждеу үшін де ... ... ... ... Осы ... еткен жұмыстардан реальный еш нәрсені
жарыққа ... ... ... ... Вечно сендер маған
күлесіңдер. Попробуй қатын болып мұндай күнде тамақ ... ... ... ... етсем, орыс грамматикасын как нибуд білуге болады. Ал
ќазаќ тілімен миды ... ... не ... ... сµйлеу тілінде ќолданылатын тіл ш±барлайтын варваризмдер ... ... ... значит, что вы, давай, ну-ка, єйда т.б.
3. Ауызша єдеби сµйлеу ... ... ... ... ... ... т±рпайы сµздерден, болмаса ... ... ... Адамдардыњ к‰нделікті ќарым-ќатынасы ќарапайым-
т±рмыстыќ дењгейде ѓана бола ... ... єр ... жаѓын ќамтиды.
Осыѓан орай, сµйлеу лексикасында ... ... ... ... ... ... сµздер де аз ќолданылмайды. Олардыњ
ќолданылу дєрежесі с±хбатасушы адамдардыњ ой-µрісініњ кењдігіне, инабатты,
салиќалы, ... ... ... ... білімді, парасатты
адамдар ауызекі сµйлегенде єдеби тілдіњ ... ... ... ... ... сµздерді араластырмай, µз ойын мєдениетті т‰рде
жеткізіп отыруѓа даѓдыланады. Ондай ... ... ... ... ... дµрекі адамдардыњ сµйлеуінен єлдеќайда жоѓары.
Ауызша єдеби сµйлеу адамдардыњ єр т‰рлі ... ... ... ... ... ... интервью бергенде, теледидардан сµйлегенде
ќолданылады. Біраќ ауызша єдеби сµйлеу лексикасыныњ ... реті ... ... ... ... де ... ... болмайды. Біріншіден, ќаншама
мєдениетті сµйлегеннніњ µзінде ауызша єдеби тілге тєн ерекшеліктер (адамныњ
бет, ќол ... ... ... ... интонацияныњ ќ±былып отыруы,
‰зіліс, кідіріс (пауза) жасалып отыруы т.б.) ќалайда ќатысып отырады. ... ... ... ... ... ... кµрсетіліп отырады.
Екіншіден, ауызша єдеби сµйлеуде жазба єдеби тілде кµп ... ... мен ... ... аз ... ... µз ойын ... к‰рделендірмей, ±ѓымды, т‰сінікті жеткізуге тырысады. ... ... ... т±рмыстыќ сµздер (мысалы: лаѓып кету, ... ... ... ... т.б.) орын алуы ... ... дµрекі, т±рпайы
сµздер ќолданылмауѓа тиіс. ‡шіншіден, ауызша сµйлегенде сµздердіњ ... ... ... ... ... ... ... бастауышынан
б±рын, аныќтаушы аныќтайтын сµзінен кейін т.б. келе беруі м‰мкін. Сµйлемніњ
толыќ айтылмай ќысќарып, ыќшамдалып, толымсыз т‰рде ... жиі ... ... ... б±л ... ... ... ‰зінді
мысалдардан байќауѓа болады:
1. – Сен бµлініп кетпегенде, аќ марал ... еді! – дей ... Е, ол ... да ... Жан-жануар болып жаралѓанныњ с±луы екен.
Елу ќадам жерден шілік арасынан атылып шыѓып еді, ќумадым.
¦лпан ... ... ... ж‰зін бір сипап µтті.
– Мен ат терімді адал жан-жануарѓа ауыздандырмай ... с±лу ... итке ... ... бояп соѓып алуды
обалсынамын. Меніњ ќ±марым ќасќыр мен т‰лкі ѓой…
«Шыныњ ба? Наѓып?» – дегендей ¦лпанныњ аз ѓана ... ... ... М‰сірепке ќарай таѓы бір серпіліп ќалды (Ѓ.М‰сірепов).
2. – Бала деген ќорќар болар еді. Ес бар ма ... ... ... ... ... таба алмай басын шайќады.
3. Ж±мабай єбден болмаѓан соњ:
4. – Ќап, мынаныњ баласы!.. «Мен бµрініњ бµлтірігімін» деп ... не де ... ... енді. Байтас ж‰р! – деп шаба ... ... ... ... ... тєн диалог т‰рінде ќ±рылѓан.
Ондай т±рмыстыќ-ќарапайым сµз ќолданыстар (е, ќап, ау ... ... ... ба, ... бала деген, пєруардігер, ќой т.б.) ыќшамдалѓан толымсыз
сµйлемдер кездеседі.
Ауызекi ... ... ... ... тiлiндегi фразеологизмдер сөйлеу тілінде емін-еркін
қолданылады. Себебі қазақ-тіліндегі, сондай-ақ Ю.Ю. Авалиани: "весь набор
фразеологических единиц, ... в ... ... ... в ... его ... ... значительно шире" – деп
айтқанындай кез келген тілде кеңінен қолданылады [18; 111].
А.Ф. Калашникова: "Қазіргі орыс ... ... ... ... бөлігін ауызекі сөйлеу тіліндегі фразеологиялық ... ... ... тұрмыстық тілде, сондай-ақ көркем әдебиетте ... ... [19; 25]. Орыс ... ... ... ... ... нақты, емін-еркін, дәлірек айтсақ, ауызекі сөйлеу тілінде
қолданылатын ... ... ... [20; ... ... сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер дегеніміз күнделікті
тұрмыс тіршілігімізде, сөйлеу тілінің диалог формасында, көркем ... ... ... ... сөз ... Мысалы,
Кегі кеткен жандайын әлдекімге,
Іш өртеніп, қайнайды қан бойдағы.
(М.Мақатаев. Таңдамалы шығармалары)
Биыл арқа қазағының көзінен бұл қызық бұл-бұл ұшады. ("Жас ... ... ма ... стіп ... сала ма екен.
(М.Мағауин. Өмір жыры).
Бұл мысалдардағы іші өртену, қаны қайнау, көзден ... ... салу ... ... ... ... ... тілінде
қолданылатын фразеологизмдер.
Г.Смағұлова: "Қазақ тіліндегі ... бір тобы ... ... дағдыны фразеологиялық тіркестер (речевые штампы).
Бұлар көбінесе сөйлеу тіліне тән. ... ұзын ... ... ... ... ... ... май, астыңа жорға тай; бәрін айт та бірін-
айт; о ... бұ ... ... болғанда; обалы нешік; айтады деме; айтып
айтпай не керек; т.б. Бұлар сөйлемде ... ... ... ... ... ауызекі тілінде диалог үлгісінде жиі қолданылады", – деп, ... тілі ... бір ... ... [21; ... сөйлеу тіліндегі фразеологизмдердің лексикалық белгілері мен
стилистикалық функциялары.
Фразеологизмдер ең ... ... ... не жазба тілінде қолданылып
жалпыға танылады. Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің дені жазба тіл дамымай
тұрып сөйлеу тілінің ... ... ... ... фразеологизмдеріне көбіне ауызша және көркем
шығарма ... тән, ... ... ... ... төменгі деңгейде және ресми
емес, еркін айтылуымен ерекшеленетін фразеологиялық тіркестер ... ... ... тән ... тілге қатысы жағынан төменгі ... ... ... ... ... ... ... тілі фразеологизмдерінің қайнар көзі халықтың образды
сөйлеуі болып табылады.
Ауызекі сөйлеу тіліндегі ... ... ... ... тән. ... тағы бір ... ... – бағалауыштық –
бейнелегіштілігі. Бірақ бұл ... ... ... тұрмыстық. Ауызекі
сөйлеу тіліндегі фразеологиялық тіркестердің образдылығы төрт ... ... ... ... ... ... дене мүшелері т.б.
туралы көрініске негізделген. ... бір ... ... ... ... ... ... жылдар …
(Қ.Жұмаділов, Таңдамалы шығармалары).
Құсы да, иесі де қоразданар
Алпыс екі айлалы түлкі ... өлем деп ... ... ... емес, кім біледі, "жаман
айтпай – жақсы жоқ" деген сондықтан айтқалы жатырмын.
(Е.Мырзахметов, Медет).
Айналада ешкім ... ... ... ...... тағдырымыз бірге,
жан қысылса, тарының қауызына сыйып кететіндей жағдайдамыз …
(Ш.Құмарова, Жердің тұзы)
Бәрі де бейуақта қас пен көздің арасынша сап ете ... ... ... ... ... ... өте көп ... белгілері де көп. Ауызекі
сөйлеу тіліндегі ... ... ... ... ... ... әр ... белгілер лексикалық, құрылымдық-
синтаксистік, морфологиялық, фонетикалық және ... ... ... ... ... ... жасалған фразеологиялық
тіркестер.
Талданып отырған фразеологиялық тіркестердің ерекше ...... ... ... ... ... стилистикалық мәнді, қазіргі қазақ
тіліндегі өнімді болып саналатын ауызекі сөйлеу тіліндегі сөздер. Мысалы,
Сырт көзге момент тәрізді ... ... ... ... ... ... боп ... ата алмаспын, бірақ жаудан жасқанып үйде жата
алмаспын. Бір кәдеңізге жарармын.
(Б.Әлменұлы,
Шешендік сөздер)
Қайнағасы ... ... ... кеп жапырыла жалынған осы
ауданның кілкей ығай мен сығайы түп етегінен ұстап айрылар емес.
(Ш.Құмарова, ... ... ... ... енді далаға шықпай-ақ қойсаңшы! – деп, апамның
мұражайыма ... да ... ... ... кетіп бара жатып ойланып артына қарап, бишаралылықтың ... ... ескі ... ... ... ауызекі сөйлеу тіліне жататын компоненттер мыналар: ... ... ... кебін. Бұл сөздер әдеби тілдің нормасына сай
келмейді. Тілімізде ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... келетін болсақ, кітаби, бейтарап фразеологизмдермен
салыстырғанда ауызекі сөйлеу тілінің қолданылуы ауқымды. Құрамында ... ... ... ... ... тұлғаларға мыналар жатады.
Кежегесі кейін тарту; кенезесі кебу; көпшіліктің ... ... ... ... ... ... ... тұту; құлқы болмау; бәйек болу; әуреге
салу; қырғи қабақ болу; ... ... ... қайнау; жыны келу; жер танабын
қуыру; тауаны шағылу; айызын ... ... ... ... ... еру; ... салу; шамына тию.
Бұл мысалдарда ауызекі сөйлеу тіліне тән ... ... ... тек осы фразеологиялық тұлғалар құрамында ғана ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі фразеологиялық тұлғаның ерекше бір көрінісі – құрамында
тұрмыстық сөздер келетін фразеологизмдер. ... ... ... ... ... ... ... атаулардан кейінгі орында тұрған
осы тұрмыстық лексика. Мысалы,
Жәкей көрші-қолаңға жайсыздығымен, ... ... ... қу сүйектен көже қайнатқан сараңдығымен жұртқа тегіс жек
көрінішті болып бітіп ... Өмір ... ... ... пышақ салу ғой оныңыз! … Белден омыру ғой.
(С.Мұқанов, Мөлдір махаббат)
– Ақын ... десе ... асын ... ... ... бала.
(Қ.Жұмаділов, Таңдамалы)
– Ақылбектің оты өшпепті. Ерден тұяқ қалыпты, – деп әкемді ... ... ... ... жездемді паналағанда сәлемдесіп қайтты.
(Ш.Күмісбаев, Қаладағы келін)
Бұл мысалдардағы қу сүйектен көже қайнату; ... ... ... ... асын ... қою; оты өшпеу; тұяқ қалу фразеологизмдерінің қрамындағы
тұрмыстық сөздер талдамаса да түсінікті болып тұр. ... ... ... ... ... ... мысалдар келтіретін
болсақ, олар мыналар болады:
Күлін көкке ұшыру; үш қайнаса сорпасы қосылмау; отқа май құю; ... ... ... ... өліп, көштен қалмау; сүйек араласу;
жыртығына жамау болу; ... түзу ... ... ... ... орақ ору; ... ... жүген ұстап жүрмеу; жұртта қалу;
қамшыболу; қаймағы бұзылмау; құйықаны ... ... ... ... ... жүн ... ... сөздер негізінен ұлттық менталитетті білдіретіндіктен, бұл
тұрақты тіркестер қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің бір көрінісі деп те
айтуға ... ... ... жасалған ауызекі сөйлеу тіліндегі
фразеологизмдер. Ауызекі сөйлеу тіліндегі фразеологиялық тұлғаларды құрауда
ең ... ... ...... атаулар. Семантикалық
фразеологиялық тұлғаның мұндай жоғары дәрежеде таратылуының семантикалық
зат есімдердің ежелден келе жатқандығымен және ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде мұндай
сөздермен ғасырлар бойында тұрақталып қалған сөзтіркестері пайда болған.
Ауызекі ... ... жиі ... ... ... оңай
фразеологиялық тұлғалар құрайды. Мысалы,
Даланың кішкентай үнпазы бозша торғайлар көгілдір аспан төсіне ілініп
алып, ... ... ... ... ... ... ... тырнақ астынан кір іздейтін ол ... ... ...
(Ш.Құмарова, Жердің тұзы)
"Жарайды, болды", –деп айтпайсың, ылғи аузыңды қу шөппен сүртесің де
отырасың, соның ұнамайды.
(Б.Нұржекеұлы, Таңдамалы шығарма)
Ондағысы: – "Көзіңді аш, әр ... ... ... ... мен ... ... ашса ... жұмса жұдырығына қысып отырған завскладтың
әкесімін", – деп ... ... ... ... ... ажал тырнағынан жұлып алып қалған осы кісі ... ... ... ... ... фразеологизмдер жүрек, тырнақ, ауыз,
алақан, жұдырық санатизмдері арқылы жасалып тұр.
Семантикалық фразеологиялық ... ... ... көзі ... ... ... тұлғаның қалыптасуы мен функциялануы
жүзеге асатын ауызекі сөйлеу тілі. Бұл ... ... ... ... ... ... материалдарымыз бойынша, ең өнімді семантикалық
тұлғаларға жеке-жеке мысал ... ... онда олар ...... ... тығылу, жүрегін қолына ұстау, жүрегі ... ... ... ұшу, жүрегі шайлығу, жүрегін қан жуу, ... ... ...... ... болу, көзге ұрып көріну, көздері алақандай болу,
көздің қырын ... көз ... ... ... ... көзінің қарашығындай
қорғау, көзі шарасынан шығу, екі көзі тас төбесіне ... көзі ... ... таса ... көз майын тамызу, оқты көздерін ату, өз көзіне
өзісенбеу т.б.
Ауыз – ... ашса ... ... ... ... ... ... болу,
аузы күю, аузының суы құру, аузы-басын майлап тастау, ... ... ... ... ... түкіру, аузы салымды болу, ауызға іліну т.б.
Бас – басын тауға ұрып, тасқа соғу, басына қайғы салу, басына күн туу,
бас құйқасына ... ... баса ... ... өрлеу, бас қатыру, шақшадай
басы шарадай ... ... құс ... ... бағы таю т.б.
Бет – беті шыдамау, беті оңға бұрылу, бетін қақапай еркелетіп өсіру,
бетін қайтару, бетінен оты шығу, ... қаны ... ... қақпау т.б.
Қол – қол былғау, қолдан қолға тигізбеу, қолды болу, қолды бір сілтеу,
қол ұзарту, қолының суықтығы болу, бір қолы екеу ... өз қолы өз ... қолы ... екі ... ... ... ... біреудің қолымен от көсеу
т.б.
Аяқ – аяғының ұшымен жүру, бір аяғы көрде, бір аяғы жерде; ... ... ... ... аяғынан тік тұрғызу, аяқ астынан т.б.
Семантикалық атаулар арқылы жасалынған фразеологиялық тұлғаларды ары
қарай тіл, тіс, маңдай, мұрын, өкпе, бауыр, ... ... ... тырнақ
деп те соза беруге болады. Бірақ біз ең өнімді дегендерін келтірдік деп
ойлаймыз. Ауызекі сөйлеу ... ... ... өнімдіболу себебін
ғалым М. Балақаевтың сөзімен дәлелдеуге болады. "Беттесіп сөйлескенде,
адам, әсіресе, бір-бірінің ... бет ... ... ... ... – оның ішкі ... ... деп айтқанындай, семантикалық атаулар
арқылы жасалынған ... де ең ... көз ... ... ... ... арқылы құралған ауызекі ... ... ... қазақ тілінде негізінде жануарлар атауы көрініс тапқан ауызекі
сөйлеу тіліндегі фразеологиялық тұлғалар қызмет атқарады. Бұл ... ... ... ... ... Көп жағдайда осы белгісі
бойынша бұл ... ... ... ... тән. ... ... ... семантикалық мәні болып табылады.
Біреулер: "құдай берді, ақ түйенің қарны жарылды, бостандық болды!"
деп ... ... ... ... ... ... ... әкем желіге қойған жоқ.
(С.Мұқанов, Мөлдір махаббат)
Айтпағаны дұрыс болды, ол екеуінің арасынан ала ... ... ... ... ... дұшпан елболмас, етектен кесіп жең болмас" деп салуы – ... ... тең ... ақын не ... де ... көретінін
кейінірек ұғынды.
(Т.Әлімқұлов, Кертолғау)
Бұл мысалдардағы тіркестер қашаннан төрт түлік ... ... ... ... білдіреді. Жан-жануарларға қатысты фразеологизмдердің
ішінен төрт түлік мал атауы қатысқан тұрақты тіркестерге мысал ретінде мына
тіркестерді келтіруге болады:
Аттың ... ... ... кәрі ... ... жасы ... қой
аузынан шөп алмас; тайға таңба басқандай; ... ... ету; ... ... ... тайлақтай жетелеу; ат басын тіреу; құлындағы зар
даусын шығару; ат ізін салмау; құлын-тайдай тебісіп өту; ... ... ... ала ... түйе ... ... ат ізі суынбау; атжалын
тартып міну.
Бұл мысалдардан көретініміз төрттүлік ... ... ... ... ... ... ... саналатыны қазақ халқы қашанда
мінсе көлік, жесе тамақ қылған қасиетті жылқы малы екен. Ал, енді ... бірі ... ит те ... ... ... ... ... тұрғысыз; иттің етіндей жек көру; ит тұмсығы батпау; иттен
бетер жек көру; ит өлген жер; ит ... ... ит ... ... ... ит
жығыс түсу; ит арқасы қиянда; аузынан ақ ит кіріп, көк ит шығу.
Бұлар енді басқа да жан-жануар, ... ... да ... тілі
фразеологиясында көрініс тапқан. Мәселен, құралайды көзге атқан, шыбын
тайғандай жылтырау, ... ұшса ... ... жылан көргендей
жиырылу, мысық жүрісті, жерден жеті қоян тапқандай, қоян қолтық, қарға
аунаған түлкідей.
Сонымен, ... ... ... – ауызекі сөйлеу тіліндегі
фразеологиялық тұлғалар ... ... ... ең бір мол ... Бұл осы уақытта да жалпы ... ... ... түсіндіріледі. Осы фразеологизмдердің лексикалық белгісі сан
алуан түрлі ... ... Бұл ... де көп жағдайда ауызекі ... тән. Осы ... ... ... ... анықтайтынын дәлелдеп жатудың қажеті жоқ деп ойлаймыз.
Қарапайым фразеологизмдер
Әдеби тіл ... сай ... жай, ... ... ... ... ... Алайда, ол әдеби тіл нормасына жатпағанымен,
көркем әдебиетте образ жасау үшін ... ... ... отырады. Бұл
тілдік амал арқылы жазушы кейіпкердің ... ... ... ... мінез-құлқын көрсетеді [22; 42].
Сөздікте қарапайым фразеология жоғары экспрессиямен, еркін қолданылу
және төменгі дөрекі ... ... ... ... [23; ... ... айырым белгісі ретінде олардың төменгі-
дөрекі мазмұны қызмет етеді, олар – ... ... ... ... [24; ... ... ... фразеологизмдер сияқты қарапайым
қолданыстағы фразеологиялық тұлғалар да сөйлеу тіліндегі тіркестер. ... ... ... ... ... ... ... бағалауыштық қасиеттімен ерекшеленіп
тұрады. Бұған дөрекі, кексін ... ... ... жатады.
Ауызекі сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер әдеби тілге жататын ... ... ... ... көбінесе әдеби нормадан тыс
айтылып, лексикологиялық сілтемелермен ... ... ... қарапайым сөйлеу тілінде қолданылатын ... ... ... ... түсіндірілген сияқты. Енді
бұл айтылғанды ... ... ... ... мені бір ... ... ... тістеді ғой деп
пе ең?
(Б.Нұржекеұлы. Таңдамалы)
Бұл налыды: "Туратұр Шарболатов осыдан ауылға аман ... ... ... ... ... ... ... адам еді, – деді әлдекімге кіжінгендей
жұдырығын түйіп, – сол ақ ... ... басы ... ма ... ... балам тірі болғанда соның тіршілігінен аужал алып телміріп
отырушы еді. ... ... ... ... ... ... мені енді есі кірді ғой, бетімен лақпас ала кет, – ... ... ала ... ... ... келтірілген мысалдардағы албасты болу, атаукересін ішкізу,
әкесінің басы қалу, балақтағы биттің ... ... ... лағу ... ... ... стилистикалық функциясымен және барлығы да тек
кейіпкер тілінде қолданылғандығымен ерекшеленіп, қарапайым сөйлеу тіліндегі
тұрақты ... ... ... ... ... ... ... допускаться в
литературной письменной речи лишь с четкой стилистической ... ... ... ... же ... целесообразность и необходимость
использования. Полная осознанность ... ... ... ... ... ... и ... этого качества в определенных
стилистических целях являются теми обязательными ... при ... ... не ... в ... с культурой речи" – деп
айтқандай,– деп айтқанындай қарапайым фразеологизмдерді көркем әдебиетте
қолданғанда абай болу ... [26; ... ... ... ... ... деп ... да
болады. Мысалы, В.М. Глуховтың "разговорно-просторечная и диалектная ... ... ... ... ... преимущественно в устной форме и
служит для ... ... ... ... Ныне ... ... русского языка широко используется не только, как это
было в прошлом, безграмотной и отсталой частью населения, но и ... ... ... используют и те носители русского языка,
которые в совершенстве владеют ... ... Ср., ... ... слов и ... в речи ... телеспектаклей и художественных произведений" – деп айтқан
пікірі қазақ тіліне де ... ... ... ... мен стилистикалық
функциялары. Қарапайым сөйлеу тілінің қамтитын аумағы өте кең. ... ... ... ... ... ... да өте ... тілде
сөйлейтін кейіпкерлер аз емес.
Қарапайым фразеология күнделікті тұрмыстағы сөйлеу тілінде жұмсалады.
Олар – ... ... ... жек ... тағы ... сол ... мәнді
білдіретін фразеологизмдер. Мағыналары көбіне дөрекі болып келеді. Мысалы,
Сенің адал, яки күнәлі екендігіңді анықтап ... кім бар? Ағаш ... де ... ... соң ... ... көр … .
(М.Сқақбаев. Пенде ғұмыр)
Осы колхозды бар формасымен өртеп кету қолынан ... ... ... ... ... өсек-аянға іліктіреді. Өзі сондай өсектерге ілінбей, етегіне
намаз оқып жүргендей.
(Ш.Құмарова. Жердің ... ... ... ғой жаңа "о, жер ... ... ... шығармалар)
Мінуі бір тоға, тұйық секілді еді-ау сол кезде. Қалай ғана беті ашылып
кетті екен.
(Қ.Жұмаділов. Таңдамалы ... ... ... стилистикалық реңктегі ағаш атқа мінгізеді –
мысқыл, етегіне намаз оқып жүру, жылан жүрісті – ... ... ... мен жер ...... мәндерінде жұмсалып отырған қарапайым
тілде қолданылатын ... ... ... ... жағымсыз эмоционалды-экспрессивті
мағынаға не болатын және ... ... тілі мен ... ... кейіпкерлер тілінде қолданылатын әдеби тілдің нормасына сай емес
дөрекі емес, ... ... ... жөрекі фразеологиялық тұлғалар
жатады. Олардың көбіне әдепсіздік, тұрпайылық, ажарлық тән.
В.В. Виноградов, А.И. Ефимов, О.С. ... Б.Н. ... ... ... т.б. ... ... жалпы халық тілінің
әдебинормаға сай ... түрі деп ... Л.И. ... "Сөйлеудің ерекше түрі, жалпы ... тілі ... ... ... – дейді [27; 5].
Қарапайым фразеологизм тұлғаларының дөрекелік ... әр ... айта кету ... Кейбіреуі дөрекі емес, көңілге қатты тимейді,
яғни ауызекі сөйлеу тіліне жақын: бірінің ... бірі ... ... бие, ... ... ... атқа мінгізу;
екіншілері дөрекілеу: айран ботқа болу; көк айыл; құйрығы ... өте ... ... көк инені түртпеу; аруақ атсын; шиқанының
бетін тырнау.
Фразеологизм тұлғаларының қарапайымдылығының анықтау тәсілі ... ... ... ... ... тәсілдеріне ұқсас. Оларды
ажыратқанда мына үш жағдайды есте ... ... ... ... ...... ... ауызекі сөйлеу
тіліндегі фразеологиялық тұлға әдеби;
2. Қарапайым фразеологиялық тұлға әдеби тілден дөрекілеу, құрамында
төменгі лексика болады.
3. ... ... ... ... ... ... ... мағынасы жоғарылау.
Қарапайым фразеологиялық тұлғаның ... аясы тар ... ... ... ... тұлғаның қарапайымдылығы оның құрамында қарапайым
сөздердің келуімен жүзеге ... ... сөз осы ... ... ... ... ... сөз фразеологиялық
тұлғаның стилистикалық реңкін бірден төмендетеді. Мысалы,
Мұны қора төрінде ... ... ... ... ... ... ... Кет-ей, ындының кепкір нәлеті! Қап, мынау арамдап кетті-ау.
(Қ.Ахметбеков, Ақ дала)
Дастанға кезіккенде оған емешесі құри сүйгендіктен ... жай, ... ерін сұлу ... ... ... ниеті-тұғын.
(Ш.Құмарова. Жердің тұзы)
– Қараң қалғыр, тым құрымаса суымызды ұрттатсыншы, – деді, алғашқы
сөзіне қайта ауысып.
(М.Әуезов шығармалары)
Бұл ... ... ... ... ... ... – қарапайым
тілде ғана қолданылатын сөздер. Осындай қарапайым ... ... ... ... мысал келтірер болсақ, олар мыналар деген ойдамыз.
Лағнет атсын, лаң салу, өлмесе өмірен қапсын, бет албаты лаға ... ... ... ... ... ... тіптерін шығару, адыра қал,
айраны-атала, шайы ... ... ... ... атаукересін ішкізу, талағы
тарс айрылу, титығы қру, тұлан тұту, шат-шәлекейі ... ... ... ... ... ... міз ... Қазақтың ауызекі тіліндегі морфологиялық ерекшеліктер
Жергілікті тілдік ... дені ... ... қатысты. Морфологиялық сипаттағы ерекшеліктердің ішінде тұрғындар
тілінде жиірек ұшырап, көбірек көзге түсетін ... мен ... ... ... тұлғаларына байланысты құбылыстар.
Етістіктің –ң (-ың, -ің) қосымшалы тұлғасы.
Маңғыстау тұрғындары тілінде әдеби тіл мен ... ... ... ... ... ... бар. Солардың бірі
етістіктің осы –ң қосымшалы тұлғасы.
-ң (-ың, -ің) қосымшасы бұл өңірді ... ... ... ... негізгі және туынды түбірлеріне ... ... ... ... ... жасайды. Мысалы: Сұрағанын берің.
Тезікер барың. Айтқан арызыма құлақ ... Отын ... ... ... ... мен үшін оқытпайсыз, айлықты ... ... ... ... ... деп жауап береді (Маңғыстау аудандық газеті,
1950, 3/ІІІ).
Етістіктің –лы (-лі, -алы, -елі) қосымшалы тұлғасы. –лы ... ... ... ... ... говорда қалау-тілек
мағыналарында қолданылады. ... ... тағы ... ... бір ... бұл тұлғасы қазақ тіліговорлары ішінде Маңғыстау говорына
Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас, ... ... мен ... облысы
Жамбыл ауданында тұрушы қазақтардың тілінде де ... ... ... қосымшалы тұлғасы. Зерттеліп отырған
говардағы грамматикалық тұлғаларға қатысты ... ... бір ... жалғауының сыпайылықты білдіретін қосымшасының бұл жердегі халықтың
тілінде -сыңыз (-сіңіз) ... ... ... Сіз осы ... ... берсіңізбе? Қолыма батпасын десеңіз, ... ... ... ... -сыңыз қосымшасы әдеби тіл мен қазақ тілінің көпшілік
говорларындағы жіктіктің сыпайы түрінің ... ... ... ... ... ... ... ба ... ... ... – Маңғыстау тұрғындары тіліндегі ең актив
грамматикалық тұлғалардың бірі. Бұл ... ... ... ... ... тілінде де бар. Ол «Қыз жібк» жырында мынадай бпо
кездеседі.
Біріңіз бір- бір бедеу мініпсіңіз,
Ойын- ... ... ... сұлу ... ауылы жақын,
Бар еді, балам, қандай жұмысыңыз?
(«Қыз Жібек», 27)
Етістіктің –улы(-улі) қосымшалы тұлғасы.
-улы жұрнағы говорда етістіктің барлық түбірлеріне ... ... ... ... үстейді. Мысалы: Сейтахмет Жылыойға кетулі. Аудандық
байрақты «Еңбек» колхозы ... ... ... Гурьев, Орал облыстарымен Ақтөбенің осы
облыстарымен шектес аудандарында тұратын халықтың тілінде жиі айтылады.
Әдеби ... ... ... ... ... мәні күй-жайды, сынды
білдіру болатындықтан, ол есімдер тәрізді сөйлемде ... ... ... ... ... ... жұрнақты тұлға тек қана баяндауыш
қызметінде жұмсалады.
Етістіктің -жақ ... ... ... ... ... тән етістіктің диалектілік
тұлғаларының бірі – жақ ... ... –а, -е ... айтылған көсемше тұлғалы етістіктерге
жалғанады. Буын ықпалына бағынбайтындықтан, ол әрқашан осы бір ... ... ... ... ... ... жалғанған етістік келер шақ мәнінде жұмсалады. Мысалы:
Бұл ақша ... ... ... ... ... тіліміздегі басқа келер шақтың
тұлғаларынан өзінің мағыналық тұжырымыдылығымен ... Бұл ... ... ... ... уақиғаның келешекте қайткен күнде де
жүзеге аспай қоймайтындығы ... ... Ол ... ... ... ... ... деген сөйлемдегі кележақ етістіктің мәнінен
сөйлеушінің қобалжу, ... ... ... ... сіз ... ... тәуелдік тұлғасы.
Әдеби тілде ілік септігі жалғаулары аяғы ұяң дауыссыз ... ... ... ... жалғанатын болса, бұл жердегі халықтың
тілінде оның бірінші, ... ... ... ... біз, сіз сөздеріне
басқы дауыссыз дыбысы айтылмай –ің түрінде жалғанатындығын көреміз. ... ... бұл ... ... адамдармыз. Сіздің ауылда да түйе көп бола
ма? Ол кісі сізің ... ... бұл түрі ... тек біз, сіз ... ... оның осы екі сөзден басқа ... келу ... ... болған жоқ.
Әдеби тілде көптік жалғауы ... ... ... ... ... (-дікі қосымшасынан бұрын) жалғанатын болса, говорда ел
бұл сөздердің соңында тұрады.
Мысалы: ... ... ... сіздердікі.
Говорда: бізікілер, сізікілер.
Ілік жалғауының біз, сіз ... осы ... ... ... ... батыс облыстарының Маңғыстаудан өзге де
бірқатар жерлері мен Оңтүстік Қазақстан облысы Арыс, Сарыағаш аудандарында
тұрушы халықтың ... де ... ... ... ... жасалуына тіліміздегі кей
жұрнақтардың қатысы.
Жұрнақ тар арқылы тың сөздердің жасалу тәсілі – ... ... ... ... ең ... ... бірі екендігі белгілі.
Маңғыстау тұрғындары тілінде ... ... ... ... да бұл тәсілдің белгілі дәрежеде үлесі бар. Говорда ... ... ... ... ... бар ... мен
жергілікті халық тіліндегі сөздік материал ... ... ... ... ... сөздер болып келеді.
Тұрғындардың тіліндегі бұл секілді ... ... ... сөз ... жұрнақтардың бәрінің қатысы бірдей емес. ... ... ... сөздерді тудырудағы қызметінің біршама актив
екендігі байқалса, енді біреулерінің ... ... ... ... ... келу ғана ... көрінеді.
Есім тудыратын жұрнақтар.
Говордағы диалектілік туынды есім сөздерді жасауға тіліміздегі есім
тудырушы жұрнақтардың бірқатары-ақ қатысады. Бірақ ... ... ... ... тұрғысынан алғанда тым аз. Говордағы диалектілік
есімдерді тудыруға ең актив қатысатын жұрнақтар:
-лық (-лік, -дік, -тық, -тік) ... Бұл – есім ... ... ... ... ол әр түрлі есім түбірлерге қосылып айтылып,
маағыналық ... ... ... ... ... келетін туынды зат
есімдер ... ... – ну, ... ... ... жер. Түйе ... көрінбейтін
нулықтан не тауып болады?
Қоңырлық – қара атты ...... ... Ыссылықта жалаңбас жүрсең, ауалап қаласың.
Нөкестік – жарыместік.
Одандық – ерсілік.
Арпалық – құдық қазғанда суы сайыздан шығатын жер.
-ма, (-ме, -ба, -бе, -па, -пе) ... Бұл ... ... ... ... жергілікті халықтың тіліне тән төмендегідей туынды зат
есмідер мен сын ... ... ... – шың, құз. Осы ... ... биік ұшпа ... – кішкене арық. Салмамен егіндікке су жібереміз.
Теппе – саты, баспалдақ.
Шаппа – бәкі.
Шалжима – ... ... мал жима ... (ік) ... Бұл жұрнақтың жәрдемімен етістік түбірден говорда
мынадай зат есімдер жасалады:
Алық – ... ... ... бір мың ... ... бар.
Берік – бересі. Мен оған дүз мәнәттай беріппін.
Налық – қасірет, қайғы. Назары төмен, ... бір ... ...... Бастық Ақботаны шақырып кел дегесін, Сәуле шақырыққа
кетті (шақырғалы ... ... ... ... Бұл сөз Орал облысының
кей жерлеріндегі халықтың тілінде де айтылады.
-ық жұрнақты зат есімдерді біз тұрғындар тіліндегі кейбір туынды ... ... де ... Мысалы:
Ұтықты – ұтымды, орамды. Ұтықты сөз.
Жарасықты – жарасымды, лайықты. Көйлегі өз бойына жарасықты.
-қы (-кі,-ғы,-гі) жұрнағы. Жергілікті халық ... тән ... ... ... ... ... осы –қы жұрнағы көмегімен
жасалады. Мысалы:
Тұрғы -1. Мекен-жай, ... ... ... ... бұл жер ... Таудың
таса, қуыс жерлері. Қарағұйрық тұрғы-тұрғылы қуалап зымырап барады.
Алғы – аласы. Сайынның бізде былтырдан алғысы бар. Бұл сөз ... ... ... жалғап алғылы болып та айтылады. Мен сенен алғылымын.
Бергі – бересі. Менің мойнымда енді бергі жоқ. Бұл да сын ... ... ... Сен ... ...... ... – жабық. Жапқы қора (төбесі жабық қора). ... ... ... ...... ... шығарған (өлең, жыр туралы). Шығарғы сөз,
шығарғы өлең, шығарғы жыр.
-мақ (-мек) ... Бұл ... ... тұрғындар тілінде
кездесетін мынадай есім сөздерді тудырады.
Ашымақ – 1. ащы айран, ащы қымыз, ащы ... ... ... ... 2. ащы ...... кеш, бас қосу, жиын. Жастар сыбай ауылдағы отырмаққа
кетті.
Айырмақ – айырмашылық, айырым. Оның ... ... ... (-дей, -тай, -тей) жұрнағы. Әдеби ... ... ... ... біраз сөздер говорда осы жұрнақты қабылдап, сындық
мағынада айтылады.
Толықтай – толығынан.Малды қыстан аман алып шығу үшін ... ... ... іске ...... ... ... сөздей айтқанды ұмытып қалам.
Тегістей – түгелдей, бәрі. Парталар тегістей сырланып, жаңартылды.
Сәлдей – сәл. Соған қарағанда ... бойы ... ... ... жұрнағы. Бұл жұрнақ говорда етістік түбірлерге жалғанып,
хайуанаттарға тән қасиетті көрсететін мынадай туынды сын ... ...... озғыш. Озаған ат.
Кетеген – қашаған (түйе туралы). Кетеген түйе.
Үреген – үргіш, көп ... ... ит ... ... өгіз ... жұрнағы. Бұл жұрнақ әдеби тілдегі сын есім түбірлерге жалғанып,
говорға тән мынадай туынды сын есімдер жасайды:
Тентексоқ – тентек. ... ...... ... бала.
-соқ жұрнағы арқылы жасалған сөздер әдеби тілімізде де бар. Мысалы:
есерсоқ.
-мыш (-міш) жұрнағы. ... ... ... ... ... ... тәрізді
сөздердегі -мыс жұрнағының көне фонетикалық варианты. Қазіргі бірқатар
түркі тілдерінде ол етістіктің ... ... ... ... ... Бұл ... ... тілінің сөз тудыру жүйесінде қолданылуы
өте сирек байқалатын жай. –мыш жұрнағының жәрдемі арқылы жасалған ... ... біз бұл ... ... ... ... бөлігі мен
батыс бөлігінің кей мекендерінде ... ... ... ... Зерттеліп отырған говорда ол мынадай етістік түбірлерде
ұшырайды.
Естілім – ... ... ... ... сөз. ... көп адам.
Қалмыш – қалдық. Мынау биылғы ... ... ... ... тудыратын жұрнақтар.
-ла (ла,-ле,-да,-де,-та,-те) жұрнағы. Гавардағы туынды сөздерді
жасауға ең ... ... ... – хабарлау. Жиналыс болатынын жарлаудың ба ?
Әдеби тілде бұл сөздің түбірі жарлық деген атау мен жар салу ... ...... Өзін ... ұяттан қалды.
Жұмыстау – жұмыс істеу. Жұмыстап жатырмыз.
Қарсылау – қарсы алу. Колхоз ... мал ... ... ...... салқын сусын ішу. Пішіншілерге соғып ауықтап
алалы.
Бөкендеу – түлеу. Мал ... ...... ету, күн өту ... жалаңбас жүрсең, ауалап қаласың
Майлау – мәймен сыйлау, мәй беру. Шайланып болдым.
Сындау – сынау. Біреуді жөнсіз сынау жарамайды.
-н (-ын) ... ... ... ... етіс пен ... ... тән-н (-
ын) жұрнағымен қолданылмайтын мынадай етістіктер жергілікті ... ... ... ... ... ... ... мағыналарда
айтылады :
Сыйлану – сый көру. Қолан сыйланды.
Айтыну – айту.Айтарық болса, айтынып қал.
Шығыну – беті ауған жаққа шығып кету (мал ... . ... ...... ... іс ... Семей облысының Абай Шұбартау аудандары тұрғындарының
ауызекі тіліндегі грамматикалық ерекшеліктер.
1. ылғи сөзінен кейін ғана шылауы ... ... ылғи ғана осы ... ... туралы, жөнінде деген сөздердің орнына турасында шылауы жұмсалады.
Мен арба турасында сөйлестім.
3. Кейбір етістіктерге ... ... ... ... ... артық қосылып айтылады: Олар судан қарғылап жатты.
4. Көмектес жалғауының орнына барыс септігі жалғанады:
Мен ... ... ... Кей ... барыс жалғауы артық жалғанады : Ол жолдасының айласын
соғанға шейін білмепті.
6. Сан есімге жалғанатын шығыс жалғауы түсіріліп айтылады.
Осы ... мың аса ... ... ... ... ... үндестік заңына бағынбайды:
Осынан ұл туса атын сыбан қоямыз депті.
8 Сөзге ... ... ... ... ... Мен колхоздан
жаңадан келдім.
9. Жатыс жалғауының тәуелдік орнына ... ... ... ол ... ... ... Кей кездерге тәуелдік пен шығыс жалғаулары бірдей артық қосылып
айтылады . Ол ... ... ... қазірінде қайта тауып алады.
11. Жатыс септігінің орнына барыс ... ... Ол ... ... ... ... ... қыстырма сөздерге жалғанатын тәуелдік жалғауы түсіріліп
тасталады: Менің есту бойынша, ол бүгін ... жету ... ... сан ... – дай ... ... –дап жалғанады.
Біздің осында келгенімізге он жеті жылдай болып қалды.
14. Біріншіден, екіншіден, үшіншіден ... ... ... ... ... түсіп қалып, қысқартылып айтылады: бірден, екіден,үштен. Бұл
құбылыс ... ... ... ... ... ... де ... тәулдік жалғауы -ың, -ің түсіп қалып қысқартыла ... ... ... ... ортақ етіс жұрнағы артық қосылады:
Ақмақ жетіссе (жетсе), маған 5-6 кітап ала кел.
16. Қалау ... ... 1 жақ ... түрі -лық, -лік жалғауының
жалғауы арқылы жасалады. ... ... -иық, -иік ... ... «Ал »қыстырма сөзінің орнына «жә» жиі қолданылады. Жә ... айта ... ... ... ... ... ... келеді сияқты формасы барғым
бар, алғым бар болып айтылады. Менің биыл оқуға барғым ... ... ... -да, -де,- та,-те, -дағы, -дегі, ... ... ... ... сөз болып отырған қазақтар ... ... жиі ... Ол ... ... дағы, жолыға алмайды.
20. -шыл, -шіл жұрнағының орнына -қой, -гөй қосылмасы жалғанады. Ол
кісі әңгімелегөй. Жаман неменің намаз қойын ... ... етіс ... ... ... ... қосылады. Біз үй
салдыртамыз.
22. Сөзге -лы, -лі ... ... ... ... ... баяу ... ... көптілігінен.
23. Кей жағдайларда -ты,-ті жұрнағы сөзге артық қосылады:
Жол жүруге машина тынышты ғой.
24 -ар,- ер, -р жұрнақты ... ... -тын, -тін ... есімше
қосылады. Ол біз шығытының алдында келді.
О. Жақысбеков. Көкшетау экспедицияның материалдарынан:
1. ... ... ... райында «кір» жұрнағы қосылып
айтылады. Сабыр ... ет. Сен ... ... ет. Сен ... сабыр
еткір.
2. Кейбір тіркестерде табыс септігінің орнына ... ... ... ... Мен ... ... Кейбір тіркестерді айтқанда сөз және жалғау түсіп ... ... ... аяқтап барамын. (Жиналыс аяқтай бергенде барамын).
4. Бұйрық рай формасы көбіне -қай жұрнағы арқылы жасалады. Сен ... ... ... ... ... ... ... тұлғада айтылуға тиісті сөз кейде барыс септікте
айтылады. ... ... ... қоя ... ... ... ... жалғауының орнына барыс жалғауы қолданылады. Мен қауын басына
күніге болам.
3. -мыз,- міз тұлғалы жіктік жалғау бұл говардың батыс жағында ... ... жиі ... ... қарбызды өзіміз егеміз.
4. Өткен шақтың ауыспалы түрі бартұғын ... да ... ... баласы бартұғын, сол армия қатарына алынды .
5. Бері шылауы -қалы, (-ғалы, ... ... ... ... ... тіркесіп айтылады. Балам сен келгелі бірі неше күн
болды.
6. ... ... ... ... орнына барды, қойды сөздері
жұмсалады. Қымыз сатылып жатыр екен бітіп қойды. Ол сөз бетімен кете ... ... ... ... ... ... – сөз тіркесінің, ... ... ... бір бөлімі. Тілде мағынасыз, ... ... ... жоқ. ... синтаксистік категория мен синтаксистік тұлғалар – ... ... ... ... ... ... бөлшектері де, сөйлем
– ойды білдірудің негізгі формасы болып есептеледі. ... ... кісі оның ... ... мән ... ... ... ғылымында
синтаксистің жеке мәселелері өздеріне тән мағыналарымен ... ... ... ... ... сөйлемдер қалай құралады, олардың
тілдегі қалыптасқан жүйелері қалай болады, дегендерге жауап іздемейді ... ... ... ... айталады деп те жатпайды, – кісінің
мақсатты ойын ... ... ... ... Ол, ... осы ... жауап
іздеу мақсатымен синтаксис мәселелерін қарастырады. ... ... ... ... ... мағыналық құбылыстарын, кісіге етер
әсерін, экспрессивтік ... тіл ... ... тұрғысынан
қарастырылады.
Ауызекі сөйлеу тілін дара стильдік сала деп танимыз. Мұның ... ... ... ... ... жүр. Бұл ... жеке сөз, грамматикалық формалар ауызекі сөйлеу
тіліне тән фактілер екендігі ара-тұра ескеріліп ... ... ... ... ... телевизия хабарларынан ауызекі сөйлеу тілінің
мәнерін айқын ... ... ... бәрі ... ... тілі ... сала ретінде объективтік факт екенін дәлелдейді.
Ауызекі сөйлеу ... ... ... қалыптастыратын нәрсе оның
өзіндік коммуникативтік сипаты болса, бұл ауызекі сөйлеу ... ... ... болса, бұл ауызекі ... ... ... ... ... тілдерде бірдей көрінеді.
Ауызекі тіл мәселеріне арналған еңбектерде ауызекі сөйлеу тілін
қалыптастыратын коммуникативтік ... ... ... ... ... айту ауызша әрі сөйлеуші мен тыңдаушының жүзбе жүз отырып
қатысуы үстінде ... ... айту ... ... яғни екі ... ... ... қатысуы
арқылы жүреді.
3. Пікір айту ешқандай дайындықсыз, емін-еркін әңніме айту ... үш шарт ... ... ... тән ... оның ... ... қалыптастыруда соңғы екеуінің мәні ерекше.
Тыңдаушы мен ... ... ... ауызекі пікір алысуы, информация
беруі, лекция, баяндама жасау, әңгіме айту кезінде ... ... ... тек ... ... тіліне ғана тән емес, ауызекі түрде жүзеге ... ... тән. ... ... ... ... жүруі оның
синтаксистік құрылысына, лексикасына көп әсер ... ... ... ыңғайлы құралуға тиіс. Осы ... ... ... сөз ... ... ... ... варианттарының
күрделі ойды білдіретін сөйлемдердің мағыналық бунақтарға таратылып
айтылуынан (кім ... ... – кім ... соны сұрады), осыны іске
асыратын ... ... ... ... ... ... (диалогқа қатысушы екі жақтың сөзі)
өзара ұштасып, сабақтасып жатады. Бұл да ... ... ... ... тән ... ... сөздің диалог ретінде жүруі репликаларды байланыстыратын
синтаксистік тәсілдерден ғана ... ... Бұл ... ... ... да әсер етеді.
Диалог сөзтыңдаушысына өтімдіболуды, оған бір пікірді мойындатуды
немесе істі міндеттеуді мақсат етеді, немесе естіген ... ... ... ... ... қатуды білдіреді. Осыған орай ауызекі ... ... ... ... ... ... ерекше көп
жұмсалады. Бұл сипттағы лексика мен грамматикалық формалардың тек ауызекі
сөзде ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік құрылысына әсер
ететін тағы бір жай бар. Ол – сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... жасағанда, екінші жақтың оған қандай жауап
қайтаратынын, әсіресе оның қарсы ... ... ... ... алдын ала
ескеріп сөз құрайды. Репликаның тек пікір ... қана ... ... ... ... ... ... алуы сөйлемнің құрылысына әсер
етеді. Ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... құрылысы жағынан ерекше болады.
Пікір алысу – творчество. Адам сөйлегенде қалыптасқан грамматикалық
тұрақты ... ... ... ... қалып қоймайды, сөзін
түрлендіріп қрай, тыңдаушысына тартымды болу ... ... ... ... ... ... ... параллель амалдар көп
ұшырайды және бір қызығы функция жағынан ... ... бұл ... ... ... бола ... Мысалы, құрмалас сөйлемге кейбір
жай ... ... ... ... ... себебі ұялды:
Айтпағаны – ұялғаны), баяндауыштық формаға жай сөйлем ретіндегі конструкция
параллель амал болып жұмсалатыны да бар (Мен кеше ... ... ... бар). Осындай сөз түрлендіретін параллель амалдардың ... ... ... ғана тән ... ... ... ... формалар едәуір: қалады – қалау қылды, сұрады – ... ... ... той ... – той ... т.т.
Сөйлеу процесінің коммуникативтік жағдайы негізінде пайда ... ... ... ... немесе ортақ амалдардың ерекше
жұмсалуы ауызекі сөйлеу тілінің біртұтас стильдік бейнесін қалыптастырады.
Ауызекі сөйлеу тілінің сөз ... ... ... ... ... сөз ... ... ерекшеліктері екі
себепке – сөзді үнемді, ықшам етіп құрау немесе эмоциялы етіп ... ... Мұны ... ... ... Жазба тіл мағыналық
қатынасты айқын білдіру үшін сөз тіркестерінің түрлі семантикалық түріне
арнаулы амал іздеп ... ... ... онда ... ... ... көп. ... сөйлеу тілі үнемділік үшін септеулік
арқылы жасалған ... ... ... қызметін септік жалғау арқылы
жасалған (жас кезінен пысық – ... ... ... ... Осы ... грамматикалық типтегі тіркестер арқылы ... ... ... ... ... сөз ... бір грамматикалық
типі арқылы білдіре береді. Ауызекі сөйлеу тілінен байқаған фактілер ... сөз ... ... қалыптасу заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік
туғызады.
Барыс септікті сөз қатысқан тіркес ... ... ... ... ол ... шалуы қатысып жасалатын тіркестердің де орнын басады:
сендерге жоқпын – сендер үшін жоқпын, ерге сын – ер үшін сын, ... ...... алдығы қанағат. Бұл тіркестің жұмсалуы мен
лексикалық ... ... ... тағы бір ... бар. Ол киім тігуге
шебер деген сияқты тіркестердің етістік компонентінің эллипсиске түсуіне
байланысты: киім тігуге ...... ... сөз ... ұста – ... Осы бала ... ... басқаларың еңбекке жоқсыңдар-ау деймін.
(Ә.Н.)
Қыстырма ... ... ... ... ... ... ... қыстырма сөздер мен сөйлемдер құрылымы жағынан
да, қызмет ... да, ... ... тілден едеуір ерекшеленеді. Сөйлеу
тіліне тән қыстырма компоненттерді қызметіне, ... ... мына ... ... ... ... ... болатын, әсерлілік өң беретін қыстырма
сөйлемдер негізгі сөйлемге деп, деген, дегендей, айтпақшы тәрізді ... ... ... қыстырма ретінде көбінесе мақал-мәтелдер,
афоризмдер енеді: "Қоянды қамыс, ерді ... ... ... ... шыдамады-ау деймін, шамасы. "Су жүйесін, сөз ... ... олар да ... отырып алса, қиын ғой (Қ.Мұқам).
2. Тыңдаушының айтылған хабар жөнінде мағлұматын анықтау мақсатында
енгізілетін қыстырма сөйлемдер. Осында, ... ба, жоқ па, ... ... бар емес пе еді ... ... әлгі, сен білесің оны, …
кеспекке салып қойғанымызда, онкило май еді ғой. ... ... ... ... ... ... ... тыңдаушының есіне
түсіру мақсатында енгізілетін қыстырма сөйлемдер. Бұл қыстырма сөйлемдердің
баяндауышы ретінде -ып, еді ғой, ... еді ғой ... ... шақ
етістіктер, бар еді ғой деген тіркестер жұмсалады: Сонау бір адырақ ... ... еді ғой, ... сөзі ... еді. ... ... естідің бе
сен, Есберген бақа бар ғой, құдайдың жалмауызы, сол кеше қалаға ... ... ... ... ... ... болып отырған кісіні, затты тыңдаушыға ерекшелеп таныту,
байқату мақсатында енгізілетін ... ... ... ... айт сөзі қатысады: Әлгі біздің үйдегі мықты бар ... ... ол ... ... ... ... шашулап қалатыны бар.
(Қ.Мұқан). Үмітай марқұм, Есіркептің шешесін ... ... ... ... Есіркебіме көз бола көр" – деп. (Б.М.)
5. Затесімсұраулық шылау –ше құрамында келетін сөйлемдер де ... ... ... ... ... ... кісіні, затты тыңдаушының есіне
түсіру міндетін атқарады: Жүсіптің Асан ... ... ше, сол ... ... ... ... білесің ғой, соны өсірген Кәмен ше, кезінде ... ... ... деп ... (С.Мұрат)
6. Сөйлеуші айтып отырған ойына сенімсіз болып, шүбә келтіре ... ... ... ... жаңылмасам деген қыстырма сөз, сөйлемдер
пайдаланады: Жүкей сиыр жылы, ұмытпасам, май ... ... ... ... ... ... ... ойды ерекше ескерту үшін ескертіп қояйын, айтып қояйын
деген қыстырма сөйлемдер енгізіледі: Вагон табылатын ... ... ... тимеді. (І.Ж.)
8. Ауызекі сөйлеу тілінде қыстырма сөйлем арқылы жол-жөнекей, ... ... ... ... ойға ... ... суреттеу де
білдіріледі. Тұрғалы деген естірек біреу бар еді, сол атқа жайдақ ... мұны ... ... боп ... кеп тұр. ... ... баласы, екі жыл болды, бір класта отыр. ... ... ... сөйлемдер ауызекі сөйлеу тілінің жұмсалу
ерекшелігіне байланысты. Сөйлеуші ... ... ... ойға ... да, кейін әңгіме үстінде ескерілген жағдайларды қыстырма ретінде
енгізіп, хабарлайды. Жазбаша тілде олай емес. Онда ойға ... ... ... ала ... тұтас жүйеге түсіріліп, хабарланады.
Ауызекі тілдің эмоциялы болуы да қыстырма сөйлемдердің көп ... ... ... ... ... ... ... компонент ретінде
енгізіледі. Бұлар көбіне атаулы сөйлем болып ... ... ... сендерге, қасқырдың күшігі құсаған өңшең жат бауыр неме. Өлтіремін сені,
көзіңді жоғалтамын, ... ... ... ... зат ... есімдік, баяндауышы бар сөзі болып ... ... ... ... ... ... жиі ... Кәже, жүре
ғой, ағаң бар, қажы атаң бар, сұлу мұрты бар, бәрі сені күтіп ... ... ... бар, жасы бар, отыз ... адам, Сұлтанды автобустың
аялдамасына дейін шығарып салды. (Ә.Тарази).
Аталған қыстырма ... ... ... ... ... ... (Жұмекең бар, басқалары бар, ... (Б.М.) ... атап ... үшін ... ... да ... ... бастауыш, толықтауыш мүшелерінің алдынан ... ... ... ... ... ... сіз оған
әуре болмаңыз, мына Ермек бар, қанша жырт дейсің, ... ... ... ... ... ... білдірілген ұғымды анықтап,
саралаудың талабын білдіретін тағы бір қыстырма сөйлем бар. Ол –қыстырма
сұрау формасында келеді: ... ба, ... ма, дем ... ... ... сөйлем затесім сөзбен сұраулық ... ... ... осы ... ... жобалауын білдіреді, Бұл
мағынадағы қыстырма сөйлем барыс септіктегі ... мен –ма, ... де ... ... ... ... ме, үй іші үркіп
қалды. (Б.М.)
10. Есім ... ... ... ... сөйлемдер болымсыздық
мағынаны білдіреді: Бір емес, екі ... ... ... айтарлық бар ма!
Өзге емес, надан ... ... ... өзі есіте ме екен. (М.Ә.) Қыстырма
сөйлем ... ... ... сырт тұрғанымен, мағынасы, жұмсалуы
түгелдей соның ... ... ... Ауызекі сөйлеу тілінде зат есім + болмаса, есімше + ... ... ... сөйлем жиі ұшырайды: Қайдам, өзің болмасаң,
айта-айта шаршадым.(Қ.Мұқам) Бір жапырақ ... ... ... ... ... ... ... сөйлемде айтылған хабардан, пікірден оқшау,
сырт қалатын жайды білдіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... құрамына бағынышты, соған телініп мағына алады.
12. Қыстырма ретінде ғана ... ... ... бар: сен ... тұрмақ. Бұл сөйлемдерде негізгі мүше болып есім сөз немесе ... ... ... ... одан ... түгіл немесе тұрмақ, былай тұрсын
сөздері қосылады: Кісі баласы түгіл, өз балаларына еміреніп ... ... Әйел ... ... ... келіп көрген емес.(Б.М.)
Қыстырма сөйлем негізгі сөйлемде айтылған жайда салыстырғанда тіпті
елеусіз болып көрінетін ... істі ... Зат есім ... +демекші демеулігі құрамында келетін қыстырма
сөйлем алдыңғы айтылған ой пікірге байланысты еске ... ... ... хабарлауға көшудің әдісі ретінде жұмсалады: Милиция демекші, білу
керек екен. (А.Ш.) Көрдім демекші, ол үйін тұрғызып алып ... ... ... ... ... ... көп кірігуіне
үш себеп бар.
1. Жазба тілде айтылатын ой алдын ала сараланып, ... ... реті ... ... ... заңдылықтарына сай тәртіптеледі. Сөйлеу
тілінде ойда, сөздің ретін де ... ... ... ... ... мұнда
негізгі пікірге қосымша жайлар қыстырма ретінде айтылады.
2. Сөйлеу ... тән бір жай – ... ... ... ету ... немесе үлігіл сөзді енгізу. Бұл мақал-мәтелдер де ... ... ... сөз, ... ... ... ... көп жұмсалуы
эмоциялы болуынан. Осынысына орай кейіс, ... ... ... ... ... көп ... келтірілген фактілерге қарағанда, қыстырма сөйлемдердің түрі,
құрылысы алуантүрлі. Қыстырма ретінде бастауыш, баяндауыш ... ... ... сөйлемдермен қатар, эллипсис (сен түгіл т.б.) сөйлемдер де
ұшырайды. Сөйлеу тілінде қысытма ... ... ... (деп, ... ... ... алғанда, қыстырма сөз, сөйлемдер
– құрамы, құрылысы жағынан тілдік құбылыс ...... ой ... ... бірі ... ... сөйлем құрамында жұмсалуы.
Демеуліктер мағына жағынан біркелкі емес. Олардың бірі ... ... ... ... ... үстесе, бірі (бар ғой, ... ... ... ... үшін, енді бір тобы эмоциялық (-ау, -ақ)
үстемелеу үшін жұмсалады. Демеуліктер, ... ... ... ... ... атқарады. Бұл тұста ауыекі сөйлеу тілі ... ... жиі ... ғана ерекшеленіп қоймайды, ауызекі
сөйлеу тілінде жұмсалатын демеуліктер құрам жағынан да бай. Бұл ... ... ... ... жұмсалатын демеуліктер сөз болады. Ол ... ... ... осы, бір, ... де (етістік).аталған сөздер
түгелдей демеулік қатарына әлі етпеген. Дегенмен ауызекі сөзде олар көңіл
күйін, ой ... ... ... ... тудыру мақсатында жұмсалады.
Енді аталған сөздердің қызметін жеке-жеке талдайық.
Баяғы – сөйлеуші дағдылы, дәстүрлі жайды ... ... ... ... ... Осы ... негізінде бұл сөзді қатыстыру кейде
хабарды немқұрайды, олқы ... айту үшін де ... ... ... жас, тағы
басқа дегендей, сыйлаймын ғой баяғы. Осы кезде мына жұмыстың ... ... шыға ... өзі, мына ... да ... (Қ.Мұқам.)
Баяғы сөзінің демеулік қызметі оның бастапқы мезгілдік мағынасына
сүйеніп пайда болған.
Сөйлемге ой ... ... айту үшін осы – ... қызметін атқарып
жұмсалады: …Сенің ішіңде жүрген қанадй шер-шерменің бар осы. (М.Ә.) ... де, осы ... ... ... да отырады екен… сенің ісің жоқ па осы,
келін. (Б.М.)
Демеулік қызметінде жұмсалған осы сөйлемде еркін орналасады. Бірақ осы
ғой, бар ғой ... ол, ... ... бас ... орын ... ... біз ... жинадық. Соны есіткенде осы бар ғой риза болып,
айзынан тастамай отырды. ... ... ... ... жуық ... сөз – өзі.біз өзі
ағайынды екі жігіт ... ... ... сүйтші өзі, түскен иығымды одан
жаман салбыратпай. (Б.М.)
Демеулік қызметінде ... осы екі ... (осы, өзі) ... айту ... бірақ айырмашылық жоқ та емес. Айырмашылық олардың бастапқы
толық мағыналы сөз ... ... ... болу ... Біз өзі ... ... едік ... сөйлемдегі "өзі" демеулігінің орнына "осы" ... ... Өзі – ... және бір ... өз ... өз ішкі мазмұнын
атау керек болғанда жұмсалады. Өзі келді. Өзінің мінезі.
Ілгергі мысалдарда "өзі" ой ... ... ... ... ... ... тұр. Тілімізде есімдіктің ой екпінін түсіретін
сөзбен изафеттік байланысқа түсіп жұмсалатыны да бар: Далада қалған шөптің
өзі бір әкелуге ... ме екен ... ... ... үшін ... "өзі" ... баяндауыш
қызметіндегі сөздермен изафеттік байланыста тұрады. Осы ... ... ... ... байқалады. Қақтығысып сүріне қалса, тіптен
жақсы. Сүрінбей кеткен күнде достық көңілімді ... ... ... ... өзі ... ... Шөбі ... сояу-сояу, ит
тұмсығы өтпейді бетінің өзі (Ә. Тарази)
өздік есімдіктің демеулік ... ... осы ... ... ... кейін ол дараланып жұмсалуға шыққан болу керек.
Ауызекі тілінде сөйлемге эмоциялық қосу үшін бір сөзі демеулік ретінде
жұмсалады: Жұрт жұмыспен әлек ... ... ... ішіп бір ... Оған мына ... әкесі Байсалбай да қоысылып алып бір тоқтамады.
(М.Ә)
Мысалдарға қарағанда, демеулік қызметіндегі "бір" баяндауыш ... ... соны ... ... ... ... тигізеді.
Әйтеуір демеулігі сөйлемнің ерекше басты хабар ... ... ... үшін ... ... бір жылдан кейін бе, жылдан кейін
бе, одан да көп пе, ... елге бір ... ... ... де етістігі демеулік ретінде түрлі формада ... ... ... – я, сол ... едім де. (Ғ.М.) – Е, ... суынан
емес, адамның маңдай терінен жасаймын де теңізді. (Ә.Ә.).
Қорытынды
Функционалдық стильдердің ішінде ерекше тілдік жүйеге құрылған ауызекі
сөйлеу стилі қазақ ұлттық ... ... ... ... орын алады.
Тұрмыстық қарым-қатынаста ауызекі сөйлеу тілі қолданылады. Оның өзіне
тән фонетикалық, лексикалық, морфологиялық, синтаксистік ерекшеліктері бар.
Ол тұрмыстық ... ... тілі ... да, функционалдық
стилдердің негізгі жүйесін құрайды. Ауызекі сөйлеу стилінің ... ... ... ала ... қажет етпейтіндіктен еркін қолданысқа
түседі, сондықтан ауызекі ... ... ... ... ... ... стилінде прагматикалық фактордың ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, айтушы ыстық десе,
тыңдаушы шөлдедің бе деп, айтушының айтқысы келген сөзін айтып бере ... ... ... ... ... ... ситуацияны
білдірмейді, бірақ комуникативтік актінің маңызды бөлігі болып саналатын
тілдік емес ситацияны ... ... ... ... ... алып ... болса, ауызекі сөйлеу стилі ерекше стиль түріне жатады.
Ауызекі сөйлеу силінде ... ... ... жиі қолданысқа
түседі. Бейнелі лексика номинативті мағынасынан коннотативті мағынаға
ауысуы тек қана ... ... ... ... ... ... алынбайды, эктролингвистикалық факторлармен қоса стиль
жасайтын мәнерлі форма тудыратын ... ... де ... ... ... ... оның ... өзегі, жанрлары, сөйлеудің
мазмұны мен мақсаты, сөйлеуші мен қабылдаушының өзара қарым-қатынасы,
сөйлеушінің ... пен ... ... пікірі т.б. тілдік қатынасына да
байланысты.
Ауызекі сөйлеу стилі ... ... ... ... ... ... хабар берудің айырықша формасын құрайды.
Ауызекі сөйлеу тілінің тілдік белгілері оның ... ... ... Олардың бастылары мыналар:
- бейресмилік;
- сөйлеу еркінділігі;
- сөйлеу қарым-қатынасының экспрессивтілігі;
- тілдік тәсілдерді сұрыптаудың қажетсіздігі;
- сөйлеудің автоматтығы;
- сөйлеудің мазмұны: диалогтық форма мен ... ... ... ... реңк ... ... дыбыстық жағы.
Ауызекі сөйлеу стилінде фонетиканың рөлі ерекше болады: дағды әрекеті,
орфоэпиялық норманы бұзу, ... ... ... ... норманы безендіру немесе әсем дыбыстау т.б. Ауызекі сөйлеу
тілінің ... ... ... пен адресанттың
арасында үлкен коммуникативтік-этикалық қызмет атқаратын эмоцияналды-
экспрессивті тәсіл.
Ауызекі ... ... ... ... әдеби тіл нормасынан
өзгеше өзгеше стильге құрылады. Мысалы жалғаулық ... ... Оның ... ... ... ... грамматикалық тұлғалар мен
қолдану жиі ... ... ... ... ... және ... қызметі сан алуан. Синтаксис саласынан бұл ерекшелік ... ... ... ... ... функционалдық стилдердің ішінде
өзіне тән фонетика, лексика, ... бар ... ... түрі ... ... ... Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаев. Қазақ тілінің
стилистикасы. Алматы, 1974. –185 б.
2 Д.Е.Розенталь. Практическая стилистика ... ... М.: ... ... ... ... ... языка. М.: «Просвещение», 1977. –276
с.
4 Земская Е.А., Китайгородская М.В., Ширяев Е.Н. ... ... ... ... ... ... М.: Наука, 1981. –276 с.
5 Лаптева О.А. Устная разговорная речь. М.: Наука, 1983. –136 ... ... Р. ... ... тіл. Абай Энциклопедия. Алматы: Атамұра,
1995. –720 ... ... М.С., ... Ш.И. ...... ... разговорного языка. Алматы: ПКО «Казснабобразования», 1995. –131
с.
8 Болғанбаев Ә. Қазақ ... ... ... ... 1985.
–125 б.
9 Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Алматы: Ғылым,
1995. –176 б.
10 Қалиев Б. Ауызекі ... ... ... // ... Сөз ... 1985. –25-42 бб.
11 С.Омарбеков, Н.Жүнісов, Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі, Алматы:
«Мектеп», 1985. –206 ... ... ... ... тілі және оның ... Алматы: «Ғылым»
баспасы, 1984. –181 б.
13 Р.Сыздықова Қазақ әдеби тілінің тарихы ... ғғ. ... 1984. –245 ... ... диалектологиясы. Алматы: «Ғылым» баспасы, 1965. –292 б.
15 А.Тасымов. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 2005. –158 ... ... ... қазақ тілі. Лекискология. Алматы, 2003. –100
б.
17 Ғ.Қалиев, Ш.Сарыбаев. Қазақ диалектологиясы. Алматы: «Ана ... –199 ... ... Ю.Ю. К ... ... ... // ... по
рус. и слаыианскому языкознанию. Самарканд: СамГУ, 1971. –109-123 с.
19 Калашникова А.Ф. ... ... ... ... ... ... языка. Минск: «Вышэйшая школа», 1991.
–208 с.
20 Быстрова Е.А., Окунева А.П., ... Н.М. ... фр-й ... ... СПб.: ... 1994. –271 ... ... Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы: ... –128 ... ... Х. ... ... ... қолданылуы.
Алматы: «Мектеп», 1971. –112 б.
23 Жуков В.П., Жуков А.В. Школьный фразеологический словарь ... М.: ... 1994. –431 ... ... В.П., Сидеренко М.И., Шкляров В.П. Словарь фразеологических
синонимов русского языка. М.: «Русский язык», 1987. –448 с.
25 ... Г. ... ... ... Алматы: Ғылым, 1998.
26 Дегтерева Т.А. «Выразительная сила слова. // Язык и ... ... ... ... А.И. Просторечие как особый социальный компонент языка.
// Язык и общество. ... ... ... ... ... мен ... мәселелері. Алматы, 1960.
29 М.Серғалиев. Синтаксис және стилистика оқу құралы. Алматы: «Қазақ
университеті» баспасы, 1997. –148 б.
30 ... ... ... ... синтаксистік ерекшеліктері,
Алматы: «Мектеп» баспасы, 1977.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Стилистика80 бет
Теңеу – ерекше стилистикалық тәсіл9 бет
Қазіргі қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің лексикалық жіктелісі59 бет
Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикасы64 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері.қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер.фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы11 бет
Ұлттық тіл туралы3 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
Есімдік түрлері13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь