Жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғау (әйелдер, кәмелетке толмағандар мен мүгедектер)

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І. Еңбекті қорғаудың жалпы негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.1 Еңбекті қорғау түсінігі және оның маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Еңбекті қорғаудың құқықтық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

ІІ. Жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғау ... ... ... ... ... ... ...26
2.1 Еңбек саласындағы әйелдердің құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... 26
2.2 Кәмелетке толмағандардың еңбегін қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
2.3 Мүгедектердің еңбектік реабилитациясын құқықтық реттеу ... ... ... .46

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55

Қолданылған нормативтік құқықтық актілер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Қолданылған әдебиеттер мен мерзімді басылымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
Бітіру жұмысында жасалған сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
КІРІСПЕ


Зерттелетін мәселенің өзектілігі.
Қазақстан Республикасы 1990 жылы 25 қазанда Қазақ ССР-ның мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияны қабылдап, 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін жариялаған күннен бастап егеменді мемлекет ретінде өз халқының мүддесі үшін экономикалық және әлеуметтік саясатын өз бетінше анықтауда және жүргізуде. Бүгінгі таңда елімізде қоғамдық өмірдің барлық салаларын, соның ішінде заң саласын реформалау жалғасуда, кең көлемді әлеуметтік, саяси және экономикалық реформалар жүзеге асырылуда.
Конституциямен өзін әлеуметтік мемлекет деп жариялаған Қазақстан Республикасы тұлғаның еркін дамуы үшін, оның өмір сүру деңгейінің жоғарлауы үшін жағдайларды қамтамасыз етуден белгілі бір міндеттерді мойнына алып, өзінің әлемдік құндылықтардың жолын ұстайтынын растады. Әлеуметтік мемлекет теориясы жеке еркіндік пен теңдіктің, тұлғалардың еркіндігін қамтамасыз етуге мемлекеттің қатысуының үйлесімділігін білдіреді. Әлеуметтік мемлекеттік қорғалмаған адамдарды қолдау, қорғау, қамқорлыққа алу, қоғамның гуманизациялану идеясын қабылдайды.
Ағзасының белгілі бір физиологиялық, психологиялық ерекшеліктеріне байланысты еңбек нарығында анағұрлым әлсіз, бәсекеге түсе алмайтын, соның салдарынан мемлекет тарапынан ерекше қолдау мен қорғауды қажет ететін жалдамалы жұмысшылар тобын құрайтын азаматтардың белгілі бір санаты бар. Бұл азаматтар олардың ағзаларының физиологиялық ерекшеліктерінен көрінетін айрықша субъективті қасиеттерге ие. Сондықтан олардың денсаулықтарына кері әсер ететіндіктен, олар еңбек функциясын жалпы негіздерде атқара алмайды. Нақты осы жағдайда еңбек құқығына аталған тұлғалардың еңбек құқықтарын қорғау, олардың қалыпты еңбек жағдайларын қамтамасыз ету жүктелген. Сонымен, қандай субъектілер мемлекет тарапынан ерекше қорғауды қажет етеді. Аталған санаттағы азаматтарға еңбек құқығы әйелдерді, кәмелетке толмағандарды және мүгедектерді жатқызады. Құқық әйел ағзасының әлеуметтік ана болу функциясын, жасөспірімнің қатаймаған, даму үстіндегі ағзасын, оның психикасының, жеке қасиеттерінің әлі қалыптаспағанын, мүгедектердің шектелген еңбек қабілеттігін ескерген.
Осы жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғау мәселесінің өзектілігі соңғы кездері белең алып отырған өндірістегі адам шығынына алып келген жазатайым оқиғалардың жиілей түсуі, техникалық, санитарлық-гигиеналық және өзге де қауіпсіздік талаптардың сақталмауы салдарынан қызметкерлердің мүгедек болып қалу жағдайларының кең етек жаюынан көреміз. Тарихи дамудың осы бір кезеңінде аталған мәселені шешуге қажетті барлық объективті жағдайлардың жетілгені осы мәселенің өткірлігін және зерттелуге қажеттілігін анықтайтын фактор болып табылады.
Мәселенің ғылыми жетілдіру жағдайы. Еңбекті қорғаудың әлеуметтік негіздерінің жеке аспектілері техникалық, медициналық, әлеуметтік және өзге салалық ғылым салаларымен зерттелген. Жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғау мәселесіне көптеген ғалым-заңгерлердің де еңбектері арналған. Аталған мәселені жетілдіруге байланысты түрлі ғылым салалары ғалымдарының салған үлесін мойындай отырып, осы мәселеге қатысты барлық кешенді қамтитын арнайы зерттеудің әлі де жоқ екенін айта кеткен жөн. Әрине, бірқатар монографиялар мен жеке мақалаларда бекітілген өткен күн тәжірибесі осы мәселенің негізін құрайды, бағыт береді. Алайда, кейбір тұстарда зерттеулердің арасында қарама-қайшылықтар туындайды, сондай-ақ ғылыми-зерттеу материалдарының қазіргі жағдай мен туындаған мән-жайларға сәйкес келмеуі аталған бағытта зерттеу жұмыстарын жалғастырудың себебі мен негізі болып табылады.
Қазақстан Республикасының 1999 жылы 10 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» Заңының қабылдануына дейін әйелдер, кәмелетке толмағандар мен мүгедектердің еңбегін қорғау кезінде мемлекет тарапынан жеңілдіктер белгілі бір еңбек жағдайларын белгілеуден көрініс табатын. Еңбек заңнамасында жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін құқықтық реттеудің дифференциялық әдістемесі болған. Одақтас республикалардың ЕтЗК-інде бұл санаттағы қызметкерлердің еңбегін реттеуге қатысты жеке-жеке бөлімдер арналып, бөлек қарастырылатын.
Қазақстан Республикасының қазіргі әрекет етуші еңбек заңнамасы кеңес үкіметінде сияқты әйелдер, кәмелетке толмағандар мен мүгедектерді бірқатар жеңілдіктерді иеленетін еңбек құқығының ерекше субъектісі ретінде бөлмеген. «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» Заңда тіпті олардың еңбек қатынастарын реттейтін жеке бөлім (тарау) да жоқ. Аталған заңда әйелдер мен кәмелетке толмағандардың еңбегіне қатысты бірнеше бап қана қарастырылған. Ал мүгедектер тіпті назардан тыс қалған.
Осы негізінде Қазақстан Республикасының еңбек саласындағы нормативтік құқықтық актілерін түзету мен толықтыруға қажеттілік туындады деуге негіз бар. Бұл ақтаңдақтар мен олқылықтар Еңбек Кодексімен назарға алынып, дұрыс жолға қойылады деген үміттеміз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Бітіру жұмысының мақсаты Қазақстан Республикасындағы жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғауды құқықтық реттудің теоретикалық мәселелерін кешенді зерттеу болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер қойылды:
1. Еңбекті қорғаудың жалпы ұғымын және оның мәнін ашу;
2. Еңбекті қорғаудың құқықтық негіздерін анықтау;
3. Өндірістегі әйелдер еңбегінің салауатты және қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз етуге бағытталған түрлі шаралардың кешенді жүйесі болып табылатын әйелдер еңбегін қорғаудың жалпы сұрақтарын қарастыру және тек әйелдерге қатысты ғана қолданылатын арнайы құқықтық нормалардан тұратын әйелдер еңбегін ерекше қорғаудың мазмұнын ашу;
4. Еңбекті қорғауға байланысты кеңес үкіметінің және Қазақстан Республикасының заңнамаларын салыстыра отырып, кәмелетке толмағандардың еңбегін қорғауға қатысты шешілмеген, қайшылықты мәселелерді анықтау;
5. Мүгедектердің әлеуметтік-құқықтық реабилитациясы ұғымын құқықтық санат ретінде анықтау және оның негізгі бағыттарын көрсету.
Зерттудің методологиялық негізі. Зерттеудің методологиясын құқықтық құбылыстарды танудың диалектикалық әдісі, сондай-ақ салыстырмалы талдау жасау, тарихи-әлеуметтік, жүйелі, логикалық, кешенді және себеп-салдар мен себепті байланыс әдістері құрады. Мысалы, тарихи әдіс еңбекті қорғауды реттейтін нормативтік құқықтық актілердің өзгеру динамикасын көрсетуге мүмкіндік берді. Салыстырмалы әдіс еңбекті қорғаудағы өзге мемлекеттердің жетістігін анықтап, үлгі ретінде алынуы үшін қолданылды.
Зерттеудің теоретикалық негізін құқық, философия, экономика, социология, физиология, психология салаларындағы отандық және шетел мамандарының еңбектері құрады. Маңызды қайнар көз ретінде еңбек құқығы ғылымының өкілдерінің еңбегі қолданылды: Е.Н. Нұрғалиева, А.С. Пашков, Т.М. Абайдельдинов, В.Н. Уваров, А.М. Нұрмағамбетов, К.А. Шайбеков, А.А. Абрамова, Е.Г. Азарова, Э.Г. Қожахметова, Л.А. Николаева, В.Н.Толкунова және өзгелері.
Зерттеудің теоретикалық және тәжірибелік маңызы. Зерттеудің теоретикалық маңызы – жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғауға қатысты шешілмеген және қарама-қайшылықты мәселелерді ашу болып табылады. Зерттеудің тәжірибелік маңызы – жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғауға байланысты Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру бойынша ұсыныстарды негіздеу болып табылады. Диплом жұмысындағы теоретикалық қорытындыларды ғылыми –зерттеу жұмыстарында қолдануға болады.
Бітіру жұмысының құрылымы мен көлемі кіріспеден, екі бөлім, бес тараудан тұратын негізгі бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған қайнар көздердің тізімінен тұрады.
1. Абайдельдинов Т.М. О генезисе трудового отношения: проблемы, поиски, решения // Вестник КазГУ. Серия юридическая 2000. №1 (14). С.1-11.
2. Абайдельдинов Т.М. Стороны коллективных соглашений // Конституция Республики Казахстан и вопросы совершенствования законодательства о труде: Сборник материалов международной научно-теоретической конференции. – Алматы: Общественный фонд политико-правовых исследований «Интерлигал» в Казахстане, 2001.
3. Абрамова О.В., Коршунова Т.Ю. Правовые проблемы организации надзора и контроля за соблюдением законадательства о труде. Институт законадательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ. Труды №60. 1995.
4. Абрамова О., Нуртдинова А. Защита трудовых прав работников // Хозяйство и право. 2002. №11; №12.
5. Азтаев Б. Государственная инспекция труда. – Правовой вестник. – 2002.- №32, сентябрь.
6. Время трудиться по другому. Парламентские слушания: «Об исполнении законадательства о безопасностии охране труда в Республике Казахстан». – Правовой вестник. – 2003.- №22, июнь.
7. Гусов К.Н., Курилин М.Н. Международно – правовое регулирование труда (в конвенциях и рекоменданциях МОТ). – Москва, 1993.
8. Димитрова С.А. правовые проблемы труда и занятости населения. – Алматы: Жеті Жарғы, 1997.
9. Жармахан Туякбай: «Только в прошлом году на рабочем месте погибли 355 казахстанцев». – Правовой вестник. – 2003. - №22, июнь.
10. Кужемуратов С. Если к Вам пришел инспектор. – Правовой вестник. – 2003. - №41, октябрь.
11. Кузнецов Н.Ф., Аргунова Ю.Н. Об эффективности уголовно-правовой охраны трудовых прав граждан // Государство и право. 1996. №10.
12. Қарақұсова Г. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету - өзекті мәселе. – Егемен Қазақстан газеті. – 2004. – 28-ші сәуір.
13. Нургалиева Е.Н. Механизм правового регулирования труда. – Алматы: Жеті Жарғы, 1996.
14. Нургалиева Е.Н., Хохлов Е.Б. Проблемы трудового права в современных условиях. – Караганда, 1994.
15. Нургалиева Е.Н., Сериков О.Т. Коллективно-договорное регулирование труда (на примере нефтегазовой промышленности). – Алматы, 2002.
16. Нургалиева Е.Н., Сураган Г.А. Материальная ответственность сторон трудового договора. – алматы: ТОО «Баспа», 2001.
17. Нурмагамбетов А.М. Рынок труда: правовые проблемы и перспективы. – Алматы: ТОО «Баспа», 1998.
18. Обсуждаем законопроект Проект. «Об обязательном страховании ответственности работадателя за причинение вреда жизни и здоровью работника при исполнении им трудовых (служебных) обязанностей». Закон Республики Казахстан. – Правовой вестник. 2003. -№22, июнь.
19. Охрана труда. Минимальный комплект нормативных актов, необходимых для организации охраны труда. – Правовой вестник. – 2004. - №3, январь
Охрана труда и техника безопасности в практической деятельности субъектов Республики Казахстан. Составитель: В.И. Скала. – Алматы: ИД «LEM», 2002.
21. Пашков А.С Проект нового трудового Кодекса // Государство и право. – 1995. - №3.
22. Создание системы управления охраной труда на национальном уровне – настоятельное требование времени. Из доклада парламентских слушаниях от 23.05.2003г. – Правовой вестник. 2003. - №22, июнь.
23. Таимбетов Б.Т. Прокуратура Алматинской области выявляет нарушения законодательства о труде. – Правовой вестник. – 2003. - №20, май.
24. Тогайбаев И.У. Практика работы по обеспечению безопасности труда. – Правовой вестник. – 2003. - №22, июнь.
25. Уваров В.Н. Государственная служба. – Алматы, 1996.
26. Чиканова Л.А. Организационно-правовые проблемы обеспечения безопасности труда на производстве. В кн. «Обеспечение безопасности населения и территорий». – Москва, РАН ИГиП, 1994.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: ЖЕКЕЛЕГЕН САНАТТАҒЫ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ
ЕҢБЕГІН ҚОРҒАУ
(ӘЙЕЛДЕР, КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАР МЕН МҮГЕДЕКТЕР)
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
....................................................3
І. ... ... ... ... ... түсінігі және ... ... ... ... ... ... қызметкерлердің ... ... ... ... құқықтық
жағдайы............................26
2.2 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... ... өзектілігі.
Қазақстан Республикасы 1990 жылы 25 қазанда Қазақ ССР-ның
мемлекеттік ... ... ... ... 1991 жылы ... ... ... күннен бастап егеменді мемлекет
ретінде өз ... ... үшін ... және ... ... ... анықтауда және жүргізуде. Бүгінгі таңда елімізде қоғамдық ... ... ... ... заң ... реформалау жалғасуда, кең
көлемді әлеуметтік, саяси және экономикалық реформалар жүзеге асырылуда.
Конституциямен өзін ... ... деп ... ... ... ... ... үшін, оның өмір сүру деңгейінің жоғарлауы
үшін жағдайларды қамтамасыз етуден белгілі бір міндеттерді мойнына алып,
өзінің ... ... ... ұстайтынын растады. Әлеуметтік мемлекет
теориясы жеке еркіндік пен теңдіктің, тұлғалардың ... ... ... қатысуының үйлесімділігін білдіреді. Әлеуметтік
мемлекеттік ... ... ... ... ... алу, ... идеясын қабылдайды.
Ағзасының белгілі бір ... ... ... ... ... анағұрлым әлсіз, бәсекеге түсе
алмайтын, соның салдарынан мемлекет тарапынан ерекше ... мен ... ... ... ... тобын құрайтын азаматтардың белгілі бір
санаты бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерге ие. Сондықтан
олардың денсаулықтарына кері әсер ... олар ... ... ... ... ... Нақты осы жағдайда еңбек құқығына аталған
тұлғалардың еңбек құқықтарын қорғау, олардың ... ... ... ету ... ... ... ... мемлекет тарапынан
ерекше қорғауды қажет етеді. Аталған санаттағы азаматтарға еңбек құқығы
әйелдерді, кәмелетке толмағандарды және ... ... ... ... ... ана болу ... ... қатаймаған, даму
үстіндегі ағзасын, оның психикасының, жеке ... ... ... ... ... ... ескерген.
Осы жекелеген санаттағы ... ... ... ... ... ... ... алып отырған өндірістегі адам
шығынына алып келген жазатайым оқиғалардың жиілей ... ... және өзге де ... ... ... ... ... болып қалу жағдайларының кең ... ... ... ... осы бір ... ... ... шешуге
қажетті барлық объективті жағдайлардың жетілгені осы мәселенің өткірлігін
және зерттелуге қажеттілігін анықтайтын фактор ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
негіздерінің жеке аспектілері техникалық, медициналық, әлеуметтік және ... ... ... зерттелген. Жекелеген санаттағы қызметкерлердің
еңбегін қорғау мәселесіне көптеген ... де ... ... ... ... ... ... ғылым салалары
ғалымдарының салған үлесін мойындай отырып, осы мәселеге қатысты ... ... ... ... әлі де жоқ ... айта кеткен жөн.
Әрине, бірқатар монографиялар мен жеке ... ... ... күн
тәжірибесі осы мәселенің негізін құрайды, ... ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтар туындайды, сондай-ақ
ғылыми-зерттеу материалдарының қазіргі жағдай мен туындаған ... ... ... ... ... жұмыстарын жалғастырудың себебі мен
негізі болып табылады.
Қазақстан Республикасының 1999 жылы 10 желтоқсандағы «Қазақстан
Республикасындағы еңбек ... ... ... дейін әйелдер,
кәмелетке толмағандар мен мүгедектердің еңбегін қорғау кезінде мемлекет
тарапынан жеңілдіктер ... бір ... ... белгілеуден көрініс
табатын. Еңбек заңнамасында жекелеген санаттағы қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... ЕтЗК-інде бұл санаттағы қызметкерлердің еңбегін реттеуге
қатысты жеке-жеке бөлімдер арналып, бөлек қарастырылатын.
Қазақстан Республикасының қазіргі ... ... ... ... ... ... әйелдер, кәмелетке толмағандар мен мүгедектерді
бірқатар жеңілдіктерді иеленетін еңбек құқығының ерекше ... ... ... ... ... туралы» Заңда тіпті олардың
еңбек қатынастарын реттейтін жеке ... ... да жоқ. ... ... мен ... ... ... қатысты бірнеше бап қана
қарастырылған. Ал мүгедектер тіпті назардан тыс қалған.
Осы негізінде ... ... ... ... ... ... ... мен толықтыруға қажеттілік туындады
деуге негіз бар. Бұл ақтаңдақтар мен олқылықтар ... ... ... ... ... ... деген үміттеміз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Бітіру ... ... ... ... ... ... ... құқықтық реттудің теоретикалық мәселелерін кешенді зерттеу болып
табылады.
Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... қорғаудың жалпы ұғымын және оның мәнін ашу;
2. Еңбекті қорғаудың құқықтық негіздерін анықтау;
3. Өндірістегі әйелдер еңбегінің салауатты және ... ... ... ... ... шаралардың кешенді жүйесі болып
табылатын әйелдер еңбегін қорғаудың жалпы сұрақтарын қарастыру және
тек әйелдерге ... ғана ... ... ... тұратын әйелдер еңбегін ерекше қорғаудың мазмұнын ашу;
4. Еңбекті қорғауға байланысты кеңес үкіметінің және ... ... ... ... ... ... қорғауға қатысты шешілмеген, қайшылықты
мәселелерді анықтау;
5. Мүгедектердің әлеуметтік-құқықтық реабилитациясы ұғымын құқықтық
санат ... ... және оның ... ... ... ... ... Зерттеудің методологиясын құқықтық
құбылыстарды танудың диалектикалық әдісі, сондай-ақ салыстырмалы талдау
жасау, тарихи-әлеуметтік, жүйелі, логикалық, ... және ... ... байланыс әдістері құрады. Мысалы, тарихи әдіс ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге
мүмкіндік берді. Салыстырмалы әдіс еңбекті қорғаудағы өзге мемлекеттердің
жетістігін анықтап, үлгі ... ... үшін ... ... ... құқық, философия, экономика,
социология, физиология, психология салаларындағы отандық және ... ... ... ... ... көз ... ... құқығы
ғылымының өкілдерінің еңбегі қолданылды: Е.Н. Нұрғалиева, А.С. ... ... В.Н. ... А.М. Нұрмағамбетов, К.А. Шайбеков, А.А.
Абрамова, Е.Г. Азарова, Э.Г. ... Л.А. ... ... ... ... және ... маңызы. Зерттеудің
теоретикалық маңызы – жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін ... ... және ... ... ашу ... ... ... маңызы – жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін
қорғауға байланысты Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру бойынша
ұсыныстарды ... ... ... Диплом жұмысындағы теоретикалық
қорытындыларды ғылыми –зерттеу жұмыстарында қолдануға болады.
Бітіру жұмысының құрылымы мен ... ... екі ... ... тұратын негізгі бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған қайнар
көздердің тізімінен тұрады.
І. ... ... ... негіздері
1.1 Еңбекті қорғаудың түсінігі және оның маңызы
Қазақстан ... ... ... мен денсаулығы
мемлекетпен қорғалады. Еңбекті қорғаудың құқықтық негіздері ... ... ... ... ... Қазақстан Конституциясының 24–бабының 2-
бөлігіне сәйкес әрбір азамат қауіпсіздік пен тазалық талаптарына сай ... ... ... бар, ал ... ... Қазақстан Республикасының
азаматтары денсаулық сақтауға құқығы бар.
Қоғамдық қатынастардың түрлі жақтарын қамтитын күрделі әлеуметтік-
құқықтық санат бола ... ... ... тек қана ... ғана ... де ... ... әлеуметтік және т.б. салалық ғылымдармен
зерттелуде.
Еңбек заңнамасы еңбекті қорғау ұғымына келесідей ... ... яғни ... ... – бұл құқықтық, әлеуметтік – ... ... ... алу, ... және
өзге де іс-шаралары мен құралдарын ... ... ... үрдісінде
қызметкерлердің өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін
жүйе.
Шындығында да, еңбекті қорғау әр ... ... ... ішінде
барлық жұмыс істейтін азаматтардың денсаулығы мен еңбек ... ... ... ... ... да жиынтығы болып
табылады. Еңбекті қорғау ... ең ... ... ... ... ... ... себебі еңбекті қорғауды бұлжытпай жүзеге асыруды
қамтамасыз ететін барлық нормалар жүйесін қамтиды.
Еңбек құқығында қалыптасқан «еңбекті ... ... екі ... ...... термин екі түрлі мағынада ажыратылған және оны
кең де, тар да мағынада талдауға болады. Кең ... ... ... ... ... ... ... емдеу-профилактикалық және өзге де шараларды қамтитын еңбектік
қызмет үрдісіндегі жұмысшы өмірінің, денсаулығының қауіпсіздігін және еңбек
қабілетінің сақталуын қамтамасыз ету ... ... пен ... ... жауап беретін еңбек жағдайына
құқық – ... ... ... бірі ... табылады
(«Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» Заңның 7-бабы 1- ... ... ... ... түгелдей еңбекті қорғау мақсаттарына
бағындырылған. Заңнама ұлттық саясаттың бұл ... ... ... ... ... ... зақымдануының алдын-алу
шараларын, шаруашылық жүргізудің барлық түрлерінде және ... ... ... кәсіпорында қауіпті және зиянды өндірістік ... ... ... ... ... ... еңбектің қауіпсіз және қолайлы
жағдайларын тудыру мәселелерін, жұмыс ... ... ... ... ету, ... ... ... орындау кезінде
денсаулығына және өміріне келген зиян үшін жауаптылықты сақтау міндетін
реттейтін ... ... ... ... Бұл ... нормалар мен ережелер еңбек құқығының құрамдас бөлігі болып
табылады [1, С.296].
Еңбекті қорғау ... ... ... ... мен ... қатыстыра отырып барлық деңгейдегі өкілді және атқарушы
органдардың ... ... ... Бұл ... мына ... өндірістік қызмет нәтижелеріне қатысты алғанда қызметкерлердің өмірі
мен денсаулығының басымдығы;
2) қызметкерлердің өмірі мен денсаулығына ... ... ... ... ... жол бермеу;
3) қызметкердің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарына сай
еңбек жағдайларына құқықтарын қорғауға мемлекеттің кепілдік беруі;
4) ... ... ... ... және қабылдау арқылы
қауіпсіздігі және ... ... ... бірыңғай талаптарды
белгілеу;
5) еңбек қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... орган, оның аумақтық бөлімшелері және жұмыс берушілер мен
қызметкерлер өкілдері ... ... ... және еңбекті
қорғау саласындағы келісілген іс-қимылдарды қамтамасыз ... ... ... және ... ... жай-күйі туралы
ақпараттың жариялылығы, толымдылығы және дұрыстығы;
8) мемлекеттік бағдарламаларды ... ... ... ... еңбек қауіпсіздігі және ... ... ... ... мен ... жүргізуге мемлекеттің
қатысуы;
9) қызметкерлер өкілдерінің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті ... ... ... ... ... және еңбекті қорғау нормаларынан тұратын нормативтік
құқықтық актілерді әзірлеуге, сондай-ақ еңбек қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға қатысуы (Қазақстан Республикасының «Еңбек
қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы» Заңының 6-бабы)
Еңбекті ... ... ... ... және ... әртүрлі нысанындағы жұмыс берушілермен, оның ішінде жекелеген
жолдаушылармен еңбек қатынасында тұратын барлық қызметкерлер; ... ... ... өтуші және өндірістік оқудағы жоғары және
арнайы орта оқу орындарының студенттері мен ... ... ... ... емес ... тартылған әскери қызметкерлер; сот
үкімі ... ... өтеп ... ... егер олар үкімнің орындалуын
басқаратын ... ... ... ... ... жүрсе, сондай-ақ
қоғам мен мемлекет ... үшін ... ... еңбекке
қатысушылар.
Халықаралық шарттар мен келісімдер ... ... ... мен ... шет ... ... ... олар үшін еңбекті қорғау жөнінде ... ... ... емес ... ... ... Республикасының
аумағында орналасқан кәсіпорындарда жұмыс істеуші шетел азаматтары мен
азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... және еңбекті қорғауды мемлекеттік басқару
республикада мемлекеттік саясат қағидаларының жүзеге асырылуын, бұл салада
заңнамалар мен ... ... ... ... ... ... ... және еңбекті ұйымдастыруға қойылатын талаптардың,
еңбекті қорғау жөніндегі заңнамалар мен ... ... ... ... ... ... асырылуын қамтамасыз етуге
бағытталған. Заңнамада еңбек қауіпсіздігі және еңбекті ... ... ... ... ... міндеттері анықталған:
1) Қазақстан Республикасының еңбек қауіпсіздігі және еңбекті ... ... ... ... ... ережелерді, нормаларды әзірлеу мен қабылдауға;
2) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ... ... ... және ... ... ... еңбек жағдайларын, қауіпсіздігін және еңбекті қорғауды әзірлеу мен
жақсарту, қауіпсіз техника мен технологияларды әзірлеу мен ... ... ... жеке және ... қорғану құралдарын
шығару жөніндегі қызметті экономикалық ынталандыру жүйесін құруға
және іске асыруға;
4) еңбек қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау проблемалары бойынша ғылыми
зерттеулер ... ... ... ... мен ... ... ... алудың
бірыңғай тәртібін белгілеуге;
7) Қазақстан Республикасының еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау
саласындағы заңдары талаптарының ... ... ... ... ... ... және еңбекті қорғау саласында қызметкерлердің
құқықтары мен заңды ... ... ... ... ... ... және т.б. ... («Еңбек қауіпсіздігі және
еңбекті қорғау туралы» Заңының 5-бабы).
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы ... ... ... ... міндеттерді орындауы үшін қажетті
өкілдік алған. ... және ... ... ... ... ... және еңбекті қорғау саласындағы ұлттық саясатты қалыптастырады
және оның жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді, еңбекті қорғаудың және ... ... ... ... ... министрліктер мен
басқа орталық атқарушы органдардың еңбектің ... және ... ... ... ... ... еңбекті қорғауға кететін
шығындарды қаржыландыру тәртібін анықтайды. ... ... бар ... Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі
болып табылады.
Ұйымдық –құқықтық нысанына және ... ... ... ... еңбекті қорғау қызметі құрылады. Өзінің мәртебесі жағынан
еңбекті қорғау қызметі ... ... ... ... ... ... қорғау мәселелері бойынша шешімдері ... ... мен ... үшін міндетті болып табылады.
Кәсіпорынның еңбекті қорғау қызметі белгіленген мақсаттарға сәйкес
еңбек қорғауды басқару жүйесінің ... ... және ... ... ... етеді, еңбек қауіпсіздігі мәселелері бойынша
кәсіпорынның ... және ... ... ... ... ұйымдарының еңбек қорғау жөніндегі өкілдерімен ... ... ... ... ... ... ... өндірістік құрал-саймандардың, ғимараттардың және құрылыстардың,
тұрмыстық жайлардың техникалық ахуалын және дұрыс пайдаланылуын бақылайды;
жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... жұмысқа алғаш кірген қызметкерлермен
нұсқама өткізеді; ұжымдық шартта «Еңбекті ... ... ... ... ... ... шаралардың жүзеге асырылуын
қамтамасыз етеді, т.б.
Жеке еңбек шартының талаптары ... ... ... және ... ... ... ... құқықтық актілерінің
талаптарына сәйкес келуге тиіс.
Жұмыс беруші қызметкерді еңбек ... ... және ... ... ... кәсіби аурудың туындау мүмкіндігі туралы
ескертуге міндетті. Олардың арасында жасалатын жеке еңбек ... ... ... ... ... қоса ... ... орнының шынайы
сипаттамасы, Қазақстан Республикасының еңбек қауіпсіздігі және еңбекті
қорғау ... ... және ... ... ... ... ... үшін берілетін жеңілдіктер мен өтемақылар көрсетілуге тиіс. ... ... ... ... толығырақ ашу үшін кейбір терминдерге
тоқталуды жөн көрдік. Қазақстан ... ... ... ... қорғау туралы» Заңының 1-бабына сүйенсек,
- зиянды (ерекше зиянды) еңбек жағдайлары – ... бір ... ... ... ... ... төмендеуіне
немесе сырқаттануына әкеліп соқтыратын еңбек жағдайлары;
- қауіпті (ерекше қауіпті) еңбек жағдайлары – еңбекті қорғау ережелері
сақталмаған жағдайда ... бір ... ... әсерін
тигізуі қызметкер ... ... ... ... не ... әкеліп соқтыратын еңбек жағдайлары;
- кәсіби ауру – қызметкердің еңбек (қызмет) міндеттерін орындауымен
байланысты оған ... ... ... әсер ... ... немесе қатты ауруы;
- зиянды өндірістік фактор – оның ... ... ... ... ... төмендеуіне әкеліп соқтыруы мүмкін
өндірістік фактор;
- қауіпті өндірістік фактор - әсерін тигізуі ... ... ... ... ... ... ... жарақатына
немесе кәсіби ауруына) немесе өліміне әкеліп ... ... ... ... ... қорыта келгенде, еңбек қауіпсіздігі
және еңбек қорғау ережелерінің ... ... ... бір өндіріс
факторларының әсерінен қызметкердің өмірі мен денсаулығына орны толмас зиян
тигізетін қауіптің төнуі ... ... ... ... ... аталмыш
жағдайлардың алдын алу шарасы ретінде азаматтарды олардың ... ... әсер ... ... ... ... заңнамамен тыйым
салынған.
Ұйымдарда зиянды (ерекше ... ... ... ... және
қолайсыз өндірістік факторлары бар жұмыстарға, ... жер ... ... ... ... ... олар ... ала медициналық
тексеруден өткеннен кейін және ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілерімен белгіленген талаптарға сәйкес
денсаулық жағдайларына қайшы келмейтіні ... ... ... Жұмыс беруші еңбек жағдайлары зиянды және ауыр ... ... ... ... ... және ... ... Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен өз қаражаты
есебінен ұйымдастыруға міндетті. Ал ... ... және ... жалтарған қызметкерлер жұмысқа жіберілмеуі тиіс.
Ұйымдардағы, әрбір жұмыс орнындағы еңбек қауіпсіздігі және ... ... ... ... мен еңбекті қорғау ... ... ... ... ... болуға тиіс.
Қызметкерлердің еңбек қызметі үрдісіндегі еңбек қауіпсіздігіне және
еңбекті қорғауға құқықтарының кепілдіктері берілген. Мәселен, ұйымның ... және ... ... жөніндегі талаптарды бұзуы салдарынан
жұмысын тоқтатқан уақытта қызметкердің жұмыс орны (лауазымы) мен ... ... ... өзінің немесе айналадағы адамдардың өмірі
мен денсаулығына тікелей қауіп туындаған жағдайда ... ... ... оны ... және (немесе) материалдық жауапқа тартуға әкеліп
соқтырмайды. Сонымен қатар, қызметкер жеке және ... ... ... ... ... ... ... жағдайда жұмыс берушінің
қызметкерден еңбек міндеттерін орындауды талап етуге құқығы жоқ және сол
себептен бос тұрып қалған ... ... ... мөлшерінде ақы төлеуге
тиіс. Ал ... ... ... ... кезінде оның өмірі мен
денсаулығына зиян ... ... оған ... ... өтеу
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жүзеге асырылады. Қызметкерде
еңбек жарақаты, кәсіби ауру немесе зиянды және ... ... ... әсері салдарынан денсаулығының өзге де зақымдалу белгілері
байқалған жағдайда жұмыс ... ... ... негізінде
қызметкерді өзінің келісімі бойынша денсаулығына ... ... ... ... ... тиіс ... ... «Еңбек
қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы» Заңының ... ... және ... ... ... ... жазатайым оқиғалардың басты себебі болып отыр. Қазақстан
Республикасының статистика бойынша ... ... ... Қазақстан Республикасында 2006 жылы еңбек қызметімен байланысты
жазатайым оқиғалардан зиян шеккен 3395 адам тіркелген. Зиян ... ... ... 17,6% -ды, он ... жасқа дейінгі жасөспірімдер 0,2%
-ды құраған. Бұның ішінде 188 адам топтық жазатайым оқиғалардан, 291 адам
кәсіби ... 41 адам ... зиян ... [2, С.33]. Ал 2004 ... бес ... ... және ... орындарындағы еңбек қауіпсіздігі
мемлекеттік инспекциясынының бақылауындағы кәсіпорындарда ұзын-саны 147
қайғы-қасірет оқиға ... Оның 13-і кісі ... 9-ы аса ... ... ... ... осы ... жағдаятпен салыстырып
қарсақ, жалпы жарақаттану 13%-ға кеміп, ауыр салдарлы ... ... ... оқиғасы екі есеге көбейген[3, С.39]. Бұл оқиғалардың ... ... ... ... ... ... болса, кейде қызметкердің
салғырттығы мен сауатсыздығы себеп болады. Сондықтан жұмыс ... ... ... ... және ... ... ... сәйкес
ұйымдастырылуы бойынша жауапкершілігін арттыру қажет. Осы мақсатпен заңнама
жұмыс ... ... ... ... отыр. Мысалы, жұмыс беруші
қауіпсіз еңбек жағдайларын ... ... ... ... ... қорғаудың жай-күйін бақылауды жүзеге асыруға; қызметкерлерді
ұйымның ... және ... ... ... ... ... ... туралы хабардар етуге; өндірістік жабдықтар мен технологиялық
үрдістерге профилактика жүргізу, оларды неғұрлым ... ... ... ... және технологиялық үрдістерде кез келген қатерді
болдырмау ... ... ... ... қауіпсіздігі және еңбекті
қорғау жөніндегі қызметкерлерді ережелер мен нормативтердің ... ... ... жаңа ... мен жаңа ... үрдістерді
енгізу кезінде оқытудан және даярлықтан өткізуге; өз қаражаты есебінен
қызметкерді арнайы киіммен, арнаулы аяқ ... және ... және ... ... ... әсерінен қорғайтын жеке қорғану
құралдарымен белгіленген кию ... ... ... жеке және ... ... ... ... өз мақсатында қолданылуын бақылауды
жүзеге асыруға; өз ... ... ... ... ... ... ... профилактикалық тазарту құралдарымен, жуу
және залалсыздандыру құралдарымен, медициналық дәрі-дәрмек қобдишаларымен,
сүтпен, ... ... ... ... кем болмайтын емдеу-
профилактикалық тағамдармен, сондай-ақ арнаулы киімді және аяқ ... ... ... және т.б. ... Ал ... заңнама, өз
кезегінде, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нормалардың,
ережелер мен нұсқаулықтардың ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі талаптарын сақтауға; арнаулы
киімді, жеке және ұжымдық қорғану құралдарын өз мақсатында ... ... ... жазатайым оқиға туралы, кәсіби аурудың белгілері
туралы, ... ... ... мен денсаулығына қатер төндіретін
жағдайлар туралы өзінің тікелей басшысына ... ... ... ... көзделген жағдайларда, сондай-ақ еңбек
жағдайларын өзгерте ... ... ... ауыстырылғанда не ... ... ... ... ... ... қаражаты есебінен
міндетті түрде алдын ала, мерзімдік (еңбек қызметі ішінде) медициналық
тексеруден және ... ... ... ... ... ... ... қорғаудың үлкен әлеуметтік, экономикалық және
құқықтық мәні бар.
Еңбекті қорғаудың әлеуметтік ... ... ... ... ... мен ... орын алуы мүмкін өндірістік
зияндардан қорғайды.
2. Қызметкердің еңбекке қабілеттілігін сақтауға бағытталған.
3. ... ... ... ... ... ... тар ... бөлмелерде күні бойы жұмыс істеп ... ... ... ... ... сауықтануға,
спортпен шұғылдануға, ой-өрісін дамытуға мүмкіндігі де, шамасы да
болмайды. Еңбекті қорғау еңбекті гуманизациялауға жәрдемдеседі
Еңбекті қорғаудың ... ... ... келесіде:
1. қызметкердің еңбек өнімділігінің өсуіне жәрдемдеседі. Ал ол өз
кезегінде ... пен ... ... әкеледі.
2. әлеуметтік сақтандыру қорын үнемдеуге және жұмыс уақытын жоғалтуды
қысқартуға жәрдемдеседі, себебі еңбектің ... ... ... ... ... ... және ... парақтары мен зиянның орнын толтыру, қызметкердің ауруы
үшін жұмыс уақытын жоғалту азаяды.
Еңбекті қорғаудың құқықтық мәнінің маңызы ... Ол ... ... ... әйел ... ... оның ана болу ... және жасөспірімдер
ағзасының психофизиологиялық ерекшеліктерін және мүгедектердің еңбек
қабілеттілігін ескере отырып, қабілеттілігіне қарай жұмыс атқаруына
жәрдемдеседі.
2. Азаматтың ... ... оның ... қорғауға негізгі құқығын
және еңбек қызметінің үрдісінде ғана емес, сондай-ақ оларды жұмысқа
қабылдаған сәттен-ақ ерекше қорғауды қажет ... ... үшін ... ... ... кепілдіктерін қамтиды. Мысалы, әйелдер
мен кәмелетке толмағандарды медициналық негіздер бойынша ... ... ... ... ... ... ... бойынша мәселелер еңбек ұжымы мен ... ... ... арасындағы ұйымдастыру-басқарушылық
қатынастардың, сонымен қатар салалық, ... және ... ... қатынастардың объектісі ... ... ... ... мен ... ... ... еңбектік
құқықтық қатынсатың маңызды элементі болып табылады және ол ... ... ... қызметкердің жұмыс орнында еңбектің
қорғалуын қамтамасыз етуі тиіс[4, С.312].
Еңбекті ... ... және оның ... ... ... мынадай
қорытынды жасауға болады:
1. Еңбекті қорғау қоғамдық ... ... ... ... ... санат болып табылады.
2. Қазақстан Республикасының заңнамасы еңбекті ... ... ... ... ... еңбекті қорғау –құқықтық, әлеуметтік-
экономикалық, ұйымдық-техникалық, санитарлық-гигиеналық, ... ... және өзге де ... мен құралдарын қамтитын, еңбек
қызметі үрдісінде қызметкерлердің ... мен ... ... ... жүйе.
3. Еңбекті қорғау ұғымы кең және тар мағынада қарастырылады.
Кең мағынада аталған санат ретінде құқықтық, әлеуметтік-экономикалық,
ұйымдастырушылық-техникалық, ... ... және өзге де ... ... ... ... ... өмірінің, денсаулығының қауіпсіздігін және ... ... ... ету ... түсіндіріледі.
Тар мағынада еңбекті қорғау еңбектің қауіпсіз және қолайлы
жағдайларын тудыру мәселелерін, ... ... ... ... жағдайын
қамтамасыз ету, қызметкерлердің еңбек міндеттерін ... ... және ... ... зиян үшін ... ... міндетін
реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығын көрсетеді.
1.2 Еңбекті қорғаудың құқықтық негіздері
Еңбекті қорғауды құқықтық реттеуде еңбек ... ... ... құқықтық шаралардың ... ... ... осы ... ... ... шарттардың, сондай-ақ еңбек шарттарының
(контрактлердің) негізінде ... ... ... ... ... тапқан.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабының 1-тармағында
«Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі,
құқықтары мен бостандықтары» деп жарияланған. Мемлекет ... ... ... ең ... ... ... танып отыр. Қоғамдық өмірдің
қандай саласында ... ... өмір ... және денсаулыққа құқығы
мемлекет тарапынан қорғауға алынған. Конституцияның 24-бабының ... ... ... ... пен ... талптарына сай еңбек
ету жағдайларына құқығы бар. ... ... ... ... жариялап, оған кепілдік беріп отыр.
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... сәйкес, қызметкердің
қауіпсіздік пен гигиена талаптарына сай келетін ... ... бар. Бұл ... ... ... ... қауіпсіздігі
және еңбекті қорғау туралы» Заңы да жариялап отыр. Яғни, аталған ... ... ... ... ... ... ... қорғауға құқығы бар делінген.
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті ... ... ... ... ... ... «Еңбек
қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы» ... ... ... (бұл қағидаларды біз алдыңғы бөлімде атап өттік). Ескерте кететін
бір жайт, аталған ... ... және ... ... ... ... ... қағидалары сәйкес мемлекеттік органдардың
заңшығарушылық қызметінде өзінің тиісті бейнесін таппады.
Еңбекті қорғау туралы нормативтік құқықтық ... ... ... ... кешенді амалдар қолдану ... ... ... ... ... ... ... кешенді
түрде шешу секілді еңбекті ... ... ... саясаттың
қағидасы жүзеге асатындай қызмет етуі керек.
Біздің ойымызша, мұндай ... ... ... ... ... керек. Оларға Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Республикасының
стандарттау мен сертификаттау органдары және Қазақстан Республикасының
денсаулық сақтау Министрлігі ... ... ... ... ... ... және халықты
әлеуметтік қорғау Министрлігінің мәселелері» Қаулысына сәйкес ... ... ... және ... ... ... ... міндеттері, қызметі және құқықтары анықталды,
оның ішінде – еңбекті қорғау және ... ... ... ... ... ... ... еңбек жағдайлары мен
еңбекті қорғау ... ... мен ... ... ... ... жыл ... баяндамалар ұсыну; еңбектің қауіпсіз
жағдайларын нормативті қамтамасыз ету. Аталған Қаулымен ... ... және ... ... қорғау Министрлігінің
еңбек инспекторы туралы ережесі ... Бұл ... ... ... ... ... ... органның басты
мемлекеттік еңбек инспекторы заңшығарушылық және өзге де нормативтік
құқықтық актілердің ... ... ... ... қатар еңбек
туралы және еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті ... ... ... ... ету ... ... өзге де ... актілерлдің
орындалуына бақылау жүргізу туралы әдістемелік ұсыныстар жасауға
қатысатыны айтылған.
Әрине ... ... өз ... ... ... ... ережелерді, нормалар мен нұсқауларды жасай алады, ... ... ... ... ... оған мұндай актілерді
жасауда қиындық туғызады. Сондықтан мемлекет өкілетті органдары ... ... ... бір ... жасауы керек. Әйтпесе әрбір
жұмыс беруші қызметкердің жағдайын ... және ... ... ... кері әсерін тигізетін өзінің ... ... ... ... ... аталған нормативтік актінің құрамына кәсіпорындардың
әрбір жұмыс орнындағы еңбек жағдайлары еңбекті қорғаудың ... мен ... ... ... ... ... ... қорғау саласындағы нормативтік актілердің ішінде бүгінгі
күні 1997 жылы 3 қарашада Қазақстан Республикасының еңбек және ... ... ... ... «Еңбекті қорғау кабинеті
туралы» типтік ережесі қызмет ... [6]. ... ... кабинеті
қызметінің негізгі міндеті мен ... ... ... ... ... өндірістік тәжірибеден өтуші орта және арнайы
мектептер мен лицейлердің оқушыларын, ... және ... ... ... еңбектің қауіпсіз әдістеріне оқыту және нұсқау
беру; жеке қорғаныс құралдарын ... және ... ... ... және т.б. ... инструкция беру болып табылады.
Берілген заңға тәуелді актінің мазмұнынан ... ... ... ... ... ... жұмысын ұйымдастыруда негізгі
акт болып тұрғанын айта кету керек Оған дәлел 1.6 тармағы, яғни Типтік
ереженің негізінде салалық ... ... ... мен
өзге орталық атқарушы органдар салаларға сәйкес еңбекті қорғау кабинеті
туралы ережелерді ... ... ... және ... ... ... келісе отырып жасайды және бекітеді.
Одан әрі «Еңбекті қорғау кабинетін жабдықтау» атты 2-тарауда еңбекті
қорғау ... ... ... ... ... құқықтық актілермен,
оқу бағдарламаларымен, әдістемелік, анықтамалық нұсқаулармен және еңбек
заңнамасы, қауіпсіздік ... ... ... ... қорғау
мен алғашқы медициналық көмек көрсету сұрақтары бойынша қызметкерлерді
оқытуға, нұсқау мен кеңес беруге де материалдармен жабдықталуы тиіс.
Қазақстан Республикасының ... ... және ... ... ... кәсіпорын әкімшілігі барлық қызметкерлердің
еңбекті қорғау мәселелеріне ... ... ... ... және ... тексеруге, қайта аттестаттауға міндетті және бұл
шаралар тиісті нормативтік актілермен бекітілген тәртіппен және мерзімде
өткізілуі тиіс ... ... ... ... бар. ... ... ... қорғаудың сұрақтары бойынша жалдамалы жұмысшылардың
білімін тексеруді ұйымдастырудың тәртіптері мен нұсқауларын, ... ... ... тиісті актілерді қабылдауы тиіс.
Осы жерде жұмыс берушілердің аталған шараларды ... ... ... (әкімшілік немесе қылмыстық) туралы норманы да
қарастыру керек. Қазақстан Республикасының заңнамасы ... ... ... үшін ... және ... ... айта кеткен жөн. Мәселен, Қазақстан Рсепубликасының
Қылмыстық Кодексінің ... ... ... ... ... ... немесе еңбекті қорғаудың өзге де
ережелерін осы ережелерді сақтауды ұйымдастыру немесе ... ... ... ... ... ... абайсызда денсаулыққа ауыр
немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеліп соқса; немесе ... ... ... ... ... ... ... берушінің қызметкерлерді салауатты және қауіпсіз еңбек
жағадйларымен қамтамасыз етуі туралы мәселеге қайта оралсақ, біз ... ... ... және ... ... жағдайларымен
қамтамасыз етуі үшін қандай стандарттар, ережелер мен ... ... ... ... ... таба алмаймыз, себебі олар
мемлекеттік деңгейде әлі қарастырылмаған.
Кәсіпорындардың, ал дәлірек айтсақ ... ... ... және ... ... ... ... экономикалық
қызығушылығын туғызу қажет. Біздің ойымызша, егер мемлекеттік деңгейде
еңбекті қорғаудың минималды ... ... ... онда ... ... салауатты және қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз
етуде экономикалық тұрғыдан қызығушылық танытып, жұмыс ... ... ... ... еңбек жағдайларын қарастыратын болады.
Ал мемлекет жұмыс берушінің экономикалық тұрғыдан қызығушылығы неден
көрінетіндігін ... ... ... ... ... ... беру, инвестициялау, бюджеттен дотациялар ... ... ... ... және ... жағдайларын жасау үшін
гранттар беру. Берілген мәселеде мемлекеттік органдардың біріккен жұмысы
қажет: сәйкес нормативтік құқықтық базаны ... ... ... аралығында қауіпсіз және салауатты еңбек жағдайларын жасап
отырған ... ... ... ... ... ұсыну
туралы» Қазақстан Республикасының еңбек және ... ... мен ... ... ... ... бірлескен
Қаулысы), сондай-ақ қызметкерлердің еңбегін қорғау ... ... және ... ... «Қазақстан Республикасындағы еңбек
туралы» Заңының «Еңбек нормалары» деп аталатын 75-бабының 3-тармағына
сәйкес, қызметкердің жұмыс ... ... ... үшін ... беруші
қалыпты еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... мәнін ашпаған. Сонықтан әрбір
қызметкер «қалыпты» жағдайларды өзіне байланысты түсінуі ... ... ... Бірақ Қазақстан Республикасынын ... ... ... ... ... ... авторлар
қалыпты еңбек жағдайларының дұрыс тізімін ұсынғанын айта кету ... ... ... және ... ... жағдайы;
техникалық құжаттамамен уақытылы жабдықталуы; ... ... ... материалдар мен құрал саймандардың тиісті сапасы және ... ... ... өндірісті электр энергиясымен, газбен және
өзге де қуат көздерімен уақытылы ... ... және ... ... ... еңбекті қорғау саласындағы
мемлекеттік саясаттың негізгі бір бағыты (Қазақстан ... ... және ... ... ... ... 5-бабына сәйкес)-
еңбек қауіпсіздігі және еңбек қорғау саласындағы ... ... ... ... ... ... ... 1996 жылы еңбекті қорғау саласындағы ... ... ... ... мен гигиенасы және өндірістік орта
туралы» №115 және «Жұмыс орындарындағы ... ... ... ... ... кәсіби тәуекелден қызметкерлерді қорғау туралы»
№148 Конвенцияларын ратификациялады [7]. ... ... ... ... яғни меншік нысанына қармастан барлық
ұйымдарға және барлық қызметкерлерге таралатынын айта кету ...... ... ... ... ... мен ... сәйкес оқыту
бағдарламалары мен кәсіби дайындықтың барлық деңгейінде, соның ішінде
жоғары техникалық және ... ... беру ... ... мен ... және өндірістік орта бойынша сұрақтарды
енгізуге ... үшін ... ... ... ... ... ... қажет ететін ережелерді
қамтыған: «Ұлттық заңнама жұмыс орындарындағы ауаның ластануынан, шу ... ... ... ... алдын алуға және шектеуге
бағытталған сондай-ақ аталған тәуекелден қорғайтын шараларды қабылдауды
және жұмыс орындарында ауаның ластануынан, шу мен ... ... ... ... ... және шектеуге бағытталған, сондай-ақ
олардан қорғайтын қауіпсіздік техникасының ... ... ... ... ... халықаралық құжаттар ратификациялаған
мемлекеттерге еңбекті ... ... ... ... ... жүктейді. Конвенциялар заңнама ... ... ... ... ... ... ережені қамтиды. Яғни, ұлттық деңгейде
инспекциялаудың мемлекеттік емес те ... ... ... ... құру қажет.
Еңбекті қорғаудың құқықтық негіздері бөлімі бойынша мынадай
қорытынды жасауға болады:
1. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... Қызметкердің тазалық пен
гигиена ... сай ... ... ... ... ата заңы – Конституция, Қазақстан Республикасының
«Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» Заңы, ... ... ... және ... қорғау туралы»
Заңы жариялап, өзге де нормативтік актілер мен заңға ... ... Заң ... ... ... ... еңбекті қорғау саласындағы
ережелер мен нормалар, өкінішке орай ... ... ие. ... қазіргі таңда оларды қозғалысқа
келтіретін «қозғаушы күш» керек.
3. ХЕҰ деңгейінде қызметкерлердің еңбегін қорғауға ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік
саясаты еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ... ... ... ... өз ... ... жолға қоюы керек.
ІІ. Жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғау
1. Еңбек саласындағы әйелдердің ... ... ... ... ... 2-бөлігіне
және «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» Заңның 4-бабының 1-бөлігіне
сәйкес әрбір азамат өзінің еңбек құқығын ... ... ... ... мүмкіндікті иеленеді. Өкінішке орай, тәжірибеде жалғыз норманы ғана
қабылдау әрқашан оң ... ... ... 1999 жылы ... ... ... ... жүргізілді. Қазақстан Республикасының
Парламентінде кейбір заң ... ... ... қарастырылып өтті.
Бірақ халықтың және мүдделі органдар мен ұйымдардың арасында ... заң ... ... ... көп ... ... құқытырына,
мүгедектерге, кейбір санаттағы жұмысшыларға және әйелдердің ... кері ... ... ... ... көбінесе еңбек саласы ұшырады. 1999
жылдың аяғында «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» заң қабылданды.
Бірақ ол ... ... ... ... реттеуде оң өзгерістер
бермеді. Әйелдердің еңбек құқықтарына мемлекет пен заң ... ... ... ... мамандардың бағалауы бойынша 2006 жылы ... ... ... саны 6127,6 ... ... ... саны 2806,4, яғни барлық ... ... ... ... ... әйелдердің көп бөлігі денсаулық сақтау, ... және ... ... ... жұмыс істейтіндердің
жалпы санының 82%-ын ... ... беру ... - 77%, ... және ақпарттық-есептеу қызметі саласында-76%, мәдениет -70%,
сауда-саттық - 63%, ... ... және ... саласында - 66% [8,С.78-
79].
Әйелдердің еңбек қауіпсіздігі мен еңбек қорғау саласына мемлекет
пен заң шығарушы ... ... ... ... салдары статистикадан
мынадай көрініс тапты. Қазақстанның халық шаруашылығының негізгі салаларына
әрбір ... әйел ... ... сай келмейтін жағдайларда
еңбектенуде, 138 мыңға жуығы түнгі ауысымда жұмыс істесе, әр жүзінші әйелге
ауыр физикалық еңбек ... 40 ... жуық әйел шу мен ... ... 64 мыңы ауасы лас және шаң жағдайда, 26 мыңы қолайсыз
температурада жұмыс істейді.
2001 жылы Қазақстанда ... ... ... жарақаттың
төрт мыңға жуық жағдайы тіркелді. Бұл өндірісте жарақаттанғандардың жалпы
санынан 15% ... ... 47 әйел қаза ... Одан ... ... жөнінде мәліметтер жоқ, бірақ 2000 жылы өндірістегі ... 6,1% ... ... ... – 17 әйел қазаға ұшыраған.
Әйелдерге тек еңбек етуге ғана емес, сондай-ақ бұл құқығын толық,
жан-жақты жүзеге асыруына мүмкіндік беру ... ... ... ... еңбек қызметін жүзеге асыруына кері әсер ... ... ... шаралар қолдану қажет.
Жұмысшы әйелдердің ерекше бір санаты – бұл ... ... ... ... бар ... ... ... заңнамасында олардың
құқығын қорғайтын ... ... ... «Қазақстан
Республикасындағы еңбек туралы» Заңның 23 бабы ... ... ... ... ... ... ауыр және ... өндірістк
факторлардың әсері болмайтын басқа жұмысқа бұрынғы ... ... ... сақтала отырып ауыстырылуы қарастырылған. Бұдан басқа ... ... ... ... ... түнгі уақытта жұмысқа тартуға
олардың келісімімен ғана жол беріледі делінген.
Аталған нормалар кеңестік заңнамада алғашқы ... ... ... ... ... туралы заңдар Кодексіне сәйкес
жүкті әйелдер түнгі уақытта жұмысқа жіберілмеген, оларды ... ... ... ... ... ... ... бірге, жүкті әйелдерге
айтарлықтай мөлшерде жеңілдіктер қарастырылған. Нарықтық ... ... ... ... ... үлкен мөлшері, өндірістің өсу
деңгейінің төмендегі жағдайында жүкті әйелдерге түнгі ... ... салу ... ... ... ... ... мүмкіндігін
шектейді. Сондықтан жүкті ... ... ... түнгі уақытта
еңбектенуге рұқсат беруді жақсы жетістікке жатқызуға болады.
Қазақстан Республикасында әйелдерге жүктілігі мен ... ... ... ... ... күнтізбелік күнге, босанғаннан кейін елу
алты (ауыр босанаған ... екі не одан да көп бала ... ... ... ... демалыс беріледі. Есептеу жиынтықтап жүргізіледі және
демалыс әйелдің ұйымда жұмыс істеу ... ... ... ... ... ... және босануы бойынша осы кезеңге ... ... ... ... пайдаланған күндерінің санына қармастан
оған толық беріледі («Қазақстан Республикасындағы еңбек ... ... ... ... ... ... құқық нормаларымен кейбір
тұстарда келеді (Қазақстан ... ... ... ... ... ... Аталған шешім Ана болуды қорғау туралы ХЕҰ-ның
Конвенциясына ... ... ... ... 8-бөлігіне сәйкес
кәсіпкердің қармағында жұмыс істейтін әйелдерге төленетін жәрдемақымен
байланысты ... үшін ... жеке ... ... ... бұл ... берушінің әйелдер еңбегіне мүдделілігін
төмендетеді. Жұмыспен қамтылған әйелдердің үлес ... ... ... ... етуге байланысты шығындар бойынша
көріну теңсіздік жағдайына қояды [10, С.64]. Бұл ... ... ... ... мен тууына байланысты демалыстан басқа, ... ... ... ... бір ... ... ... дейін оған күтім жасау
жөнінде жалақысы сақталмайтын қосымша демалыс беріледі. ... ... ... оның ... орны ... ... ... мемлекетпен
салыстырсақ, мұндай демалыстың уақыты үш ... ... ... ... үш жылға дейін созу негізді деп есептейміз, себебі ... ... ... ... ... ... ... үшін балалық
шақтың алғашқы кезеңінде анасының оның ... ... ... айтылған барлық шаралар стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... және жеңілдіктер
ұсыну дәрежесі тікелей балалардың өмірі мен денсаулығынан және ... ... ... ... ... 90-шы ... бастап Қазақстанда
қолайсыз демографиялық жағдай қалыптасып отыр: өмір сүру ... ... ... аналар мен сәбилер өлімі деңгейінің ... ... ... ... ... саны ... балалрдың 80%
анемия, рахит және т.б. ауруларға ... ... [12]. ... ... ... екі ... ішінде сәбилер өлімінің өсуі тіркелген, өткен
жылы ол бір мың туылған баланың 26,5 ... ... одан ... ... ... бір мың ... 288-і ауру ... туылған [13].
Солтүстік Қазақстанда соңғы 10 жылдың ... туу екі ... ... мың ... ... 20 ... 11,4 ... дейін.
Денсаулық сақтау қызметкерлері бұл ... ... ... ... отыр. Осыған орай еңбек және халықты әлеуметтік
қорғау Министрінің 1999 жылғы ... ... ... ... ... ... ... жағдайы ауыр және зиянды өндірістердің,
мамандықтардың және ... ... ... Оларға металл өңдеу,
қорғасынмен жұмыстар, құрылыс-монтаждық, слесарлық жұмыстар және өзгелері
жатқызылған [14].
Әйелдердің үкіметтік емес ... ... және ... ... ... ... ... нәтижесінде әйелдер
құқығына қатысты келесі бұзушылықтарды анықтады:
1. «Қазақстан Республикасындағы еңбек ... ... ... ... бала ... ... ... құқығынан
айырылған, ал ол ХЕҰ-ның Ана болуды қорғау туралы Конвенциясының
5-бабына қайшы келеді. Яғни, егер әйел баласын ... ... ол осы ... үшін елдің заңнамасымен бекітілген мерзімге
күніне бір немесе бірнеше үзіліс жасап, өзінің жұмысын тоқтата
тұруға ... ... ... ... ... ... Заңы ... жүктілігі
мен босануы бойынша әлеуметтік жәрдемақыны төлеу ... ... ... ... ... Ал жұмыс беруші
әлеуметтік жәрдемақыны өз қаражаты есебінен төлеу тиіс;
3. «Қазақстан Республикасындағы еңбек ... ... ... ... байланысты демалыста жүрген әйелдерді жұмыстан шығаруға
тікелей тыйым салынбаған;
4. «Қазақстан Республикасындағы еңбек ... ... ... емес ... ... жеке графиктері мен тәртібін
белгілейтін норма қарастырылмаған*.
Осыған байланысты «әйелдердің ... ... ... ... ... ... қажет. Өз тарабымнан бұл ... ... және ... ... ... ... құқығы, оған қол жеткізу,
біліктілігі мен кәсіби ... ... ... ... ... ... ... кезінде оның денсаулығы мен еңбегінің барынша қауіпсіз
болуы, қорғалуы деп пайымдаймын. «Әйелдердің еңбекке құқығы» ... ... ... яғни оны ... ... ... ... ішкі
мазмұнынан ажырағысыз болуы керек. Оның мәні - ... ... ... ... және ... ... ... ғана болуы тиіс
емес, ол, сонымен қатар, түрлі кепілдіктермен іске ... ... ... есебінен
Қазіргі заманның көрінісі ретінде бүкіл әлемдегі әйелдердің еңбек
белсенділігінің қарқынды өсуін бөлек айта кеткен жөн. ... ... ... 1950 жылы 54%-дан 1990 жылы 66%-ға дейін өскен және
болжамдарға қарағанда, өсуін тоқтатпақ емес. Санамызға ... ... ... ... асыраушысы деген пікір артта қалуда. Әлемнің барлық
елдерінде көптеген отбасылардың берекеті екі асыраушыға тәуелді ... ... ... ... да орын ... Ал ... тұратын кейбір
отбасылар үшін әйел еңбегі табыстың негізгі қайнар көзіне айналған.
Бұл, өз ... ... ... ... ... ... оның мәнін және дамуының үрдісін зерттеуді қажет етеді.
Зерттеу объектісі ретінде ... ... бөле ... ... ... ол ... ... ұғымынан шығатынын көреміз. Ғылыми
және энциклопедиалық әдебиеттерде аталған ұғымға көптеген анықтамалар
берілген. Бұның ... ... ... ... еңбек – бұл адамның
физикалық немесе ақыл-ойға күш салуымен ілесетін, ... да бір ... ... ұжымдық және жеке мақсатты қызметін көрініс табатын
адамзат тіршілігінің қалыпты ... және ... ... көзқарас бойынша әйелдер еңбегі еңбек түрлерінің
бірі. Ол ... тән ... бар ... ... ... ... процесі өзінің мазмұны ... ... ... ... пәнінің және еңбектің өзара ара қатынасы, екіншіден,
жұмыс күшін пайдалану, жұмсау ... ... [156, C.196]. Бұл ... ең ... ... жағынан жұмыс күшін жұмсау болады. Егер
әйел мен еркектің ... ... ... ... онда ... олар ... ... барысында екеуі де белгілі бір нысанда, қажетті ... ... ... пәніне әсер ету арқылы мақсатты қызметті
жүзеге асырады. Алайда бұл үрдістің ішкі мазмұны ... ... ... ... ... оның ... ... операциялардың ерекше
сипатынан, өндіріс құралдарының ерекше табиғатынан ... ... ... ... Осы ... әйелдер мен еркектердің еңбегі
өзіне тән ерекшеліктерге ие. Бұл ерекшеліктер әр ... ... ... ... ... ... отыр.
Әйелдер еңбегі саласындағы шешілмеген сұрақтардың көбеюі ХЕҰ-ын
құруды негізгі алғышарты болды. Ол мынадай ... ... ... соның ішінде әйелдердің еңбек үрдісін қауіпсіздендіру, еңбек
пен ана болуды қорғау, әйелдер еңбегіне тең еңбек ақы ... ету, ... ... ... ... ету. ... білім алу кезінде тең мүмкіндіктерге
кепілдік беру, жалданып жұмыс істейтін әйелдердің өмір сүру деңгейін ... ... ... ... және ұйымдастыруға байланысты зерттеулер
мен ұсыныстар енгізу ... ... ие бола ... ... нәтижесінде
әйелдің еңбек саласындағы орны мен оның ... ... ... ... концепция пайда болды.
Біріншісі, әйелді өндірісте қамқорлықпен және ерекше ... ... ... ерекше жан иесі ретінде қарастырды.
Екіншісі, керісінше әйел мен ер ... ... ... жол ... ... ... айырманы дискриминация ретінде
қарастырып, толық теңдікті талап етті.
Халықаралық еңбек ... ... және ... ... қағидаларын біріктіруге талпыныс ... ... ... ... әлемдік деңгейде әйелдер еңбегін заңшығарушылық-құқықтық
қамтамасыз ету ісінде бірінші нақты ... ... ... ... ... ... сессияларында қабылданған бірқатар арнайы
бастамашысы және құрастырушысы болған. Солардың ... ... ... өндірістік кәсіпорындарда әйелдер еңбегін қолдануға тыйым салды, ал
келесі – ана болуды қорғау жөнінде еді. ... ... ... ... онда ... ... ... қамқорлыққа алатын және олардың еңбегін регламенттейтін
заңдардың көп ... ... ... ... ... үшін ... қабылдауды машақты көп іс қылды, ал екіншіден, көптеген әйелдердің
кейбір мамандықтарға қол ... ... ... ... ... ... ... жылдар бойы және осы күнге ... ... ... бір бірімен бақталасуда, ал еңбек құқығының теоретиктері бірде
жұмыс істеуші әйелдердің мүддесі үшін ... тиіс ... ... ... ... ... әйелдердің кәсіби өсуін және өндіріс
саласын таңдау құқығын ... үшін ... ... ... ... талап етеді.
Еңбекті қорғау салалық институтының өте ... және ... ... ... ... ... ... арнайы нормалар құрайды.
Аталған нормалар еңбекті ... ... ... ... ... Олар
қандай да бір техникалық, санитарлық және өзге де ... ... тек ... ... ... ... мен ... [16.С.59].
Сонымен, әйелдер еңбегін қорғау деп - әйелдер еңбегінің қауіпсіз
және қалыпты ... ... ету үшін ... ... ... құқықтық, экономикалық, медициналық және техникалық бір-бірімен
өзара ... ... ... айтамыз. Бұл жүйенің маңызды
компоненті ретінде ... ... ... ... ... заңнамасының
жалпы және арнаайы нормалары құрайды.
Әйелдердің еңбегі, ең бірінші, еңбек құқығының жалпы ... ... ... ... ... ... ... қорғауға
бағытталған арнайы ережелер де әрекет етеді. Бұлардың жинақталған кешені
құқықтық қорғау болып табылады.
Аталған ... ... ... ... - ... ... мен ана болуды үйлестіру үшін қолайлы мүмкіндіктер ұсыну. Жалпы
нормаларға ... ... ... ... ... ... әйел үшін, оның ана болуы және ұрпағы үшін ... ... ... ... ... ... жиынтығын еңбек құқығында
«әйелдер еңбегін ерекше құқықтық қорғау» деп ... ... ... ... ... бір-бірімен өзара байланысты
және ажырамайтын екі бөліктен тұрады деген ... ... ... әйелдер еңбегін жалпы қорғау;
- әйел ағзасының физиологиялық ерекшеліктері мен ана болу ... ... ... ... қорғау
Әйелдер еңбегін әлеуметтік-құқықтық қорғаудың пайда болуы ... ... ... бекітілуі әйел ағзасының биологиялық және
физиологиялық ерекшеліктерін ... ... туып ... ... ... ... ... ерекше жоғары қамқоры әйелдің бала
туу және оны ... ... ... ... ... ... атқаруына
байланысты негізді және дәлелді.
Әйелдер еңбегін ерекше қорғаудың құқықтық мәні – ол ... қана ... ... ... әйелдер еңбегін дұрыс
ұйымдастыруға, еңбек ... ... ... ағзаларының
ерекшеліктері мен ана болу қасиетін ескеріп, мүмкіндігі мен ... ... ... ықпалдасады.
Әйелдер еңбегін ерекше қорғауға алу – бұл тек жергілікті және
тек ұлттық мәселе ғана емес, бұл ... ... ... ... Әлемнің көптеген елдерінің заңнамасы әйелдер еңбегін ... ... ... ... ... елдерде аталған нормалар тіпті жоқ
болған. Осыған байланысты 1989 жылдың қазан ... ... ... ... жұмыс істеуші әйелдерді қорғаудың тиісті шаралары ... ... үшін ... ... ұйымдастырды. Атаған кеңес
барысында әртүрлі елдердегі жағдайды көрсететін баяндама дайындалды. Онда
Шығыс ... ... ана ... ... ... қағидасын жүзеге асыру үшін
қажет деп есептелінетіні айтылды.
Мұндай заңнамаға қарсы дәлел ... ... ... ... прогресс бұл шараларды есірткі, олар шын мәнінде
дискриминациялық, себебі әйелдерге олардың ... ... ... ... ... келтіреді. Мұндай аргументті «қорғау
заңнамасы» ... ... ... ... тасталған АҚШ келтірді
[18,С.72].
Расында да, қорғау ... ... ... оған ... ... келтіруге болады, бірақ әр мемлекет аталған сұрақта өз приоритетін
анықтауға құқылы. ... ... ... ... әйелдер
еңбегін ерекше қорғау қағидаларының негізі салынған.
Әйелдер еңбегін қорғауды «әйелдер еңбегін ерекше қорғау» деп ... ... ... ... ... атау ... үшін ... әлеуметтік
нормаларын жасауды қарастыратын халықаралық актілерде кеңінен тараған.
Мысалы, ХЕҰ-ның еңбек пен жұмыс ... ... ... туралы
(1958ж.) № 111 Конвенциясы жынысы, нәсіліне негізделген кез-келген айырма
жасау деп ... ... бере ... «жынысы, жасы және т.б.
байланысты ерекше қорғау мен ... ... ... ... танылған
тұлғалардың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге ... ... ... ретінде танылмайтыны көрсетілген [19].
Әйелдерге қатысты әрекет ететін еңбекті ерекше қорғау еңбекті
қорғаудың ... ... ... ... ... ... қорғау құқығының субъектісі ретінде тек
жұмыс ... ... ғана ... Бұл ... бала құқық субъектісі емес,
ол тек қорғау субъектісі болады. Бұл әйелдер еңбегін ... ... ... бір ... баланың да ... ... ... ... ... жағдайларын жүйелі түрде зерттейтін
және әйелдер үшін зиянды жағдайларын жоюға бағытталған ұсыныстар жасайтын
медицина ... ... ... ... ... отырады.
Өндірістегі жұмыста әйел өндірістік зияндардың (шу, ... және ... ... жағдайлар, химиялық және радиоактивті
заттар, электромагнитті толқындар және т.б.) ... және ... ... ... әсеріне (физикалық күш түсу және т.б.)
ұшырайды. Бұл факторлар әйел ... ал ... оның ... ... ... мүмкін. Мысалы, сынап, қорғасын, бензол және өзге ... ... ... әсері оның бала көтеру мен дені сау бала тууына
әсерін ... ... ... еңбегін қорғайтын құқықтық нормалардың
мазмұнына қатысты көптеген көзқарастар бар. ... ... мен ... ... қорғаудың негізгі қағидаларының ... ... ... ... ... құқық; демалуға құқық; тең еңбекке тең
ақы; ана ме,н баланы қорғау [20, С.13]. А.А. ... ... ... ... ... ... ұсынады: жұмысқа қабылдау мен одан
босату кезіндегі кепілдіктердібелгілетін нормалар; ана болуына байланысты
жеңілдіктер: бала емізуге ... ... ... ... ... демалыс
[21, С.12-14]. Ал енді А.С. Голощапов жоғарыда ... ... ... Оның ... сөз болып отырған кепілдіктер мен жеңілдіктер (бала
емізуге үзілістен басқасы) ... ... ... жатпайды, себебі олар
баланы емізу мен өсіруге байланысты ... ... және ... ... ... ... ... әйелдердің еңбегін қорғауды кең және тар мағынада
қарастыру бұл ... ... ... болар. Яғни, әйелдер еңбегін
қорғаудың тар мағынасына ... ... және ... ... ... ететін құқықтық нормалар жатса, кең мағынада
өндірістегі еңбекпен ... бала мен үй ... ... ... ... ... нормалар жатады.
Сонымен, әйелдердің еңбегін ерекше қорғау құқығы:
- жеңілірек ... алу ... ... мен баланы емізу кезінде толық жалақысы ... ... ... ... ... әйелдер еңбегіне байланысты белгіленген нормалардағы жеңілдіктер мен
құқытарды ұсынуды талап ету мүмкіндігін білдіреді.
Еңбек ... ... ... ... ... ... ... жасауға болады:
1. Адамзат тіршілігінің барысында еңбек оның негізгі нысаны және
дамуының басты ... ... және ... ... ... құрамдас бөлігі бола отырып, әйелдер ... ... тән ... ие. ... ... сала
объективті және субъективті факторларға байланысты ... ... ... ... ... мен дамуының объективті
факторларына белгілі бір ... ... ... етуші қоғамдық-
экономикалық формация, өндірістің ... ... ... ... ... жағдайы мен оның өндірістік
қажеттіліктері ... ... ... ... және ... ... ... табатын қоғамның
гуманизация және демократизация ... және т.б. ... ... ... ... өз ... ... болуы, әйелдер белсенділігінің саяси ... ... ... ... ... (әдет-ғұрып, салт-
дәстүр, наным-сенім) қалыптасуы мен ... және т.б. ... ... ... ... ... өндірістегі қалыпты және қауіпсіз
еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық,
экономикалық, медициналық, ... және өзге де ... ... ... табылады. Бұның ішінде басымдылық әйелдер
еңбегін қорғау жөніндегі ... ... ... ... ... құқықтық қорғауға берілген.
4. Әйелдер еңбегін қорғау жүйесінің маңызды әлеуметтік-құқықтық мәні
бар, себебі оларға еңбектік құқықтар мен жеңілдіктер ... ... ... ана болу ... үйлестіруге мүмкіндік береді.
5. Әйелдер еңбегін ... ... екі ... өзара байланысты
бөліктерден тұрады: қызметкерлердің ... ... ... ... ... тұратын әйелдер еңбегін жалпы
қорғау, және аналардың ... пен ... ... еңбекті
қорғаудың арнайы ережелерінен тұратын ... ... ... Кәмелетке толмағандардың еңбегін қорғау
Кәмелетке толмағандар әлеуметтік-жастық топ ретінде қоғамның ең
динамикалық бөлігі болып ... жас ... ... ... өте зор. ... бұл ... әлеуметтік есеюге,
тәуелсіздікке өтуі басталады, олардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда кәмелетке
толмағандардың мінез-құлқының маңызды реттеушісіне айналады.
Жастар, соның ішінде кәмелетке толмағандар, ұзақ ... ... ... ... ... ... әлеуметтік –демографиялық тобы ретінде
қарастырылмады. Сондықтан ... ... ... ... құқықтық
мәселелері жеке зерттелмеді. Осының нәтижесінде «жастар» мен «кәмелетке
толмағандар» ... ... бір ... ... ... ... ... етуші заңнамада он сегіз жасқа дейінгі
әлеуметтік топты білдіретін унификацияланған анықтама жасалмады. ... ... ... ... «жасөспірімдер» немесе
«кәмелетке толмағандар», «он сегіз жасқа толмаған тұлғалар», «өскелең
ұрпақ», «жастар» ... ... ... ... ... ... ... және еңбектік
белсенділігінң, сонымен қатар жауапкершілігінің деңгейі ... ... ғана ... сондай-ақ жанама әсерінен де қалыптасады. Және бұл
деңгей ... ... ... ... ... барлық
жиынтығына байланысты, яғни олардың мәселелерін зерттеу кезінде социология,
философия, экономика, тарих, педагогика, заңтану және т.б. ... ... ... ... ... ... қажет етеді.
Кәмелетке толмағандардың бірқатар маңызды мәселелердің ... ... ... теоретикалық зерттеуді қамтитын кешенді ... ... ... Заңнама жоғарыдағы жиынтықтың ажырағысыз бөлігі болып
тпбылады. Сондықтан Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің барлық
саласын, соның ішінде еңбек қатынастарын реттейтін өзінің жаңаша құқықтық
негізін құруы өте ... ... ... ... ... фактор ретінде еңбек танылады. Өйткені тек еңбек үрдісінде ғана
ұжымшылдық, еңбекқорлық, білімге ұмтылыс еңбектің ... ... ... ... тәрбиеленеді. Еңбек – бұл материалдық қызығушылық қана
емес, ол сондай-ақ ... ... ... түсу ... адам
көзқарасының өзгеруі және т.б.) жету ... ... ... ... ... ... толмағандардың, яғни он сегіз жасқа
толмаған және мемлекет тарабынан ерекше әлеуметтік ... ... ... ... және ... ... ... ерекше көңіл бөлуді қажет
етеді. Кәмелетке толмағандардың бос жүруі тек қана ... үшін ... ... ғана ... ол ... ... кәмелетке толмағандардың
криминалдық және заңсыз қызметінің кеңеюіне байланысты ... ... ... ... да ... анық.
Құқық кәмелетке толмағандардың тек жасының және психикалық
дамуының ерекшеліктерін ғана ... ... ... ол ... ... ... мүмкін олардың құқықтары мен бостандықтарын
да қорғауы тиіс. Осыған байланысты қорғау ... ... ... ... ... зор. ... ... еңбек қатынастарын
реттеу саласында жеңілдіктер мен кепілдіктер белгілеудің қажеттілігін
анықтай ... ... ... ... тек ... қана ... ... психологиялық ерекшеліктеріне тікелей байланысты ... ... ... қызметіне араласуы кәмелетке толмағандардың өміріндегі
жаңа саты ... оның ... мен ... шеңбері айтарлықтай
кеңейді. Қазіргі таңда егеменді Қазақстан Республикасында және ... ... ... ... мен мазмұнына жоғары талаптар қойылып
отыр. Бұл жағдай кәмелетке толмағандардың еңбегіне де қатысы бар. Сондықтан
олар Қазақстан ... ... мен ... ... ... ... өзінің еңбек құқықтары мен міндеттерін біліп қана
қоймай, оларды да ... ... Ал ол үшін ... ... ... ... ... құқық субъектілік азаматтардың, соның ішінде кәмелетке
толмағандардың еңбек қатынастарына түсуінің қажетті шарты болып табылады.
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... рұқсат берілген жасы тек биологиялық
көрсеткіштердің негізінде ғана емес, өзге де ... ... ... ... даму ... ... ... бекітіледі.
Пайымдаумызша, бұл - өзінің еңбек міндеттеріне адал қарау, ... ... ... ... ... ... қатынастары жеке
сипатқа ие (бұл өзінің еңбек функцияларын жеке орындауды ... ... ... түсе ... ... ... ... саласындағы кәмелетке толмағандармен қатынастарды құқықтық
реттейтін КСРО кезінде қабылданған ... ... ... ... мен ... ... тәуелсіздік алған кезінен
қабылданған актілерге қысқаша шолу нәтижесінде анықталған:
Кәмелетке толмағандардың еңбегін ... ... ... актілер КСРО кезінде мемлекеттің басты назарында болды және үнемі
оларды жетілдіру бойынша жұмыстар жүргізіліп отырды. Мәселен, 50-ші жылдары
кәмелетке ... ... ... қатысты нормативтік құқықтық
базаның жетілдірілуі көрініс тапты. Бұған дәлел ретінде 1956 ... ... КСРО ... ... Призидимуының «Жасөспірімдердің еңбегін
қорғауды күшейту туралы» Жарлығының, 1955 жылы 15 ... КСРО ... ... ... ... демалысы және еңбек жағдайлары
туралы» Жарлығының қабылдануын айта кеткен жөн [23-24].
Келесі 60-шы жылдары жасөспірімдерді жұмысқа ... ... ... актілер қабылданған болатын. Мысалы, 1966
жылғы 2 қаңтарда қабылданған ЦК КПСС және КСРО ... ... ... ... ... 1966 жылы аяқтаған жастарды оқытуды кеңейту және
халық шаруашылығына жұмысқа орналастыру бойынша ... ... ... жылғы 4 желтоқсанда қабылданған КСРО Министрлер ... ... ... ... ... ... ... жылғы 24 қарашада қабылданған ВЦПС Призидиумының және ЦК ... ... ... ... жас ... қажетті өндірістік
және тұрмыстық жағдайларды жасау бойынша ... және ... ... туралы» Қаулысы [25]; 1969 жылғы 21 сәуірде қабылданған
РСФСР Министрлер кеңесінің ... ... орта ... ... аяқтаған жастарды және орта білім ... ... ... ... ... ... ... атты №239 Қаулысы. Мемлекеттің
мұндай қызметі оқытудың сегіз жыл базасына негізделген міндетті орта білім
алған бітірушілер ол ... он төрт – он бес ... ... ... ... көп ... оқуын әрі қарай жалғастырмай, завод,
фабрика, кәсіпорындарға ... ... ... ... функциясын
орындау үшін қалыпты жағдайлар жасау қажеттілігі туындап ... 1962 ... ... ... ... еңбегі мен демалысы және олармен
жұмысты жақсарту шаралары ... ... ... ... ... ... туралы» ВЦСПС ... ... ... еңбек заңнамасындағы бұзушылықтарды жою ... ... ... Осы ... негізінде кәсіпорынға жаңадан
келген жастар еңбек жағдайлары ең қолайлы цехтарға жіберілетіндігі туралы
шешім ... ... басы ... ... үшін ... ... Кодексінің қабылдануымен есте қалды. Кәмелетке толмағандардың
еңбегіне қатысты нормалар жеке тарау болып бөлінеді. 1972 ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... ... теңестірілді, ал
еңбекті қорғау, жұмыс уақыты, еңбек демалысы және кейбір өзге де ... ... ... заңнамамен қарастырылған жеңілдіктерді
пайдаланды [28]. Кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... жеке тарауда бекітілді: КСРО және ... ... ... ... ... «Жастар еңбегі» атты 9-
тарауында және Қазақ ССР ЕтЗК-нің 12-тарауында дәл сондай атаумен берілді.
70-ші ... ... ... ... ... ... мәселесіне
мемлекет баса назар аударды [29-30]. Біздің пікірімізше, бұның бәрі олардың
еңбекке құқығын еңбек ... ... ... ретінде бөлуге және
еңбек қатынастары саласында оларға ... ... мен ... ... ... ұмтылысын көрсетіп отыр.
Бүгінігі күні Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына
сәйкес ... ... ... құқықтары бойынша кәмелетке
толмағандармен расында да «теңестірілген»: ... ... ... мен ... ... ретінде кәмелетке толмағанды бір деңгейге
қоя отырып, не жұмысқа қабылдау ... не ... ... ... ешқандай минималды жеңілдіктер ұсынбаған.
Қазақстан Республикасынның «Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті
қорғау туралы» ... ... ... ... он ... ... адамдар міндетті алдын ала медициналық тексеруден өткеннен кейін
ғана жұмысқа қабылданады және одан әрі, он ... ... ... дейін жыл
сайын міндетті медициналық тексеруден өтуге тиіс. Бұндай шара бір жағынан,
қызметкерлердің ... ал ... ... ... ... ... ... түсетін азаматтардың денсаулығын қорғау мақсатымен
белгіленген [31,С.167]. ... ... ... ... ... Себебі медицина және психология мамандарының пікірінше, кәмелетке
толмаған жас кезеңі (әсіресе 11-ден 18жасқа дейін) адам ағзасының даму ... ... ... ... ... ... мен денсаулығына
өндірістің теріс ықпалын болдырмау қажет.
КСРО кезіндегі кәмелетке толмағандармен ... ... ... ...... денсаулығы үшін ауыр және зиянды
жұмыстардың шеңбері нақты анықталған болатын. Он ... ... ... еңбегін пайдалануға тыйым салынған өндірістер, ... ... ... ... ... КСРО ... ... және жалақы мәселелері бойынша Мемлекеттік комитеттің қаулысымен
бекітілді [32]. Бұл тізімге он ... ... ... тұлғалардың, яғни
кәмелетке толмағандардың еңбегін қолдануға тыйым салынған үш ... ... мен ... ... Бұл ... ... кәмелетке
толмағандардың еңбек қызметін шектеу ... жас ... ... реттейтін қосымша норманы бекіту болды.
Қазақстан Республикасының әрекет етуші заңнамасын сәйкес, соның
ішінде Қазақстан Республикасының «Қазақстан ... ... ... ... 5-тармағына сәйкес, 1997 жыл 21 қаңтардағы Қазақстан
Республикасы Үкіметтің «1997-2000 ... ... ... саласындағы еңбектің жағдайлары мен қорғалуын жақсарту бойынша
негізгі бағыттары туралы» №89 ... ... және 1999 жылы 9 ... Республикасы Үкіметінің №394 қаулысымен бекітілген Қазақстан
Республикасының еңбек және халықты әлеуметтік ... ... ... ... 2000 жылы 11 ... Қазақстан Республикасының еңбек және
халықты әлеуметтік ... ... «18 ... кіші ... қолдануға тыйым салынған еңбек жағдайлары ауыр және ... ... және ... тізімін» бекіту туралы №71-п Бұйрығы
бекітілді. Бұл тізім 2005 жылғы 15 ... ... ... және ... ... қорғау Министрінің міндетін орындаушының №44
бұйрығымен сәйкес күшін жойды.
Кәмелетке толмағандардың ... ... және оны ... Халықаралық еңбек ұйымы үлкен көңіл бөліп отыр.
Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... құқықтық реттеудің негізгі қағидаларын анықтайтын
бірқатар конвенциялар мен ұсыныстар ... ... ... ... ... ... саласындағы дискриминация туралы» №111 Конвенция, «Жұмысқа
қабылдаудың минималды жасы ... №138 ... мен №146 ... ... ... ... ... саласындағы кәсіби дайындық туралы» Ұсыныс;
«Адам ресурстарын дамыту туралы» №142 Конвенция (1975 ж.); ... ... ... №45 ... (1935 ж.); «Кәсіби бағыттау
туралы» №87 Ұсыныс (1949 ж.); және ... ... ... ... ... ... реттейтін кейбір конвенцияларын ратификациялады. Қазақстан
Республикасы еңбек қатынастарын реттейтін кейбір ... ... ... бірқатар заңдар қабылдады. Солардың ішінде 1973 ... ... ... ХЕҰ-ның Бас конференциясының 58-ші ... ... ... ең ... жасы туралы Конвенциясы және 1948
жылы 9 ... ... ... Бас ... 31-ші
сессиясымен қабылданған жұмыс бастылық қызметін ... ... бар. Бұл ... ... ... ... ... толмағандарға қатысы бар екені сөзсіз.
Кәмелетке толмағандардың еңбегін ... ... ... ... ... ... КСРО-ның жан-жақты жүйесі кәмелетке толмағандардың тәрбиеленуі,
құқықтық қорғалуы рухани және физикалық дамуы үшін ... ... ... ... Одағының кезінде заң шығарушы кәмелетке
толмағандарды олардың денсаулығы үшін ауыр және зиянды жұмыстардың
нақты анықталған ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне ғана емес, сондай-ақ еңбек қызметінің енді ғана
басталуымен шартталған арнайы нормаларды ... ... ... одан ... жеңілдетілген тәртібін, өмірі мен денсаулығын
қорғау, жұмыс уақытының ... мен ... ... ... ... ... ерекше субъектісі ретінде анықтаған.
КСРО кезіндегі жиналған ... бас ... ... ... ... ... енгізу орынды болар еді.
2. Қазақстан Республикасында қабылданған кәмелетке толмағандармен
еңбек қатынастарын реттеу ... ... ... ... ... ... ... ие. Олардың тиісті
түрде орындалмағаны үшін жауапкершілікті күшейту жолымен ... ... ... ... ... ... ... толмағандардың еңбегіне қатысты
бірқатар нормативтік құқықтық актілер жасалды. ... ... ... ... ... ең төменгі жасын белгілейтін
конвенцияны ратификациялады. Қазақстан Республикасы халықтың, соның
ішінде кәмелетке толмағандардың жұмыс бастылығын ... ... ... ... қолдану мақсатымен өзінің ұлттық еңбек
заңнамасын ХЕҰ конвенцияларының жағдайын ескере отырып, соларға
сәйкестендіру қажет.
3. Мүгедектердің еңбектік ... ... ... ... ... ... қалыптасуы
мен заңшығарушылық-құқықтық базаның құрылу жағдайында мемлекет ... ... бір ... оның әлеуметтік саясаты болып табылады. Соның ішінде
жалпы еңбекке жарамсыз азаматтардың және ... ... ... ... ... жетекші орын алады. Әлеуметтік-қамтамасыз
етушілік қатынастардың, өмір сүру деңгейінің жоғарлау немесе төмендеуінің
реттеушісі құқық ... ... Ол ... мәселелерінің шешілуіне
кедергі келтіретін немесе көмектесетін мән-жайларды анықтайды.
Мүгедектердің әлеуметтік-құқықтық реабилитациясына ... ... және тек ... ... мен ... ... ... мүгедектіктің алдын алу, әлеуметтік интеграция,
мүмкіндіктер теңдігі, адам ... ... ... сияқты сұрақтарды
шешуге бағытталған мемлекетаралық, үкіметтік емес ... ... ... саласы болып табылады. Сондықтан мүгедектерге қатысты
жүргізіліп отырған мемлекеттің саясаты оның өркениетінің ... ... ... өлшеуіші, қоғам гуманизациясының сапалық белгісі, мемлекет
саясатының іргелі негізі болып табылады.
Өзінің маңыздылығына, көлемділігіне қарамастан әлеуметтік-еңбектік
реабилитация мәселесі не ... ... ... не ... ... ... көрініс тапқан жоқ. Бұл мәселеге қатысты ғылыми
зерттеулер әлеуметтік-еңбектік реабилитацияны шектелген нақты бір ... ғана ... ... ... геронтология, психология, білім
беру, құқық салалары. Бұның ішінде теориялық та, тәжірибелік те ... ... ... ... ғана ... отыр.
Заңгер ғалымдар әлеуметтік-еңбектік реабилитациясын ... ... ... ... оны ... ... ... да бір
нақты бағытымен байланыстырады. Мысалы, Л.Н. ... Д.И. ... ... ... ... ... әсер ретінде қарастырады. ... ... ... мен ... ... ... ... Р.И. Иванова, В.А.
Агаркин салалық мәселелердің бір ... ... ... КСРО мен ... ... шетел мемлекеттерінде соңғы
жиырма жыл ... ... ... және олардың дифиницияларының
түсінігін дәстүрлі физиологиялық кемістік анықтамасымен ғана ... ... ... ... топқа мұндай тар түсінік беру оның
заңи қасиетін толықтай жойды, мүгедектік жағдайын мүгедектіктің ... ... ... оның ... ... үшін ... және қоғамдық өміріндегі тең мүмкіндіктерін қамтамасыз етуді
қамтитын құқықтық санат ретінде қарастырмады.
Еңбекке ... ... ... ... ... және оның ... немесе тұрақты сипатына қарай ... ... ... ... еңбекке қабілетсіздік қандай жағдай болмасын кәсіби еңбекті
орындауға мүмкіндіктің ... ... ... пен ... зиян
келтірмей жұмысты орындаудың мүмкін ... ... ... ... бірде, керісінше, толық еңбекке қабілетсіздікке бірінші, және
кейде ... ... ... ... Бұл ... ... ... толық қабілеті де жойылғандарды атап көрсетеді [35,
С.26].
Үшіншілердің ... ... ... ... [36, ... ... ... ол еңбекке қабілетсіз, жартылай еңбекке
қабілетсіз азаматтарды мынадай негізгі санаттарға дифференциялайды:
1) кәмелетке толмаған балалар;
2) қарт адамдар;
3) ... ... ... ... ... ... ... отыр. Аталған жағдайда еңбекке ... ... ... ... ... ... ... және соның салдары ретінде
медико-биологиялық және құқықтық санаттардың сәйкестігі байқалады.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дефект, ... ... ... ... келесі айырмашылықты анықтады.
Дефект – психикалық, психологиялық немесе анатомиялық құрылымды
не функцияны тұрақты және уақытша жоғалту немесе одан ... – адам үшін ... ... ... қандай да бір
қызметті жүзеге асыру мүмкіндігінің кез келген шектелуі ... ... ... ... ... – жастық, жыныстық, әлеуметтік және
мәдени мән-жайларға байланысты бұл ... үшін ... ... ... ... мүмкіндігіне кедергі келтіретін немесе оны мүлде жоятын нақты
индивидуумның ... ... ... ... ... бір ... ... табылатын мүгедектің анықтамасын
көрсетіп отыр.
Халықаралық және шетел ... ... ... ... айыратын белгілерді көрсетті:
1. Ақыл-ойдың немесе физикалық кемістік ... ... ие ... ... да бір ... ... асыру қабылетінің белгілі бір шегінің
болуы (тіршілік әректінің шектелуі).
3. Физикалық ... ... ... ... болуы
тіршілік әрекетінің барлық түрінің шектелуіне әкелуі міндетті емес
және бұл шектеулер тек қана ... ... ғана ... ... ... ... бейімделу мүмкіндігіне де
саяды.
Біздің заңнамамен берілген «мүгедек» ... ... ... ... ... ... болып белгіленген тәртіппен
арнайы құзыреті бар органдармен ... ... ... немесе
психикалық кемістігі бар және соның салдары ретінде ... ... ... ... ... ... ... қалыпты жеке және
әлеуметтік өмірдің қажеттіліктерін өз бетінше қамтамасыз ету ... ... ... әлеуметтік-еңбектік реабилитациясын талдау аталған
саладағы бірінші ғылыми зерттеулер, бірінші нормативтік актілер, сонымен
қатар мүгедектерге қатысты ... ... мен ... ... ... ... болғанын көрсетіп отыр. Бірақ, осындай
бай тәжірибеге ... ... ... не ... не ... жұмысқа
орналастырудың біркелкі жалпыға ортақ, бір мәнде түсіндірілетін ... ... ... еңбектік реабилитациясы, әдетте тек
рационалды жұмысқа орналастыруға саяды. Ал рационалды жұмысқа ... ... ... бір ... ... тыйым салу ретінде анықталады.
Мүгедектер үшін олардың төмен ... ... ... ... ... ... келтірмейтін және мүмкіндігінше, мүгедектікке
дейінгі олардың біліктілік деңгейінің сақталуын ... ... ... ... жұмыстар болып табылады. Бұл жердегі рационалды
еңбекке орналастыру ғылымның түрлі салаларының (медицина, білім ... ... т.б.) ... ... ... ... негізгі компоненті болып табылатын
рационалды еңбекке орналастыруды жеке емес, білім салаларының ... жөн. ... ол ... ... ... белгілі бір
жұмыстарды орындауға медициналық ұсыныстардың болуын, тек кәсіби біліктілік
дағдылары ғана емес, сондай-ақ интеллектуалдық ... ... ... ... ... ... жетуін, физикалық, ... ... ... ... ... ... және
өзгелерін білдіреді. Рационалды еңбекке орналастырудың деңгейі, сапасы және
дәрежесі көп мөлшерде құқықтық реттеуге, рационалды ... ... ... ... құқықтық мәртебесін дұрыс анықтауға
тәуелді.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік заңнамасында ... ... ... ... ... ... еңбек
реабилитациясының келесі элементтері бекітілген: мүгедектердің білім алуы
және кәсіптік даярлықтан өтуі (ІV бөлім), мүгедектердің ... ... (V ... ... ... ... мүгедектердің еңбектік
реабилитациясы келесі бағыттарды қамтиды:
1. Медико-әлеуметтік Эксперттік Комиссиялардың ... ... ... ... ... ... ... қайта даярлауды ұйымдастыру;
4. Мүгедектердің еңбегін ұйымдастыру;
5. Жұмыс істеуші мүгедектерге ұсынылған жеңілдіктер.
Мүгедектерді жұмысқа ... ... ... ретінде
әрекет етуші заңнамада бекітілген мүгедектерді ... ... ... ... ... ... тарту болып табылады.
Мүгедектерді олардың келісімінсіз мерзімінен тыс жұмыстарға,
демалыс күндеріндегі және түнгі уақыттағы жұмыстарға тартуға шек ... егер ... ... ... ... мүлдем тыйым салынса, онда
тіпті мүгедектің келісімі болғанның өзінде ... оны ... ... ... ... жұмыс уақытын құқықтық реттеу еңбектің ... ... ... кепілдігі болып табылады. Мысалы, І және ... ... үшін алты ... ... күні (36 ... ... ... ұзақтығы он бес жұмыс күні болатын ақы төленетін жыл сайынғы қосымша
еңбек демалысы бекітілген.
І және ІІ ... ... ... ал ІІІ ... елу ... ... ... барлық табысы бойынша жеке табыс
салығынан босатудың маңызы зор.
Мүгедектерді жұмысқа алуға мүдделілік туғызу үшін ... ... ... ... отыз ... кем емес
бөлігін мүгедектер құрайтын болса, онда оларға салық салу, ... ... ... ... жеңілдіктер ұсынылған. Ал
егер мүгедектер елу ... ... ... ... ... мен ұйымдар салықтар мен төлемдерден мүлде босатылады.
Алайда, мүгедектерді ... ... ... ... қарамастан, жедел шешуді қажет ететін мәселелер өте көп. ... олар ... ... ұйымдастыру нысандарымен байланысты
болып отыр. Еңбек үрдісіндегі мүгедектердің бетпе-бет келетін қиындықтарын
ескерсек, жұмыс орнында арнайы жағдайлар ... ... ... ... ... ... бұрын қол жеткізе алмаған еңбекті атқаруға
мүмкіндік беретін арнайы құрылғыларды орналастыру, ... ... ету, ... және ... ... ... ... еңбек
жағдайын өзгерту (жұмыс орнын ұйымдарстыру), үй-жайларды, ... ... ... ... ... ... ылғалдылық, вентиляция
реттеу, шуды жою, ... ... ... және т.б.
қажеттіліктер туады. Бұл жағдайлардың барлығы ... ... ... ... ... Әрекет етуші заңнама
мүгедектердің еңбегін ұйымдастырудың келесі түрлерін қарастырады:
1. ... ... ... ... ... ІІІ ... ... істейді.
2. Мамандандырылған кәсіпорындар. Бұл кәсіпорындарда ... ... ... және жалақының ерекше жағдайлары
құрылды.
3. Арнайы цех, учаскі. Оның өндірістік базасында құрылған және қызмет
атқарушы кәсіпорынның құрылымдық бірлігі. ... ... ... ... сұраныстары бойынша кооперация негізінде
әрекет етеді. Негізінен олар аурулардың түрлеріне қарай ... ... өкпе ... ... жүрек-қан
тамыр ауруларымен науқастанғандар. Арнайы цехтағы жұмыс күнінің
ұзақтығы мүгедектер үшін МӘЭК ұсыныстарымен ... өнім ... ... ... ... мүгедектердің еңбегін ұйымдастыру нысанын реттейтін
нормативтік базаның ерекшелігі оның ... ... ... ... ... аз ... ... қайшылығы болып табылады.
Сондықтан мүгедектердің еңбегін ұйымдастыру нысандарын жүйелеп қана ... ... ... да ... қарастыру қажет. Қосымша ретінде
өндірістің тізімін және үйдегі еңбек үшін өнімдердің ... ... ... ... ... мамандықтардың тізімі мен жұмыстардың
түрлерін ... ... ... ... ... мен ... және ... ортақ орталық конструкторлық бюро (немесе жобалық-
конструкторлық бюро) құру жөніндегі мәселені шешу орынды болар еді.
Жұмысшылардың ... ... ... ауысым болып табылатын
бригадалар құру мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... де ... қажет.
Қарастырылып отырған мәселемен байланысты кез келген ... ... ... ... ... ... мамандардың
пікірі бойынша мүгедектердің кәсіби реабилитациясы және оларды жұмысқа
орналастыру мемлекет үшін экономикалық тиімді ... ... ... АҚШ-тың
жекелеген сарапшыларының бағалауына қарағанда, ... ... ... доллардан, қызметте өсуі үшін мүгедектерді
жұмысқа орналастырудың салдары болып табылатын салықтық ... ... ... ... екен.
Еңбек ресурстары – бұл мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік
стратегиясының ... ... ... мүгедектердің әлеуметтік-еңбектік
реабилитациясы және оларды еңбек қызметіне тарту мәселесі мемлекеттің
маңызды ... ... ... ... реабилитациясын құқықтық реттеу бөлімі
бойынша келесідей қорытынды шығарамыз:
1. Өзінің маңыздылығына, көлемділігіне қарамастан ... ... не ... ... ... ... ... тиісті түрде көрініс тапқан жоқ. Бұл мәселеге
қатысты зерттеулер әлеуметтік-еңбектік реабилитацияны шектелеген
нақты бір ... ... ғана ... ... ... теориялық
та, тәжирибелік те жағынан толығырақ зерттеулер медицина саласында
ғана болып отыр.
2. Дүниежүзілік ... ... ... ... анықтамасы бойынша,
мүгедектік – адам үшін қалыпты болып табылатын қандай да ... ... ... ... ... салдарынан кез келген
шектеулі немесе мүлде болмауы.
«Қазақстан Республикасындағы мүгедектердің әлеуметтік қорғалуы
туралы» Қазақстан ... ... ... ... дене немесе
ақыл-ой кемістігінің болуы салдарынан тіршілік етуінің шектеулігіне
байланысты әлеуметтік көмек пен қорғауды ... ... адам ... ... ... реабилитациясының негізгі компоненті болып рационалды
еңбекке орналастыру ... ... ... ...... үшін ... төмен еңбек ... ... ... ... қауіп келтірмейтін және
мүмкіндігінше, мүгедектікке дейінгі олардың ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар
болып табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
«Адамды адам еткен - еңбек» ... ... ... ... оның тіршілігінің негізгі нысаны және дамуының басты механизмі ... ... Адам ... ... ... ... және ... қанағаттандыру үшін еңбектенумен өткізеді. Қазіргі кезде
еңбекке және оның негізгі элементі қызметкерге деген көзқарастың өзі ... ... пен ... бір – бірімен ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар жасау болып табылады.
Еңбек қорғау дегеніміз- тұлғаның үйлесімді дамуын қамтамасыз ету үшін, ... ... ... ... өндірістік ортаның әсерін
қорғауға бағытталған мемлекет, кәсіподақтар, ... ... ... ... бірігіп жасалатын ұйымдастыру- экономикалық,
психологиялық, эстетикалық, ...... ... және тағы
басқа да шаралардың жүйесі болып ... ... ... ... қорғау мен қолдауды қажет
ететін жекелеген санаттағы қызметкерлер бар. Олар ... ... ... ... ... қызметін жалпы негіздерде
атқара алмайды. Бұндай тұлғалардың еңбегін қорғауды қызметкерлердің бәріне
бірдей қолданылатын ... ... ... ... ағзасының
ерекшеліктерін ескеретін ерекше нормаларды белгілеу қажет.
Қоғамның әлеуметтік қорғалмаған топтарына, яғни ... және ... ... ... ... ... олардың мүдделерін қорғау мақсатымен қабылдаған шаралары бізідің
қоғамымыздың адамгершілігінің, оның өркениетінің көрсеткіші болып ... ... өзін ... мемлекет ретінде бекітуі оның
әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттарын анықтайды.
Жекелеген санаттағы қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... ... болады:
1. Еңбекті қорғау қоғамдық қатынастардың түрлі жақтарын
қамтитын күрделі ... ... ... ... ... ... ... қорғау ұғымына
мынадай анықтама беріп отыр: еңбекті ...... ... ұйымдық-техникалық, санитарлық-гигиеналық, емдеу-алдын алу,
оңалту және өзге де іс-шаралары мен құралдарын қамтитын, ... ... ... ... мен ... ... ... жүйе.
2. Қазақстан Республикасының заңнамасы әрбір ... ... ... ... ... Қызметкердің тазалық пен гигиена
талаптарына сай ... ... ... құқығын еліміздің ата
заңы – Конституция, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы» Заңы жариялап, өзге
де нормативтік құқықтық актілер мен заңға тәуелді актілерден көрініс
тапқан. Заң ... ... ... ... ... ... ережелер мен нормалар, өкінішке орай, ... ... ие. ... қазіргі таңда оларды қозғалысқа
келтіретін «қозғаушы күш» керек.
ХЕҰ деңгейінде қызметкерлердің еңбегін қорғауға қатысты бірқатар
нормативтік құқықтық актілер ... ... ... ... және ... ... саласындағы мемлекеттік саясаты
еңбек қауіпсіздігі және еңбекті ... ... ... ... ... ... ... енгізуді жолға қоюы керек.
3. Әйелдер еңбегін қорғау әйелдердің өндірістегі қалыпты және қауіпсіз
еңбек жағдайларын қамтамасыз ... ... ... ... техникалық және өзге де шаралардың
кешенді жиынтығы болып табылады. Бұның ішінде басымдылық әйелдер
еңбегін ... ... ... ... мен ... ... қорғауға берілген.
4. Әйелдер еңбегін қорғау жүйесінің маңызды ... ... ... ... ... ... мен ... ұсына отырып,
еңбек қызметін ана болу функциясымен үйлестіруге ... ... ... ... ... ... екі ... өзара байланысты
бөліктерден тұрады: қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... әйелдер еңбегін жалпы
қорғау, және аналардың еңбек пен тұрмыс ... ... ... арнайы ережелерінен тұратын «әйелдер ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеленуі,
құқықтық қорғалуы, рухани және ... ... үшін ... негіз құрған. Кеңес Одағының кезінде заң шығарушы
кәмелетке толмағандарды олардың денсаулығы үшін ауыр және ... ... ... ... ... ... жалпы
нормалармен қатар, жас ерекшеліктеріне ғана емес, сонда-ақ еңбек
қызметінің енді ғана басталуымен ... ... ... ... ... мен одан босатудың ... ... мен ... қорғау, жұмыс уақытының ұзақтығы
мен еңбекке ақыны белгілей отырып еңбек құқығының ерекше субъектісі
ретінде анықтаған.
КСРО кезіндегі ... ... бас ... құқықтық
мирасқорлық ретінде қазіргі заңнамаға
енгізу орынды болар еді.
7. Қазақстан Республикасында қабылданған кәмелетке ... ... ... нормативтік құқықтық актілер негізінен декларативті
сипатқа ие. Олардың ... ... ... үшін ... ... ... нормаларды «қозғалысқа» келтіру қажет.
8. ХЕҰ-ның деңгейінде кәмелетке ... ... ... ... құқықтық актілер жасалды. ХЕҰ-ның ... ... ... ... ең төменгі жасын белгілейтін
конвенцияны ратификациялады. Қазақстан Республикасы халықтың, соның
ішінде кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... ... мүмкіндіктерді қолдану мақсатымен өзінің ұлттық еңбек
заңнамасын ХЕҰ конвенцияларының жағдайын ескере ... ... ... ... ... көлемділігіне қарамастан әлеуметтік-еңбектік
реабилитация мәселесі не теоретикалық, ғылыми зерттеулерден, не
құқық нормаларынан тиісті түрде көрініс ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... нақты бір ғылымның шегінде ғана көрсетеді. Бұның ішінде
теориялық та, ... те ... ... ... ... ғана ... отыр.
10. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының берген анықтамасы бойынша,
мүгедектік – адам үшін ... ... ... ... да ... ... ... мүмкіндігінің дефект салдарынан кез келген
шектеулі немесе мүлде болмауы.
«Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... 1-бабына сәйкес, дене немесе
ақыл-ой кемістігінің болуы салдарынан тіршілік етуінің шектеулігіне
байланысты әлеуметтік көмек пен ... ... ... адам ... ... ... ... негізгі компоненті болып рационалды еңбекке
орналастыру табылады. Рационалды еңбекке орналастыру – ... үшін ... ... ... ... ... ... нашарлауына қауіп келтірмейтін ... ... ... ... ... деңгейінің
сақталуын қамтамасыз ететін қызметтерді таңдау бойынша жұмыстар
болып ... ... ... ... ... ... 30 ... 1995 жылғы Конституциясы
2. «Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ... ... Заңы 2004 ... ... ... ... еңбек туралы» Қазақстан Республикасының
Заңы 1999 жылғы 10 желтоқсан №493-І. (2001 жылғы 6 ... ... 2003 ... 25 қыркүйек №484-ІІ ҚРЗ, 2004 жылғы 23 ... №20 ... ҚРЗ ... ... және ... бірге).
4. «Қазақстан Республикасындағы мүгедектердің әлеуметтік қорғалуы туралы»
Қазақстан Республикасының Заңы 1991 ... 21 ... ... ... ... 14 ... ... ҚРЗ, 1994 жылғы 22 қыркүйек №168-ХІІІ
ҚРЗ, 1995 ... 5 ... №2488 ҚРП ... 1997 жылғы 2 сәуір №88-1
ҚРЗ, 1997 ... 19 ... №134-1 ҚРЗ, 1997 ... 22 ... №168 ... жылғы 17 желтоқсан №323-1 ҚРЗ, 1999 жылғы 7 сәуір 374-1 ҚРЗ, 2001
жылғы 11 маусым ... ҚРЗ, 2002 ... 21 ... ... ҚРЗ
енгізілген өзгертулер және толықтырулармен бірге).
Қолданылған әдебиеттер мен басылымдар
1. Абайдельдинов Т.М. О ... ... ... проблемы,
поиски, решения // Вестник КазГУ. Серия юридическая 2000. №1 (14). ... ... Т.М. ... коллективных соглашений // ... ... и ... ... законодательства о труде:
Сборник материалов международной ... ... ... ... фонд ... исследований «Интерлигал» в
Казахстане, 2001.
3. Абрамова О.В., ... Т.Ю. ... ... организации надзора и
контроля за соблюдением законадательства о труде. Институт законадательства
и сравнительного правоведения при Правительстве РФ. Труды №60. ... ... О., ... А. Защита трудовых прав работников // Хозяйство
и право. 2002. №11; №12.
5. Азтаев Б. Государственная инспекция ...... ...... ... Время трудиться по другому. Парламентские ... «Об ... о ... охране труда в Республике Казахстан». –
Правовой вестник. – 2003.- №22, июнь.
7. Гусов К.Н., ... М.Н. ...... ... ... ... и рекоменданциях МОТ). – Москва, 1993.
8. Димитрова С.А. правовые ... ... и ... ...... ... 1997.
9. Жармахан Туякбай: «Только в прошлом году на рабочем месте погибли 355
казахстанцев». – ... ... – 2003. - №22, ... ... С. Если к Вам ... ...... вестник. – 2003.
- №41, октябрь.
11. Кузнецов Н.Ф., Аргунова Ю.Н. Об эффективности ... ... прав ... // ... и право. 1996. №10.
12. Қарақұсова Г. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету - өзекті мәселе. ... ... ... – 2004. – 28-ші сәуір.
13. Нургалиева Е.Н. Механизм правового регулирования труда. – Алматы: Жеті
Жарғы, 1996.
14. Нургалиева Е.Н., ... Е.Б. ... ... ... в ... – Караганда, 1994.
15. Нургалиева Е.Н., Сериков О.Т. ... ... (на ... ... промышленности). – Алматы, 2002.
16. Нургалиева Е.Н., Сураган Г.А. ... ... ... ...... ТОО ... 2001.
17. Нурмагамбетов А.М. Рынок труда: правовые проблемы и перспективы. –
Алматы: ТОО «Баспа», 1998.
18. ... ... ... «Об ... ... работадателя за причинение вреда жизни и здоровью работника
при исполнении им трудовых (служебных) обязанностей». Закон ...... ... 2003. -№22, ... ... ... ... комплект нормативных актов, необходимых ... ... ...... ... – 2004. - №3, ... ... и техника безопасности в практической деятельности субъектов
Республики Казахстан. Составитель: В.И. ...... ИД «LEM», ... Пашков А.С Проект нового трудового Кодекса // Государство и ... ... - ... ... ... ... ... труда на национальном уровне –
настоятельное требование времени. Из доклада парламентских ... ...... вестник. 2003. - №22, июнь.
23. Таимбетов Б.Т. Прокуратура Алматинской ... ... ... о труде. – Правовой вестник. – 2003. - №20, май.
24. ... И.У. ... ... по обеспечению безопасности труда. –
Правовой ... – 2003. - №22, ... ... В.Н. ... ...... 1996.
26. Чиканова Л.А. Организационно-правовые проблемы обеспечения безопасности
труда на производстве. В кн. «Обеспечение ... ... ...... РАН ... 1994.
Бітіру жұмысында жасалған сілтемелер
1. Уваров В.Н. Қазақстан Республикасының еңбек құқығы. – Алматы: ҚазГЗУ,
2002. – С.296
2. Травматизм на ... в ... ... в 2003 году // ... ... – Алматы, 2004 - №7. – С.33.
3. Сағынтай С. Қауіпсіз жұмыс қашан болады? // Заң. – Алматы, 2004-№8. –
С.39.
4. ... В.Н., ... К.Н. ... право России. – Москва: ... САПП РК, 2001, №36, ... САПП РК, 1997, №48, ... ... ... ... ... Казахстан, в
сфере обеспечения прав, ... ... ... ... ... политики / Сост. Межибовская И.В., Мухамеджанов Э.Б. –
Алматы: Жеті ... 2000. – ... ... М. ... ... в Казахстане // Финансы Казахстана. –
2001. - №6. – С.78-79.
9. Международная защита прав и ... ... ... ... ... Мелков. – Москва: Юридическая наука, 1990. – С.355.
10. Тленчиева Г.Д. Роль прокурорского надзора в ... и ... ... ... ... о ... ... женщин и
мужчин // Сборник материалов междуанродной ... ... и роль ... в системе государтсвенных
органов Республики Казахстан и ее роль в ... прав ... ...... 2002. – С.64-66.
11. Концепция государственной политики улучшения положения женщин ... ... от 5 ... 1997 ... №3395 / ... система
«Юрист» 2.1.
12. Здоровье детей. Равенство возможностей // Бюллетень феминистской лиги.
– 1999. - №9. – С.1.
13. Здоровье детей. ... ... // ... ... ... 1999. - №8. – ... Из Приказа Министра труда и социальной защиты населения Республики
Казахстан от 20 ... 1999 года ... «Об ... списка
производств, профессий и работ с тяжелыми и вредными условиями труда,
на которых запрещается применение труда ... / ... ... ... Н.М. Труд ... в ... ... социализма. – Кишинев:
Штиинца, 1976. – С.196.
16. Голощапов С.А. ... ... ... ... в ...... ... 1982. – С.59.
17. Толкунова В.Н. Право женщин на труд в ...... ... 1980. – ... ... в ... мире / Под ред. Н.М. Римашевской. – ... 1992. – ... ... и ... принятые Международной конференцией труда,
1919-1956. – Женева: Международное бюро ... 1991. Т.1. – ... ... Л.А., Кожахметова Э.г. Трудовые права женщин. - Алма-Ата:
Казахстан, 1978. – С4-10,13,50,87.
21. Абрамова А.А. Охрана труда женщин (справочник по ... ... изд.- ... ... 1972. – ... Голощапов С.А. Правовые вопросы охраны труда в СССР.- ... ... 1982. – С.50, ... ... ... ... СССР 1956г. №24, ст.529.
24. Ведомости Верховного Совета СССР от 24 декабря 1958г.
25. СП СССР, 1966, №3, ст.26. СП ... 1963г., №21, ... ... ... ... от 21 ... 1969 г. №239 «Положение о порядке
проведения на территории РСФСР трудоустройства молодежи, оканчивающей
средние ... ... и ... не ... среднего
образования»; Постановления Президиума ВЦПС и БЮРО ЦК ВЛКСМ от 24
ноября 1965 г. «О работе ... и ... ... ... ... ... и ... условий молодым
рабочим, впервые поступившим на производство» в Сборнике «Комсомол ... М., 1971г.; ... ... ... от 16 июля
1969г. «Положение о комиссии фабрично-заводского, местного комитета
профсоюза по ... ... ... в ... профсоюзного
работника. М.: Профиздат, 1976.
26. СП ... 1963, №21, ... СП ... 1966, №3, ... ... к ... о труде / Под ред. Теребилова В.И.-
москва: ... ... ... ... ... ... СССР 1971г. №39, ... Бюллетень Верховного Суда РСФСР, 1973г., №9.
31. Абжанов К., Уваров В. Трудовое законадательство Казахской ССР (пособие
для рабочих, служащих и ... ... ... ... ... ... ... Совета Министров СССР «По вопросам труда и
зарплаты», 1959г., №6, 1963г. №7, 1965г. №3, 1967г. №1, ст.75 ... о ... ... В.П., ... И.Н. Тенденции развития реабилитации
трудоустройства инвалидов // ... ... ... и ... ... ... Вып.5 ... / ЦИЭТИН). –
Москва. – 1976. – С.5-10.
34. Ефимов И.Н. Инвалидность как вид ... // ... ... и социально – трудовая реабилитация инвалидов.
вып. 5 (сб. Науч. Трудов / ЦИЭТИН). – Москва. – 1976. – ... ... И.Н. ... ... ... и стойкой утраты трудоспособности
// Врачебно-трудовая экспертиза и ... ... вып. 5 (сб. ... Трудов / ЦИЭТИН). – Москва. – 1976. ... ... Е.Г., ... А.Е. ... и социальное обеспечение в СССР. –
Москва: Наука, 1983. – С.68-69,71

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғау. Еңбек саласындағы әйелдердің құқықтық жағдайы.6 бет
Кәмелетке толмаған балалардың құқықтарын қорғау93 бет
БТА банк АҚ мен оның кредит жүйесіндегі ролі24 бет
«Кәмелетке толмағадардың қылмыстық жауаптылығы».5 бет
«Март» ЖШС-гі қызметкерлердің еңбек нәтижелілігін бағалауды ұйымдастыруды талдау27 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
Аристотельдің „саясат” еңбегіндегі саяси көқарастары8 бет
Бала емізулі әйелдер мен жүкті әйелдердің тамақтануы8 бет
Балалар мен әйелдердің теміртапшылық анемиясы4 бет
Басқару еңбегінің мазмұны, сипаты және ерекшеліктері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь